1. Mở bài: dẫn dắt nêu dc nhân vật tác giả tác phẩm

2. Thân bài

   a) tính cách của Mon

• Dù chỉ là một đứa trẻ, nhưng Mon đã có suy nghĩ, lo lắng cho đàn chim chìa vôi làm tổ ở ngoài sông. Mon lo lắng những chú chim có thể bị nước sông cuốn trôi.

• căn cứ từ hành động cậu liên tục hỏi anh trai mình là “Anh bảo mưa to không?”, “Nước sông lên có to không?”, “Bãi cát giữa sông đã ngập chưa, bầy chim còn ở đấy không?”.

• Mon đã đề nghị anh trai: “Hay mình mang chúng nó vào bờ?” và rồi cậu quả quyết: “Mình phải đem chúng nó vào bờ, anh ạ”.

• Thế rồi, cả hai cùng kéo nhau ra bờ sông bất chấp cơn mưa.

• Mon khóc khi nhìn thấy bầy chim chìa vôi có thể cất cánh bay lên, đó là giọt nước mắt của hạnh phúc và niềm vui.

• => Mon là một cậu bé hồn nhiên ngây thơ và tốt bụng, giàu lòng nhân ái, yêu thương động vật, thiên nhiên.

  b) Nghệ thuật

• Tác giả đã thông qua lời nói và hành động cụ thể để làm nổi bật nét đặc điểm, tình cách của nhân vật Mon.

• Ngoài ra ngôn từ trong sáng, hình ảnh gần gũi, quen thuộc cũng góp phần miêu tả cậu bé một cách chân thực, sinh động.

  3 Kết bài

• nêu thông điệp ý nghĩa

+ chi tiết: khi con mẹ nuôi làm rơi 5 đồng hào đôi xuống đất và khi nhặt lên thì mất 1 hào và tưởng trong buồng có ma . Rồi khi thấy nó đã đi khuất, ông quan mới đưa mắt xuống chân, dịch chiếc giầy ra một tý. Và vẫn tự nhiên như không, ông cúi xuống thò tay, nhặt đồng hào đôi sáng loáng, thổi những hạt cát nhỏ ở đế giầy bám vào, rồi bỏ tọt vào túi.

• Nếu có ai buột miêng nói ra nhờ bóng quan lớn là ông lại tưởng ng đó nói xỏ mình và dùng những luật lệ do chính ông nghĩ ra để trừng phạt cho những ng dân vô tội ấy.

+ Thông qua câu chuyện về 'bà mẹ Nuôi', ta thấy rõ bản chất tham nhận của tên Huyện Hinh.
+ Hắn đã sử dụng mọi thủ đoạn nhỏ nhặt nhất để ăn cắp của nhân dân.

=> Từ đó ta thấy dc mặc dù tên quan huyện có quyền có thế nhưng vẫn dùng những thủ đoạn gây khó dễ ng dân, lấy việc công để trả thù tư, ko từ thủ đoạn nhỏ nhất để ăn cắp tiền dân.

+Cái kết của câu chuyện làm nhiều người ngạc nhiên, ngỡ ngàng. Bởi vị quan lại chính là một tên trộm chuyên nghiệp, mà điều đó lại do chính cái xã hội tôi luyện ra. Hắn 'ăn bẩn' trên đầu trên cổ của những người nông dân thấp cổ bé họng, đặt ra những luật lệ vô lý....

- Đặc biệt về cách mô tả nhân vật:
+ Mô tả tên quan huyện bằng cách sử dụng nghệ thuật phóng đại.
+ Miêu tả da mặt của tên quan Huyện Hinh=.

- Nghệ thuật sử dụng ngôn từ:
+ Sử dụng ngôn từ rất dân dã, giản dị như 'nói xạo', 'lẹt đẹt', 'con mẹ', ...
+ Lời văn mang tính mỉa mai, châm biếm.

Hiên ngồi xuống phía đối diện, giúp Hoài kiểm tra mấy cái quần áo phơi trên sào giăng chung quanh bếp. Chốc chốc lại lật cái phần ẩm hơn về phía ngọn lửa.

Điểm trường này chỉ có Hoài với Hiên. Hiên mới lên được hai năm, Hoài thì luân chuyển từ trường chính vào ba năm rồi. Chồng Hoài cũng là giáo viên, dạy ở điểm trường, cách chỗ mẹ con Hoài sáu, bảy cây số. Bình thường nắng ráo thì chạy vèo cái là tới, nhưng mưa triền miên thế này, đường toàn ổ trâu lại trơn nhẫy, mỗi lần sang thăm vợ con là anh ấy cất xe máy đi bộ. Vì đi bộ có thể leo tắt qua mấy ngọn núi, quãng đường chỉ còn non nửa, mỗi tội toàn dốc.

Giờ đã là tháng mười một. Sắp hết năm đến nơi.

- Đi học cũng ăn ngô mà không đi học cũng ăn ngô, vậy thì học làm gì?

Khi Hiên đến nhà vận động bố mẹ cho trẻ đến trường luôn gặp câu hỏi ấy.

Vận dụng đủ thứ lý lẽ cũng không lại với cái lý người Mông. Có lần, Hiên đến thì nhà mới thịt con trâu ngã gẫy chân, cỗ bàn ê hề. Chủ nhà bảo cô giáo uống được năm chén rượu ngô thì mai cho con đi học. Hiên uống chắc hết chén thứ hai thì lăn ra góc bếp, ngủ khò khò bên cạnh mấy bó ngô khô. Xế chiều mới thức dậy vẫn thấy người ra người vào nườm nượp. Mà hay nhất là ngay sát cô là một con... ngựa. Hóa ra trời lạnh quá, người ta thương con ngựa rét nên dắt vào gần bếp buộc cho nó được sưởi ấm. Hiên còn chưa kịp tỉnh ngủ thì giật bắn mình vì con ngựa bất thình lình tè xuống đất tồ tồ, bắn cả vào người cô.

Bà chủ nhà vừa lúc đi vào, cười hở cái răng vàng choé, bảo thôi được, mai cho đến trường, nhưng chắc cô giáo phải đến đón chứ nó không tự đi đâu.

Hiên gật đầu cảm ơn rối rít rồi ì ạch ra về.

- Cô giáo dừng xe cho tao đi đái.

Hiên tưởng thật, dừng xe lại. Vừa dừng, thằng bé nhảy tót xuống và biến mất luôn sau bụi tre. Hóa ra nó chỉ giả vờ vâng lời bố mẹ thế thôi.

Hiên đứng ngẩn ra như bị mất cắp dưới bụi tre. Chả có ai trên đời này biết rằng cô vừa bị ngã lúc đi đón thằng bé, bùn ướt sũng từ gót chân tới mông quần. Thế mà thằng bé chẳng thương cô gì cả, nó biến mất tăm mất tích rồi.

Một tuần sau đó lớp của Hiên vắng mặt Vàng Chá Sình, tên thằng bé ấy.

Hiên đến nhà, mẹ nó bảo ngày nào nó cũng đeo túi đi học mà. Nhưng nó học ở đâu thì bố mẹ bận lắm, không đi theo được.

Hóa ra nó cũng đi học thật, mỗi tội không học ở lớp của Hiên mà ở lớp của... Khải. Một điểm trường xa gấp đôi, lại còn phải leo dốc chon von dựng đứng. Nó chỉ thích học thầy Khải bởi vì giờ thể dục thầy không dạy thể dục mà dạy... võ.

Tất nhiên nó làm gì có tên trong danh sách học sinh, nhưng nó cứ nhảy vào ngồi học thì thầy cũng chẳng nỡ đuổi.

Nhận ra Hiên, thằng Sình lao ra sân ôm chân thầy, khóc toáng lên. Vừa khóc vừa gào:

- Tao không về đâu. Tao thích học ở đây. Tao không về đâuuuu!

Hiên còn chưa thở xong vì leo dốc quá dài, thấy thằng bé gào lên như thế chả hiểu sao cô cũng bật khóc tu tu. Cô với trò không biết ai khóc to hơn, nhưng nước mắt chắc Hiên nhiều hơn. Cô còn chả biết mình khóc vì cái gì. Vì cú ngã đến giờ vẫn ê ẩm mông, vì bãi nước đái của con ngựa non trong bếp bữa trước, hay vì một cái cục gì đó ứ nghẹn ở cổ mà không cách nào đẩy ra được, chả biết nữa. Nhưng có lẽ, cô ngập trong một cảm giác tủi thân cực độ.

Khải đi vào chỗ phòng ở sát với phòng học, lấy ra cho cô một chiếc khăn mặt ướt. Hiên cầm lấy, vừa đưa lên định lau mặt thì vội vàng quăng ra vì nó sặc mùi thuốc lào. Thằng bé chắc cũng sợ nước mắt của cô quá bèn đến gần và rụt rè:

- Thôi cô giáo đừng khóc nữa. Mai tao đi học là được.

Khải nói đế vào:

- Không được xưng tao. Xưng em, nhé! Nhắc mãi sao không nhớ thế hả?

Thằng bé gật nhưng vẫn vớt vát:

- Nhưng tao, à em vẫn muốn học võ.

Khải mỉm cười:

- Được, cuối tuần cho học võ riêng. Nhưng phải đến lớp tử tế. Cấm trốn.

Thằng bé nắm tay Hiên lôi đi:

- Thôi, bọn mình đi về.

Hẳn là “bọn mình”, suýt nữa thì Hiên phì cười khi mà nước mắt còn chưa khô.

Trời chưa ửng đỏ, con đường cặp mé kinh còn lờ mờ. Nước dưới kinh ánh lên màu xanh sẫm của trời đêm, lâu lâu, có con cá đớp cái chủm, làm lăn tăn lan ra những vòng tròn đồng tâm, đập vô 2 bên bờ đầy những cái rễ bần chổng ngược. Má đi lúp xúp, nhấp nhô. Bóng hình người đàn bà mập mạp, lùn lùn mờ dần rồi biến mất sau làn khói ai đun ấm nước sớm châm trà sau bờ dậu.

Mặt trời lên tới sào phơi đồ là tui lại thấy má trở về, giỏ đồ đầy nhóc. Nào cá rô đồng, nào bó rau nhút, nào miếng ba rọi, bịch cốm dẹp mà tui thích ăn nữa. Má vô bếp, đổ đồ ra rồi bắt đầu sơ chế. Má tui kỹ dữ lắm! Từng thứ một, rửa thiệt sạch mới thôi. Rau thì má ngâm nước muối, cá thì má rửa bằng phèn chua cho hết nhớt. Thịt thì má lấy dao cạo hết lông tơ, trụng nước sôi cho săn lại.

Tui làm nghề bán bánh dạo, đạp xe khắp ngõ xóm. Trưa ăn cơm mang theo trong cà-mên, bữa nào đói ngang hông thì tấp vô cơm hàng cháo chợ nhưng lại cảm thấy không bao giờ ngon như má nấu. Chắc tại quen mùi!

Má bắc nồi nước lên, nấu canh chua. Má ít khi dùng me mà dùng trái bần. Má biểu trái bần làm vị canh nó chua thanh, không gắt cổ. Nước nó trong, thấy sạch sẽ hơn. Nồi canh chua của má là phải thiệt nhiều đồ bổi: Cù nèo, bông so đũa, bạc hà, giá, bông súng, chả cá, rau nhút, rau muống đồng,... Má thường chọn cá chắc thịt như cá rô đồng, lóc đồng, cá hú. Bữa nào tới mùa mà rủng rỉnh tiền thì má mua cá bông lau luôn, mát trời ông địa!

Thịt kho hột vịt, má thường bỏ vô thêm trứng cút cho con nít dễ ăn. Má chọn thịt giỏi lắm, mà trả giá cũng giỏi dữ thần. Cái miệng má ngọt như mía lùi, nói một hồi, mấy bà ngoài chợ bán rẻ mà còn tặng thêm chút này, chút nọ. Mấy bữa má thay ba rọi bằng giò heo hầm nhừ hay heo quay, lúc đó nồi thịt kho lại có mùi vị khác. Má nói: “Vậy cho đỡ ngán, đâu nhất thiết có một kiểu ăn hoài”.

Bếp là “thánh đường” của má. Ai bước vô làm xáo trộn là coi như “tới số”. Từng cái nồi, cái chảo treo trên vách sạch trơn từ nhỏ tới lớn. Từng chồng chén kiểu, dĩa hình tiên nữ dâng đào, tô hình cá chép, má để dành mới tinh từ hồi mới về làm dâu. Mấy chục đũa tre má lau sạch. Rổ gia vị luôn đầy ắp, từ tiêu đen tới tiêu sọ, tỏi trắng tới tỏi tím, từ nước tương tới nước mắm nhỉ. Chai lọ thẳng hàng, từ thấp tới cao. Thấy má kỹ vậy chứ má hiền khô à! Chưa la mắng ai bao giờ.

- Ra ăn cơm nè, má dọn cơm xong rồi!

Tụi tui đi ra, từng đứa ngồi vô bàn, theo đúng thứ tự của thói quen. Tui ngồi kế nồi cơm, thằng ba ngồi bên cạnh tui, còn thằng út ngồi kế má. Mọi người quây quần xung quanh cái bàn tròn phủ mặt bàn bằng tấm nylon in bông đủ màu sắc.

Đang như không, chuẩn bị ăn, thằng út buột miệng hỏi cái câu ngớ ngẩn:

- Ủa má, nhà có 4 người à, dư cái chén nè!

Tui giật mình im re, nhìn qua thằng ba, nó cũng cứng họng im re. Má sững người, nhìn bộ chén đũa dư nằm giữa trung tâm cái bàn. Má nhìn lâu lắm, xong má dời mắt qua bàn thờ của tía (ba) bên phải vách lá. Hình tía buồn thiu trên đó. Má nói bằng cái giọng nghẹn ngào, nhỏ xíu:

- Ừa, má quên mất tiêu, tía bây mất lâu rồi, còn đâu!

Ngồi đối tôi là một người đàn ông luống tuổi, tóc bạc một cách cục cằn. Những đường nhăn không quy luật, khó đoán định kẻ lên bộ mặt xạm đen xì nắng gió và những dằn vặt đời. Ông bảo ra Trà Cổ "tìm thằng con bất hiếu". Nó về xin ông chia gia tài để cấp vốn cho con vợ đi buôn hàng Trung Quốc. Ông từ chối. Nó đào trộm nền nhà cuỗm sạch của ông số vàng dưỡng lão. “Năm cây vàng của tôi chứ có ít ỏi gì” - ông nói.

Bên cạnh tôi là một bà mù với đứa con út đang ngủ gà gật. Bà còn trẻ, mắt mở to như mắt người sáng, nét mặt không một nếp nhăn và bình thản. Không thể tưởng tượng được đôi mắt ấy không còn nhận được ánh sáng và mặt biền chiều rực rỡ trên Vịnh Hạ Long, đối với bà chỉ là một đêm tối mênh mông. Bà chăm chú nghe chuyện của chúng tôi theo cung cách và điệu bộ của người mù, sự chăm chú của toàn bộ cơ thể.

Bà nói : “Thưa các ông, mỗi cây một hoa mới gọi là đời. Tôi xin kể các ông nghe một chuyện mắt thấy tai nghe tử thời tôi còn nhỏ… – bà hướng về người đàn ông – xin ông đừng buồn, thiên hạ còn có người bất hiếu hơn thằng con ông”.

Câu nói như an ủi được phần nào người cha đau khổ. Ông nghiêng người ra phía trước lắng nghe.

– Hồi lên mười, mắt tôi còn sáng. Cạnh nhà tôi có một bà cụ mù. Bà góa chồng lúc còn trẻ nhưng ở vậy nuôi con. Rồi bị một cơn thiên đầu thống và thế là mù hẳn. Anh con trai cưới vợ. Cả xóm nghèo ai cũng có tiền mừng, mọi người tự đặt tiền vào bàn tay bà cụ. Ở chỗ tôi những người sáng mắt cũng còn chật vật lắm mới kiếm được miếng ăn, huống gì bà. Cưới được nàng dâu tốt nết, chắc đời bà đỡ khổ. Nhưng có ai ngờ anh con! Sau ngày anh có vợ, người ta đã xầm xì về anh những chuyện tày trời. Thế rồi một hôm, sang nhà con bạn chơi, tôi thấy nó dang chúi mũi vào một lỗ thủng trên vách đất, nhìn sang gian nhà của bà cụ mù. Nó vẫy tôi lại. Các chư ông có biết tôi nhìn thấy chuyện gì không ? Cả nhà bà cụ đang ngồi bên mâm cơm. Trên mâm có một đĩa rau luộc, một đĩa thịt kho vàng. Bà cụ ngồi nhai cơm. Anh con trai đang bặm môi dùng hai chiếc đũa đầy đĩa thịt về phía vợ. Còn chị con dâu, mặt đỏ bừng vì xấu hổ, chống lại chồng bằng cách lấy đũa đẩy cái đĩa sang phía mẹ chồng. Cả hai dằng co nhau trên cái mâm, trong im lặng, cả hai đều dùng hết sức của cánh tay mà không nói một lời. Chỉ còn nghe thấy tiếng nhai trệu trạo của bà mẹ. Lúc đó tôi nghĩ là bà không biết gì. Trước mắt bà chỉ là đêm tối, như trước mắt tôi bây giờ cũng chỉ là đêm tối… Tôi vội quay đi, không dám nhìn tiếp cảnh đó nữa, mặc dù hồi đó tôi mới chỉ lên mười, nhưng tôi không chịu nổi, chạy về nhà úp mặt xuống gối mà khóc. Cầu Trời cho các chư ông đứng bao giờ phải nhìn thấy cái cảnh tôi nhìn thấy đó. Hai năm sau, bà mẹ treo cổ tự vẫn ngay trong nhà, chị con dâu đẻ được một đứa con trai thì ôm con về nhà mẹ. Nhưng anh con trai lại làm ăn tấn tới, mua dược nhà khác và dọn đi. Giờ đây, khi đã bị mù, tôi mới biết là mình đã nhầm. Người mù nhìn thấy mọi thứ trong bóng đêm, trong hai năm trời bà cụ đã nhìn thấy bao nhiêu chuyện khiến bà phải tìm cách…

Tôi bước lại gần, cố nghĩ cách làm ông khuây khỏa.

Tôi nói : “Ngày mai mới có tàu ra Trà Cổ. Nhà tôi ở gần núi Bài Thơ, nếu tiện xin mời bác…”

Người bạn đường nhìn tôi với đôi mắt biết ơn. Nhưng một khoảng trống mênh mông hiện ra trong mắt ông, trong cái nhìn mà tôi không thể nào mô tả nổi, một nỗi xót xa, ân hận hay thứ tình cảm gì gần như thế đang làm đôi đồng tử của mắt ông to ra như ông đang hấp hối. Linh tính mách bảo tôi một điều: người đàn ông này phải nói câu gì đó với tôi hay với bất kỳ ai khác. Nếu không ông sẽ gục xuống trên đống giây chão. Tôi đã không nhầm. Ông nói:

– Cám ơn ông. Nhưng tôi không ra Trà Cổ làm gì nữa. Tôi thế là đáng đời. Ông biết không, tôi đã nhận ra bà mù ấy. Bốn mươi năm trước bà ta là cô bé hàng xóm của hai mẹ con tôi.

Hiên cứ nghĩ mãi về nỗi đau ghim trong trái tim Khải. Hiên lẽ ra chẳng lên cái nơi chon von cơ cực này làm gì nếu như không phải để chạy trốn khổ đau. Lúc đầu là thế, rồi dần dần quen, rồi thương, rồi gắn bó. Đến cả mùi phân trâu phân bò cũng thấy quen mũi rồi.

Hôm trước Hiên không đừng được đã chạm tay mình vào tay Khải khi anh bảo cô cùng rửa tay chào mừng cái máng nước mới tinh mà anh vừa dẫn về cho hai chị em. Và mặc dù dòng nước trong veo, dội vào tay lạnh buốt như kim châm, nhưng một điều gì đó thật là ấm áp, thật là gần gũi đã bao phủ lấy cô rồi.

b) Nghệ thuật

• Ngôi kể thứ 3 làm rõ nét vẻ đẹp nhiệt huyết, yêu nghề của nv Hiên

• Ngôn từ giản dị, sử dụng các từ ngữ địa phương dân dã, đời thường

• Cốt truyện đời thường, các tình huống truyện đơn giản nhưng đặc sắc.

• Hình tượng nhân vật đươc xây dựng rõ nét, có chiều sâu giúp người đọc hiểu rõ hơn về nv

3. Kết đoạn

2 THÂN BÀI

a) nét nghệ thuật đặc sắc: nghệ thuật miêu tả , hình ảnh

• các hình ảnh đặc sắc

• má thắp cái bóng đèn cà na lấy túi đệm đang mắc trên cây đinh ... đi ra cổng

• má đi lúp xúp nhấp nhô. bóng hình người đàn bà mập mạp lùn lùn mờ dần ...

• má vô bếp đổ đồ ra bắt đầu sơ chế,....

  => tác giả đã vô cùng tinh tế khi sd các hình ảnh giản dị nhưng tất cả đều nói lên tính cách của ng má: Má là người phụ nữ của gia đình, vất vả sớm hôm để lo toan cho con cái cho mái ấm nhỏ của mình. má cx alf ng kỹ tính, luôn muốn mọi thứ đều hoàn hảo

• thêm vào đó, hình ảnh má nấu một mâm bữa sáng ê hề, đầy đủ các món ăn

• các hình ảnh món ăn được tác giả sắp xếp vô cùng khéo léo từ thịt kho hột vịt đến ngâm củ kiệu hay lỗ tai heo...

• => Từ đó ta thấy đc hệ thống hình ảnh giản dị qua các món ăn đời thường nhưng lại nhiều màu sắc, làm cho ng đọc dễ hình dung hơn về những món ăn bình dị quen thuộc mà vô cùng hấp dẫn qua tay nghề của má

• Hình ảnh bếp đc má sắp xếp gọn gàng, từng cái nồi, cái chảo treo trên vách sạch trơn từ nhỏ tới lớn,....

  
  

  • ko những vậy, những hình ảnh đó còn nói lên tính cách chu toàn, ngăn nắp gọn gàng và cả ngợi ca tay nghề khéo léo, đảm đang của má

Bên cạnh đó tác giả cx đax thành công trong viếc miêu tả những hình ảnh thiên nhiên

• mặt trời lên tới sào phơi đồ

• trời chưa ửng đỏ, con đường cặp mé kinh còn lờ mờ. nước dưới kinh ánh lên màu xanh sẫm của trời đêm, lâu lâu có con cá đớp cái chùm,.....

• tg sử dụng những gam màu hài hòa để tô vẽ cho bức tranh thêm sinh động như: màui ửng đỏ của mặt trời, màu xanh sẫm của nc,..

=> Những hình ảnh ấy đã phác họa nên một bức tranh làng quê đầy thơ mộng, bình dị yên ả. đồng thời tác giả còn sd nhiều bptt đặc sắc như bp nhân hóa, liệt kê,.. làm cho các hinh ảnh thiên nhiên ấy thêm màu sắc, sinh động.

=> qua đó ta thấy dc sự tinh tế, nhạy cảm của tg thông qua hệ thống hình ảnh đặc sắc,....

3. KB

- Anh Mên ơi, anh Mên!

- Gì đấy? Mày không ngủ à? – Thằng Mên hỏi lại, giọng nó ráo hoảnh như đã thức dậy từ lâu lắm rồi.

- Anh bảo mưa có to không?

- Lại chẳng to. Thế mày không nghe thấy gì à?”

- Nhưng anh bảo nước sông lên có to không?

- Bây giờ phải ngập đến cánh bãi dưới rồi.

- Thế anh bảo... 

- Bảo cái gì mà bảo lắm thế – Mên gắt em nó.

- Em bảo – Mon ngập ngừng. – Thế cái bãi cát giữa sông đã ngập chưa?

- Ừ nhỉ. – Giọng thằng Mên chợt thảng thốt. – Có lẽ sắp ngập mất bãi cát rồi.

- Em sợ những con chim chìa vôi non bị chết đuối mất.

- Tao cũng sợ.

- Thế anh bảo chúng nó có bơi được không?

- Chim thì bơi làm sao được. Mày làm chim chìa vôi cứ như vịt ấy.

Hai đứa bé nằm trong chiếc chăn dạ đã rách nhiều chỗ thì thầm nói chuyện. Bên ngoài mưa vẫn to. Trong tiếng mưa hình như có tiếng nước sông dâng cao, xiên xiết chạy

- Chiều qua em theo bố đi kéo chũm ở gần cống sông ây.

- Thế thì sao?

- Bố bảo chỉ có sông ở làng mình chim chìa vôi mới làm tổ như thế. Sao nó lại không làm tổ ở trên bờ hả anh?

- Tao không biết.

[...] Hai đứa bé nằm im, nhưng không ngủ.

Có lẽ bố chúng nó nói đúng. Chỉ ở khúc sông chúng, những con chim chìa vôi mới làm tổ như thế. Hàng năm vào mùa nước cạn, giữa sông làng nổi lên một dải cát. Sau một thời gian, những đám rong sông tốt  bời bời héo dần làm thành một lớp đệm trên cát. Vào lúc đó, những con chim chìa vôi mảnh khảnh và ít lời từ hai bờ sông bay ra bãi cát. Chúng tìm những đám dày để đẻ trứng. Khi những con chim chìa vôi đã đủ lông cánh cũng là lúc có những đám mây lạ từ dãy núi đá vôi Hòa Bình bay về báo hiệu mùa mưa. Những tiếng sấm sau mỗi đêm lại chuyển dần từ một chân trời xa về bên kia sông. Và bất chợt một đêm nào gần sáng, sấm nổ vang trên nóc nhà và mưa ném xuống. Con sông Đáy cựa mình lớn lên. Chỉ sau dăm đêm, dải cát nổi giữa sông chìm vào trong nước đỏ. Khi vòng vây của nước ập vào phần cuối cùng của bãi cát thì những con chim chìa vôi non lần đầu tiên trong đời đập cánh bay lên. Những con chim bé bỏng bút khỏi dòng nước khổng lồ bay vào bờ. Và đến mùa khô sang năm chúng lại ra dải cát nổi bắt đầu mùa sinh nở của chúng. […]

- Anh ơi! – Thằng Mon lại thì thào gọi.

- Gì?

- Anh đã nhìn thấy chim chìa vôi nó bay từ bãi cát vào bờ bao giờ chưa?

- Chưa

- Tổ chim sẽ bị chìm mất.

Thằng Mên nằm im lặng không trả lời em nó. Lâu sau nó hỏi:

- Thế làm thế nào bây giờ?

- Hay mình mang chúng nó vào bờ.

- Bây giờ nước to lắm, làm sao mà lội ra đấy được.

- Em không biết.

Hai đứa bé lại nằm im lặng. Mưa vẫn đổ xuống mái nhà và gió vẫn thỏi vào phên cửa liếp cành cạch.

- Chiều qua bố kéo chũm được một con cá măng.

- Thế mà cũng khoe, ai mà chẳng biết.

- Cả một con cá bống rất to và đẹp. Em lấy trộm con cá bống.

- Thế để đâu rồi? — Thằng Mên quay sang phía em nó hỏi.

- Em thả vào chỗ cống sông rồi. Anh bảo đấy có phải là con bống ở hốc đò dưới bến không?

– Mày có nhìn thấy cái chấm đen to ở vậy nó không?

- Em không nhìn. Chiều về đổ giỏ cá ra chậu, bố kêu mất con bống. Bố bảo có khi con cá măng ăn con bỗng rồi. Bỗ bảo mẹ mổ con măng ra xem có con bống trong bụng nó không.

- Hí hí. – Thằng Mên bật cười khoái chí.

- Cái hốc cắm sào đò ngập bủm rồi anh nhỉ?

- Ngập từ chiều hôm kia rồi. Ngập đến mái nhà con bỗng cũng chẳng sợ.

- Anh ơi...

- Gì?

- Tổ chim ngập mất anh ạ. Mình phải mang chúng nó vào bờ, anh ạ. 

- Đi bây giờ à? – Thằng Mên hỏi sau một phút im lặng.

– Vâng, cứ lấy đò của ông Hảo mà đi. [...]

- Vào bờ rồi anh ơi. - Thằng Mon kêu lên sung sướng.

- Chứ còn sao. – Lúc này giọng thằng Mên tỏ vẻ rất người lớn. – Nào xuống đò được rồi đấy.

Hai anh em thằng Mên lập cập tụt khỏi đò.

- Mình để đò lại đây hả anh?

- Phải kéo về bến chứ, không thì chết. Bây giờ tao kéo còn mày đẩy. 

Thằng Mên quấn cái dây buộc đò vào người nó và gò lưng kéo. Phía sau, thằng Mon lội bì bõm đẩy.

- Cái dải cát chưa chìm đâu anh nhỉ?

- Chắc là chưa.

Khi hai đứa bé đưa được con đò trở về chỗ cũ thì trời đã tang tảng sáng. Chúng vội vã tìm cách buộc đò lại. Rồi ngay sau đó, cả hai đứa bé không nói gì và cùng chạy ngược lên đoạn bờ sông đối diện với

- Anh có nhìn thấy gì không?

- Tao chưa nhìn thấy, còn tối lắm.

- Thế anh bảo đã ngập hết chưa?

- Để tao nhìn xem. – Thằng Mên nói và ngồi thụp xuống. Nó căng mắt nhìn sát mặt sông.

- Ướt cánh, chim nó có bay được không?

- Mày lội ra đấy mà hỏi.

- Anh ơi, có khi bố dậy rồi đấy.

Sau câu nói của thằng Mon, cả hai đứa trẻ bắt đầu thấy sợ. Từ phía ngôi nhà của chúng ở chân đê vọng lại tiếng người lớn gắt gỏng điều gì đẩy. Hai đứa trẻ vẫn căng mắt nhìn ra giữa dòng sông. Trời đã sáng.

- Anh ơi, kia kìa, bãi cát. - Thằng Mon chợt kêu lên

- Ừ, đúng rồi. Vẫn chưa ngập hết. Còn bằng cái mũ thôi

- Anh bảo bầy chim còn ở đó không?

- Không biết. Nhưng bố bảo khi nước vừa ngập hết thì chim mới bay lên

- Sao chúng lại không bay trước?

- Làm sao mà tao biết được

Khi ánh bình minh đã đủ sáng để soi rõ những mưa trên mặt sông thì cũng là lúc dòng nước khổng lồ nuốt chửng phần còn lại cuối cùng của dải cát. Và trong mắt hai đứa trẻ, một cảnh tượng như huyền thoại. Từ mặt nước sông, những cánh chim bé bỏng và ướt át đột ngột bứt khỏi dòng nước khổng lồ bay lên. Hai đứa bé không kêu lên được một tiếng nào. Người chúng như đang ngùn ngụt toả hơi nóng.

Và bây giờ bầy chim đã bay lên. Mặt trời như lên nhanh hơn mọi ngày và mưa đã đột ngột tạnh hẳn. Bỗng một con chim như đuối sức. Đôi cánh của nó chợt như dừng lại, nó rơi xuống như một chiếc lá. Con chim mẹ xoè rộng đôi cánh lượn quanh đứa con và kêu lên. Nhưng khi đôi chân mảnh dẻ và run rẩy của con chim non chạm vào mặt sông thì đôi cánh của nó đập một nhịp quyết định. Tấm thân bé bỏng của con chim vụt bút ra khỏi dòng nước và bay lên cao hơn lần cất cánh đầu tiên ở bãi cát.

Quanh hai đứa bé tất cả vụt im lặng, chỉ có tiếng đập cánh quyết liệt của bầy chim non. Hình như chúng nghe thấy trong ngực mình nhịp đập của những trái tim hối hả nhưng đều đặn. Cuối cùng bầy chim non đã thực hiện xong chuyến bay quan trọng, đầu tiên và kì vĩ nhất trong đời chúng. Những đôi cánh mỏng manh run rẩy và đầy tự tin của bầy chim đã hạ xuống bên một lùm dứa dại bờ sông.

Hai anh em thằng Mên vẫn đứng không nhúc nhích.

Trên gương mặt tái nhợt vì nước mưa của chúng hừng lên ánh ngày. Thằng Mên lặng lẽ quay lại nhìn em nó. Và cả hai đứa bé nhận ra chúng đã khóc từ lúc nào.

- Tại sao mày lại khóc? - Thằng Mên hỏi

- Em không biết, thế anh?

Hai anh em thăng Mên nhìn nhau và cùng bật cười ngượng nghịu. Rồi bỗng cả hai đứa cùng quay người và rướn mình chạy về phía ngôi nhà của chúng. Được một đoạn, thằng Mon đứng lại thở và gọi:

- Anh Mên, anh Mên. Đợi em với. Không em ứ chơi với anh nữa.

Chà! Chà! Béo ơi là béo! Béo đến nỗi giá có thằng dân nào vô ý, buột mồm ra nói một câu sáo rằng: "Nhờ bóng quan lớn", là ông tưởng ngay nó nói xỏ ông. Tức thì, mặt bàn là một, mặt nó là hai, bị vả đôm đốp. Mà rồi thằng khốn nạn ấy, ông truy cho đến kỳ cùng, không còn có thể làm ăn mở mày mở mặt ra được. Bởi vì ông có sẵn trong tay hàng mớ pháp luật, thì ông ngại gì không khép thằng bảo quan béo vào tội "làm rối cuộc trị an". Thế là việc công việc tư, ông đều được trọn vẹn. Vì không những ông được hả giận, lại còn được tiếng mẫn cán là khác nữa.

Nhưng cớ sao từ ngày xuất chính tới nay, hai mươi năm trời rồi, ông vẫn còn lẹt đẹt tri huyện mãi. Cái đó không quan hệ. Các bạn học cùng ông, họ đều thăng đường quan cả, vẫn thường phàn nàn hoạn lộ quá chậm chạp của ông. Trước mặt họ, nghe câu nói thành thực ấy, ông chắp tay, cúi đầu, làm ra vẻ buồn rầu. Nhưng lúc quay lưng đi, ông bĩu môi, chửi thầm một câu, bụng bảo dạ:

- Làm bố chánh có vặn xỉ ra mà ăn!

Lý lịch của ông huyện Hinh cũng xấu thật. Bởi vì ngồi huyện nào, ông cũng bị dân kiện. Mà quan trên xét ra ông lại trễ nải việc quan. Đời làm quan của ông chỉ có hai việc chính: đánh bạc và chơi gái.

Năm nay, ông đã ngoại tứ tuần. Ông vẫn lấy cái tuổi của ông để lên mặt tiền bối, khinh những ông huyện trẻ khác, nếu tụi này dám chỉ coi ông là bậc ngang hàng. Ông liền khoe thằng Cả nhà ông đã hai mươi nhăm, rồi ông cặp ngón tay trỏ và ngón tay cái với nhau, vê vê trên mép. Trên mép ông, ông đã bao công trình mới cấy được từng ấy râu. Ông để râu, cho khác hẳn với tụi huyện trẻ nhãi. Nguyên cái da mặt ông nhỏ, mà có lẽ vì ông béo quá, nên lỗ chân lông căng ra, căng thẳng quá, đến nỗi râu không có chỗ nào lách ra ngoài được. Đến nỗi năm bốn mươi tuổi, mà mặt ông nó cứ nhẵn thín như thường. Ông bực mình, bèn ra lệnh cấm thợ cạo lia lưỡi dao lên môi ông một dao, để ông nuôi râu. Thì sau hết, những lông tơ nó cũng dài ra, và trông rõ hơn. Và đến bây giờ, đứng ở hai bên miệng ông, nó thành hai cái dấu chua nghĩa (...).

Con mẹ Nuôi, tay cầm lá đơn, đứng ở sân công đường. Nó hớt hơ hớt hải qua cổng chòi, rồi sợ sệt bỡ ngỡ, không biết quan ngồi buồng nào. Bỗng một người mặc áo cánh nái nhuộm vỏ già chạy xồng xộc đến trước mặt nó, và hỏi:

- Đi đâu?

Con mẹ biết ngay rằng đó là cậu lính lệ. Và như hiểu rõ phép vào quan, nó giúi đưa cậu lệ hai hào đã cầm sẵn ở trong tay, rồi nói nhỏ:

- Nhờ cậu bẩm quan cho tôi vào hầu.

Cậu lệ tuy đã cầm tiền, nhưng làm như ta không để ý đến việc nhỏ nhen ấy, bèn vừa thò tay, vừa nói to:

- Đưa xem đơn, việc gì?

Rồi trong khi nhà Nuôi kể lể, thì cậu lệ đánh vần để đọc lá đơn. Đoạn cậu lắc đầu, nhăn mặt bảo:

- Vào kia, nhờ bác nho Quý bác ấy làm hộ cho. Đơn này không được.

Con mẹ tái mặt, hỏi:

- Không được thế nào, thưa cậu?

Cậu lệ giơ hai tay ra giảng:

- Nghĩa là nếu nhà chị muốn việc chóng xong, nghe chưa?

- Thưa cậu, cậu cứ vào trình quan hộ. Chả nói giấu gì cậu, nhà tôi bị mất trộm hết sạch cả đồ đạc lẫn tiền nong. Sáng nay, vay mãi mới được đống hai bạc, để đi trình quan, cậu làm ơn thương hộ cho.

Cậu lệ nhìn nét mặt nằn nì của nhà Nuôi, song vẫn thản nhiên:

- Tôi bảo nhà chị không nghe thì tôi mặc kệ. Tôi thấy nhà chị ăn mặc thế này, lại bị lúc vận hạn đen đủi, tôi lại chẳng động lòng hay sao? Nhưng ở đây, cái lệ nó thế. Tôi tử tế, nên bảo trước. Nếu nhà chị không theo, thì quan quở, chớ có trách tôi đấy.

Muốn chứng thực lời nói của mình, mẹ Nuôi cởi nút dải yếm ra, rồi xỉa năm đồng hào đôi còn lại lên gan bàn tay, và nói:

- Đây này, chẳng tin, cậu đếm mà xem, chỉ còn vừa vặn tiền trình thôi.

Cậu lệ lắc đầu. Con mẹ vừa buộc lại tiền, vừa nhăn nhó, van lơn:

- Lạy cậu, thương cháu, cho cháu được nhờ. Cậu cứ vào bẩm quan hộ. Hễ quan bắt làm lại đơn, thì cháu xin ra nhờ bác nho Quý ngay.

Bỗng một tiếng chuông gọi. Cậu lệ dạ giật một tiếng, rồi ù té chạy. Con mẹ Nuôi nhìn theo, biết rằng buồng quan ngồi ở chỗ ấy. Nó đánh liều tiến đến, vừa tiến, vừa lo. Nó bước chân lên thềm, trống ngực bắt đầu nổi mạnh. Nó đã trông thấy quan. Nó lại sợ nữa. Vì lo sợ quá, nên quên đứt rằng chính nó đi trình việc mất trộm. Nó lại tưởng như nó là đứa trộm vậy. Nó rón rén, đứng nép vào cạnh cửa, thập thò, ghé vào trong, và lắng tai nghe. Nó thấy quan đang dặn cậu lệ xuống bảo nhà bếp ninh cho thật dừ cái chân giò.

Và đến khi cậu lệ dạ tiếng cuối cùng và đi vào sân sau, mé cửa trong, thì nó hiểu ngay rằng đã mất toi hai hào cho thằng xỏ lá nó chẳng bẩm cho mình một tiếng nào.

- Có đứa nào đấy, lừa hai con gà vào cho tao!

Tức thì, người ta chạy tán loạn để xua gà, và nhà Nuôi thì chắp hai tay, quỳ ngay xuống gạch, và nâng ngang đầu cái lá đơn.

Khi đôi gà đã chạy về, quan bèn nhìn con mẹ và bảo:

- Vào đây.

Nó mừng quá, lóp ngóp đứng dậy, vội vã theo vào trong buồng giấy.

Nó đứng ở cạnh bàn, run lên bần bật. Nó liếc nhìn quan. Ngài oai vệ quá. Nó lại sợ hơn nữa. Nhưng dù run hay sợ, nó cũng không quên được việc vi thiềng quan.

Nhưng tiền trình diện quan, nó lại buộc vào trong dải yếm. Nó cởi ra mới lấy được.

Nó mới lúi húi rút cái nút buộc ra. Nó sợ quan chờ lâu, nên phải vội vàng. Mà vì vội vàng, lại lo quan gắt, nên nó lóng cóng. Cái nút vừa xổ ra, thì loẻng xoẻng, cả món tiền rơi tiệt cả xuống gạch.

Năm đồng hào đôi nảy lên mấy cái, và từng ấy tiếng kêu làm nó giật mình. Tự nhiên, nó choáng cả người và hoa cả mắt. Nó cúi nhìn chỗ nhiều hào rơi nhất, ngay bên cạnh nó. Đồng thì chui nằm ẹp gần chân nó, đồng thì xoay tít mấy vòng, đồng thì bắn ra góc buồng. Mấy đồng nữa thì thi nhau lăn ra tận chỗ xa.

Nó không thấy quan nói gì, nên cũng hơi tĩnh tâm. Nó bèn cúi xuống để nhặt tiền. Một đồng, hai đồng. Đồng thứ ba nghiêng ở mé tường. Nó tìm đồng thứ tư. Mãi nó mới thấy ở tận gần chân bàn giấy của quan. Nó tìm đồng thứ năm. Quái, nó tìm mãi, mà không thấy đâu cả.

Nó phải có năm hào đôi. Năm hào đôi mới thành đồng bạc được. Vừa ban nãy, nó giở ra cho cậu lệ xem, và lại buộc cẩn thận vào dải yếm. Không lẽ đồng hào ấy có ma, đã biến đi đâu mất chóng thế được. Vậy chỉ quanh quẩn ở trong buồng này mà thôi. Nhưng nó đã tìm kỹ lắm rồi. Mà trình đơn tám hào, tất nó bị quan chửi. Không biết làm thế nào được, nó tần ngần chắp hai tay, vái:

- Lạy quan lớn ạ.

Rồi nó lùi lùi bước ra cửa. Rồi nó đi về...

Ông huyện Hinh cứ ngồi yên sau bàn giấy để nhìn theo con mẹ khốn nạn. Rồi khi thấy nó đã đi khuất, ông mới đưa mắt xuống chân, dịch chiếc giầy ra một tý. Và vẫn tự nhiên như không, ông cúi xuống thò tay, nhặt đồng hào đôi sáng loáng, thổi những hạt cát nhỏ ở đế giầy bám vào, rồi bỏ tọt vào túi.