# data[].attributes.headline
Lista polskich Sprawiedliwych wśród Narodów Świata

# data[].attributes.subject
Lista polskich Sprawiedliwych wśród Narodów Świata

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przełącz stan spisu treści

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata - lista Polaków udekorowanych oznaczeniem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata.

Polacy stanowią największą liczbę wśród odznaczonych najwyższym izraelskim odznaczeniem cywilnym nadawanym nie-Żydom, medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznawanym przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Jad Waszem.

Nazwisko i imię

Data urodzenia i śmierci

Miejsce udzielania pomocy

Żydzi ukrywający się

Data nadania tytułu

Adasiak-Bartoszewska Marianna

Batia Rapaport, rodzina Szczepańskich

1989

1898 - 1959

Joel Riesenbach,

Mania Riesenbach, Genia Riesenbach, Ida Riesenbach, Józef Riesenbach,

1999

Barnik-Szymańska Helena

Zielonka

Dora Schicht z d. Grodzicka, Cypora Lewit z d. Grodzicka

1990

Bawół Irena

Warszawa

NN Łozińska, Maria Blumental, Fajga Deresiewicz, Maurycy Blumental, Ariel Blumental, Sabina Popper, Markus Deresiewicz, Maria Korzennikowa, Dawid Deresiewicz, NN Winter

1989

Chmielewski Bazyli

1913

Klara Rieger z d. Post, Lewinowa, Mendel Hoch, Saba Diller, Łazar Diller, Abraham Klak, Abish Post, Dawid Post, Fromm Post, Rachela Graff, Regina Graff, Herman Graff

Domański Stanisław

Falenica

Rozalia Oberländer, Sabina Oberländer, Irena Oberländer, Amalia (Anna Maria) Żak z d. Oberländer,

1994

Grzebyk Jan

Henryk Keller, Naftal Szpangled, Salomea Szpangled, Maria (Debora) Grzebyk z d. Grabowska (Weg)

1986

Jasik Stanisław

1898 - 1977

Warszawa

Berta Kraśnic z d. Berezowska, , Sonia (Zofia) Lipetz z d. Kraśnic, Leopold Popper, Jerzy Popper,

Jędrzejko Leonia

Jelechowice

Ida Wirtenberg, Estera Wirtenberg, Markus Zimand, Klara Zimand

1988

1910 - 1996

Lwów

Ella Folkmannová-Klimko, Henryk Herbst, Julia Szaniawska (Schneier) z d. Königsberg, Ignacy Szaniawski (Schneier), Nesia (Anastazja) Klymko z d. Koffler, Michał Hofman, Maria Hofman

1997

Krzyżowska

Anna z d. Kukulska

1926 -

Warszawa, Świder

Jerzy Korczak, Mojżesz Baseches, Adam Celnikier (Stefan Zgrzembski), Irena Wojdowska, Jerzy Gross, Natan Gross

1995

Popowski Stanisław

1894 - 1953

Warszawa

prof. Hanna Hirszfeld, Zofia Rudkowska-Fuchs z mężem, prof. Ludwik Hirszfeld, NN Brokman, NN Brokman, NN Brokman, prof. Henryk Brokman, Janek Oxner (Olszewski), Aniela Oxner (Olszewska), Seweryn Oxner (Olszewski), Bianka (Blanche) Lerner z d. Perlmutter

1989

Tkaczyk-Mirosław Genowefa

1920 - 2013

Garbów

Salomon Morel, Icchak Morel

1982

Wierzbicka Józe

# data[].attributes.attachment_link.title
Lista polskich Sprawiedliwych wśród Narodów Świata - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Przełącz stan spisu treści Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata - lista Polaków udekorowanych oznaczeniem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. Polacy stanowią największą liczbę wśród odznaczonych najwyższym izraelskim odznaczeniem cywilnym nadawanym nie-Żydom, medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata , przyznawanym przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Jad Waszem.

# data[].attributes.headline
Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Jad Waszem

# data[].attributes.subject
Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Jad Waszem

# data[].attributes.body
Instytut składa się z Nowego Muzeum Historycznego wraz z Salą Imion, gdzie przechowywane są dane o Ofiarach Holokaustu, Izby Pamięci, Ogrodu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jad Waszem – Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.headline
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata - historia, zasady, kryteria przyznawania

# data[].attributes.subject
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata - historia, zasady, kryteria przyznawania

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Awers

Ustanowiono

1963

Dewiza

Kto ratuje jedno życie - ratuje cały świat

Sprawiedliwe wśród Narodów Świata: Stefania Tyryłło i jej córka Stanisława Pawłowska-Tyryłło. Rodzina Tyryłłów w latach 1943-1944 ukrywała w Wilnie grupę Żydów, uciekinierów z tamtejszego getta[1]

Ceremonia wręczenia medali Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Senacie RP (2012)

Ogród Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Jad Waszem

Medal Sprawiedliwej wśród Narodów Świata Marty Bocheńskiej

Dyplom honorowy Marii Kotarby

Sprawiedliwy wśród Narodów Świata ( hebr. ‏חֲסִיד אֻמּוֹת הָעוֹלָם‎, Chasid Umot ha-Olam) - najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne nadawane nie-Żydom, przyznawane przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu Jad Waszem w Jerozolimie.

Termin Sprawiedliwy wśród Narodów Świata oznaczał pierwotnie w żydowskiej tradycji osoby pochodzenia nieżydowskiego, które były dobrymi, bogobojnymi ludźmi. Według tej tradycji wielki zestaw praw i nakazów zawartych w Torze, ale także w księgach Miszna, Gemara i ustnej tradycji ( micwa), odnosi się tylko do Żydów, którzy odziedziczyli powinności po swoich przodkach. W przeciwieństwie do nich nie-Żydzi powinni przestrzegać jedynie prostych i oczywistych, niemal powszechnie przyjętych Siedmiu Praw Noego, ustanowionych po potopie, jak zakaz zabijania ludzi czy spożywania mięsa wyciętego z żywego zwierzęcia.

Judaizm naucza, że „jeśli człowiek niszczy jedno życie, to jest tak, jak gdyby zniszczył cały świat. A jeśli człowiek ratuje jedno życie, to jest tak, jak gdyby uratował cały świat" ( Talmud Babiloński, Sanhedryn, 37a).

Autorzy dwutomowej Encyklopedii Sprawiedliwych wśród Narodów Świata ( ang. The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations) przeprowadzili badania analizujące motywy działania osób ratujących Żydów podczas II wojny światowej i wyodrębnili kilka grup. Największą (49% ankietowanych) była grupa ratująca Żydów ze względu na wieloletnią znajomość przed wojną. Na drugim miejscu (43%) podawane były motywy humanitarne wynikające z niezgody na nieludzkie traktowanie Żydów, podejmowane najczęściej spontanicznie ze względu na moralność. Pozostałe to: polityczno-ideologiczne 5,75%, religijne 2,1% (w tym 0,7% to zakonnicy). W grupie sprawiedliwych znaleźli się nawet antysemici, określani nazwą ratujący antysemici, których było w ujęciu procentowym 0,17%.

Od 6 marca 2013 obchodzony jest Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych. Jego ustanowienie poparł m.in. w 2012 Parlament Europejski.

Medal i dyplom zostały ustanowione dekretem Knesetu w 1963. Na medalu widnieje pochodzący z Talmudu napis „Kto ratuje jedno życie - ratuje cały świat".

Kapituła instytutu pamięci Jad Waszem przyznaje wyróżnienie osobom i rodzinom, które z narażeniem własnego życia ratowały Żydów z Holokaustu podczas II wojny światowej. Uhonorowano również francuskie miasteczko Le Chambon-sur-Lignon, holenderskie Nieuwlande, duński ruch oporu, strajk z 25-26 lutego 1941 r. w Amsterdamie i polską Radę Pomocy Żydom (Żegotę). Uprawnieni do składania wniosków o przyznanie tytułu są sami uratowani albo ich bliscy. Dawniej poza medalem i dyplomem Sprawiedliwym przysługiwało także prawo do zasadzenia własnego drzewka w parku otaczającym siedzibę Instytutu, jednak z powodu braku miejsca zwyczaju zaniechano.

Osoba uznana za Sprawiedliwego jest odznaczana specjalnie wybitym medalem noszącym jej imię i nazwisko, dyplomem honorowym i przywilejem wpisania nazwiska na Murze Honorowym w Ogrodzie Sprawiedliwych w Jad Waszem. Odznaczenia są nadawane w trakcie podniosłej ceremonii w Izraelu lub w kraju zamieszkania tej osoby, gdzie działają dyplomatyczni przedstawiciele Izraela. W ceremoniach tych często uczestniczą przedstawiciele miejscowego rządu lub władz lokalnych i są one relacjonowane przez media. Ustawa o Jad Waszem upoważnia instytut Jad Waszem do nadania Sprawiedliwemu, w uznaniu jego zasług, honorowego obywatelstwa państwa Izrael, a jeśli już nie żyje, nadania mu pamiątkowego obywatelstwa.

Każda osoba, którą uznano za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, jest uprawniona do otrzymania od Jad Waszem stosownego certyfikatu. Jeśli osoba ta nie żyje, jej krewny może wystąpić o nadanie jej pamiątkowego obywatelstwa. Polityką Jad Waszem jest kontynuowanie programu tak długo, jak długo wnoszone będą prośby o przyznanie tego tytułu, wsparte mocnymi dowodami, spełniającymi wyznaczone kryteria.

Ważne kryteria:

Uratowany musi być Żydem, a osoba, która ocaliła mu życie, nie może być narodowości żydowskiej.

Z uratowaniem życia nie może się wiązać zysk materialny dla wybawcy (zwrot kosztów, na przykład za jedzenie lub mieszkanie, jest akceptowalny).

Ratunek musiał się wiązać z jakimś ryzykiem dla życia lub wolności wybawcy.

Liczba wniosków o przyznanie tytułu wynosi około 600 rocznie, z czego około 20% jest odrzucanych.

Sprawiedliwy mieszkający w Izraelu otrzymuje co miesiąc wsparcie finansowe w wysokości średniej pensji. Dodatkowo przyznawany jest jemu i jego współmałżonkowi 8-dniowy zasiłek zdrowotny i zapewniane są darmowe usługi zdrowotne, w oparciu o izraelskie prawo ubezpieczeniowe. Obecnie jest to kilkadziesiąt osób.

Sprawiedliwy, który cierpi z powodu kłopotów finansowych, jest wspierany, niezależnie od miejsca zamieszkania, przez fundację Jewish Foundation for the Righteous, założoną w Nowym Jorku organizację filantropijną. Anne Frank Fonds, z siedzibą w Bazylei w Szwajcarii, wyszukuje osoby potrzebujące pomocy medycznej.

Odznaczenie otrzymało 28 217 osób (stan na styczeń 2022):

Od 1985 r. działa Polskie Towarzystwo Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, skupiające Sprawiedliwych żyjących w Polsce.

Z tym tematem związana jest kategoria: Sprawiedliwi wśród Narodów Świata.

Gutman i inni red., Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holocaustu. Polska, t. 2, Kraków: Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 773-774, ISBN 978-83-87832-59-9 , OCLC 443558424.

Cegieła i inni red., Polacy ratujący Żydów w latach II wojny światowej, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2008, ISBN 978-83-7629-008-9 , OCLC 909561250.brak strony (książka)

Oświadczenie Parlamentu Europejskiego z dnia 10 maja 2012 r. w sprawie wsparcia dla ustanowienia Europejskiego Dnia Pamięci o Sprawiedliwych, Parlament Europejski, 10 maja 2012.

Uchwała nr XLVI/1428/2021 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 18 marca 2021 r. w sprawie nadania nazwy obiektowi miejskiemu w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy. [w:] Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego nr 2596 [on-line]. 25 marca 2021. [dostęp 2023-03-23].

# data[].attributes.attachment_link.title
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Awers Ustanowiono 1963 Dewiza Kto ratuje jedno życie - ratuje cały świat Sprawiedliwy wśród Narodów Świata ( hebr. ‏חֲסִיד אֻמּוֹת הָעוֹלָם‎, Chasid Umot ha-Olam) - najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne nadawane nie-Żydom, przyznawane przez Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holokaustu Jad Waszem w Jerozolimie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kim są Sprawiedliwi?

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata to osoby nieżydowskiego pochodzenia, które podczas II wojny światowej bezinteresownie, narażając życie, wolność lub stanowisko udzielały pomocy Żydom prześladowanym przez nazistowskie Niemcy. Tytuł ten przyznawany jest od 1963 r. przez Państwo Izrael ratującym z całego świata.

Dotychczas tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata otrzymały 27 712 osoby z 51 krajów, w tym 7 232 Polaków (stan na 1 stycznia 2022 r.).

Jest to najwyższe cywilne odznaczenie państwowe tego kraju.

Pomoc udzielana Żydom podczas II wojny światowej

Tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata honorowane są osoby, które w czasie Zagłady podjęły bezinteresowne działania na rzecz ocalenia jednego lub więcej Żydów. Pomoc mogła mieć formę indywidualną lub zorganizowaną. Z reguły polegała ona na doraźnym lub długotrwałym ukrywaniu osoby lub osób, organizowaniu dla nich kryjówek, ucieczek z gett, dostarczaniu fałszywych dokumentów tożsamości, pieniędzy, żywności, odzieży czy leków.

Udzielanie pomocy prześladowanym Żydom, czy to bezinteresownie, czy za opłatą, niosło za sobą duże ryzyko. W krajach znajdujących się pod okupacją niemiecką wszelka pomoc Żydom była surowo karana. W zależności od miejsca, sankcje były zróżnicowane - od kary finansowej czy utraty pracy bądź mienia, przez pobicie, więzienie, roboty przymusowe i obóz koncentracyjny, aż po karę śmierci. W okupowanej przez Niemców Polsce, a także w innych krajach Europy Wschodniej, na Ukrainie, Białorusi czy w Serbii, karano najsurowiej. Z dotychczasowych badań Instytutu Pamięci Narodowej wynika, że za udzieloną pomoc śmierć poniosło kilkaset osób (znana jest tożsamość 341 z nich).

Kto może zostać Sprawiedliwym?

O nadaniu tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata decyduje Instytut Yad Vashem w Jerozolimie za pośrednictwem specjalnej komisji, która rozpatruje składane wnioski. W komisji zasiadają historycy i świadkowie historii. Kluczowym dokumentem do podjęcia decyzji o przyznaniu tytułu jest relacja osoby, która otrzymała pomoc

Część wniosków, ze względu na niewystarczającą ilość dokumentacji bądź relacje świadczące o zysku czerpanym ze świadczonej pomocy, zostaje odrzucona.

Ceremonie honorowania Sprawiedliwych

Sprawiedliwi, za życia albo pośmiertnie, odznaczani są podczas uroczystych ceremonii, które odbywają się na całym świecie, przeważnie w miejscu zamieszkania uhonorowanych lub ich rodzin bądź w Izraelu, w siedzibie Instytutu Yad Vashem. W uroczystościach często biorą udział członkowie rodzin ratujących i ratowanych, wysocy urzędnicy państwowi i samorządowi, przedstawiciele organizacji pozarządowych oraz uczniowie.

prawiedliwi lub ich potomkowie odbierają z rąk reprezentanta Państwa Izrael medal i dyplom honorowy, a nazwiska Sprawiedliwych zostają wyryte na pamiątkowej tablicy w Ogrodzie Sprawiedliwych w Jerozolimie. W Ogrodzie rosną tysiące drzew oliwnych ku pamięci Sprawiedliwych z całego świata. Przy każdym drzewie widnieje imię i nazwisko odznaczonego. Ze względu na brak miejsca od 1996 r. drzewa nie są już jednak sadzone.

Sprawiedliwi w tradycji żydowskiej

Na każdym medalu wręczanym Sprawiedliwym, prócz nazwiska odznaczonych, widnieją słowa:

„Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat"

Pochodzą one z Talmudu, zbioru praw religijnych obowiązujących w judaizmie.

Zgodnie z żydowską tradycją, termin Sprawiedliwi wśród Narodów Świata (hebr. Chasidim Umot ha-Olam) oznaczał pierwotnie nie-Żydów, którzy byli dobrymi, bogobojnymi ludźmi. Według Talmudu na świecie w każdym pokoleniu żyje 36 ukrytych sprawiedliwych (cadikim nistarim), którzy swoim postępowaniem chronią rodzaj ludzki przed gniewem Bożym.

Symbolika medalu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata"

Na awersie medalu widać dwie ręce trzymające liny osnute drutem kolczastym. Liny otaczają kulę ziemską. To symboliczne wyrażenie idei, zgodnie z którą ratujący sprawiają, że kula ziemska kręci się - świat istnieje. Kula otoczona jest słowami: „Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat".

Na rewersie medalu widoczny jest zarys budynku, w którym mieści się Izba Pamięci w Instytucie Yad Vashem. Tam odbywają się ceremonie honorowania Sprawiedliwych. Pod spodem umieszczone są napisy w językach hebrajskim i francuskim - wyrazy uznania od narodu żydowskiego.

Medal zaprojektował Nathan Karp. Ma średnicę 59 mm, wykonywany jest z miedzi, dawniej z brązu lub srebra.

Przeczytaj więcej

# data[].attributes.attachment_link.title
Tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata

# data[].attributes.attachment_link.description
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata to osoby nieżydowskiego pochodzenia, które podczas II wojny światowej bezinteresownie, narażając życie, wolność lub stanowisko udzielały pomocy Żydom prześladowanym przez nazistowskie Niemcy. Tytuł ten przyznawany jest od 1963 r. przez Państwo Izrael ratującym z całego świata.

# data[].attributes.headline
Rodzina Kowalskich - zginęli ratując Żydów 

# data[].attributes.subject
Rodzina Kowalskich - zginęli ratując Żydów 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
6 grudnia 1942 w Starym Ciepielowie i Rekówce niemieckie oddziały żandarmerii zamordowały, podpalając żywcem, wszystkich członków czterech rodzin, które ukrywały w swoich domach Żydów. Zginęły wtedy 34 osoby, większość ofiar stanowiły dzieci. W samej rodzinie Adama i Bronisławy Kowalskich,oprócz rodziców, tragiczny los spotkał pięcioro z nich.

Niemcy pojawili się rano, wiedzieli, kto we wsi ukrywa Żydów. Kowalskich i znalezionych pod podłogą ich sąsiadów: Elkę Cukier i Bereka Pinechesa zamknęli w domu, zabili okna, drzwi i podpalili. Wszyscy spłonęli żywcem. Uratował się jedynie syn, Jan, który w tym czasie terminował krawiectwo u swojego krewnego. Inne trzy rodziny spalono w stodole. Śmierć poniosły też osoby, którym Polacy pomagali. Tych, którzy próbowali uciekać Niemcy rozstrzeliwali lub po schwytaniu wrzucali w płonące zabudowania. Po zbrodni kazali pozostałym mieszkańcom wioski zakopać w jednym dole szczątki ich sąsiadów.

Niemcy od początku II wojny światowej szykanowali i represjonowali wyznawców judaizmu mieszkających na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Latem i jesienią 1942 roku naziści przeprowadzili likwidację dzielnic zamkniętych, mordując niektórych ich mieszkańców na miejscu, a przeważającą część wysyłając do ośrodka masowej zagłady w Treblince. Nieliczni podjęli próby uratowania siebie i bliskich, licząc na pomoc ze strony Polaków. Tak było w Starym Ciepielowie.

Po wojnie szczątki zamordowanych zostały ekshumowane i przeniesione do masowego grobu ofiar niemieckiego terroru, znajdującego się w Starym Ciepielowie.

W 2009 roku tragiczne wydarzenia przypomnieli autorzy fabularyzowanego filmu dokumentalnego "Historia Kowalskich": Arkadiusz Gołębiewski i Maciej Pawlicki. W tym samym roku prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski małżeństwa Kowalskich, Kosiorów i Obuchiewiczów ze Starego Ciepielowa oraz małżeństwo Kosiorów z Rekówki.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rodzina Kowalskich - zginęli ratując Żydów

# data[].attributes.attachment_link.description
Były wypadki, że Niemcy otaczali dom i nie wyprowadzali tych, których mieli aresztować, ale żywcem ich palili razem z domami - mówił w archiwalnej audycji "Mapa bohaterstwa" Marian Ciszek, mieszkaniec Ciepielowa.

# data[].attributes.body
„Historia Kowalskich” to fabularyzowany dokument. Film przedstawia historię wielodzietnej rodziny Kowalskich mieszkającej w Starym Ciepielewie koło Radomia, która w 1942 r. została zamordowana za udzielenie schronienia żydowskim sąsiadom

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
„Historia Kowalskich" to fabularyzowany dokument. Film przedstawia historię wielodzietnej rodziny Kowalskich mieszkającej w Starym Ciepielewie koło Radomia, która w 1942 r. została zamordowana za udzielenie schronienia żydowskim sąsiadom. Adam i Bronisława Kowalscy ukrywali Elkę Cukier i Berka Pinechesa. 6 grudnia 1942 r. niemiecka żandarmeria wtargnęła do ich domu oraz domów innych podejrzanych o ukrywanie Żydów w Ciepielowie. Niemcy bestialsko zabili 34 osoby, wśród nich także Kowalskich i ich pięcioro ich dzieci.

Film „Historia Kowalskich" z 2009 r., w reżyserii Arkadiusza Gołębiowskiego i Macieja Pawlickiego, powstał w ramach programu IPN i Narodowego Centrum Kultury "Życie za życie", poświęconego Polakom ratującym Żydów podczas niemieckiej okupacji. Koproducentem filmu jest Telewizja Polska.
Przeczytaj o tragicznej historii rodzin Kowalskich, Obuchiewiczów, Skoczylasów i Kosiorów oraz ukrywanych przez nich Żydów.
Recenzja filmu „Historia Kowalskich"

„Historia Kowalskich" to dwa różne filmy - cenny dokument, czyli wypowiedzi świadków historii z Ciepielowa i sceny fabularyzowane, które z relacjami świadków nie mają wiele wspólnego.

Autentyczne wypowiedzi są przejmująco prawdziwe. Prości ludzie opowiadają o tym, że polsko-żydowskie relacje przed wojną nie były wcale łatwe, ale jakoś obok siebie żyli. „Ten Mosiek to był taki swój Żyd" - mówi stary człowiek ze łzami w oczach. Albo elegancka starsza pani, która opowiada o niszczeniu przez dzieci - jej kolegów - mienia żydowskiego, świętych przedmiotów i jak wtedy to się śmiała, a trzeba było „morze łez wylewać".

Wstrząsnęły mną relacje świadków o tragedii rodziny Kowalskich, historia śmierci ich kilkuletniej córki Helenki, która wraca do płonącego już domu.

Widać, że przeszłość to dla wsi, dla tych ludzi niezabliźniona, bolesna rana.

Po Żydach została jakaś okropna pustka, z którą nie potrafią sobie poradzić. Przytaczane przez świadków opisy eksterminacji Żydów - znajomych, kolegów, sąsiadów - są po tylu latach pełne rozpaczy. Upamiętnienie opowiadanych przez nich zdarzeń i ich samych stanowi niewątpliwą wartość filmu.

Niestety, fragmenty fabularne są nieznośnie propagandowe i sztuczne. Przedwojenne relacje polsko-żydowskie zostały wyidealizowane, choćby przez powtarzaną i urastającą do rangi symbolu scenę wspólnej kąpieli dziewcząt w rzece.

Z sielankowego obrazu wyzierają elementy negatywnego stereotypu Żyda, obcego i skupionego na pieniądzu. Na przykład: scena z 1937 r., kiedy do Ciepielewa dociera wiadomość o prześladowaniu Żydów w III Rzeszy. Narada pięciu starców. Jeden proponuje wyjazd z Polski. Ale w końcu postanawiają zostać, bo Polska jest dobrym krajem. Naradę kończy stwierdzenie, że choć Polacy narzekają na żydowski monopol w handlu, to i tak „u nas kupują".

Następnie jest scena z września 1939 r., gdy do synagogi wkracza sołtys czy burmistrz ze sztandarem i grupą małych skrzypków. Rabin wygłasza długą mowę o tym, ile Żydzi Polsce zawdzięczają, że Kazimierz Wielki ich przyjął, gdy Zachód wygnał, i że wspaniała była Konstytucja 3 Maja i że im tu dobrze. Po czym wspólnie śpiewają Mazurka Dąbrowskiego. Scena ma mówić o lojalności Żydów wobec Polski, ale jest sztuczna i moim zdaniem ustawia ich w relacji „wdzięcznych gości".

Po wejściu Niemców i pierwszych brutalnych pobiciach i morderstwach, znów odbywa się narada starych Żydów, w czasie której sklepikarz proponuje przekupić Niemców, aby dali Żydom spokój. Rabin pyta: „czy w odwrotnej sytuacji, gdyby za pomoc gojom groziła śmierć, to czy byś gojowi pomógł?" Odpowiedź nie pada, zdaje się być oczywista.

Ciepielewo przygląda się Zagładzie współczująco. Proboszcz pomaga Żydom, wystawiając fałszywe metryki. Wieśniaczki uczą je modlitwy.

Jest tylko jeden antysemita, który przed wojną nawoływał do bojkotu sklepów żydowskich (za co beształ go pozytywny bohater) i który być może jest późniejszym denuncjatorem.

Samo ukrywanie Żydów pokazane jest zdawkowo. Sklepikarz mówi, że za ukrycie będzie płacił, poza tym kwestia finansowa w ogóle nie jest poruszana, żadne inne zresztą też.

Film ani słowem nie informuje o sytuacji w okolicach Ciepielowa, opisanej w książce Jacka Młynarskiego i Sebastiana Piątkowskiego Cena poświęcenia - o działaniach komunistycznej i żydowskiej partyzantki i niemieckich kontrakcjach. Prawdziwy kontekst tragedii w Ciepielowie autorzy filmu zastępują fabularyzowaną propagandową otoczką, tak niewiarygodną, że motywów bohaterów nie sposób pojąć.

Film wyolbrzymia skalę pomocy Żydom niesioną przez Polaków (pada pod koniec liczba między 500 tys. a milion Polaków zaangażowanych w pomoc, podczas gdy naukowcy spierają się nawet o 200 tys.).
Trzy rodziny, które zginęły za pomoc udzielaną Żydom zostały upamiętnione przez Narodowy Bank Polski w serii numizmatycznej „Polacy ratujący Żydów"

# data[].attributes.attachment_link.description
„Historia Kowalskich" to fabularyzowany dokument. Film przedstawia historię wielodzietnej rodziny Kowalskich mieszkającej w Starym Ciepielewie koło Radomia, która w 1942 r. została zamordowana za udzielenie schronienia żydowskim sąsiadom. Adam i Bronisława Kowalscy ukrywali Elkę Cukier i Berka Pinechesa. 6 grudnia 1942 r. niemiecka żandarmeria wtargnęła do ich domu oraz domów innych podejrzanych o ukrywanie Żydów w Ciepielowie.

# data[].attributes.headline
Zbrodnia w Starym Ciepielowie i Rekówce. Historia rodziny Kowalskich, Obuchiewiczów, Skoczylasów i Kosiorów

# data[].attributes.subject
Zbrodnia w Starym Ciepielowie i Rekówce. Historia rodziny Kowalskich, Obuchiewiczów, Skoczylasów i Kosiorów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
6 grudnia 1942 r. w Ciepielowie Starym i Rekówce miała miejsce jedna z największych egzekucji wykonanych w trakcie okupacji przez Niemców na Polakach za pomoc udzielaną Żydom. Polskie rodziny i ukrywający się Żydzi - 34 osoby - zostały bestialsko zamordowane.
Mieszkańcy Ciepielowa przed II wojną światową

Adam i Bronisława Kowalscy wraz z dziećmi: Janem, Janiną, Zofią, Stefanem, Henrykiem i Tadeuszem w okresie okupacji mieszkali we wsi Ciepielów Stary (woj. mazowieckie). Ciepielów był wsią gminną. Szacuje się, że przed wojną liczył około 200 domów. Żydzi, zamieszkujący wówczas blisko połowę z nich (na ok. 1 tys. mieszkańców wsi w latach 30. XX w., ok. 480 stanowili Żydzi), zajmowali się handlem i drobnym rzemiosłem. Ich relacje z polskimi sąsiadami były na ogół poprawne, choć w różnych okresach, szczególnie w latach 30. XX w. występowały incydenty o charakterze antysemickim, np. nawoływanie Polaków do bojkotowania żydowskich sklepów. Politycznie, na terenie powiatu iłżeckiego, gdzie leżał Ciepielów, dominował ruch ludowy. Ugrupowania narodowe, mające w swoich programach hasła antysemickie, nie uzyskiwały tam liczącego się poparcia.

Adam Kowalski pracował na roli. We wsi słynął ze swojej uczciwości i pracowitości. Jego żona zajmowała się domem i wychowywaniem potomstwa. Nieopodal gospodarstwa Kowalskich mieszkała siostra Adama, Helena wraz z mężem Piotrem Obuchiewiczem i czworgiem dzieci: Władysławą, Zofią, Janiną i nowonarodzonym synkiem. W tej samej wsi żyła też rodzina Kosiorów: Katarzyna i Władysław oraz ich dzieci: Aleksander, Tadeusz, Władysław, Mieczysław, Irena i Adam. Obie rodziny przyjaźniły się z mieszkańcami pobliskiej wsi Rekówka: Zofią (Marianną) i Stanisławem Kosiorami i ich dziećmi: Janem, Mieczysławem, Marianem i Teresą oraz z ich krewnymi, Skoczylasami: Piotrem i jego dziećmi: Janem, Józefem, Leokadią i Bronisławą.

Pomoc niesiona uciekinierom z gett

Wiosną 1941 r. Niemcy przystąpili do organizowania gett w regionie, tworząc w Radomiu jedno z największych na tym terenie. W grudniu tego roku starosta Hans Zettelmeyer wydał rozporządzenie na mocy którego utworzono dzielnice dla Żydów m.in. w Iłży, Starachowicach, a także w Ciepielowie. Latem i jesienią 1942 r., w ramach tzw. Akcji Reinhardt, Niemcy przeprowadzali likwidację gett w regionie. Niektórym Żydom udało się wówczas zbiec, część schroniła się w lasach. W Ciepielowie i okolicach kilka polskich rodzin przyszło im wtedy z pomocą. Jedne przynosiły żywność ukrywającym się osobom, inne przyjmowały je pod swój dach i udzielały schronienia w zabudowaniach gospodarstw.

U Adama i Bronisławy Kowalskich ukrywali się Elka Cukier i Berek Pinchas (Pinechas), syn krawca. Piotr i Helena Obuchiewiczowie pomagali m.in. właścicielowi zakładu czapniczego w Ciepielowie (wkrótce ukrywający się wrócili do lasu). Kosiorowie z Ciepielowa ukrywali dwóch Żydów nieznanych z nazwiska. U Kosiorów i Skoczylasów w Rekówce przez tydzień przebywały dwie Żydówki z Ciepielowa, następnie czterech Żydów.

Niemiecka obława na polskie gospodarstwa w Ciepielowie

Najprawdopodobniej wskutek donosu, we wczesnych godzinach rannych 6 grudnia 1942 r. gospodarstwa Kowalskich, Obuchiewiczów i Kosiorów w Ciepielowie zostały otoczone przez niemieckich policjantów z posterunku w Górkach Ciepielowskich. Obława trwała kilka godzin.

Bronisława Kowalska prosiła o darowanie życia dzieciom, ale funkcjonariusze zgodzili się na wypuszczenie tylko jednego. 12-letnia Zosia poszła do sąsiadów, ale ostatecznie wróciła do domu. Jedynym nieobecnym wtedy członkiem rodziny był najstarszy syn, Jan. Chłopak uczył się krawiectwa, pracę zaczynał o świcie.

Nie jest jasne, czy rewizja u Kowalskich i Obuchiewiczów ujawniły dowody ich pomocy udzielanej Żydom. Wiadomo, że u Kosiorów odnaleziono książki w językach jidysz i hebrajskim, a także natrafiono na dwóch ukrywających się mężczyzn.

W południe Niemcy pozwolili Adamowi Kowalskiemu jeszcze nakarmić zwierzęta.

Rodziny bestialsko zamordowane i spalone w stodole

Wczesnym popołudniem Niemcy zabili Kosiorów. Rozstrzelali ich w stodole, razem z dwoma ukrywającymi się Żydami. Później spalili gospodarstwo. Był to sygnał dla pozostałych funkcjonariuszy do przeprowadzenia dalszej pacyfikacji

Niemcy zabrali Kowalskich do domu Obuchiewiczów. Maria z Mirowskich Bielecka, siostrzenica Adama, wspominała ich ostatnie chwile:

„Całą rodzinę wiedli do Obuchów. Na przedzie szedł wuj Adam, trzymając za ręce chłopców ‒ Heńka i Stefana, jak to z nimi czasami na spacer wychodził, tylko głowa mu ku ziemi obwisła i nogami bezsilnie powłóczył. Za nimi ciotka Helena tuliła w ramionach maleńkiego Tadka, a za matką szły Janka i Zofia".

Rodzinę kordonem obstawiali członkowie plutonu egzekucyjnego.

„Ciotka odwróciła głowę w stronę naszych okien. Pewnie chciała pożegnać nas spojrzeniem, ale Niemiec zdzielił ją w kark kolbą karabinu, że omal nie zaryła twarzą w brudny, zdeptany śnieg. W drzwiach chaty Obuchów oderwała Tadzia od piersi, jakby chciała go podać Niemcowi, zapewne błagała o zmiłowanie dla maleństwa. Pchnął ją Niemiec tak silnie, że od futryny drzwi się odbiła i runęła gdzieś za próg chałupy. Drzwi dokładnie zamknęli, klamkę drutem unieruchomili".

Maria Bielecka mówiła też, że obie rodziny spalono żywcem. Inne świadectwa wskazują, że zostały rozstrzelane przed budynkiem, a następnie ich ciała wrzucono do wnętrza, które zamknięto i podpalono. Najprawdopodobniej Niemcy nie zamordowali od razu wszystkich dzieci. Pozostawili je niedobite, by spłonęły. Jance, córce Kowalskich, udało się wydostać z płonącego budynku. Została jednak zastrzelona w trakcie ucieczki, a jej ciało wrzucono z powrotem do środka.

Szczątki zamordowanych pochowano następnego dnia.

Janek Kowalski, na wieść o tragedii, jaka spotkała jego rodzinę, próbował popełnić samobójstwo. Uratowano go, otrzymał też wsparcie od rodziny i sąsiadów. Musiał jednak ukrywać się niemal do końca wojny.

Kolejne morderstwa w Rekówce

Wkrótce niemieccy żandarmi z posterunku w Ciepielowie otoczyli domy Skoczylasów i Kosiorów w Rekówce. Przebywali tam wówczas Stanisław i Zofia Kosiorowie wraz z dziećmi oraz Mirosława Kiścińska (teściowa Piotra Skoczylasa) z wnuczką Leokadią Skoczylas. Była też koleżanka Leokadii, Henryka Kordula. Mimo interwencji rodziny i sołtysa Niemcy nie pozwolili jej wrócić do domu.

W trakcie rewizji u Kosiorów znaleziono książki w języku jidysz, co najprawdopodobniej było powodem przeprowadzenia egzekucji.

Ciała zamordowanych spalono w stodole. Następnego dnia szczątki pochowano w wykopanym w pobliżu dole.

Śmierci uniknęło troje dzieci Piotra Skoczylasa: Jan, Józef i Bronisława. Jego samego Niemcy sprowadzili z miejscowości Tymienica i zamordowali.

Ekshumacja ciał ofiar po wojnie

Po wojnie szczątki 34 osób zamordowanych 6 grudnia 1942 r. zostały ekshumowane i przeniesione do masowego grobu ofiar niemieckiego terroru w Starym Ciepielowie. Egzekucja była jedną z największych wykonanych w trakcie okupacji na Polakach za pomoc udzielaną Żydom.
Przeczytaj recenzję filmu o zbrodni w Ciepielowie w reżyserii Arkadiusza Gołębiowskiego i Macieja Pawlickiego Trzy rodziny, które zginęły za pomoc udzielaną Żydom zostały upamiętnione przez Narodowy Bank Polski w serii numizmatycznej „Polacy ratujący Żydów"

# data[].attributes.attachment_link.title
Zbrodnia w Starym Ciepielowie i Rekówce. Historia rodziny Kowalskich, Obuchiewiczów, Skoczylasów i Kosiorów | Polscy Sprawiedliwi

# data[].attributes.attachment_link.description
6 grudnia 1942 r. w Ciepielowie Starym i Rekówce miała miejsce jedna z największych egzekucji wykonanych w trakcie okupacji przez Niemców na Polakach za pomoc udzielaną Żydom. Polskie rodziny i ukrywający się Żydzi - 34 osoby - zostały bestialsko zamordowane.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Wanda Ajdels - (ur. 22 grudnia 1920 w Radomiu, zm. 8 marca 2004 tamże) - polska Sprawiedliwa wśród Narodów Świata.

Podczas II wojny światowej Wanda z domu Pawłowska mieszkała wraz z rodzicami, Leopoldem i Agnieszką (z domu Tuzimek) przy ul. Prostej 20 w Radomiu. Gdy Niemcy utworzyli getto, ich mieszkanie znalazło się w jego pobliżu. Rodzina pomagała Żydom przemycając jedzenie. Pewnego wieczoru (data nie jest znana) na polu, przy sadzawce, nieopodal swego domu znalazła zemdlonego mężczyznę - Bernarda Ajdelsa, żydowskiego zbiega. Wanda wraz z rodzicami ukryła go w spiżarni, a także na jego prośbę dostarczała jedzenie rodzinie, która pozostała w getcie.

Pod koniec 1942 r. kobieta wyrobiła Bernardowi kenkartę na nazwisko Edward Jarosz. Metrykę do niej dostała w kancelarii kościoła farnego. Wynajęła wraz z mężczyzną pokój w sąsiednim domu udając małżeństwo (doczekali się nawet córki), jednak na skutek donosu, w 26 lipca 1943 r. Gestapo aresztowało ich oboje. Wanda została brutalnie skatowana, a następnie umieszczona w szpitalu. Udało się jej stamtąd uciec przy pomocy sióstr zakonnych w święta Bożego Narodzenia, ale do końca wojny zmuszona była pozostać w ukryciu. Bernard został zesłany do niemieckich obozów zagłady: Auschwitz, Mauthausen-Gusen, a później Sachsenchausen. W listopadzie 1945 r. powrócił do Radomia i odnalazł Wandę. Pobrali się dwa lata później a Wanda przyjęła jego nazwisko.

5 lutego 1985 r. Wanda Ajdels została uhonorowana przyznanym przez instytut Jad Waszem medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

M. Grynberg, Księga Sprawiedliwych, Warszawa 1993

Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata: ratujący Żydów podczas Holocaustu: Polska, red. I. Gutman, Kraków 2009

# data[].attributes.attachment_link.title
Wanda Ajdels - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Wanda Ajdels - (ur. 22 grudnia 1920 w Radomiu, zm. 8 marca 2004 tamże) - polska Sprawiedliwa wśród Narodów Świata. Podczas II wojny światowej Wanda z domu Pawłowska mieszkała wraz z rodzicami, Leopoldem i Agnieszką (z domu Tuzimek) przy ul. Prostej 20 w Radomiu.

# data[].attributes.headline
O Henryce Obermiller (film dokumentalny)

# data[].attributes.subject
O Henryce Obermiller (film dokumentalny)

# data[].attributes.body
Opowiadają  Zofia i Jerzy Przeździakowie o swojej mamie i teściowej .

# data[].attributes.attachment_link.title
Weszła do getta i wyprowadziła "Kajtka" jako syna -  Zofia i Jerzy Przeździakowie. Świadkowie Epoki

# data[].attributes.body
Henryk Zylberszlak (obecnie Charles Silver) poszukuje osób, które uczestniczyły w jego ratowaniu podczas wojny. Dotyczy to szczególnie Marianny Kopyt lub jej rodziny.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Co za dzień, wydarzenia i zdjęcia z Radomia

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pierwsze miesiące życia Henryk Zylberszlak spędził w żydowskim obozie pracy w Radomiu, następnie znalazł się w sierocińcu. Po wojnie wyemigrował do USA. Teraz jako Charles Silver odwiedził nasze miasto. O powrocie do korzeni radomskiego Żyda opowiedział nam Jakub Mitek.

- Ta historia, jak wiele innych życiorysów radomskich Żydów, może być gotowym scenariuszem filmowym. Niestety, jest prawdziwa. Charles Silver jest dzieckiem uratowanym z Holokaustu. Początek swojego życia spędził w Radomiu - wyjaśnia nam Jakub Mitek z Resursy Obywatelskiej, który w wakacje oprowadzał gości z USA po naszym mieście.

URODZINY W GETCIE

Charles Silver urodził się w naszym mieście w grudniu 1942 roku. Niedawno odwiedził Radom wraz z żoną Cathy. Był bardzo mały, kiedy zaraz po wojnie opuścił Polskę. Trochę informacji zdobył od swoich rodziców. Tu w Radomiu próbował dowiedzieć się więcej o początkach swojego życia.

- Charles Silver urodził się najprawdopodobniej na terenie szczątkowego getta. Było ono pozostałością po zagładzie niemal wszystkich radomskich Żydów w sierpniu 1942 r. Jego ojciec miał na imię Herschel. Nie jesteśmy pewni wszystkich elementów tej układanki, w rezultacie której Charles przeżył. Ale wraz ze swoimi rodzicami prawdopodobnie trafił do obozu pracy przy ul. Szkolnej. Tam był ukrywany najprawdopodobniej przez kilka miesięcy. W pewnym momencie stało się to zbyt niebezpieczne. W obozie pracy przy Szkolnej panowały bardzo trudne warunki. Rodzice postanowili oddać swojego syna pod opiekę Polki Marianny Kopyt. Jeszcze przed wojną była ona dziewczyną wujka Charlesa - opowiada Jakub Mitek.

PIENIĄDZE ZA SYNA

Chłopiec przebywał z Polką dość krótko. Ze względu na rosnące niebezpieczeństwo odkrycia przez Niemców, w pewnym momencie został oddany pod opiekę sióstr zakonnych, które prowadziły sierociniec przy ulicy Staromiejskiej. Tam zmieniono mu nazwisko. Najprawdopodobniej nazywał się wówczas Henryk Zyberszlak lub Zyberszczak.

- Ciężko to ustalić, bowiem w tamtych czasach ze względu na bezpieczeństwo ratowanych żydowskich dzieci nie była prowadzona dokładna dokumentacja. Charles twierdzi, że miał „dobry" wygląd, dlatego łatwiej było go ukrywać. Wiemy, że następnie trafił na wychowanie do rodziny z Pionek - dodaje Jakub Mitek.

Po zakończeniu wojny, kiedy Charles miał około 2,5 roku okazało się, że jego rodzice ocaleli. - Musieli mieć wielkie szczęście, że obojgu udało się przeżyć. Sądownie postarali się o odzyskanie syna. Wiemy jednak, że rodzina z Pionek, pomimo nakazu sądu, zażądała dodatkowej gratyfikacji. Rodzice musieli zapłacić sporą jak na tamte czasy sumę, aby odzyskać syna.

DOBRE ŻYCIE W USA

Wkrótce po odzyskaniu syna, rodzice Charlesa postanowili wyemigrować z Polski. Prawdopodobnie na jakiś czas zatrzymali się gdzieś w Europie. W końcu trafili do USA, gdzie Charles mieszka do dziś. W Stanach Zjednoczonych już jako Charles Silver, Henryk Zylberszlak ukończył medycynę i został chirurgiem. Jako lekarz wojskowy brał udział w wojnie w Wietnamie. Dziś mieszka w Texasie, ma żonę i pięcioro dzieci. Jedna z jego córek - Elisabeth, jest zaangażowana w obronę osób skazanych na karę śmierci w USA. Napisała nawet dramat sądowy, poruszający te tematykę. W Polsce książka ukazał się pod tytułem „Przed egzekucją".

- Podczas swojej wizyty w Radomiu Charles zapowiedział, że będzie chciał ponownie odwiedzić nasze miasto w przyszłym roku, podczas Spotkań z Kulturą Żydowską „Ślad". Będzie chciał przyjechać do nas ze swoją córką - wyjaśnia Jakub Mitek, który przyznaje, że do Radomia dosyć często przyjeżdżają Żydzi, którzy wcześniej mieszkali w Radomiu lub ich potomkowie.

- Staramy się przybliżać im historię, opowiadamy o relacjach panujących między Polakami i Żydami przed wojną. Pokazujemy ważne dla nich miejsca w Radomiu - zapewnia.

CHARLES SILVER CZEKA NA INFORMACJE

Charles Silver poszukuje osób, które uczestniczyły w jego ratowaniu podczas wojny. Dotyczy to szczególnie Marianny Kopyt lub jej rodziny. - Naprawdę mu na tym zależy, Ja nie wiem już gdzie i jak jej szukać. Przepisy dotyczące ochrony danych osobowych są bardzo restrykcyjne - powiedział Jakub Mitek.

Osoby posiadające informacje na ten temat mogą pisać na adres: redakcja@cozadzien.pl

Aleksandra Jabłonka/ fot. M.S.

# data[].attributes.attachment_link.description
Pierwsze miesiące życia Henryk Zylberszlak spędził w żydowskim obozie pracy w Radomiu, następnie znalazł się w sierocińcu. Po wojnie wyemigrował do USA. Teraz jako Charles Silver odwiedził nasze miasto. O powrocie do korzeni radomskiego Żyda opowiedział nam Jakub Mitek.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wiersze pisane dla skazanych na Zagładę. Historia Władysława Misiuny | Polscy Sprawiedliwi

# data[].attributes.attachment_link.description
W latach okupacji niemieckiej Władysław Misiuna pracował jako nadzorca królikarni na terenie magazynów Fabryki Broni w Radomiu, gdzie stworzona została filia obozu koncentracyjnego na Majdanku (KL Lublin). Na jego prośbę do opieki nad królikami przyjęte zostały Żydówki ze zlikwidowanego radomskiego…

# data[].attributes.headline
Getto radomskie - powstanie, obszar, życie w Getcie

# data[].attributes.subject
Getto radomskie - powstanie, obszar, życie w Getcie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Getto radomskie - dwie zamknięte dzielnice żydowskie w Radomiu, powołane przez niemieckiego okupanta podczas II wojny światowej w celu koncentracji, eksploatacji i eksterminacji żydowskich mieszkańców miasta. Jedno z największych, obok kieleckiego i częstochowskiego, gett w dystrykcie radomskim. W różnym rozmiarze i charakterze funkcjonowało od wiosny 1941 do lata 1944. Z powodu chorób, głodu i niemieckiej przemocy zmarło w nim kilka tysięcy osób. Prawie 30 tys. Żydów z Radomia i innych miejscowości osadzonych w getcie zginęło w Treblince. Wojnę przeżyło kilkuset radomskich Żydów, lecz większość z nich opuściła później miasto.

Pierwsze nieoficjalne informacje o planach utworzenia getta pojawiły się w Radomiu już w styczniu 1940. Jednak rozporządzenie o powstaniu zamkniętych dzielnic mieszkaniowych wydane przez starostę radomskiego Kujatha zostało wydane 3 kwietnia 1941. Ludność polska miała opuścić wyznaczony na getto obszar do 10 kwietnia. Termin przenosin dla Żydów wyznaczono na 12 kwietnia. Kwaterunkiem zajmował się Żydowski Urząd Mieszkaniowy działający przy Judenracie oraz Urząd Mieszkaniowy przy Zarządzie miasta Radomia. Żydowskim mieszkańcom pozwolono zabrać do 25 kilogramów dobytku na osobę. W skład getta wchodziły dwie odrębne części - śródmiejska i w dzielnicy Glinice. Granice tzw. dużego getta w Śródmieściu obejmowały tradycyjną dzielnicę żydowską i biegły: od kościoła ewangelickiego ulicą Reja do Mireckiego, potem Mleczną do rzeki Mlecznej i Piotrówki, następnie przecinały ulicę św. Wacława do Przechodniej, przecinały Starokrakowską, Mariacką, Narutowicza do Peretza, później równolegle od Narutowicza do Bernardyńskiej i do styku Wałowej z placem św. Trójcy, a następnie Rwańską do Rynku i Szwarlikowskiej. W dużym getcie mieszkało około 25 tys. ludzi. Na taki kształt dzielnicy zamkniętej wpłynęła zwarta zabudowa w centrum, tak że istniejące kamienice stanowiły granicę getta. Okupanci nakazali dodatkowo zamurować okna na parterze w budynkach na styku żydowskiej i aryjskiej części miasta. Jedyna brama do getta znajdowała się przy ulicy Wałowej.

Tzw. małe getto na Glinicach powstało na terenach zamieszkanych przez ludność zarówno polską, jak i żydowską. Była to jedna z najbiedniejszych radomskich dzielnic o starej (często XIX-wiecznej) zabudowie. Motywacją utworzenia drugiego getta w Radomiu była duża liczba ludności żydowskiej zamieszkującej miasto i obawa władz okupacyjnych przed epidemią tyfusu, która mogłaby się przy tak dużym zagęszczeniu mieszkańców z łatwością rozlać na całe miasto. Układ urbanistyczny śródmieścia (sąsiedztwo pól i terenów o luźnej zabudowie) nie pozwalał na poszerzenie obszaru getta śródmiejskiego. Granice wytyczonego na Glinicach getta biegły: ulicą Słowackiego, Dolną do Złotej, potem do Białej, Kośną do Staroopatowskiej, później Fabryczną do styku Dolnej, Żabią (Kwiatkowskiego) i Słowackiego. Mieszkało tu około 8 tys. ludzi. Przy ogradzaniu getta glinickiego na niektórych odcinkach zastosowano drut kolczasty. Koszty wzniesienia ogrodzenia oraz ustawienia tablic informacyjnych obciążały Żydów.

Na koniec listopada 1941 w obu częściach radomskiego getta znajdowało się 3989 mieszkań (6529 izb), w których było zameldowanych 25658 osób.

Getto przestało istnieć po akcji likwidacyjnej przeprowadzonej przez Niemców w dwóch etapach 4-5 sierpnia i 16-18 sierpnia 1942. Blisko 30 tys. mieszkańców getta, którzy dożyli do akcji likwidacyjnej, wywieziono do Treblinki i tam wymordowano.

Niemcy pozostawili w Radomiu pewną ilość żydowskich robotników, których wykorzystywali do pracy przymusowej w przemyśle. Ich liczba oraz miejsce przebywania na terenie miasta były zmienne. Ostatecznie to tzw. szczątkowe getto w Radomiu zostało zlikwidowane w lipcu 1944.

Na warunki życia w getcie miało wpływ wiele czynników, a najważniejsze spośród nich to sytuacja mieszkaniowa i aprowizacyjna. Pogarszanie zarówno jednej, jak i drugiej było dla Niemców środkiem do zwiększenia śmiertelności wśród Żydów.

W zajmowanych przez Żydów domach panowała olbrzymia ciasnota, po utworzeniu gett w jednym pokoju mieszkało nawet po 15 osób. Judenrat podejmował starania o poszerzenie obszaru getta, lecz były one bezskuteczne. Starał się również łapówkami zyskać przychylność niemiecką. Tak wielkie zagęszczenie ludności w połączeniu ze słabym stanem sanitarnym domów, biedą i wyniszczającą pracą sprzyjało rozwojowi chorób. W getcie wybuchła epidemia tyfusu.

Na dogęszczenie w dzielnicach zamkniętych miały wpływ rozporządzenia generalnego gubernatora Hansa Franka z 29 kwietnia 1941 i 15 października 1941 oraz gubernatora dystryktu z 29 marca 1941 o przesiedlaniu ludności żydowskiej ze wsi do miast.

Handel i aprowizację znacząco utrudniały wprowadzone przez Niemców ograniczenia w poruszaniu się i zakazy opuszczania dzielnic zamkniętych. Wśród nich należy wymienić rozporządzenia generalnego gubernatora Hansa Franka z 15 listopada, 11 grudnia 1941 i 23 lutego 1942 oraz szefa dystryktu radomskiego z 11 grudnia 1941. Wyjście z getta odbywało się za przepustką, która była trudna do zdobycia. Obostrzenie to dotyczyło także członków Judenratu. Niemcy dla zabezpieczenia przed fałszowaniem przepustek często zmieniali ich wzory i wymagali okresowego przedłużania. Za wyjście poza teren dzielnicy zamkniętej bez przepustki groziła kara pieniężna lub obóz koncentracyjny, natomiast później kara śmierci.

Terror i ofiary

Dodatkowym, poza pracą przymusową i rabunkami, zagrożeniem dla Żydów w Radomiu był także terror niemiecki wymierzony bezpośrednio w ich życie. Obecnie liczba ofiar zmarłych i zabitych w getcie jest trudna do ustalenia.

Zdarzały się przypadki z pozoru niczym nie uzasadnionych, a faktycznie będących realizacją nazistowskiej ideologii, zabójstw Żydów, popełnianych przez niemieckich żołnierzy i żandarmów. Za nielegalne opuszczanie getta i za szmugiel rozstrzelano w radomskim więzieniu wiele osób. Przykładowo 17 lipca 1942 rozstrzelano skazanych przez Sąd Doraźny 27 Żydów, osadzonych w radomskim więzieniu. Kierownik radomskiego Arbeitsamtu Kleiner został zabity przez Niemców, którzy podejrzewali go o niearyjskie pochodzenie.

Pod koniec 1941 Niemcy przeprowadzili akcję pacyfikacji rytualnych rzezaków: masowo aresztowano rzeźników, aby wymóc na nich zakaz rytualnego uboju i znieść wśród Żydów tradycję spożywania koszernego mięsa.

W 1942 Niemcy przeprowadzili akcję przeciw przedwojennym działaczom lewicowym. Celem terroru stali się byli działacze i sympatycy Bundu, Poalej Syjon - Lewicy oraz Komunistycznej Partii Polski. Okupanci rozstrzeliwali podejrzanych, często osoby zupełnie niezwiązane z polityką, które z osobą poszukiwaną wspólne miały tylko nazwisko. Świadkowie mówią o serii aresztowań w lutym 1942, którym towarzyszyło zabicie około 50 osób. Inne relacje wspominają o dwóch akcjach skierowanych przeciw sympatykom lewicy: pierwszej w lutym, w której zamordowano około 30 osób, drugiej w kwietniu, ta miała pochłonąć około 50-60 ofiar. Wiadomo, że w nocy z 27 na 28 kwietnia 1942 aresztowano w Radomiu kilkaset osób spośród inteligencji i działaczy lewicowych.

Czystki dotknęły także urzędników żydowskiej administracji i służb jej podległych. Podczas kwietniowej fali zatrzymań aresztowano przewodniczącego Judenratu Diamenta, jego zastępcę Meryna i 20 żydowskich policjantów, a wśród nich szefa Żydowskiej Służby Porządkowej Eszwina. Z grupy zatrzymanych 28 kwietnia rozstrzelano 70 osób, a kilkaset wysłano do Auschwitz.

Również radomskie więzienie stało się elementem aparatu terroru. Od kwietnia 1941 do czerwca 1942 uwięziono przynajmniej 763 Żydów. Tworząc getto znacznie zaostrzono obowiązujące kary w stosunku do Żydów. Za drobne wykroczenia administracyjne (brak dokumentów, niestawienie się na szczepienia, naruszenie zasad porządkowych lub sanitarnych) nakładano na Żydów wysokie grzywny, które z powodu niewypłacalności skazanych zamieniane były na kilkumiesięczne kary więzienia. Pobyt ten niejednokrotnie kończył się śmiercią. Złą sławę zdobył nadzorca oddziału specjalnego radomskiego więzienia, Ferdinand Koch, który zmuszał uwięzionych do walk na pięści, bił ich do nieprzytomności pękiem kluczy, kopał w narządy płciowe, zmuszał pobitych pałką lub pejczem nagich więźniów do grupowego śpiewania religijnych pieśni. Tylko od marca do czerwca 1942 z jego rąk zginęło około 100 Żydów.

Zwłoki zabitych były składowane w baraku przy ul. Szwarlikowskiej, a potem wywożone i grzebane na cmentarzu żydowskim, a także w masowej mogile u zbiegu Starego Miasta i ul. Przechodniej. Żydzi zmarli z głodu i chorób, a także ci zabici przez Niemców, byli również grzebani w podradomskim Firleju.

Żydzi zatrzymani bez przepustki poza dzielnicą wydzieloną, nakryci na nienoszeniu opaski, nielegalnym handlu lub zawyżaniu cen towarów i usług byli skazywani na karę śmierci lub deportację do obozu. Wyrok orzekał policyjny sąd doraźny przy miejscowym urzędzie komendanta policji bezpieczeństwa (SD), przy komendzie policji porządkowej (Orpo) lub komendzie policji ochronnej (Schupo). Działał też sąd specjalny (Sondergericht) podlegający gubernatorowi dystryktu. Większość transportów z Radomia kierowana była do Auschwitz (10 grudnia 1941, 29 stycznia 1942, 29 kwietnia 1942). Transporty kobiece odjeżdżały do Ravensbrück (np. 10 kwietnia 1942). Grupa więźniów z Radomia trafiła także do obozu na Majdanku. Egzekucji dokonywano najczęściej we wsi Firlej, miejscem straceń był także Wacyn oraz las kosowski. Tylko w okresie od 20 czerwca do 15 sierpnia 1942 rozstrzelano przynajmniej 107 radomskich więźniów wyznania mojżeszowego. Istnieją także dane mówiące o masowych egzekucjach mieszkańców getta, niebędących więźniami zakładu karnego: 18 kwietnia 1942 na Firleju i w Cerekwi rozstrzelano 150 Żydów.

Na podstawie rozporządzeń generalnego gubernatora Hansa Franka z 20 i 28 listopada 1939 utworzono w Radomiu Radę Starszych, czyli Judenrat, której zadaniem było wykonywanie zarządzeń okupanta adresowanych do ludności żydowskiej. Radomski Judenrat formalnie nosił nazwę Naczelnej Rady Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego, co odpowiadało funkcji, którą pełnił, to jest rady zarówno miejskiej, jak i ogólnodystryktowej.

Radomski Judenrat powstał jeszcze w grudniu 1939 w oparciu o rozporządzenie okupanta. Niemcy na przewodniczącego rady wyznaczyli nieznanego radomskiej opinii publicznej Józefa Diamenta, który dobrał sobie współpracowników z istniejącego Żydowskiego Komitetu Samopomocy Społecznej, przekształcając de facto komitet w Judenrat. Znany jest tylko pierwotny skład rady, z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że w trakcie okupacji ulegał on większym zmianom. W skład radomskiego Judenratu wchodzili:

Przewodniczący

Zastępca przewodniczącego ds. opieki społecznej

Członkowie

Chaim Aron Birenbaum - kupiec, działacz Haszomer Hacir, członek zarządu radomskiej Biblioteki im. Pereca,

Dawid Blatman - działacz Organizacji Syjonistycznej,

Szmul Cukier,

dr Wolf Cug - członek władz Towarzystwa Wspierania Biednych Chorych Żydów „Linas Hacedek", autorytet radomskiego środowiska lekarskiego,

Jehoszua Eiger - buchalter,

dr Ludwik Fastman - lekarz, działacz społeczny, były radny miejski, członek władz Żydowskiego Komitetu dla Propagandy Pożyczki Narodowej,

Stanisław Fersztendik,

Wolf (Władysław) Finkirlsztajn - naczelny lekarz Szpitala Starozakonnych w Radomiu,

Jona Goldberg,

Kalman Goldberg,

Elizer Gotlieb,

Józef Gradowczyk,

Rafał Halckener,

Mojżesz Leslau - przemysłowiec,

Mojżesz Luksemburg - działacz Organizacji Syjonistycznej,

Mojżesz Rozenfeld - buchalter,

Mojżesz Rubinsztajn - starszy żydowskiego Cechu Krawców, Kuśnierzy i Kapeluszników, członek Zarządu Banku Rzemieślniczego, członek władz gminy wyznaniowej,

Wolf Sanicki,

Albram Salbe - przemysłowiec,

Józef Stellman - przemysłowiec,

dr Chaim Szenderowicz - lekarz, opiekun domu Sierot Żydowskich w Radomiu,

Hersz Zajdman - członek zarządu Stowarzyszenia Niesienia Pomocy Biednym i Chorym Miasta Radomia „Ezra".

28 kwietnia 1942 doszło do aresztowania grupy członków rady: przewodniczącego Diamenta, jego zastępcy Meryna i Jehoszui Ejgera pod zarzutem nadużyć gospodarczych. Być może aresztowania objęły szerszy krąg członków rady. Skazani zostali zesłani do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Można przypuszczać, że po czystce na funkcję przewodniczącego Judenratu Niemcy wyznaczyli Ludwika Fastmana. Ponadto w administracji Judenratu pracowało ponad sto innych osób. Oprócz tego Judenrat opłacał około 250 osób personelu podlegających mu instytucji (służba medyczna, porządkowa, pracownicy cmentarza, opieki społecznej itp.).

Poniższe informacje nie są kompletną listą komórek administracji żydowskiej, jej dokładnej struktury nie da się ustalić. Struktura organizacyjna Judenratu obejmowała m.in.:

Biuro Główne (Hauptbüro) - sekretariat Rady, tu redagowano oficjalną dokumentację, ogłoszenia, uchwały; biuro było też zapewne wykorzystywane do innych prac zleconych przez Niemców, np. tworzenie ewidencji Polaków, skazanych na deportację.

Biuro Ewidencji Ludności Żydowskiej (Das Jüdische Einwohererfassungsbüro) - prowadzono tu spisy mieszkańców getta, a także ich dobytku (pojazdów, koni, krów).

Urząd Mieszkaniowy (Kwatieramt) - nadzorował rozmieszczanie Żydów na terenie radomskiego getta.

Wydział Personalny (Personalabteilung) - nadzorował kadry radomskiego Judenratu.

Wydział Pracy Przymusowej (Abteilung Arbeitspflicht) - kompletował kontyngenty Żydów pracujących w Radomiu i okolicach, wypłacał symboliczne wynagrodzenie, bardzo możliwe, że w czasach funkcjonowania getta już nie funkcjonował, a jego role przejęła administracja niemiecka (Arbeitsamt).

Wydział Przemysłowo-Handlowy - zarządzał komisarycznie mieniem żydowskim, odebranym prywatnym właścicielom (firmy, nieruchomości) na terenie getta (poza gettem administrowali Polacy i Niemcy), zajmował się gospodarczymi aspektami funkcjonowania żydowskiej społeczności, w dziale języka niemieckiego można było uzyskać pomoc w pisaniu podań do władz w języku okupanta.

Wydział Prawny (Rechtsabteilung) - stanowił organ łącznościowy z władzami niemieckimi w kwestii zarządu komisarycznego, administracji majątkiem. Działał tu także Sąd Polubowny dla Żydów.

Wydział Zdrowia (Abteilung Gesundheitwesen) - walczył z epidemiami, dbał o sprawy sanitarne i zdrowotne, organizował szczepienia, nadzorował Szpital Starozakonnych, Szpital Epidemiczny, Zakład Dezynfekcyjny, Ambulatorium.

Wydział Opieki Społecznej (Abteilung Bevölkerungswesen und Fürsorge) - prowadził Dom Starców i Kalek im. Bekermanów i sierociniec.

Wydział Wyznaniowy - był kontynuatorem rozwiązanego przez Niemców rabinatu, głównym rabinem pozostał Hil Kestenberg.

Wydział Szkolny - podejmował próby odbudowy szkolnictwa żydowskiego w Radomiu.

Wydział Finansowy (Finanzabteilung) - wypłacał pobory pracownikom Rady, nakładał i ściągał w imieniu okupanta kontrybucje

Wydział Pocztowy - kierował korespondencję z i do getta.

Wydział Prowincjonalny - współpracował ze skupiskami Żydów z terenu całego dystryktu.

Oceny radomskiego Judenratu formułowane przez ocalałych z getta Żydów są, ogólnie rzecz biorąc, krytyczne i wykazują cechy typowe, które można dostrzec także w ocenach Judenratów w innych miejscowościach. Zarzuty adresowane do Judenratu można zasadniczo podzielić na dwie kategorie. Po pierwsze zarzuca się członkom Judenratu, iż ulegli moralnemu rozprężeniu i zachowania ich cechował skrajny egoizm. Dowodem na to ma być zajmowanie przez nich lepszych mieszkań i życie w niezwykle dobrych, w porównaniu z resztą mieszkańców getta, warunkach, życie ponad stan, utrzymywanie kochanek oraz dopuszczenie do istnienia kilku domów publicznych, w których miało być zarejestrowanych 10 prostytutek. Po drugie zarzuca się członkom Judenratu, że byli skorumpowani i współpracowali z okupantem w dziele prześladowania swoich rodaków. W relacjach powtarza się zarzut, że do wyniszczających, niskopłatnych i przymusowych robót na rzecz Niemców kierowani byli najbiedniejsi Żydzi, których nie stać było na wykupienie się od pracy.

Podejmując próbę obiektywnej oceny działalności radomskiego Judenratu, należy zauważyć, że ocena ogółu Jedenratów budzi duże wątpliwości w nauce. Podkreśla się niekiedy, że największym błędem członków Rad Żydowskich był nie tyle sposób współpracy z Niemcami, co sam fakt jej podjęcia. W tej argumentacji zauważa się, że przerzucenie olbrzymiej pracy administracyjno-organizacyjnej na barki samych Żydów znacząco ułatwiło Niemcom przeprowadzenie zagłady. Z kolei obrońcy członków Judenratów podnoszą, że nie mieli oni wiedzy, pozwalającej przewidzieć i ocenić prawdziwe zamiary okupantów. Zwracają także uwagę, że wiele Judenratów w ramach swoich możliwości starało się ulżyć doli Żydów.

Odnośnie do Radomia należy zauważyć, iż istniała lepiej lub gorzej działająca służba zdrowia i opieka społeczna. Judenrat korzystał z uprawnienia do nakładania dodatkowych danin na specjalne cele jak pomoc pracującym w obozach czy dożywianie dzieci. Niekiedy daniny te były zbierane w naturze (metale, futra) i przejmowane przez Niemców. W obliczu olbrzymiej ciasnoty i przeludnienia Judenrat podejmował starania o poszerzenie obszaru getta, lecz były one bezskuteczne. Próbował także łapówkami i kosztownościami zyskać przychylność niemiecką. Nie można także nie zauważyć, że członków Rady także dotykały niemieckie represje i podzielili oni ostatecznie w większości los swych współbraci.

Żydowska Służba Porządkowa

Polski granatowy policjant podczas kontroli żydowskich handlarzy. Żydowska Służba Porządkowa współpracowała zarówno z polską, jak i niemiecką policją.

Brak dokładnych danych odnośnie do daty powstania ŻSP w Radomiu. Za równie wczesnym co w Jędrzejowie, to jest jesienią 1940, powołaniem ŻSP przemawia ranga Radomia jako siedziby władz dystryktu. Żydowska Służba Porządkowa w Radomiu liczyła około 150 mężczyzn w wieku 21-40 lat. Byli oni rozdzieleni pomiędzy obie zamknięte dzielnice. Około 100 pracowało w Śródmieściu, a około 50 na Glinicach. Zaciąg do ŻSP był ochotniczy i wstępowała w jej szeregi przeważnie inteligencja, która pozbawiona była szans na inną pracę, choć zdarzały się także przypadki robotników czy cholewkarzy w służbie ŻSP.

Komendantem Służby został Joachim Gajger, zaś jego zastępcą był niejaki Gejgin. Gaiger został aresztowany w kwietniu 1942 zapewne wraz z innymi oficerami ŻSP i członkami Judenratu. Jego następcą został człowiek znany już z pracy w Judenracie - Sytner, przedwojenny adwokat z Kalisza. Niektóre wspomnienia wskazują także na niejakiego Eszwina, który miałby pełnić funkcję komendanta ŻSP na wiosnę 1942.

Wobec postępującej, wskutek działań okupanta, izolacji społeczności żydowskiej od polskiej radomski Judenrat musiał zorganizować własną służbę zdrowia oraz opiekę społeczną.

Przed wojną istniał w Radomiu Szpital Starozakonnych, który działał także w trakcie okupacji. Dodatkowo utworzono Szpital Zakaźny (używano także określenia Szpital Epidemiczny) z laboratorium i apteką, który mieścił się w budynku zajmowanym przed wojną przez Dom Sierot Żydowskich przy ul. Warszawskiej 3. Służba zdrowia zatrudniała łącznie około 70 osób białego personelu, z czego 6 lekarzy w Szpitalu Zakaźnym.

Ponadto istniały takie placówki opiekuńcze jak: Dom Sierot Żydowskich, dom starców oraz dom izolacyjny dla żebraków zorganizowany w budynku synagogi. Przyczyną utworzenia domu izolacyjnego była duża liczba żebrzących mieszkańców miasta oraz żebraków przybywających z innych miejscowości. Podejmowano próby wysiedlenia ich do mniejszych miasteczek, lecz nie przynosiły one trwałych efektów, gdyż po kilku dniach ludzie ci wracali do Radomia, upatrując w tym dla siebie większej szansy przeżycia. W domu sierot było 40-50 dzieci, lecz nie prowadzono z nimi żadnych zajęć.

Pomimo podejmowanych starań, wskutek biedy, przeludnienia i fatalnych warunków higieniczno-sanitarnych, które panowały w getcie, w Radomiu wybuchła w latach 1941-1942 epidemia tyfusu plamistego. Dane oficjalne wskazywały na liczbę zachorowań sięgającą 150-200 przypadków. Faktycznie z powodu choroby zmarło około 1,5 tys. osób.

W zimie na przełomie 1939 i 1940 oraz na przełomie 1940 i 1941 Judenrat przeprowadził akcję zimową, zbierając odzież dla przesiedleńców i najbiedniejszych. Później pomoc była udzielana za pośrednictwem Żydowskiej Samopomocy Społecznej i jej Komitetu Opiekuńczego z siedzibą przy ul. Grodzkiej 8, które współpracowały z podobnymi polskimi organizacjami, działającymi za zgodą okupanta. ŻSS w dystrykcie kierował przewodniczący radomskiego Judenratu. Miejskiemu radomskiemu komitetowi podlegały delegatury w Białobrzegach, Garbatce, Gniewoszowie, Kozienicach, Pionkach, Skaryszewie, Szydłowcu i Zwoleniu. Kierowali nim kolejno Ludwik Fastwan i od stycznia 1941 Felicjan Hurwicz. W Radomiu działała stołówka zorganizowana przez ŻSS i kursy rzemieślnicze. Żydowski Komitet Opiekuńczy organizował warsztaty i placówki pracy oraz obsiewał pola na terenie getta, aby uzyskać dodatkową żywność.

Placówki opieki zdrowotnej i społecznej zakończyły działalność wraz z likwidacją getta. W 1943 odtworzono Komitet Samopomocy Społecznej i utworzono żłobek dla kilkorga ocalałych dzieci.

Radomska synagoga przekształcona w dom izolacyjny dla żebraków

Niemcy nakazali zamknięcie szkół żydowskich. Działały jednak potajemnie chedery. Koniec ich działalności nastąpił z chwilą aresztowania nauczycieli, po których słuch zaginął. Z dziećmi w Domu Sierot nie prowadzono natomiast żadnych zajęć.

Funkcjonowały podziemne partie polityczne, kolportowano prasę podziemną, toczyło się utajone życie kulturalne. Działali również syjoniści w oparciu o strukturę przedwojennego kibucu.

Do Radomia wielokrotnie przyjeżdżał Icchak Cukierman. Kontakt z gettem w Radomiu utrzymywały łączniki z Warszawy Chuma i Frumka Płotnickie.

Radomskie getto zostało zlikwidowane przez Niemców i ich kolaborantów, a także przy współpracy Żydowskiej Służby Porządkowej w sierpniu 1942.

Likwidacji getta dokonano w ramach akcji Reinhardt, którą koordynował z Lublina Odilo Globocnik. Celem akcji była zagłada Żydów w całym Generalnym Gubernatorstwie. Pełnomocnikiem Globocnika w dystrykcie radomskim został wyznaczony Wilhelm Josef Blum, który 1 sierpnia 1942 przybył do Radomia. Rozpoczęcie akcji wyznaczono na 5 sierpnia. Eksterminację w dystrykcie postanowiono zacząć od getta radomskiego. W przeciwieństwie do innych gett dystryktu, gdzie zaplanowano całkowitą eksterminację ludności żydowskiej, w radomskiej i częstochowskiej dzielnicy zamkniętej planowano pozostawić wraz z rodzinami grupę Żydów, pracujących w fabrykach broni. Decyzję taką podjęto w Krakowie czerwcu 1942 na odprawie przedstawicieli rządu i władz policyjnych dystryktu radomskiego. Potwierdził ją Heinrich Himmler w swoim rozporządzeniu z dnia 19 lipca 1942, w którym wyznaczył Radom na miejsce organizacji obozu zbiorczego (Sommellager) już po zagładzie Żydów dystryktu.

Akcja likwidacyjna została przeprowadzona w dwóch etapach. W dniach 4-5 sierpnia zostało zlikwidowane getto na Glinicach, zaś w dniach 16-18 sierpnia getto śródmiejskie. Spośród około 33 tys. Żydów znajdujących się w Radomiu w sierpniu 1942 blisko 80-90% zostało wywiezionych do obozu zagłady w Treblince. Pozostali zostali zamknięci w dwóch szczątkowych gettach - na ul. Szwarlikowskiej w Śródmieściu i ul. Szkolnej na Glinicach. Były to w istocie obozy pracy, gdzie żydowscy robotnicy zostali skoszarowani. Nieliczni podejmowali próby ucieczki z getta i ukrycia się po aryjskiej stronie, lecz nie wszystkim udało się znaleźć schronienie - w sierpniu 1942 zastrzelono w Radomiu około 100 uciekinierów z getta.

Akcję likwidacyjną, którą kierowali Betscher i Izipiens, osobiście nadzorował dowódca SS i policji Herbert Böttcher. Praktycznie jedynym źródłem do odtworzenia przebiegu zagłady getta są wspomnienia i relacje świadków.

Likwidacja getta na Glinicach

Jako pierwsze zostało zlikwidowane w Generalnym Gubernatorstwie getto lubelskie. Akcja ta spowodowała rozpowszechnienie się pogłosek o planowanej podobnej operacji w Radomiu. Spekulowano, że getto na Glinicach zostanie zlikwidowane z powodu mniejszej liczby mieszkańców oraz że getto śródmiejskie ma większe szanse na przetrwanie. Skutkiem tego były liczne próby przenosin do „dużego getta" i narastająca w społeczności „małego getta" panika.

4 sierpnia 1942 około godziny 20:00 na terenie getta na Glinicach pojawiła się ekipa Polaków, pracowników elektrowni miejskiej, którzy pod nadzorem oddziałów niemieckich zamontowali reflektory o dużej mocy. Mniej więcej w godzinę później oddziały niemieckie, ukraińskie i polskie (granatowa policja) podjechały pod mury getta. Oddziały polskie otoczyły getto, podczas gdy Niemcy wraz z Ukraińcami wkroczyli do dzielnicy, gdzie połączyli się z czekającą już policją żydowską (ŻSP). O godzinie 22:00 zapalono reflektory. Policjanci żydowscy wypędzili wszystkich ludzi z mieszkań na plac zbiorczy. Na tym placu Niemcy dokonali selekcji. Starców, chorych i małe dzieci w łącznej liczbie około 500-600 (według innych danych 100-150 osób lub 800) osób rozstrzelano na miejscu. Około 800 lub 1000 silnych i zdrowych mężczyzn oraz 19 kobiet, posiadających karty pracy w niemieckich zakładach, pozostało na miejscu. Przeszukiwano także budynki dzielnicy w poszukiwaniu ukrywających się, których na miejscu zabijano. W ten sposób zginęło około 100 osób. Nad ranem pozostałą przy życiu grupę (według różnych szacunków: około 6-6,5 tys. lub 8 tys. osób), które noc spędziły na dworze, przepędzono pod strażą na bocznicę kolejową fabryki Bata. Podczas marszu strzelano do tych, którzy nie nadążali za kolumną. Na miejscu załadowano ich po 150-180 osób do przygotowanych wcześniej wagonów, których podłogi były wysypane wapnem. Ścisk w wagonach był przyczyną kolejnych ofiar, których śmierć nastąpiła przez zgniecenie i uduszenie.

Wobec pozostającego w pociągu wolnego miejsca Herbert Böttcher zdecydował, by brakujące 2 tys. Żydów doprowadzić ze śródmiejskiego getta. Około 5:00 Niemcy wspierani przez oddział ŻSP rozpoczęli wypędzanie z domów mieszkańców ulic: Wałowej, Pereca, Bożniczej, Zatylnej, Starokrakowskiej. Po oddzieleniu osób posiadających karty zatrudnienia wyselekcjonowano około 2 tysiące osób, które o godzinie 8 rano zostały popędzone w kolumnie w stronę stacji. Zapełniony pociąg opuścił Radom około godziny 9. Sebastian Piątkowski szacuje liczbę wywiezionych tego dnia na 10 tys. osób. Transport odjechał do Treblinki, gdzie radomskich Żydów zamordowano. Całej akcji wysiedleńczej towarzyszyło okrutne bicie i rabunek mienia wywożonych. 5 sierpnia Polacy kupowali od Żydów w Śródmieściu ruchomości i informowali tych ostatnich o przebiegu akcji wysiedleńczej.

Po zakończeniu akcji Judenrat zajął się pochówkiem pozostałych ciał ofiar w masowych grobach, zlokalizowanych przy ulicy Białej. Robotników oddzielonych w trakcie selekcji skoszarowano w Fabryce Broni.

Po likwidacji „małego getta" w dzielnicy śródmiejskiej zapanował strach. Osoby młode czy samotne próbowały ucieczki. Szlama Fiszman, Cemach Bojman, Józef Akerman i Mojżesz Rubinsztajn - dawni działacze cechów rzemieślniczych miasta - w błyskawicznym tempie utworzyli w getcie śródmiejskim warsztaty (tzw. „shopy") w pięciu budynkach przy ul. Legionów, mając nadzieję, że zatrudnionym Żydom uda się ocalić życie. Nowo utworzone warsztaty zarejestrowały około 2 tys. pracowników, nie zdążyły jednak rozpocząć działalności. Niemcy, wiedząc o niepokojach, zapewnili funkcjonariuszy ŻSP oraz pracowników przymusowych Fabryki Broni, że pozostaną w mieście wraz ze swoimi rodzinami. Pozostali mieszkańcy getta próbowali za wszelką cenę zdobyć pracę lub zamienić ją na dającą większe szanse na pozostanie.

Wieczorem 16 sierpnia rozpoczęto instalowanie oświetlenia wzdłuż granic dużego getta, co wzbudziło wśród mieszkańców, znających przebieg wysiedlenia małego getta, przerażenie. Ludzie skupili się w zakładach, w których pracowali. Przed wejściami do nich jednak byli poddawani ścisłej kontroli przez urzędników Judenratu i granatową policję. W dopiero co zorganizowanych shopach zebrali się zatrudnieni w nich robotnicy. Akcją dowodził osobiście Wilhelm Josef Blum. Około godziny 18 niemiecka żandarmeria zajęła stanowiska wokół getta. Niemcy przeprowadzili selekcję w dwóch etapach, za każdym razem gromadząc ludzi w miejscu selekcji w nocy, a dokonując jej w godzinach przedpołudniowych. W nocy z 16 na 17 sierpnia zebrano mieszkańców południowej części dużego getta na Rynku, zaś następnej nocy zebrano pozostałych na ul. Wałowej. W trakcie selekcji zamordowano łącznie około 1 tys. ludzi - pacjentów szpitala, pensjonariuszy domu starców oraz w ptasiej rzeźni pewną liczbę dzieci. Zginął też ostatni rabin miasta Radomia Hil Kestenberg, który stanął w obronie dziecka katowanego przez Niemca. Ofiary pochowano przy ul. Starokrakowskiej i Białej. Do pozostawienia w getcie wybrano około 4 tys. robotników i rzemieślników oraz policjantów. Resztę mieszkańców przepędzono, zabijając ociągających się, na bocznicę fabryki Marywil i tam załadowano do dwóch pociągów, które skierowano do Treblinki. Także w tym przypadku wysiedleniu towarzyszyły rabunki - tak kosztowności odbieranych wypędzanym Żydom, jak i innych ruchomości pozostawianych przez nich w mieszkaniach i warsztatach pracy. Łupy były gromadzone w przygotowanych wcześniej magazynach.

Getto szczątkowe to nieformalne określenie na funkcjonujący w Radomiu od sierpnia 1942 do lipca 1944 zespół miejsc, w których osiedlono Żydów pozostałych po likwidacji getta. Zarówno miejsca osadzenia, jak i grupa ludzi je zamieszkująca, były zmienne. Niezmienny był natomiast stosunek Niemców do około 6 tys. Żydów pozostawionych w szczątkowym getcie, który sprowadzał się do traktowania ich jako niewolniczej siły roboczej, którą należy eksploatować aż do fizycznego zużycia.

Na początku istnienia getta szczątkowego, to jest na przełomie sierpnia i września 1942 Żydzi byli osadzeni w Śródmieściu i na Glinicach. W Śródmieściu około 3 tys. osób mieszkało przy ul. Szwarlikowskiej, Ciasnej, Szpitalnej, Żytniej i Reja. Dokładne miejsce pobytu Żydów na Glinicach nie jest znane. W lipcu 1943 w Radomiu było około 1500 Żydów. Raport Żegoty z września 1943 wskazuje na istnienie obozu pracy pomiędzy ul. Ratuszową, Rzeźniczą i Wałową. W tym czasie w obozie na Glinicach pracowało około 1,2 tys. Żydów, a jako że Niemcy zabijali niezdolnych do pracy, to i ogólna liczba Żydów w tej części miasta nie mogła być dużo wyższa. W Śródmieściu przebywało około 3 tys. Żydów. 9 listopada 1943 przeniesiono obóz glinicki na ul. Szkolną. W Radomiu uwięziono także około 100 Żydów z Warszawy, wcześniej więzionych na Majdanku.

16 stycznia 1944 obóz na Szkolnej przekształcono w obóz koncentracyjny, a dokładniej w podobóz Majdanka - Arbeitslager Radom. Sprowadzano do niego Żydów z innych miejscowości. Liczył on wtedy około 2,5 tys. uwięzionych. Chorych i słabych bezwzględnie zabijano. W innych częściach miasta pracowało w tym czasie około 500 Żydów. W lutym 1944 w Radomiu pracowało około 3 tys. Żydów - wzrost ich liczby wynikał z dowożenia fachowców z innych miejscowości. 4 marca 1944 w warsztatach w Śródmieściu przeprowadzono selekcję i w jej rezultacie około 250 osób wysłano do Majdanka, a 100 innych przeniesiono na ul. Szkolną, dokąd w tym czasie znów sprowadzano Żydów z innych obozów, przez co osiągnął liczbę około 3 tys. pracowników.

Żydzi pozostawieni w Radomiu początkowo byli zatrudnieni przy porządkowaniu terenów getta. Później około 2 tys. pracowało poza jego terenem w fabrykach przemysłu ciężkiego, garbarniach, emalierniach i zakładach drzewnych. Kolejny 1 tys. był zatrudniony w shopach krawieckich, szewskich i metalowych na terenie dzielnicy. Mieszkańcy śródmiejskiego szczątkowego getta pracowali w firmach prywatnych, na kolei i przy wydobyciu torfu, natomiast mieszkańcy szczątkowego getta na Glinicach pracowali w fabryce amunicji i ich położenie materialne było o wiele cięższe. Odbywał się handel ocalonym mieniem i żywnością, której racje Żydzi otrzymywali głodowe. Żydzi w obozie pracowali po 10-11 godzin dziennie. Ludzie umierali z przemęczenia, lecz także wskutek panującego tyfusu. Odtworzono Komitet Samopomocy Społecznej, utworzono warsztaty, a nawet żłobek dla kilkorga ocalałych dzieci.

Poza wyczerpującą pracą, głodem i chorobami, przyczyną śmierci Żydów, żyjących jeszcze w mieście, były też bardziej lub mniej zorganizowane masowe mordy. Ich liczba, miejsce, czas i liczba ofiar są trudne do ustalenia i dokładnego zweryfikowania.

W podradomskim Firleju rozstrzeliwano dzieci, starców i chorych ze Starachowic, Bliżyna, a także mieszkańców Radomia. 20 października 1942 zamordowano na Firleju około 40 Żydów z Ostrowca Świętokrzyskiego. W pierwszej połowie 1943 zamordowano na Firleju około 40 Żydów z Ostrowca Świętokrzyskiego, a z getta radomskiego wzięto na ich miejsce innych 40. 29 kwietnia 1943 wybrano z obozu pracy około 70-80 byłych kupców i rozstrzelano ich w Szydłowcu na cmentarzu żydowskim. 9 listopada 1943 na ul. Białej Niemcy zabili około 200 osób z obozu na Glinicach - osoby starsze, dzieci i matki, które nie chciały dać się oddzielić od dzieci. Byli to Żydzi z Radomia i innych miejscowości. W tym czasie sprowadzono około 150 Żydów z Majdanka, w tym kilka kobiet. 1 maja 1943 zastrzelono 20 osób. W 1943 Niemcy wzięli z obozu na ul. Szkolnej około 60 osób, które zostały wykorzystane do wydobycia z ogrodu Paca zwłok ofiar likwidacji getta w Śródmieściu. Zwłoki te przewieziono następnie na Firlej, gdzie zostały spalone wraz z ciałami Żydów, którzy je wydobyli, a następnie zostali na Firleju zabici przez Niemców. Stałą praktyką czasów getta szczątkowego było mordowanie chorych i znalezionych dzieci. W czerwcu 1944 wymordowano ocalałe do tej pory dzieci.

W 1943 Niemcy na okupowanych terenach polskich przeprowadzili tzw. akcję Palestyna, która polegała na zbieraniu wśród Żydów chętnych do wyjazdu do Palestyny. Warunkiem wyjazdu było posiadanie tam krewnych, posiadanie polskiego przedwojennego paszportu i odpowiednich środków finansowych. Akcja miała na celu wyłowienie istniejącej jeszcze elity intelektualnej oraz ograbienie jej z posiadanego majątku. Żydzi, którzy zapisywali się na wyjazd, byli wywożeni z rodzinnych miejscowości i mordowani. W Radomiu zapisy na wyjazd rozpoczęły się 13 stycznia 1943 i zostały ponowione 22 marca 1943. Łącznie zapisało się około 130-150 osób, głównie inteligencji z rodzinami, spośród których zamordowano na szydłowieckim cmentarzu żydowskim 117, 122 lub 130 osób. Liczba zapisanych i ofiar nie jest pewna. Wiadomo, że część osób uratowała się, gdyż nie zmieściła się do ciężarówek, którymi wywożono zapisanych. Podaje się również informację, jakoby kilka osób wywiezionych na miejsce egzekucji nie zostało rozstrzelanych, lecz wywieziono je do Auschwitz.

Ostateczna likwidacja

W marcu 1944 zlikwidowano śródmiejskie shopy, zaś w czerwcu tegoż roku obóz przy ul. Szkolnej na Glinicach. Około 2,4 tys. robotników z tego obozu ewakuowano do Tomaszowa Mazowieckiego, zabijając po drodze wszystkich nieletnich, którzy przetrwali dotychczasowe selekcje. Dalsze losy ewakuowanych robotników zależały od płci. Kobiety wywieziono do Auschwitz i Ravensbrück. Te z Auschwitz w części wywieziono potem do fabryk amunicji w Lipsku. Te z Ravensbrück, o ile dożyły, zostały pod koniec wojny ewakuowane do Szwecji. Mężczyzn wywieziono do Auschwitz i tam część zamordowano, natomiast zdolnych do pracy wysłano do fabryki lotniczej w Vaihingen an der Enz. Niewielka ich część trafiła do obozu w Kochendorfie i Dachau. 26 lipca 1944 dokonano ostatecznej likwidacji pozostających jeszcze w mieście Żydów. Ucieczką uratowało się tylko 4 ludzi.

W styczniu 1944 było w Radomiu około 3 tys. Żydów - 2,5 tys. na ul. Szkolnej i 500 w innych częściach miasta. W lutym 1944 w Radomiu pracowało około 3 tys. Żydów - wzrost ich liczby wynikał z dowożenia fachowców z innych miejscowości. W marcu 1944 w Radomiu pracowało około 3 tys. Żydów - wydaje się, że wszyscy jacy przebywali wtedy w mieście przebywali w obozie na ul. Szkolnej. W czerwcu 1944 ewakuowano z Radomia w kierunku Tomaszowa Mazowieckiego około 2,4 tys. robotników z obozu na ul. Szkolnej, a ocalałe do tej pory dzieci zamordowano na miejscu. W mieście pozostało około 100 Żydów. 26 lipca 1944 dokonano ostatecznej likwidacji pozostających jeszcze w mieście Żydów. Ucieczką uratowało się tylko 4 ludzi.

W literaturze przedmiotu od dawna podejmowane są próby naukowego opracowania postaw Żydów wobec działań niemieckich oraz wpływu tych postaw na możliwość ocalenia z Holocaustu. Podnosi się przy tym, iż postawy te oscylowały od oporu (w tym kontekście zwłaszcza powstania w gettach warszawskim, białostockim, będzińskim i sosnowieckim, częstochowskim czy łachwieńskim oraz walka w oddziałach partyzanckich), przez współpracę z Niemcami (zarówno w łagodniejszej formie - przez Judenraty w celu chronienia ludności żydowskiej, czy przez robotników przymusowych liczących, że uczciwą pracą zasłużą na życie, jak i w formie kolaboracji), unikanie zagrożeń (czyli ukrywanie się i ucieczka), paraliż (to jest przy świadomości istniejących zagrożeń niemożność podjęcia jakichkolwiek działań), aż po uległość (czyli pogodzenie się ze swoim losem, jakikolwiek by on nie miał być). W zależności od przyjętych postaw różne były szanse i zagrożenia, a co za tym idzie także szanse przetrwania. Trzeba przy tym zauważyć, że nie na wszystkie szanse i zagrożenia poszczególni próbujący się ratować ludzie mieli wpływ. W dalszej części artykułu zostaną przedstawione potencjalne strategie, które mogli obierać Żydzi, a także szanse i zagrożenia z nimi związane.

Akulturowani, mający „dobry wygląd" Żydzi mieli szanse przeżycia w przypadku ucieczki z getta

Podstawową i teoretycznie najskuteczniejszą strategią przetrwania było uniknięcie dostania się pod niemiecką okupację. Szansę na to dawał wyjazd z Polski przed wybuchem wojny, ewakuacja do Rumunii lub na Węgry w trakcie kampanii wrześniowej, albo ucieczka pod okupację radziecką w trakcie wrześniowych walk lub w trakcie panującego chaosu wkrótce po nich. Wyjazd przed wojną zależał w zasadzie jedynie od zdobycia paszportu, posiadania pieniędzy na wyjazd i przezwyciężenia restrykcji imigracyjnych istniejących w wielu państwach Europy i świata. Wyjazd do źle wybranego państwa mógł spowodować konieczność dalszych ucieczek po wybuchu wojny. Ucieczka do któregoś z wymienionych krajów ościennych lub pod okupację sowiecką po wybuchu wojny, choć nie wymagała wielkich środków finansowych czy też formalności paszportowych, to groziła, w przypadku osiąścia w miejscu i nie kontynuowaniu ucieczki represjami już to antysemickimi (Rumunia, Węgry, tereny ZSRR zajęte przez Niemcy po ataku na ZSRR), już to komunistycznymi ( ZSRR).

Drugą możliwą strategią przetrwania było podjęcie jakiejś formy współpracy z Niemcami. Skrajną formą takiej współpracy była kolaboracja, jak to miało miejsce choćby w przypadku szefa warszawskiej Żydowskiej Służby Porządkowej Józefa Szeryńskiego. Poza swoistymi kwalifikacjami moralnymi i pozytywną oceną przez Niemców przydatności kandydata, do podjęcia kolaboracji nie były potrzebne szczególne cechy. Jej podjęcie nie gwarantowało jednak przeżycia, gdyż Niemcy zasadniczo swoich żydowskich współpracowników ostatecznie mordowali, zaś kolaboranci narażali się na zamach ze strony polskiego lub żydowskiego podziemia (w tym kontekście przypadek Jakuba Lejkina). Inną formą współpracy była praca w Judenracie czy ŻSP. Tu początkowo chodziło o ocalenie nie tyle siebie, co wspólnoty żydowskiej danej miejscowości. Dopiero w późniejszej fazie, a i to nie wszędzie, praca na rzecz szeroko pojętej administracji gettowej zaczęła być traktowana jako szansa na polepszenie własnej sytuacji, a co za tym idzie na ocalenie od zagłady. Członkowie Judenratów byli w zasadzie wyznaczani przez Niemców, zaś aparat urzędniczy i policyjny pochodził z ochotniczego naboru, chociaż kandydatom stawiano pewne wymogi merytoryczne. Jako że do Judenratów trafiały zwykle elity intelektualne poszczególnych miejscowości, to wymordowanie ich następowało często jeszcze przed masowymi akcjami likwidacyjnymi. W ostatecznym rozrachunku Niemcy nie traktowali członków gettowej administracji w jakikolwiek pozytywnie odmienny od ogółu sposób. Ponadto bycie członkiem Judenratu, ŻSP lub praca urzędnicza na ich rzecz mogła przysparzać dodatkowych trudności w przypadku ucieczki z getta. Jako formę współpracy można także traktować pracę przymusową na rzecz Niemców, zwłaszcza po likwidacji gett. Praca ta ze swej natury nie była podejmowana dobrowolnie, więc określanie jej mianem współpracy ma charakter jedynie umowny. Żydzi pracujący przymusowo mieli świadomość zagrożenia ze strony Niemców, aczkolwiek oczekiwanie, iż nie wymordują oni potrzebnych im, pracujących uczciwie i po kres możliwości robotników, było choć w części racjonalne (w tym kontekście losy getta łódzkiego, które przetrwało do połowy 1944). Aby zostać wybranym do pracy przymusowej i nie zostać wywiezionym podczas likwidacji getta lub zabitym później, należało być silnym, wytrzymałym i zdrowym robotnikiem lub rzemieślnikiem. Zmniejszało szanse przeżycia bycie niewydajnym, nieletnim, starszym, kobietą (zwłaszcza w ciąży) lub działaczem politycznym lub związkowym, znanym Niemcom z takiej przynależności. Na możliwość ocalenia wpływ miał także rodzaj i miejsce pracy - poszczególne miasta i obozy cechowały się różnym poziomem terroru i warunków pracy, a co za tym przeżywalności więźniów.

Trzecią strategią, choć silnie związaną z czwartą, było stawienie zbrojnego oporu czy to w getcie, czy poza jego granicami po wcześniejszej ucieczce. Sama walka w getcie z oczywistych przyczyn raczej zmniejszała szanse przeżycia, niż je zwiększała. Mogła być jednak szansą na wydostanie się z niego i dalszą walkę w partyzantce lub ukrycie się. Walka w partyzantce, choć też obarczona ryzykiem, dawała możliwość dotrwania do chwili wkroczenia wojsk radzieckich.

Czwartą możliwością ocalenia była ucieczka i ukrycie się na którymś z etapów prowadzonej przez Niemców eksterminacji. To właśnie podjęcie ryzyka ucieczki i ukrycia się pozwalało na wykorzystanie inwencji i pomysłowości uciekającego oraz wzięcie przez niego losu we własne ręce. To także w tym przypadku narażał się on na kontakt z wieloma rodzajami zagrożeń, chociaż ich liczba nie zawsze przekładała się na prawdopodobieństwo ocalenia.

Wśród szukających ocalenia poza gettami i obozami można wyróżnić dwie podstawowe grupy. Pierwsza to ci, którzy od samego początku bojkotowali niemieckie zarządzenia antyżydowskie, nie nosili opasek i nie przenieśli się do getta. Druga to ci, którzy z getta uciekli. Wśród tej ostatniej grupy można wyróżnić podgrupy w zależności od chwili ucieczki (przed wprowadzeniem 15 października 1941 kary śmierci za opuszczenie getta, po tej dacie, a przed akcją likwidacyjną, podczas akcji likwidacyjnej, w czasie istnienia getta szczątkowego) i od sposobu życia poza gettem (to jest, czy osoba funkcjonowała w społeczeństwie i uchodziła za nie-Żyda, czy też przebywała w kryjówce, nie ujawniając swojej obecności). Zarówno chwila ucieczki, jak i tryb funkcjonowania przekładały się na szanse przetrwania oraz wymagały podejmowania różnych środków. Oczywiście można wskazać wiele innych sposobów podziału, używając każdorazowo innej cechy, rzutującej na szanse ucieczki i przetrwania poza gettem - przykładowo wiek, płeć, pewność siebie, „dobry wygląd", posiadanie pieniędzy itd. Poniżej zostaną przedstawione niektóre z tych cech, wraz ze wskazaniem ich potencjalnego wpływu na przetrwanie, a także niektóre spośród zagrożeń, z którymi obcowali ukrywający się Żydzi.

Dla uciekinierów i ukrywających się pierwszą i zasadniczą szansą i zagrożeniem zarazem był sam Radom z całą swoją specyfiką. Miasto było siedzibą władz dystryktu radomskiego, silnych sił wojskowych i policyjnych, a także licznych licznych straży - kolejowych, przemysłowych i innych. Duża liczebność Niemców utrudniała wszelkie nielegalne działania, a takimi były przecież ucieczka i ukrywanie się Żydów. Jakąś rolę, ale nie można czynić z tego zasady, odgrywał dominujący w mieście światopogląd i sympatie polityczne jego mieszkańców. Radom miał w okresie międzywojennym socjalistyczny magistrat (prezydentem był Józef Grzecznarowski). Pewną rolę odgrywała także jakość tkanki miejskiej - najlepsze części miasta zostały zajęte przez niemiecką administrację, zaś dzielnice robotnicze i żydowskie nawet przed wojną nie były w najlepszym stanie. Z tego powodu ukrywanie się tam wymagało większych wysiłków. Miasto dawało większą szansę dla jego przedwojennych mieszkańców, którzy je i innych Radomiaków znali, a poza tym mieli tu swój majątek. Natomiast dla przesiedlonych do Radomia z innych miejscowości fakt zmiany miejsca zamieszkania faktycznie połączony z całkowitym wywłaszczeniem stanowił istotną przeszkodę dla ocalenia.

Inną istotną kwestią był poziom akulturacji i asymilacji pośród społeczności radomskich Żydów. W odniesieniu do największego skupiska Żydów w Polsce, to jest do Warszawy, szacunki mówią o około 1/6 Żydów, jako o ludności akulturowanej. Mniej niż połowę z tej liczby mieli stanowić asymilowani. Ponadto większość warszawskich Żydów słabiej lub lepiej mówiła po polsku. To jednak są szacunki dla najbardziej asymilującego się miasta w kraju. W odniesieniu do Radomia sytuacja musiała wyglądać odmiennie, to jest udział akulturowanych i asymilowanych był z pewnością mniejszy. Wynikało to z jednej strony z presji środowisk tradycyjnych i ortodoksyjnych, a z drugiej z większego oporu środowisk polskich przed wchodzeniem do nich asymilantów. Ludziom bardziej zasymilowanym łatwiej było funkcjonować w polskich środowiskach, czy też udawać nie-Żydów. Najlepiej zasymilowani, w tym dawni konwertyci, mogli uchodzić w powszechnym odbiorze za nie-Żydów, co pozwalało nie przenosić się do getta i uniknąć wywózki i śmierci. Istnienie środowiska asymilowanych Żydów, a także dawnych konwertytów, a więc niepodlegających rasistowskim ustawom norymberskim, pozwalało na tworzenie polsko-żydowskiej siatki osób wspierających uciekających.

Do życia po aryjskiej stronie niezbędne były dokumenty ( Kenkarta i Ausweis), bezpieczne mieszkanie i prawdziwy lub sfałszowany meldunek. O ile jednak dokumenty były bezwzględnie potrzebne jedynie tym Żydom, którzy wybrali życie „na powierzchni", to rola bezpiecznego mieszkania lub innej kryjówki była nie do przecenienia dla wszystkich, którzy uciekli z getta lub nigdy się w nim nie znaleźli. Brak jest precyzyjnych opracowań dotyczących sytuacji mieszkaniowej Radomia na przestrzeni lat. Należy jednak wziąć pod uwagę, iż skoro w 1938 było w mieście 90 059 mieszkańców, w 1946 około 69 455, w 1950 około 84 429, a w 1955 około 116 647, i odpowiednio w 1945 przypadało 1,8 mieszkańca na izbę mieszkalną, w 1950 2,0, zaś w 1955 2,19, to uprawnionym jest stwierdzenie, że przed wojną w Radomiu sytuacja była równie zła, a może nawet gorsza niż w Warszawie, która uchodziła za zatłoczone miasto, a w której przed wojną współczynnik ten wynosił 1,9. Odnośnie do sytuacji w czasie wojny należy zauważyć, iż chociaż miasto nie zostało znacząco zniszczone, to jednak zagęszczenie ludności wzrosło wskutek obecności dużej liczby Niemców zajmujących najlepsze dzielnice i wysiedlania stamtąd Polaków i Żydów. W getcie radomskim w szczytowym okresie zagęszczenie miało osiągnąć poziom 15 osób na izbę. Chociaż w polskich dzielnicach współczynnik ten nie był z pewnością tak dramatycznie wysoki, to jednak na pewno zagęszczenie miało wpływ na możliwość ukrywania się zbiegłej z getta ludności żydowskiej. Żydom udających aryjczyków potrzebna była również praca, zaś wszystkim niezbędne były pieniądze na utrzymanie się (zapłacenie za mieszkanie, jedzenie, ubranie, łapówki dla szantażystów itd.).

Poza pieniędzmi, znajomymi gotowymi pomóc oraz szczęściem pewną rolę odgrywał też tzw. „ dobry wygląd ", który uniemożliwiał rozpoznanie na pierwszy rzut oka żydowskiego pochodzenia. Posiadanie go zmniejszało szanse denuncjacji czy zatrzymania przez policję. Granatowa policja sabotowała niemieckie polecenia nakazujące zabijanie złapanych Żydów na miejscu, gdyż wielokrotnie zdarzały się przypadki zatrzymania Polaków, których wygląd wzbudzał podejrzenia. Taka praktyka zwiększała szanse na przekupienie policjanta i uniknięcie śmierci. Duża liczba przedwojennych polskich znajomych, która pomagała przy poszukiwaniu miejsca do ukrycia się, mogła stanowić istotny problem w przypadku rozpoznania przez osoby nieżyczliwe ukrywającemu się.

Żydzi stykali się z wieloma różnymi zagrożeniami, zarówno ze strony Niemców, jak i Polaków i innych Żydów. Najłagodniejszą konsekwencją była utrata części posiadanych pieniędzy, a najpoważniejszą obóz koncentracyjny lub śmierć na miejscu. Głównym zagrożeniem ze strony Niemców dla ukrywających się Żydów, którzy nie zostali rozpoznani jako Żydzi, był stworzony przez nich system represji skierowany przeciwko narodowi polskiemu, a w szczególności łapanki i wywózki na roboty przymusowe do Niemiec, choć ta ostatnia ewentualność dawała niektórym wywiezionym i w dalszym ciągu nierozpoznanym duże szanse na przeżycie.

Upamiętnienie zamordowanych radomskich Żydów na terenie dawnego obozu zagłady w Treblince

Zagrożenia ze strony Polaków miały różny charakter i nie zawsze sprowadzały się do agresywnych działań przeciwko ukrywającym się Żydom. Na zachowania Polaków nie można patrzeć w generalizujący sposób i należy je widzieć w kontekście obecnego przed wojną, choć niemającego podstaw rasowych, antysemityzmu, do szerzenia którego przyczyniał się również Kościół rzymskokatolicki, a także agresywnej niemieckiej propagandy antysemickiej. Zagrożenie stanowiły denuncjacje, chociaż dowody wskazują, że nie ma ścisłej korelacji pomiędzy poglądami politycznymi, statusem społecznym, zawodowym czy majątkowym a denuncjowaniem. Były one podejmowane zarówno z pobudek antysemickich, jak i finansowych czy osobistych. Zagrożenie stwarzał kontakt z granatową policją. Należy jednak zauważyć, iż pomimo terroru niemieckiego skierowanego również przeciwko funkcjonariuszom policji, jedynie pewna część spośród nich z zapałem wypełniała polecenia antyżydowskie. Większość wykonywała polecenia bez szczególnego entuzjazmu, a zdarzały się przypadki udzielania pomocy Żydom przez granatowych policjantów. Istotną groźbą byli szmalcownicy, chociaż nie wiadomo dokładnie, jaką skalę przybrało zjawisko szantażowania i rabowania ukrywających się Żydów w Radomiu.

Istniała oczywiście również możliwość ucieczki dalszej niż poza granice zamkniętej dzielnicy, to jest ukrycia się we wsiach i lasach leżących w pobliżu miasta. Taka droga była lepsza dla gorzej akulturowanych i biedniejszych Żydów, chociaż również niosła ze sobą zagrożenie.

Żydowscy mieszkańcy Radomia podejmowali rozmaite działania, mające uchronić ich od zabójczej pracy, głodu, wywózki do obozów pracy i obozów zagłady. Nie zawsze i nie wszystkie z tych działań były podejmowane z posiadaną od początku świadomością niemieckich zamiarów, a co za tym idzie zagrożeń, a także z planem na dalszą przyszłość. Nie zawsze też działania te kończyły się powodzeniem.

Wiadomo, że wielu Żydów z Radomia próbowało się z różnym skutkiem ukrywać w bliższych i dalszych wsiach. Przykładowo Żydzi z Radomia byli z powodzeniem ukrywani w Gniewoszowie i Cudnowie. Szacuje się, że łączna liczba ukrywających się we wsiach i lasach pod Radomiem Żydów wynosiła około 500. W grudniu 1942 76 Żydów z Radomia uciekło do lasów pod Starachowicami, gdzie część z nich przyłączyła się do partyzantki i walczyła w oddziale Stanisława Olczyka Garbatego. Wiadomo także, że Żydzi ukrywali się z powodzeniem w samym mieście.

W 1942 Niemcy nakazali granatowej policji rozstrzeliwać schwytanych poza gettami Żydów na miejscu. W sierpniu 1942, to jest w czasie likwidacji gett, zastrzelono w Radomiu około 100 uciekinierów. Na przełomie lat 1942 i 1943 w granatowej policji w Radomiu utworzono specjalny pluton, mający się zajmować wyłapywaniem i zabijaniem ukrywających się Żydów. Zdarzały się przypadki denuncjowania Polaków i ukrywanych przez nich Żydów i to zarówno przez innych Polaków, jak i innych Żydów. W przypadku odkrycia przez Niemców ukrywających się Żydów, zarówno ukrywający, jak i ukrywani byli zabijani. W Radomiu sytuacje takie miały miejsce przynajmniej kilkukrotnie. Tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata za ukrywanie i pomoc świadczoną Żydom odznaczono kilkoro mieszkańców Radomia - Wandę Ajdels, Jerzego Borysowicza, Władysława Misiunę.

Rada Pomocy Żydom-Żegota po powstaniu jej placówki w Radomiu badała sytuację tutejszych Żydów oraz możliwe do podjęcia środki pomocy. Nieliczni Żydzi podejmowali próby wydostania się z getta i życia na tzw. aryjskich papierach. Ukrywającym się Żydom pomagali niektórzy radomscy księża katoliccy oraz siostry ze Zgromadzenia Córek Marii Niepokalanej. Żydowskich więźniów w Radomiu wspomagały paczkami siostry urszulanki.

Ocalała część spośród około 2,4 tys. robotników z obozu pracy na Glinicach, których ewakuowano w 1944 do Tomaszowa Mazowieckiego. Zostali oni później przetransportowani do różnych obozów pracy i obozów koncentracyjnych, w których doczekali końca wojny.

Radomscy Żydzi, którzy uciekli z niemieckiej strefy okupacyjnej, lub nigdy się w niej nie znaleźli, walczyli i ginęli w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR i LWP.

Likwidacja radomskiego getta przyniosła kres żydowskiej społeczności tego miasta, która nie odrodziła się po wojnie.

W ósmą rocznicę likwidacji dużego getta (1950) w miejscu dawnej synagogi odsłonięto pomnik Żydów Męczenników Miasta Radomia. Monument został zaprojektowany i wykonany przez Jakuba Zajdensznira. W latach 70. XX w., po uszkodzeniach rzeźby w wyniku budowlano-remontowych prac na placu, rekonstrukcji podjął się Stanisław Romańczuk. Obelisk o wysokości 5 metrów przedstawia kobietę, symbolizującą wołanie o sprawiedliwość (stąd też nazywany jest niekiedy pomnikiem Żydówki). U podstawy pomnika znajdują się tablice z napisem po polsku i po hebrajsku „Żydom Radomia, ofiarom zbrodni hitlerowskich". Za materiał na cokół posłużyły połamane macewy, według innych autorów gruz ze zniszczonej bożnicy.

Istnienie społeczności żydowskiej w Radomiu upamiętniają również pomniki na cmentarzach: komunalnym na Firleju i żydowskim.

Społeczność radomskich Żydów upamiętnia również jeden z kamieni z wyrytą nazwą ich miasta, będący elementem pomnika Ofiar Obozu Zagłady w Treblince znajdującego się na terenie dawnego obozu.

Piątkowski, Radom - zarys dziejów miasta., Radom: Społeczny Komitet Ratowania Zabytków, 2000, ISBN 83-914912-0-X .brak strony (książka)

Sebastian Piątkowski: Dni życia, dni śmierci. Ludność żydowska w Radomiu w latach 1918-1950. Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 2006, ISBN 83-89115-31-X .

Sebastian Piątkowski: Żydzi w Radomiu. w: Magazyn Historyczny Mówią Wieki. Marzec 2008, Nr 2/08 (578), Bellona, Warszawa 2008, , s. 46-51

Praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Jędrzejewicza: Radom. Szkice z dziejów miasta. Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1961

Praca zbiorowa pod redakcją Jana Bonieckiego: Radom. Arkady, Warszawa 1975

Krzysztof Urbański: Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2004. ISBN 83-7271-260-3 .

Eugeniusz Fąfara: Gehenna ludności żydowskiej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983. ISBN 83-205-3452-6 .

Gunnar S. Paulsson: Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945). Kraków: Wydawnictwo Znak, Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN, 2007. ISBN 978-83-240-0912-1 .

Bohdan Wasiutyński: Ludność żydowska w Polsce w wieku XIX i XX. Warszawa 1930

Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa. Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej, Warszawa 1928, s. 277-288

Publikacja zbiorowa pod redakcją Marcina Olifiorowicza: Nekropolie Radomia. Fotografie Wojciech Stan. Społeczny Komitet Ochrony Zabytkowego Cmentarza Rzymskokatolickiego przy ul. B. Limanowskiego w Radomiu oraz Instytut Technologii Eksploatacji - Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2008, ISBN 978-83-7204-728-1 .

# data[].attributes.attachment_link.title
Getto radomskie - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Getto radomskie - dwie zamknięte dzielnice żydowskie w Radomiu, powołane przez niemieckiego okupanta podczas II wojny światowej w celu koncentracji, eksploatacji i eksterminacji żydowskich mieszkańców miasta. Jedno z największych, obok kieleckiego i częstochowskiego, gett w dystrykcie radomskim. W różnym rozmiarze i charakterze funkcjonowało od wiosny 1941 do lata 1944.

# data[].attributes.headline
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata na Ziemi Radomskiej

# data[].attributes.subject
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata na Ziemi Radomskiej

# data[].attributes.body
Szlak Pamięci Żydów Radomskich „Ślad”

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata to najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne nadawane przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie dla tych, którzy podczas II wojny światowej ratowali Żydów. Warunkiem jest m.in. by pomoc była świadczona bezinteresownie, ratujący nie był Żydem a pospieszenie na ratunek musiało wiązać się z ryzykiem dla życia lub wolności świadczącego pomoc oraz by ratowany przeżył Holocaust.
Osoba uznana za Sprawiedliwego jest odznaczana specjalnie wybitym medalem noszącym jej imię i nazwisko, dyplomem honorowym i przywilejem wpisania nazwiska na Murze Honorowym w Ogrodzie Sprawiedliwych w Yad Vashem.

Według ostatnich danych (luty 2016 r.) medal otrzymało 26 119 osób, w tym najwięcej bo aż 6620 Polaków. Warto pamiętać, że jedynie na terenach Polski pomoc Żydom obwarowana została przez Niemców najwyższą karą. Każdy, kto w najmniejszy sposób próbował im pomóc ryzykował utratę własnego życia. Pełnej listy tych, którzy zginęli ratując Żydów nie sposób odtworzyć. Oto kilka nazwisk radomian, którzy spiesząc na pomoc swoim znajomym, sąsiadom, stracili życie. Marcin Kowalik, magazynier jednego z radomskich zakładów przemysłowych, w styczniu 1943 r. przyjął od Żyda list z zamiarem przekazania go właściwej osobie. Został schwytany i wkrótce wywieziony do obozu koncentracyjnego Auschwitz, gdzie zginął. Anna Michałowska, krawcowa z Radomia wraz ze swa siostrą Marią Gregorczyk za udzielanie pomocy osobom narodowości żydowskiej zostały wysłane do Auschwitz transportem z marca 1943 r. Maria Michalczyk do obozu koncentracyjnego trafiła w styczniu 1943 r. za pomoc Żydowi w ucieczce z getta. Helena Niwińska i Bolesław Gołosz aresztowani zostali za ukrywanie zbiegów z gett.

Dla niektórych osób aresztowanych za pomoc Żydom los okazywał się szczęśliwy. Władysław Pasek z Radomia w 1942 r. zatrzymany został za przenoszenie korespondencji Żydom. Po trzech tygodniach został zwolniony. Dzięki „kaprysowi" Hansa Franka i udzielonemu przez niego prawu łaski życie zachował ślusarz Władysław Tyczyński (ukrywał dyrektora radomskiej odlewni żelaza „Stella" Jakuba Silbermana i jego kilkunastoletniego syna). Karę śmierci Tyczyńskiemu zamieniono na rok pozbawienia wolności. Władysław Pasek z Radomia w 1942 r. zatrzymany został za przenoszenie korespondencji Żydom. Po trzech tygodniach został zwolniony.

Dlaczego mimo groźby utraty życia Polacy spieszyli z pomocą? Odpowiedzią może służyć wiersz jednego ze Sprawiedliwych, radomianina Władysława Misiuny, już po otrzymaniu przez niego odznaczenia.
„Zastanawiają Talmudu słowa na medalu:
„Kto ratował jedno życie
Ten uratował cały świat..." Słowa są piękne, lecz nie koją żalu
Choć świat nie runąl i trwa bycie
Mimo Żydów milionowych strat
Znam lepiej od innych Żydów męczeństwo
Cierpiałem wraz z nimi podczas Shoah
I czułem ich mękę także jako Żyd
Ratując ich, ratowałem swoje człowieczeństwo
I mniej mnie przerażał o życie strach
Niż o utratę człowieczeństwa wstyd."
Paweł Puton
Bibliografia:
Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący życie podczas Holocaustu. Polska, red. naczelny I. Gutman, Kraków 2009; M. Grynberg, Księga Sprawiedliwych, Warszawa 1993; S. Piątkowski, Więzienie niemieckie w Radomiu 1939-1945, Lublin 2009.

Podpis do zdjęcia:
Medal Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata, foto za: Yad Vashem

Ausweis dra Borysewicza z czasów II wojny światowej i pracy w szpitalu

Marianna Kopyt zd. Piechota

Wanda Ajdels zd. Pawłowska

Stanisława Śliwińska zd. Skoczylas

# data[].attributes.attachment_link.title
SPRAWIEDLIWI - Szlak Pamięci Żydów Radomskich „Ślad"

# data[].attributes.attachment_link.description
Sprawiedliwy wśród Narodów Świata to najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne nadawane przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie dla tych, którzy podczas II wojny światowej ratowali Żydów. Warunkiem jest m.in. by pomoc była świadczona bezinteresownie, ratujący nie był Żydem a pospieszenie na ratunek musiało wiązać się z ryzykiem dla życia lub wolności świadczącego pomoc oraz by ratowany przeżył Holocaust.

# data[].attributes.body
Film edukacyjny

# data[].attributes.attachment_link.title
Beatyfikacja rodziny Ulmów – 10 września 2023 [etiuda edukacyjna]

# data[].attributes.attachment_link.title
Nie ma większej miłości. Historia Rodziny Ulmów

# data[].attributes.body
Film dokumentalny Reżyser: Mariusz Pilis

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Film dokumentalny opowiada przejmującą historię rodziny Ulmów: Józefa i Wiktorii oraz ich siedmiorga dzieci, którzy poświęcili swoje życie, próbując ratować życie dwóch żydowskich rodzin.

# data[].attributes.attachment_link.title
Historia jednej zbrodni - filmy dokumentalne, Oglądaj na TVP VOD

# data[].attributes.attachment_link.description
Film dokumentalny opowiada przejmującą historię rodziny Ulmów: Józefa i Wiktorii oraz ich siedmiorga dzieci, którzy poświęcili swoje życie, próbując ratować życie dwóch żydowskich rodzin.

# data[].attributes.headline
Rodzina Ulmów patronem dworca w Łańcucie

# data[].attributes.subject
Rodzina Ulmów patronem dworca w Łańcucie

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Podkarpacki Urząd Wojewódzki w Rzeszowie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Samorząd województwa reprezentowali: marszałek Władysław Ortyl i wicemarszałek Piotr Pilch.Dworzec kolejowy w Łańcucie otrzymał imię Rodziny Ulmów, bohaterów II wojny światowej, którzy zostali zamordowani przez Niemców za ukrywanie w swoim domu żydowskich rodzin. Pochodzący z Markowej Józef i Wiktoria Ulmowie oraz ich siedmioro dzieci, w tym jedno z nich nienarodzone, zginęli 24 marca 1944 r. W 1995 r. małżonkowie zostali uhonorowani pośmiertnie tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, a w 2010 r. prezydent RP Lech Kaczyński odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. W 2003 r. rozpoczął się proces beatyfikacyjny rodziny. Ostatecznie beatyfikacja Ulmów odbędzie się 10 września 2023 r. w Markowej. Z wydarzeniem związanych jest szereg działań towarzyszących. W celu ich koordynacji oraz upowszechnienia wiedzy o dziedzictwie Rodziny Ulmów, jak również pamięci o wszystkich Polakach ratujących osoby narodowości żydowskiej pod okupacją niemiecką podczas II wojny światowej, Prezydent Andrzej Duda powołał międzyinstytucjonalny Komitet ds. Obchodów Towarzyszących Beatyfikacji Rodziny Ulmów.

Nadanie imienia w Łańcucie jest jednym z wydarzeń odbywających się w ramach wskazanych wyżej aktywności. Podczas uroczystości odsłonięto także tablicę pamiątkową oraz mural poświęcony Rodzinie Ulmów. W wydarzeniu wzięli udział m.in. Grażyna Ignaczak-Bandych, szef Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, sekretarz stanu w Ministerstwie Aktywów Państwowych Maciej Małecki, zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Mateusz Szpytma, Krzysztof Mamiński, prezes zarządu Polskich Kolei Państwowych S.A. i Grupy PKP oraz parlamentarzyści: poseł na Sejm RP Kazimierz Gołojuch i poseł do Parlamentu Europejskiego Bogdan Rzońca, wojewoda podkarpacki Ewa Leniart, marszałek województwa podkarpackiego Władysław Ortyl, wicemarszałek Piotr Pilch, a także reprezentanci środowisk społecznych, kulturalnych i politycznych.

- Wiktoria i Józef to są przykłady wyjątkowe. Nie tylko ze względu na bohaterstwo, ale przede wszystkim ze względu na ich człowieczeństwo. Na to, jakimi byli ludźmi, jak potrafili wychowywać swoje dzieci, ale też angażować się społecznie. Dzisiaj ten przykład powinien iść w Polskę - mówiła minister Ignaczak-Bandych.

- Spotykamy się dziś w związku ze szczególnym wydarzeniem. To kolejna „cegiełka" Grupy PKP dołożona do szeregu wydarzeń związanych z beatyfikacją rodziny Ulmów. Dworzec kolejowy w Łańcucie znajduje się tuż obok miejscowości, w której w 1944 roku rozegrał się dramat. To właśnie mieszkająca w Markowej Rodzina Ulmów została zamordowana za chęć pomocy swoim sąsiadom, których w czasie wojny czekał straszliwy los. Ulmowie dali świadectwo tego, że można być ludzkim w nieludzkich czasach. Wierzę, że tragiczne losy Rodziny Ulmów i upamiętnienie związane z jej beatyfikacją pozwolą także na szersze refleksje dotyczące tragicznych wydarzeń w Europie w czasie II wojny światowej - powiedział Krzysztof Mamiński, prezes zarządu Polskich Kolei Państwowych S.A.

Od dziś na dworcu kolejowym Warszawa Wschodnia można także obejrzeć wystawę „Śmierć za człowieczeństwo. Rodzina Ulmów". Na wystawie znajdzie się kilkadziesiąt zdjęć i dokumentów. Ekspozycja przygotowana przez IPN Oddział w Rzeszowie. Uroczyste otwarcie wystawy odbyło się 21 sierpnia 2023 r. przed Pałacem Prezydenckim.

- Przypominamy sylwetki członków rodziny Ulmów dlatego, że są częścią polskiej historii. Historii kraju znajdujący się w sercu Europy, który w XX wieku miał bardzo trudne doświadczenia. Okres II wojny światowej został naznaczony ofiarami wielu Polaków, którzy - poddani ogromnym represjom - zdecydowali się na to, by zachować człowieczeństwo i miłosierdzie wobec tych, którzy potrzebowali pomocy, ponieważ czekała ich zagłada. Polacy, świadomi ryzyka i zagrożeń, troszcząc się o własną przyszłość i los własnych dzieci, byli na tyle odważni i zdeterminowani, aby zachować właściwą postawę . Nie przechodzić obojętnie wobec ludności żydowskiej, która prosiła o chleb, schronienie. W gronie wielu tysięcy Polaków, którzy umieli zachować się właściwie wyjątkowi są przedstawiciele rodziny Ulmów. Ale trzeba pamiętać o tym, że są oni reprezentantami tych wszystkich, którzy tę pomoc Żydom świadczyli. Niezwykle istotne jest z perspektywy narodu, by kultywować pamięć o swoich bohaterach. To fundament, na którym można budować silne państwo, które będzie mieć dobrą przyszłość, ponieważ warunkiem takiej przyszłości jest pamięć o przeszłości, także tej tragicznej - powiedziała wojewoda podkarpacki Ewa Leniart.

W uroczystości związane z upowszechnieniem wiedzy o Rodzinie Ulmów włączył się także narodowy przewoźnik pasażerski, spółka z Grupy PKP - PKP Intercity. W lipcu br. na Dworcu Centralnym w Warszawie odbyła się prezentacja lokomotywy PKP Intercity z okolicznościową grafiką upamiętniającą los Rodziny Ulmów. Lokomotywa ta prowadzi składy pociągów PKP Intercity jeżdżących z Polski do stolicy Niemiec. Narodowy przewoźnik przygotował także dla pasażerów okładki na bilety z grafiką poświęconą Rodzinie Ulmów.

Dworzec kolejowy w Łańcucie zyskał imię Rodziny Ulmów w ramach programu nadawania wybranym dworcom imion wybitnych Polaków, realizowanego przez Polskie Koleje Państwowe S.A. W programie brane są pod uwagę różne życiorysy, zakresy zaangażowania czy zasługi dla niepodległej Polski oraz różne okresy z bogatej, ponadtysiącletniej historii kraju. W ramach tego programu jako pierwszy imię otrzymał stołeczny Dworzec Centralny. Obecnie, wliczając dworzec w Łańcucie, swoich patronów ma 14 dworców kolejowych PKP.
Na podstawie informacji PKP S.A.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rodzina Ulmów patronem dworca w Łańcucie - Podkarpacki Urząd Wojewódzki w Rzeszowie - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Od dziś łańcucki dworzec PKP nosi imię Rodziny Ulmów. Uroczystość związana z nadaniem imienia jest jednym z wydarzeń wpisujących się w działalność Komitetu Prezydenta RP ds. Obchodów Towarzyszących Beatyfikacji Rodziny Ulmów.

# data[].attributes.headline
Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monety okolicznościowe upamiętniające polskie rodziny, w tym rodzinę Ulmów 

# data[].attributes.subject
Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monety okolicznościowe upamiętniające polskie rodziny, w tym rodzinę Ulmów 

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Narodowy Bank Polski - Internetowy Serwis Informacyjny

# data[].attributes.attachment_link.title
Polacy ratujący Żydów- rodzina Ulmów, Kowalskich, Baranków

# data[].attributes.headline
Poczta Polska upamiętnia Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej wystawą i emisjami filatelistycznymi

# data[].attributes.subject
Poczta Polska upamiętnia Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej wystawą i emisjami filatelistycznymi

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wystawa poświęcona Polakom ratującym Żydów podczas II wojny światowej zostanie otwarta 22 marca br. jednocześnie w pięciu placówkach pocztowych. Dwa dni później do obiegu trafi znaczek emisji „Polacy ratujący Żydów" z portretem Rodziny Ulmów oraz karta pocztowa z wizerunkiem s. Matyldy Getter i zdjęciami dzieci, które udało się jej ocalić podczas okupacji niemieckiej.
Uroczyste otwarcie wystawy „Akcja Żegota Polski Podziemnej" odbędzie się o godz. 12.00w pięciu placówkach pocztowych: w Bydgoszczy (ul. Jagiellońska 6), Tarnowie (ul. Adama Mickiewicza 6), Białymstoku (ul. Warszawska 10), Łodzi (Al. Tadeusza Kościuszki 5/7) oraz Lublinie (ul. Krakowskie Przedmieście 50). Wystawę przygotował Instytut Pamięci Narodowej. W ubiegłym roku można było ją obejrzeć na pocztach głównych w Warszawie, Katowicach, Krakowie, Poznaniu oraz Gdańsku.

W związku z ustanowieniem z inicjatywy Prezydenta RP Andrzeja Dudy, Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, Poczta Polska wydała okolicznościowy znaczek oraz kartę pocztową. Zostaną one zaprezentowane 24 marca br. podczas uroczystości organizowanych przez Instytut Pamięci Narodowej wspólnie ze Zgromadzeniem Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi oraz Urzędem do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

- Siostra Matylda Getter dała przykład, czym w trudnych czasach jest bohaterstwo. Kierowane przez nią Zgromadzenie uratowało życie ponad 750 Żydów, głównie dzieci. Matylda Getter współpracowała również z Polskim Państwem Podziemnym, angażowała się w wystawianie nowych dokumentów osobom ściganym przez Niemców. To postać niezwykła w naszej historii, podobnie jak Wiktoria i Józef Ulmowie. Znaczek upamiętniający Rodzinę Ulmów i kartka poświęcona s. Matyldzie Getter są naszym hołdem dla tych odważnych i ofiarnych Polaków - podkreśla Przemysław Sypniewski, prezes zarządu Poczty Polskiej.

W 1985 roku s. Matylda Getter, naczelna matka przełożona warszawskiej prowincji Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, otrzymała medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Medal przyznano także sześciu zakonnicom ze Zgromadzenia.

Autorem kartki pocztowej z nadrukowanym znakiem opłaty jest Bożydar Grozdew, który przedstawił postać s. Matyldy Getter oraz ułożone na dwóch dłoniach fotografie uratowanych dzieci. Całość opatrzona jest cytatem: „Kto by przyjął jedno takie dziecko w imię moje, Mnie przyjmuje", /Mt 18,5/. Kartka trafi do obiegu w nakładzie 8 tys. sztuk.

W dniu 24 marca br. Poczta rozpoczyna serię „Polacy ratujący Żydów" znaczkiem dedykowanym Rodzinie Ulmów. Grafika w sepii przedstawia Józefa i Wiktorię Ulmów otoczonych gromadką ich dzieci. Arkusz składa się z 8 znaczków i przywieszki, na której przedstawiono dłonie otaczające ochroną Gwiazdę Dawida. Podczas okupacji niemieckiej Ulmowie dali schronienie ośmiorgu Żydom. Za tę pomoc zapłacili najwyższą cenę. Rankiem 24 marca 1944 r. do ich domu przybyło pięciu niemieckich żandarmów oraz kilku granatowych policjantów. Najpierw zamordowali Żydów, potem Józefa i Wiktorię (będącą w siódmym miesiącu ciąży). Następnie zabili wszystkie ich dzieci. Pośmiertnie Józef i Wiktoria zostali odznaczeni medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a w Kościele katolickim trwa proces beatyfikacyjny całej rodziny Ulmów. Znaczek o nominale 3,30 zł został wyemitowany w nakładzie 160 tys. sztuk.

W ubiegłym roku, w związku z obchodami Roku Ireny Sendlerowej, Poczta Polska upamiętniła również tę bohaterkę znaczkiem pocztowym.
O znaczku:
autor projektu: Poczta Polska
liczba znaczków: 1
wartość: 3,30 zł
nakład: 160 000 szt.
technika druku: offset
format znaczka: 39,5 x 51mm
arkusz sprzedażny: 8 znaczków + przywieszka
papier: fluorescencyjny
data wprowadzenia do obiegu: 24 marca 2019 r.

# data[].attributes.attachment_link.title
Poczta Polska upamiętnia Polaków ratujących Żydów w czasie II wojny światowej wystawą i emisjami filatelistycznymi

# data[].attributes.attachment_link.description
Wystawa poświęcona Polakom ratującym Żydów podczas II wojny światowej zostanie otwarta 22 marca br. jednocześnie w pięciu placówkach pocztowych. Dwa dni później do obiegu trafi znaczek emisji „Polacy ratujący Żydów" z portretem Rodziny Ulmów oraz karta pocztowa z wizerunkiem s. ...

# data[].attributes.headline
Historyk: dowodzący akcją zamordowania Ulmów uniknął odpowiedzialności

# data[].attributes.subject
Historyk: dowodzący akcją zamordowania Ulmów uniknął odpowiedzialności

# data[].attributes.body
Rozmowa z Dr Mateuszem Szpytmą z IPN w 69. rocznicę zbrodni.

# data[].attributes.attachment_link.title
Historyk: dowodzący akcją zamordowania Ulmów uniknął odpowiedzialności

# data[].attributes.attachment_link.description
24 marca 1944 r. we wsi Markowa Niemcy zamordowali ośmioro Żydów i ukrywającą ich rodzinę Ulmów; dowodzący akcją nigdy nie został osądzony; polskie podziemie wykonało wyrok śmierci na policjancie, który wydał Ulmów - przypomina dr Mateusz Szpytma z IPN w 69. rocznicę zbrodni.

# data[].attributes.body
Tylko dwóch uczestników mordu na rodzinie Ulmów poniosło kary. Publikacja aut. M. Kozubal w "Rzeczpospolitej".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wieczorem 23 marca 1944 r. pod posterunek w Łańcucie ściągnięto furmanki z okolicznych wsi. Po północy czterech niemieckich żandarmów oraz czterech funkcjonariuszy granatowej policji wyruszyło w kierunku Markowej.

Najprawdopodobniej zbrodnię zainicjował granatowy policjant Włodzimierz Leś, Ukrainiec. Handlarz Szall dysponował przed wojną dużym majątkiem. Zostawił go pod opieką dawnego przyjaciela Lesia. Szallowie kontaktowali się z Lesiem. Najpewniej domagali się zwrotu pieniędzy, które były im potrzebne do ukrywania się. Leś postanowił wykorzystać sytuację do pozbycia się żydowskich sąsiadów i zagarnąć ich własności. Ustalił, gdzie Szallowie mają kryjówkę, i zadenuncjował ich.

Dzięki świadkom oraz zachowanym aktom sądowym, historycy z dużą dokładnością ustalili przebieg zbrodni. Dowódcą grupy ekspedycyjnej był szef posterunku żandarmerii niemieckiej w Łańcucie porucznik Eilert Dieken. Inni żandarmi to: Josef Kokott, Michael Dziewulski i Erich Wilde. Udało się ustalić nazwiska dwóch granatowych policjantów: Eustachego Kolmana oraz Włodzimierza Lesia.

Jednym z uczestników morderstwa w Markowej był Josef Kokott, który urodził się w czeskim Koblowie. Zgłosił się do niemieckiego wojska, a w 1941 roku został skierowany do żandarmerii w Łańcucie. Z zachowanej dokumentacji sądowej z 1958 r. można odczytać mechanizm zbrodni.

„(...) Około godz. 1 po północy Edward Nawojski wraz z trzema innymi furmanami, żandarmerią i policją granatową pojechali w kierunku Soniny. Wśród żandarmów był wtedy Kokot i Dziewulski. Przed wjazdem do Markowej, na uboczu w odległości około 400 metrów od drogi stały zabudowania gospodarcze, przed którymi żandarmi zatrzymali furmanki i udali się w ich kierunku wraz z policją (...). Po kilku minutach w obrębie zabudowań padło kilka strzałów. W tym czasie jeden z żandarmów podszedł do furmanów, polecił im jechać do ogrodu w obrębie wspomnianych zabudowań, następnie przeprowadził ich na podwórze, gdzie kazał się przyglądać temu, co się będzie działo. Po wejściu na podwórze Nawojski spostrzegł zwłoki zastrzelonego mężczyzny. Po chwili zza domu wyprowadzono kolejno kilka osób narodowości żydowskiej - w tym dwie lub trzy Żydówki i zastrzelono je. W rozstrzeliwaniu tych Żydów brał udział również Kokot, który osobiście zastrzelił jednego z nich. Następnie żandarmi wyprowadzili z mieszkania małżeństwo narodowości polskiej i również zastrzelili je na podwórzu. Po zastrzeleniu owego małżeństwa żandarmi odbyli krótką naradę co zrobić z dziećmi. (...) Szef żandarmerii dał rozkaz zastrzelenia dzieci. Wówczas Kokot osobiście wyprowadził z mieszkania dwoje dzieci, pchnął je na ziemię i zastrzelił. Później na miejsce egzekucji przyszli miejscowi chłopi, którzy pochowali zwłoki rozstrzelanych. Przed tym wynieśli oni kilka trupów ze strychu".

# data[].attributes.attachment_link.description
Kokott skazany na karę śmierci, Leś zastrzelony przez partyzantów. Tylko dwóch uczestników mordu na rodzinie Ulmów poniosło kary.

# data[].attributes.headline
Historyk Mateusz Szpytma o rodzinie Ulmów

# data[].attributes.subject
Historyk Mateusz Szpytma o rodzinie Ulmów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ulmowie mieszkali w podłańcuckiej wsi Markowa. Przed wojną była to jedna z największych wiosek w Polsce. Mieszkało w niej 4,5 tys. osób, w tym około 120 Żydów.

Markowa słynęła wówczas z tego, że była jedną z najlepiej rozwiniętych wsi pod względem spółdzielczości. W 1935 r. powstała tu pierwsza w Polsce Spółdzielnia Zdrowia. Aby ją podziwiać, przyjeżdżały nawet organizowane przez "Gromadę" wycieczki z Warszawy. O jednej z nich pisano w "Czasopiśmie Spółdzielni Rolniczych": "Uczestnicy, wśród których byli i lekarze, podkreślali nadzwyczajne wyniki spółdzielni zdrowia w Markowej, jak również i wpływ lekarzy pod względem zdrowotnym na okolicę".

Ulmowie byli członkami tej i innych spółdzielni. Wiktoria pobierała kursy na Uniwersytecie Ludowym w sąsiedniej Gaci, a Józef był kierownikiem Spółdzielni Mleczarskiej, organizował konkursy na najlepsze uprawy, ale przede wszystkim dużo i pięknie fotografował.

W 1935 r. Józef i Wiktoria pobrali się. Szybko doczekali się licznego potomstwa. Tylko częściowo ograniczyło to ich działalność społeczną. Jednak i z nią musieli się rozstać, gdy wybuchła wojna. Trzeba było wszystko poświęcić, aby zapracować na chleb. Pojawiły się też nowe wyzwania...

Józef Ulma już przed wojną pozostawał w bardzo dobrych stosunkach z Żydami. Kilka rodzin żydowskich mieszkało w sąsiedztwie jego domu, z innymi, z Łańcuta, handlował uprawianymi przez siebie warzywami. Gdy w 1942 r. Żydzi mieli już pewność, że Niemcy chcą ich wszystkich wymordować, poprosili Ulmów o pomoc. Józef pomagał im budować ziemianki na obrzeżach wsi. Nie był to jednak skuteczny sposób na przeżycie i niektórzy Żydzi zostali wytropieni i zamordowani.

Wówczas Ulmowie zgodzili się przyjąć pod swój dach ośmioro Żydów. Uczynili to mimo tego, że od roku wywieszano we wsi plakaty z obwieszczeniami niemieckich władz, w których informowano, że każda, nawet najmniejsza pomoc udzielana Żydom będzie karana śmiercią.

Wśród ośmiu ukrywanych Żydów znalazło się pięciu mężczyzn z Łańcuta o nazwisku Szall - ojciec i czterech synów - oraz sąsiedzi Józefa: Layka i jej siostra Gołda Goldman oraz mała dziewczynka, przypuszczalnie córka Layki.

Trudno określić wprost motywy, jakimi kierowali się Ulmowie, decydując się na ukrywanie Żydów w swoim domu. Była to zapewne miłość bliźniego, współczucie i świadomość tego, że zaniechanie pomocy może być wyrokiem śmierci dla wyjętych spod prawa ludzi. W 1942 r. Ulmowie wielokrotnie widzieli, jak na sąsiedniej parceli - grzebowisku padłych zwierząt - Niemcy rozstrzeliwali Żydów.

Czy mógł być jeszcze jakiś inny powód skłaniający ich do takiej postawy, np. wynagrodzenie za użyczenie schronienia, gdyż - jak wiadomo - liczna rodzina Ulmów była biedna? Szallowie nie mieli przy sobie wielkiego majątku, ponieważ powierzyli go wcześniej komuś, kto obiecał im pomoc. Pochodzące ze stosunkowo bogatego jak na wiejskie warunki domu córki Goldmana zapewne przyniosły ze sobą jakieś środki do życia, które przeznaczano na utrzymanie wszystkich domowników. Po rozstrzelaniu na piersiach zamordowanej Gołdy znaleziono pudełeczko ze złotymi precjozami, co może świadczyć o tym, że Ulma nie żądał od niej zapłaty.

Przyjmując Żydów Ulmowie mogli liczyć na to, że dzięki wspólnej pracy kilku osób w sile wieku wszystkim będzie łatwiej przeżyć trudne wojenne dni. Wiadomo, że Józef Ulma razem z Żydami zajmował się garbowaniem skór, które sprzedawał w dużej ilości, uzyskując pieniądze na życie.

Mimo znacznego oddalenia od zabudowań wsi, fakt ukrywania Żydów nie na długo pozostał nieznany. Zagadką pozostaje, kto i dlaczego powiadomił Niemców o ukrywanych Żydach. Dzięki odnalezionym, choć niepełnym, dokumentom podziemia można z dużym prawdopodobieństwem odtworzyć, jak doszło do tragedii 24 marca 1944 r.

Szallowie mieszkali przed wojną i na jej początku w Łańcucie. Zdając sobie sprawę z nadciągającego ze strony Niemców zagrożenia, rozpoczęli poszukiwanie schronienia. Znaleźli je za wynagrodzeniem u Włodzimierza Lesia, posterunkowego granatowej policji w Łańcucie. Kiedy ten zorientował się, że Niemcy za pomoc Żydom nie tylko grożą karą śmierci, ale i ją wykonują, usunął ich.

Szallowie udali się wtedy do Ulmów. Ciągle jednak nachodzili Lesia, domagając się od niego pomocy za pozostawioną w jego rękach znaczną część majątku. Ponieważ od jakiegoś czasu jej nie otrzymywali, próbowali odzyskać swoje mienie - zabrać je lub przejąć w zamian inne dobra będące własnością policjanta. Zachowane dokumenty konspiracyjnej Ludowej Straży Bezpieczeństwa sugerują, że w obawie przed utratą żydowskiego majątku zdradził on żandarmerii niemieckiej kryjówkę Szallów.

Dzięki aktom z procesu Josepha Kokotta, jednego ze sprawców mordu w Markowej, ustalić można przebieg zbrodni. W procesie został przesłuchany naoczny świadek bestialskiej egzekucji - furman Edward Nawojski, który otrzymał rozkaz przewiezienia żandarmów z Łańcuta do Markowej.

W pacyfikacji brało udział pięciu niemieckich żandarmów oraz kilku - od czterech do sześciu - granatowych policjantów. Dowódcą grupy był szef posterunku w Łańcucie porucznik Eilert Dieken. Inni żandarmi to Joseph Kokott, Michael Dziewulski, Gustaw Unbehend i Erich Wilde. Zidentyfikowano również dwóch policjantów - Włodzimierza Lesia i Eustachego Kolmana.

Jeszcze przed świtem furmanki dotarły do zabudowań Józefa Ulmy. Niemcy, pozostawiając nieco w oddaleniu furmanów z końmi, wraz z granatową obstawą udali się pod dom. Wkrótce rozległo się kilka strzałów - pierwsi, jeszcze podczas snu, zginęli dwaj bracia Szallowie oraz Gołda Goldman.

Naocznymi świadkami pozostałych egzekucji byli furmani, którzy zostali przywołani przez Niemców, żeby zobaczyli, jaka kara spotka każdego Polaka ukrywającego Żydów. Nawojski podaje, że widział, jak mordowano jednego z Szallów, następnie Laykę Goldman wraz z małym dzieckiem, kolejnego mężczyznę z rodziny Szallów, a na końcu najstarszego z nich.

Wtedy przed dom wyprowadzono Józefa i Wiktorię Ulmów i tam ich rozstrzelano. Świadek relacjonuje: "W czasie rozstrzeliwania na miejscu egzekucji słychać było straszne krzyki, lament ludzi, dzieci wołały rodziców, a rodzice już byli rozstrzelani. Wszystko to robiło wstrząsający widok".

Wśród rozpaczliwych krzyków dzieci niemieccy żandarmi zaczęli się zastanawiać, co z nimi począć. Po naradzeniu się z kompanami, Dieken zdecydował, że należy je zastrzelić. Nawojski widział, jak trójkę lub czwórkę dzieci własnoręcznie rozstrzelał Kokott. Jego słowa wypowiedziane po polsku do furmanów wryły mu się głęboko w pamięć: "Patrzcie, jak giną polskie świnie - które przechowują Żydów". Zginęli: Stasia (lat 8), Basia (lat 6), Władzio (lat 5), Franuś (lat 4), Antoś (lat 3) i Marysia (1,5 roku). W ciągu kilku chwil z rąk oprawców zginęło siedemnaście osób.

W momencie, gdy mordowano ostatnie ofiary, na posesję Ulmów przybył wezwany sołtys Markowej Teofil Kielar. Na rozkaz Niemców przyprowadził ze sobą kilka osób do grzebania ciał. Ponieważ znał dowódcę ekspedycji karnej ze względu na częste kontrole w Markowej, zapytał go, dlaczego zabili także dzieci. Usłyszał, że uczynili to dla dobra mieszkańców Markowej: "żeby gromada nie miała z nimi kłopotu".

Po dokonaniu zbrodni, Niemcy przystąpili do rabunku. Kokott zwrócił się do jednego z przywołanych mieszkańców i nakazał mu dokładne przeszukanie zamordowanych Żydów. Sam nadzorował i przyświecał latarką. Gdy przy zwłokach Gołdy Goldman zauważył schowane na piersi pudełko z kosztownościami, powiedział: "Tego mi było potrzeba" i schował je do kieszeni.

Inni Niemcy zajęci byli rabowaniem dobytku Ulmów. Zarekwirowano skrzynie, materace, łóżka, część lepszych naczyń, a także duże ilości wyprawionych skór. Ponieważ zagrabione rzeczy nie mieściły się na furmankach, które przyjechały z Łańcuta, Niemcy zażądali dwóch dodatkowych. Te dostarczono z Markowej. Obecni pod przymusem mieszkańcy Markowej otrzymali rozkaz zniesienia zmarłych ze strychu i wykopania dużych dołów, do których wrzucono zamordowanych.

Na koniec na miejscu kaźni urządzono libację. Sołtysowi kazano przynieść trzy litry wódki. Po zakopaniu zwłok Kokott zgromadził Polaków pracujących przy pochówku i nakazał im zachowanie tajemnicy: "Nikt nie śmie wiedzieć, ile osób zostało zastrzelonych, tylko wiecie wy i ja!". Potem wraz z załadowanym na furmanki dobytkiem wszyscy policjanci odjechali z Markowej.

Mimo surowego zakazu ze strony Niemców, w ciągu tygodnia, pod osłoną nocy, pięciu mężczyzn odkopało dół, w którym pochowano Ulmów. Włożyli ciała do trumien i zakopali je z powrotem. Jeden z nich tak o tym opowiedział w 1958 r. na procesie Kokotta: "Kładąc do trumny zwłoki Wiktorii Ulma stwierdziłem, że była ona w ciąży. Twierdzenie to opieram na tym, że z jej narządów rodnych było widać główkę i piersi dziecka".

Tuż po zakończeniu niemieckiej okupacji Markowej ciała Ulmów przeniesione zostały na miejscowy cmentarz. Ekshumowane zostały także szczątki zamordowanych Żydów.

Prawdopodobny prowodyr zbrodni - policjant Leś - zastrzelony został pół roku później z wyroku polskiego ruchu oporu.

Pochodzącego z Czechosłowacji Kokotta sąd w Rzeszowie skazał w 1958 r. na karę śmierci (zamienioną na dożywocie). Zmarł w polskim więzieniu w 1980 r.

Dowódca żandarmów Dieken, rozpoznany w RFN w latach 60., zmarł, zanim postawiono go przed sądem. Pozostałych uczestników mordu nigdy nie dosięgła sprawiedliwość.

W październiku 1941 r. niemiecki gubernator na okupowanych terenach Polski Hans Frank wydał rozporządzenie, na mocy którego za ukrywanie Żydów groziła kara śmierci. Tak surowe represji Niemcy, w odróżnieniu od okupowanych krajów Zachodniej Europy, wprowadzili wyłącznie w zajętej Polsce, Serbii i na terenach Związku Sowieckiego. Co więcej, surowe kary groziły wszystkim osobom, które w pomoc Żydom były zaangażowane, albo o ukrywających się Żydach nie doniosły.
Ulmowie, jak wielu Polaków, zginęli za pomoc udzielaną Żydom. Szacuje się dzisiaj, że z takiego powodu jak Ulmowie zginęło ponad tysiąc obywateli Polski. Pamięć o heroicznej rodzinie Józefa i Wiktorii pielęgnują różne instytucje i mieszkańcy Markowej - wioski, w której powstaje pierwsze w Polsce Muzeum Polaków Ratujących Żydów na Podkarpaciu.
Pamiętajmy o tych wielu polskich Sprawiedliwych, którzy nie mają jeszcze pomników i których nazwiska i losy pozostają nadal nieznane. Dzięki polskim Sprawiedliwym uratowano w Polsce kilkadziesiąt tysięcy Żydów. A kto ratuje jedno życie ratuje cały świat...
Mateusz Szpytma -----

Autor jest doktorem nauk historycznych, pracownikiem Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kaźń rodziny Ulmów. Polska rodzina zamordowana za ratowanie Żydów

# data[].attributes.attachment_link.description
70 lat temu - 24 marca 1944 r. w Markowej na Rzeszowszczyźnie rozegrała się straszliwa tragedia. Rankiem tego dnia niemiecka żandarmeria zamordowała siedemnaście osób. Zginęli Józef i Wiktoria Ulmowie wraz z szóstką nieletnich dzieci, a także ośmiu Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów, w tym malutka córeczka tych ostatnich.

# data[].attributes.headline
Podcast poświęcony historii życia, pomocy i śmierci Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ich dzieci.

# data[].attributes.subject
Podcast poświęcony historii życia, pomocy i śmierci Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ich dzieci.

# data[].attributes.body
Z dr Aleksandrą Namysło rozmawia Paweł Zawisza

# data[].attributes.attachment_link.title
Rodzina Ulmów z Markowej – Sprawiedliwi wśród Narodów Świata

# data[].attributes.headline
Przebieg zbrodni i powojenne losy oprawców z Markowej

# data[].attributes.subject
Przebieg zbrodni i powojenne losy oprawców z Markowej

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Joanna Bercal (Interia) | ​​​​​​​Katarzyna Domagała-Pereira (DW)

13 grudnia 2019

Porucznik Eilert Dieken rozkazał zamordować ukrywających się Żydów i tych, którzy udzielili im schronienia - polską rodzinę Ulmów z Markowej. Dla swoich córek i znajomych pozostał dobrym człowiekiem.

Rodzina Ulmów: Wiktoria z sześciorgiem dzieci. Kiedy zginęła, była w siódmym miesiącu ciąży

Jest 24 marca 1944 roku. W Markowej, małej wsi w okolicach Rzeszowa, zaczyna świtać. Żandarm dobija się do domu sołtysa: „Wystrzelaliśmy u was Żydów" - mówi. U Ulmów na polu.

Sołtys na rozkaz zwołuje ludzi do kopania grobów i kieruje się w stronę zabudowań Józefa Ulmy. Ma do przejścia około pół kilometra. Po drodze słyszy strzał. Jak się okaże, ostatni z całej serii.

W podwórzu widzi leżące na ziemi dziecko. Dziewczynkę, dwu-, może trzyletnią. Jeszcze rusza prawą rączką. Tuż obok ciała jej rodziców - Wiktorii i Józefa - oraz pięciorga rodzeństwa. Kawałek dalej zwłoki Saula Goldmana, znanego w okolicy jako Szall, jednego z ukrywających się u Ulmów Żydów z Łańcuta.

Najbliżej zabitych stoi komendant posterunku niemieckiej żandarmerii w Łańcucie, Eilert Dieken. „Podszedłem do Diekena i zapytałem go: 'dlaczego zastrzeliliście dzieci?', na co ten mi odpowiedział: 'żeby gromada nie miała z nimi kłopotu'"- zezna w marcu 1958 roku sołtys Markowej, Teofil Kielar.

O to samo zapyta Diekena żandarm Gustav Unbehend. „Jestem komendantem i sam wiem, co robię"- usłyszy.
Trop
18 lutego 2013 roku.
Wielce Szanowna Rodzino Ulmów!
(...) Jestem córką zmarłego Eilerta Diekena. Na podstawie listów wiadomo mi, że podczas wojny pełnił służbę w Łańcucie. Ku mojej radości wiem też, że wyświadczył ludziom wiele dobra. Zresztą niczego innego bym się nie spodziewała. (...)

***

List wysłany przez najstarszą córkę Diekena to dla Mateusza Szpytmy ważny trop. Historyk od lat stara się ustalić powojenne losy oprawców z Markowej.

Na ślad komendanta z Łańcuta natrafia przez przypadek. W internecie znajduje krótką historię policji w Esens na północy Niemiec i tam wzmiankę o inspektorze Eilercie Diekenie. Miał pełnić służbę w tym miasteczku w latach 50.

- Postanowiłem skontaktować się z tamtejszym posterunkiem - mówi dr Szpytma.

Podpisane przez dyrekcję Muzeum Zamku w Łańcucie pismo wysyła z datą 8 sierpnia 2011 roku. Pisze o przygotowywaniu muzeum poświęconego m.in. historii rodziny Ulmów i prosi o informacje na temat żandarma Diekena.

Po pewnym czasie przychodzi odpowiedź. Eilert Dieken pracował po wojnie na posterunku w Esens. Do pisma dołączono zdjęcia.

Półtora roku później przychodzi list od córki.

- To mała miejscowość, wszyscy się znają. Ktoś z posterunku najprawdopodobniej przekazał, że interesujemy się jej ojcem i ona, z własnej inicjatywy, postanowiła do nas napisać. W odpowiedzi zaproponowaliśmy spotkanie - mówi Szpytma.
Terror
W czasie wojny na tereny okupowane przez Trzecią Rzeszę, oprócz wojska i funkcjonariuszy SS, trafia umundurowana policja porządkowa. W większych miastach to policja ochronna, na wsiach - żandarmeria.

Jej funkcjonariusze na co dzień zapewniają bezpieczeństwo władzom okupacyjnym i egzekwują ustanowione przez okupanta prawa. Dokonują egzekucji, aresztowań, łapanek i pacyfikacji.

Funkcjonariusze uczestniczą w szkoleniach propagandowych, na których wpajana jest im nienawiść do Żydów i Polaków.

W takich zajęciach uczestniczy też Eilert Dieken. Latem 1941 roku kończy sześciotygodniowy kurs w szkole policyjnej, rok później jeszcze jeden.

Od 1 stycznia 1941 roku nadzór nad Markową i pobliskimi wsiami obejmuje nowo powstały posterunek żandarmerii w Łańcucie. Na jego czele staje porucznik Eilert Dieken. Podlegają mu żandarmi: Josef Kokot, Erich Wilde, Gustav Unbehend i Michael Dziewulski. Są znani w okolicy z brutalności.

To Dieken, „Meister" - jak go nazywają - będzie dbał o przestrzeganie prawa, w tym rozporządzenia o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie. Od października 1941 roku śmierć będzie grozić nie tylko Żydom, którzy opuszczają wyznaczone im getta, ale i osobom, które ich ukrywają.

Takim jak Ulmowie. W Markowej Wiktoria i Józef przyjęli pod swój dach sporą grupę Żydów. Końca wojny oczekiwali u nich: Saul Goldman z czterema synami (to ich w Łańcucie nazywano Szallami), Lea Didner z córką oraz Gienia (zwana Gołdą) Gruenfeld.
Zbrodnia w Markowej
24 marca 1944 roku. Około pierwszej w nocy przed budynek żandarmerii w Łańcucie podjeżdżają cztery furmanki. Zabierają niemieckich żandarmów - porucznika Eilerta Diekena, Josefa Kokota, Michaela Dziewulskiego i Ericha Wildego - oraz kilku granatowych policjantów. Wśród nich świadkowie rozpoznają potem dwóch - Eustachego Kolmana i Włodzimierza Lesia.

Do Markowej docierają, gdy zaczyna świtać.
Za odważni byli
- Stasia uczyła się bardzo dobrze. To była dopiero druga klasa szkoły podstawowej, więc nie wiadomo, co by się z nią działo, ale wszyscy mówili, że to była zdolna, spokojna i mądra dziewczynka - wspomina Roman Kluz, siostrzeniec Wiktorii Ulmy. - Zresztą, wujek Józef był zdolnym człowiekiem, miał różne pomysły. Hodował jedwabniki, sadził morwy, przeszczepiał drzewa. Sam sobie skonstruował aparat fotograficzny i robił dużo zdjęć. Ciocia się bardziej zajmowała dziećmi i domem. Przychodziła do nas często, bo mama była jej siostrą.

Ciepły, majowy dzień. Rozmawiamy na zewnątrz, za nami pola kwitnącego na żółto rzepaku.

- Ulmowie to była spokojna rodzina. Dom mieli w polach, ale tam się wielu ludzi przewijało. Ulma był takim nowoczesnym rolnikiem, chociaż on tu miał małe gospodarstwo. Przed samą wojną kupił pole na wschodzie, ale nic z tego nie wyszło - mówi Eugeniusz Szylar. Jego ojciec Franciszek stał się świadkiem zbrodni w Markowej.

- Co ich zgubiło? - mówi patrząc przed siebie. - Może za odważni byli? Mieli jakieś ostrzeżenia prawdopodobnie, bo ludzie przywozili do nich skóry do wyprawiania, a Żydzi często pomagali w pracach na polu. Inaczej niż u nas. U nas to żaden z tych, których przechowywaliśmy, nie pokazywał się w dzień - wspomina pan Eugeniusz. Jego rodzina także ukrywała w czasie wojny Żydów.
Pierwsze strzały
Najpierw do domu Ulmów udają się jedynie żandarmi i granatowi policjanci. Po kilku minutach padają pierwsze strzały. Giną wtedy trzy śpiące na strychu osoby.

Potem furmani są wołani bliżej, a młody chłopak, Nawojski, staje się bezpośrednim świadkiem tamtych wydarzeń.

„Kokot (...) w trakcie rozstrzeliwania (...) mówił do nas furmanów: 'patrzcie, jak polskie świnie giną, które przechowują Żydów'" - zezna kilkanaście lat później.

Na oczach świadków mordowani są kolejno wyprowadzani na zewnątrz Żydzi.

Potem żandarmi strzelają do Józefa Ulmy i jego żony Wiktorii, wśród krzyku i płaczu dzieci. Zastanawiają się, co z nimi zrobić.
Rozpacz
- Ze Stasią chodziliśmy razem do drugiej klasy, w '44 roku przygotowywaliśmy się do pierwszej komunii.

- Pamiętam, że w tym czasie nauczycielka kazała dziewczynkom przygotować lalki, a chłopcom łóżeczka dla tych lalek. Stasia, jako moja kuzynka, powiedziała, żebym to ja przygotował łóżeczko dla jej lalki. Dla mnie to nie był problem, bo mój ojciec miał warsztat stolarski, więc było wiele różnych odpadków z drzewa. I ja zrobiłem to łóżeczko, ale nie zdążyłem jej go dać, bo wtedy wydarzyła się ta tragedia. I to łóżeczko tak zostało... -wspomina Roman Kluz.

- Straszna to była rozpacz, nie tylko dla rodziny, ale po prostu całej wsi. To się bardzo szybko rozniosło, wtedy akurat była spowiedź przed Wielkanocą. Ludzie szli do kościoła, a wracając już wszyscy wiedzieli, że Ulmowie zostali rozstrzelani. Cała rodzina i to siódme dziecko, które się urodziło w mogile - dodaje.

Dla Eugeniusza Szylara był to jeden z najgorszych dni, jaki pamięta z tamtego okresu.

- Miałem wtedy 12 lat. Dowiedziałem się w szkole. Wracałem do domu ze łzami w oczach i wyobrażałem sobie, jak Niemcy przychodzą do nas w nocy i strzelają do śpiących, jak u Ulmów. Przestraszyłem się, bo w domu nie zastałem nikogo. Dopiero po chwili przyszedł tata i mówił: „nie bój nic, już dzisiaj nic się nie stanie". Poszliśmy spać, ale to nie było spanie. Tata cały tydzień nie spał, chodził koło domu w nocy i pilnował.
„Wid ać było główkę i piersi dziecka"
Żydów przebywających u Ulmów najprawdopodobniej wydaje granatowy policjant, Włodzimierz Leś. Kilka dni wcześniej miał przyjechać do Józefa Ulmy, pod pretekstem zrobienia sobie zdjęcia. Mógł wtedy sprawdzić, czy Goldmanowie ukrywają się w Markowej. 24 marca 1944 jest na miejscu zbrodni.

Po egzekucji rodziny Ulmów i ukrywanych przez nich Żydów Niemcy plądrują gospodarstwo. Furmankami wywożą garbowane skóry, cenniejsze meble, naczynia i ubrania. Przy zwłokach żydowskiej kobiety znajdą pudełeczko z pierścionkami i łańcuszkami. Jeden z żandarmów schowa je do kieszeni, mówiąc: „tego mi było potrzeba".

Przybyli z sołtysem mężczyźni dostają polecenie wykopania dwóch dołów dla szesnastu zamordowanych.

W czasie, gdy chłopi z Markowej zakopują ofiary, Dieken udaje się na tamtejszy posterunek policji granatowej. Krzyczy na komendanta, że pod jego nosem ukrywają mu się Żydzi, a on nic o tym nie wie.

Kiedy jest już po wszystkim, na miejscu zbrodni żandarmi i granatowi wypijają trzy litry wódki, którą wcześniej kazano przynieść sołtysowi. Furmani muszą wypić przynajmniej po jednym kieliszku.

„Nie śmie nikt we wsi wiedzieć, ile zostało zastrzelonych ludzi, tylko wiecie wy i ja" - mówi im żandarm Kokot.

Kilka dni później, pomimo zakazu, nocą, kilku mężczyzn z Markowej odkopuje zwłoki Ulmów i wkłada je do prowizorycznych trumien.
Proces
„Kładąc do trumny zwłoki Wiktorii Ulma stwierdziłem, że była ona w ciąży. Twierdzenie swoje opieram na tym, że z jej narządów rodnych było widać główkę i piersi dziecka" - zezna Franciszek Szylar.

Rzeszów, rok 1958. Na sali rozpraw sądu wojewódzkiego zeznaje oskarżony, były żandarm posterunku w Łańcucie Josef Kokot, wydany Polsce przez władze komunistycznej Czechosłowacji.

Zapewnia, że jeśli kogoś mordował, to zawsze z wyraźnego rozkazu Diekena. Bowiem ślepe posłuszeństwo, nienawiść do Polaków i Żydów wszczepiano mu co tydzień na szkoleniach.

„Diabeł z Łańcuta", jak piszą o nim „Nowiny Rzeszowskie", zostaje skazany na dożywocie. Umiera w polskim więzieniu w wieku 59 lat.

Ani Eilert Dieken, ani pozostali stacjonujący w Łańcucie żandarmi - Michael Dziewulski, Gustav Unbehend i Erich Wilde - nie zostaną nigdy ukarani.

Za zbrodnię odpowie jeszcze tylko granatowy policjant, Włodzimierz Leś. W kilka miesięcy po mordzie w Markowej polskie podziemie wykona na nim wyrok śmierci.

Mateusz Szpytma ustali później, że przed wojną Goldmanowie utrzymywali dobre kontakty z Lesiem. W zamian za pomoc w ukrywaniu się mieli u niego zostawić część majątku. Leś, obawiając się jego utraty, najprawdopodobniej miał ich zdradzić.

- Pasierbica Lesia wiedziała, że brał udział w morderstwie Ulmów. Jednak, jej zdaniem, był on tak dobrym człowiekiem, że nie mógł donieść. Parę lat po spotkaniu z nią dostałem list podpisany przez „krewnych Lesia". Napisano tam m.in. że słyszą moje wypowiedzi o nim i proszą, by brać pod uwagę, że informację wyjawił przez przypadek - mówi nam dr Szpytma.
„Bardzo miły, zawsze służył pomocą"
Prawdę o tym, jak doszło do zbrodni, oprócz żandarmów i Lesia znał tylko sołtys Teofil Kielar. Nie zdradził jej jednak nawet na rozkaz podziemia. Tajemnicę zabrał do grobu.

W Esens na północy Niemiec szukamy śladów Eilerta Diekena. To siedmiotysięczne miasto położone kilka kilometrów od brzegów Morza Północnego i nieodległych Wysp Fryzyjskich.

Książka telefoniczna wskazuje jedenaście osób o nazwisku „Dieken". Dzwonimy do wszystkich. Niektórzy są za młodzi, by pamiętać Eilerta Diekena. Wiemy, że zmarł w 1960 roku.

Ale niektórzy zachowali go w pamięci. „Porucznik policji", „znaliśmy go tutaj wszyscy" - mówią. Pamiętają, gdzie mieszkał. - Tego domu dzisiaj już nie ma, wybudowano nowy - mówi starsza pani. - Był bardzo miły, zawsze służył pomocą - dodaje.

Również 91-letni Theodor Sjuts, przez wiele lat kierownik miejscowego oddziału banku, od razu wie, o kim mowa. - Był w policji na wyższym stanowisku. Szanowaliśmy go - przypomina sobie.

Mówi, że Dieken zamieszkał w Esens dopiero po wojnie, ale pochodził z okolicy. Był lubiany, nawet przez młodzież. - To musiał być rok 1951 albo 1952. Nasza paczka świętowała coś na rynku. Był wieczór, około 23.00. Posterunek policji był wtedy w ratuszu. Stało tam małe auto osobowe, było niezamknięte. Nie wiedzieliśmy do kogo należy, ale usiedliśmy w środku. Nagle pojawił się Dieken. Nie zbluzgał nas, nie postraszył karą, tylko stwierdził, że żarty nam w głowie - opowiada Theodor Sjuts.
Denazyfikacja z najwyższą oceną
Jako pracownik banku zapamięta porucznika Diekena jako „solidnego" i „bardzo poprawnego". Jest wstrząśnięty, kiedy dowiaduje się od nas, jakich zbrodni w Polsce dopuścił się Dieken.

Zszokowany jest także Klaus Wilbers, były policjant i burmistrz Esens. To jego rodzinne miasto, zna tu niemal każdego.

Kiedy zaczyna pracę w miejscowej policji, jest rok 1973. Eilert Dieken nie żyje już od trzynastu lat, ale opowiadają o nim koledzy-policjanci. Pokazują Wilbersowi zdjęcia. Mówią, że bardzo lubili Diekena.

Wilbers myśli, że musiał on być tak samo autorytarny i surowy jak owi koledzy, którzy zachowali go na zdjęciach. Przypomina sobie, że kursowały wśród nich broszury, wyraźnie nazistowskie. Wprawdzie nieoficjalnie, ale on - młodszy kolega - je zauważył.

O nazistowskiej przeszłości jeszcze się wtedy w policji nie mówi. Nie ma o tym wykładów w szkołach policyjnych ani na kursach dokształcających. Klaus Wilbers dziwi się, że Eilert Dieken mógł kontynuować karierę mimo popełnionych w Polsce zbrodni.

Przez denazyfikację Dieken przechodzi bez szwanku. Nie ukrywa pobytu w Polsce. W listopadzie 1945 roku podaje w kwestionariuszu, że od 5 czerwca 1940 do 20 lipca 1944 roku był w dystrykcie krakowskim szefem posterunku żandarmerii.

Potem jeszcze dwa razy wypełni stosowne formularze - w czerwcu 1946 i maju 1949 roku, kiedy komisja denazyfikacyjna po raz kolejny prześwietla policjantów.

Dieken nie musi się obawiać. Nie jest ani byłym członkiem NSDAP, ani SS. Podaje tylko przynależność do narodowosocjalistycznej organizacji policjantów i nazistowskiej agencji dobroczynnej NSV. Zaznacza też, że „wierzy w Boga", ale z Kościoła ewangelickiego wystąpił z powodu podatku.

Komisja do spraw denazyfikacji daje mu najwyższą ocenę - „bez zarzutów". Dieken może pozostać policjantem.
Koperta
Pod koniec lat 40. tylko co piąty niemiecki policjant zostaje zwolniony ze służby. Niektórzy z nich powrócą do niej na początku lat 50. I przez najbliższe ćwierćwiecze będą jeszcze kształtować ten zawód. Jak starsi koledzy Klausa Wilbersa.

Kilka lat temu córki Eilerta Diekena nie wiedzą jeszcze o zbrodniach w Polsce. W 2013 roku Mateusz Szpytma odwiedza najstarszą z nich. Miłą, starszą panią, nieświadomą tego, co jej ojciec robił w okupowanej Polsce. Spotkanie trwa około dwóch godzin.

- Nie nastawiałem się na to, że jej o wszystkim opowiem. Nie wiedziałem też, jak ona zareaguje, w końcu to była już starsza osoba. Dlatego przygotowałem kopertę, do której włożyłem wszystko, co do tej pory znalazłem na temat jej ojca w Polsce - opowiada Szpytma.

W kopercie są zeznania z procesu Kokota, zdawkowe opisy, gdzie służył i czym się zajmowała żandarmeria.

- Postanowiłem, że jeżeli będzie chciała usłyszeć prawdę o ojcu, to jej powiem. Jeśli nie, zaproponuję pozostawienie koperty i sama zdecyduje, co z nią zrobi - wspomina historyk.

Córka opowiada mu o troskliwym i kochającym ojcu, który w czasie wojny przyjeżdża na urlop do domu i opowiada o przyjaźni z Polakami i o tym, od kogo kupuje coś na targu.

Szczegóły pracy w Łańcucie są tajne, a córka nie docieka.

Nie docieka też w 2013 roku. Nie pyta historyka o detale. Nie interesuje jej to. Nie mówi też, jakim policjantem po wojnie był jej ojciec.

Wspomina jednak o rodzeństwie i o nieszczęściach w rodzinie.

Dr Szpytma zostawia kopertę. Uprzedza, że informacje w niej zawarte mogą zmienić jej postrzeganie ojca.
Tak go kochała
- Wzięła, podziękowała. Czy przeczytała? Nie wiem.

Po sześciu latach sprawdzamy, co stało się z kopertą.

Najstarsza córka ma 90 lat. Mieszka w domu spokojnej starości. Nie udaje nam się z nią porozmawiać. Nawiązujemy kontakt z jej synem i synową. Byli przez chwilę przy spotkaniu z Mateuszem Szpytmą w 2013 roku.

Córka Diekena nie chce rozmawiać o ojcu. - To dla niej zbyt duże emocje - tłumaczy syn. Ona dalej mówi o nim w superlatywach. Powtarza, że był troskliwy i dobry, a ona jego ulubioną córką.

Tak go kochała, że synowi nadała imię po ojcu. Wnuk, z którym rozmawiamy, nazywa się Eilert. Przed kilkoma laty sprawdza w internecie, co historycy piszą o dziadku. Natrafia na opis zbrodni w Markowej.

- Kiedy mówiliśmy teściowej, że jej ojciec nie był tylko takim, jakim go zapamiętała, nie reagowała - mówi synowa Brigitte. - Trzymała się kurczowo tylko tego jednego, reszty nie komentowała. Nie powiedziała, że to było złe. Jakby nie przyjmowała tego do wiadomości.

Ani Brigitte, ani Eilert nie pytają jej o zawartość koperty, a ona sama im o tym nie mówi.

Ale musi rozmawiać ze swoją młodszą siostrą, Hannelore. „Mama miała tylko dobre wspomnienia o swoim ojcu" - pisze nam córka Hannelore, Ilona, mieszkająca na stałe w USA. Jednak krótko przed śmiercią Hannelore mówi Ilonie z przerażeniem, że Eilert Dieken był odpowiedzialny za śmierć w Polsce całej rodziny. „Była bardzo wstrząśnięta tą wiadomością i wstydziła się, że jej ojciec mógł tego dokonać" - pisze Ilona.

Zakłada, że obie córki Diekena zapoznały się z zawartością koperty. Ilona nie zdąży już o to zapytać swojej matki. Nie porozmawia z nią osobiście. Hannelore umiera latem 2018 roku.

O dziadku Ilona będzie miała tylko jedno wspomnienie: jak kołysze ją na kolanach, paląc przy tym fajkę.

Starszy od Ilony Eilert nie ma prawie żadnych wspomnień o dziadku. - To było tak dawno, a ja go prawie nie znałem - odpowiada, kiedy pytamy, czy ta cała zbrodnicza przeszłość zaprząta mu głowę.
Zbrodnie bez kary
Bardziej zastanowi to innego człowieka o nazwisku Dieken, niespokrewnionego z porucznikiem z Łańcuta, z którym rozmawiamy, sprawdzając kolejne numery z książki telefonicznej. Mówi, że wstydzi się tego, co zrobili Niemcy w okupowanej Polsce i że to wina nie do odkupienia. Dziwi się, że ktoś z Polski chce z nim rozmawiać.

Eilert Dieken nie odpowie nigdy za zbrodnię w Markowej. Ani za inne, za które odpowiadał jako dowódca posterunku żandarmerii. Centrala Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu zainteresuje się nim dopiero na początku lat 60, a prokuratura w Dortmundzie otworzy w latach 70. dwa postępowania przeciwko niemu i innym policjantom pełniącym służbę w okręgu jarosławskim. Ostatnie postępowanie prokuratorzy rozpoczną jeszcze w 1990 roku.

Chodzi o mordowanie dziesiątek Żydów i Polaków, akcje pacyfikacyjne w Łańcucie i okolicy, terror siany na co dzień.

Na ukaranie szefa posterunku będzie już za późno. Eilert Dieken umiera we wrześniu 1960 roku, w dzień swoich 62 urodzin.
Epilog
I minie jeszcze ćwierć wieku, zanim niemiecka policja zacznie badać swoją przeszłość, a jej działalność w Trzeciej Rzeszy stanie się stałym punktem programu nauczania w szkołach policyjnych.

Historia z Diekenem nagle staje się bardzo aktualna. Mieszkańcy Esens, do których dzwonimy zbierając materiały na temat Eilerta Diekena, zaczynają wypytywać, czy interesujemy się skandalem, który właśnie wybuchł w mieście. Chodzi o nazistowską przeszłość.

Cyrus Overbeck, malarz o irańskich i żydowskich korzeniach, w swoich pracach rozprawia się także z narodowym socjalizmem. Kiedy piętnaście lat temu zadomawia się w Esens, miasto jest z tego dumne. Ma u siebie światowej sławy artystę.

Ale zdarzają się bolesne incydenty. Overbeck jest atakowany, wyzywany od „Żydów", ktoś rozbija szybę w jego atelier, przebija opony w samochodzie. Artysta co rusz zarzuca miastu, że nie rozprawia się ze swoją przeszłością.

Na koniec zmierzy się jeszcze z miejscowym kolegą po fachu. Hans-Christian Petersen jest synem artysty, który w Trzeciej Rzeszy zrobił wielką karierę.

Wilhelm Petersen należał do ulubionych malarzy Adolfa Hitlera i doszedł do osobistego sztabu Reichsfuehrera SS Heinricha Himmlera. Choć syn dystansuje się od antysemickich wypowiedzi ojca i przyznaje, że ma do niego ambiwalentny stosunek, to już album malarstwa Wilhelma Petersena publikuje w skrajnie prawicowym wydawnictwie. W przedmowie ani słowem nie wspomina o karierze ojca w Trzeciej Rzeszy.

Inne neonazistowskie wydawnictwa drukują na czarnych koszulkach podobizny mężczyzn z Waffen-SS. To portrety autorstwa Petersena seniora.

Cyrus Overbeck publicznie piętnuje Hansa-Christiana. Za forum do tego wystąpienia wybiera nabożeństwo reformacyjne w kościele ewangelickim w Esens. Mówi o „narodowosocjalistycznych kontynuacjach" w mieście. Chce rozpracowania przeszłości, z którym musi zmierzyć się całe miasto.

Niedługo później Overbeck przestaje się czuć w Esens bezpiecznie. W połowie tego roku opuszcza miasto.

O rozliczeniu z przeszłością mówią także Klaus Wilbers i Theodor Sjuts. Były burmistrz zapewnia, że Esens to „otwarte i tolerancyjne miasto". Nie żadne „brunatne bagno".

Ale kiedy mowa jest o ofiarach wojny, rozmowa schodzi na bombardowanie miasta przez aliantów. To największe, 27 września 1943 roku, pochłonęło 165 ofiar. W większości dzieci i młodzieży, przysypanych w piwnicy miejscowej szkoły.

Mieszkańcy Esens co roku uroczyście upamiętniają ich śmierć.

Tekst powstał w ramach wspólnej akcji Deutsche Welle, Interii i Wirtualnej Polski.

#ZbrodniaBezKary

Więcej na stronie dw.com/zbrodniabezkary

Zbrodnia w Markowej. Zginęli, bo ratowali Żydów
Bibliografia Akta Centrali Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu: B 162/5505, B 162/5506, B 162/5515 i inne. Akta denazyfikacyjne Eilerta Diekena, NLA Hannover Nds. 171 Hildesheim Idea Nr. 35981 AIPN-Rz, sygn.107/1608, Akta procesu karnego Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie o sygn. IV K 126/58 przeciwko Josefowi Kokotowi, t. 1-4; sygn. 052/317, Akta kontrolno-śledcze przeciwko Josephowi Kokottowi o nr 38/56. M. Przegiętka: Obraz Polaków w szkoleniu światopoglądowym niemieckiej Policji Porządkowej w Generalnym Gubernatorstwie (1939-1945), Dzieje Najnowsze, Rocznik L-2018, 4. M. Szpytma: Stracili życie - uratowali świat. Rozstrzelanie 24 II 1944 r. Józefa i Wiktorii Ulmów i ich siedmiorga dzieci za ukrywanie Żydów. W: Z przeszłości Żydów polskich. Polityka - gospodarka - kulktura - społeczeństwo, pod red. J. Wijaczka, G. Miernika, Kraków 2005. M. Szpytma: Zbrodnie na ludności żydowskiej w Markowej w 1942 roku w kontekście postępowań karnych z lat 1949-1954. W: Zeszyty historyczne WiN-u 2014/40. Relacje: Roman Kluz, Eugeniusz Szylar - ze zbiorów Telewizji Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie

To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video

# data[].attributes.attachment_link.title
Zginęli, bo ratowali Żydów. Brutalne morderstwo Ulmów - DW - 13.12.2019

# data[].attributes.attachment_link.description
Porucznik Eilert Dieken rozkazał zamordować ukrywających się Żydów i tych, którzy udzielili im schronienia - polską rodzinę Ulmów z Markowej. Dla swoich córek i znajomych pozostał dobrym człowiekiem.

# data[].attributes.body
Rozmowa z Kamilem Koperą, historykiem z Instytutu Pileckiego i autorem książki "Losy Żydów z Markowej" o relacjach polsko-żydowskich we wsi Markowa,

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
O relacjach polsko-żydowskich we wsi Markowa, w której żyła i zginęła rodzina Ulmów, rozmawialiśmy z Kamilem Koperą, historykiem z Instytutu Pileckiego i autorem książki "Losy Żydów z Markowej", uzupełniającej luki w wiedzy na temat tożsamości ofiar żydowskich Zagłady w Markowej, w tym osób zamordowanych wraz z rodziną Ulmów.
Proszę powiedzieć, jaką wsią była Markowa? Wiadomo, że przed II wojną światową mieszkali w niej Żydzi. Jak liczna była tam ta społeczność?
W przededniu wojny w Markowej Żydzi stanowili grupę około 120 osób na 4500 ogólnej populacji wsi. Jeszcze na przełomie XIX i XX wieku miejscowość tę zamieszkiwało prawie 200 osób wyznania mojżeszowego, które miały trzy domy modlitw i funkcjonowały wśród swoich katolickich sąsiadów. Społeczność żydowska w Markowej związana była z dwoma większymi ośrodkami, czyli Kańczugą na południu i Łańcutem na północy.
Czym był spowodowany ten spadek liczby ludności żydowskiej w Markowej w pierwszych dekadach XX wieku?
Powodem była emigracja zarówno do większych ośrodków miejskich i sąsiednich miejscowości, jak i za ocean, głównie do Stanów Zjednoczonych, ale też do Argentyny, do Kanady.

Jeśli chodzi o tę wewnętrzną emigrację, to miała ona podłoże ekonomiczne. Rodziny żydowskie, podobnie jak i chrześcijańskie, były wielodzietne, więc tylko jedna gałąź rodziny mogła funkcjonować na danym miejscu z wykorzystaniem areału ziemi. Pozostałym szansę przeżycia dawała właśnie emigracja.

Mamy z tego powodu całą sieć ludzi pochodzących z Markowej, którzy mieszkają w sąsiednich miejscowościach czy w Rzeszowie. Tak było na przykład z rodziną Saula Goldmana, którego rodzice wyjechali z Markowej na początku XX wieku i osiedlili się w Rzeszowie u swojego drugiego syna, czyli brata Saula, który później ukrywał się u rodziny Ulmów i wraz z nimi zginął.
Żydzi ze wsi Markowa zajmowali się uprawą roli tak, jak ich chrześcijańscy sąsiedzi?
Mamy w Markowej kilku żydowskich rolników. Trzeba pamiętać, że przez wieki status prawny Żydów się zmieniał i areał ziemi, jaki mogli posiadać, też stopniowo ulegał zmianie. A Żydzi przeszli drogę od takiej stereotypowej roli karczmarzy - bo karczmę w Markowej też prowadzili w XVIII-XIX wieku - do roli drobnych handlarzy, kupców, sprzedawców, no i oczywiście rolników.

A propos karczmy, te powiązania Żydów z Markową były tak silne, że w przekazach dotyczących tej wsi z lat 20. i 30. XX wieku funkcjonowała legenda, według której sama nazwa miejscowości pochodziła od żony żydowskiego dzierżawcy karczmy w Markowej. Legenda ta mówiła, że tym dzierżawcą był Marek Markenhoff, a jego żonę nazywano po prostu Markową. Zatem kiedy ludzie umawiali się na skrzyżowaniu szlaków wiodących z północy na południe i ze wschodu na zachód, gdzie stała karczma żydowska, mówiono, że spotykają się u Markowej. Oczywiście jest to tylko legenda, ale pokazuje, jak według lokalnej społeczności ta wieś związana była z ludnością żydowską.

Trzeba pamiętać, że w II Rzeczypospolitej ponad 20 proc. Żydów mieszkało na wsi. Zatem praktycznie każda miejscowość, każda wieś, szczególnie na terenie Galicji, zamieszkana była przez jedną, dwie, trzy, a czasami dziesięć rodzin żydowskich.

Żydzi z miejscowości Słomniki w Małopolsce. Okres międzywojenny. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Markowa nie wyróżniała się zatem pod tym względem na tle innych wsi w okolicy?
Tak jak wspomniałem, w samej Markowej żyło 120 osób wyznania mojżeszowego, a w sąsiednich miejscowościach mieliśmy podobną liczbę Żydów, czyli około kilkadziesiąt osób mieszkających wśród chrześcijańskich sąsiadów. Zatem jeśli chodzi o perspektywę Galicji, to nie było nic nietypowego, że jedna i druga grupa mieszkały obok siebie.

Osadnictwo żydowskie jest efektem przeróżnych procesów historycznych. Jeśli chodzi o Markową, prawdopodobnie były to działania jednego z właścicieli Łańcuta, który na początku osiemnastego wieku po prostu nakazał opuszczenie miejscowości Żydom, którzy musieli szukać nowego miejsca zamieszkania.

W innych miejscowościach, w innych regionach Polski sytuacja była zróżnicowana, ale w latach 20. i 30. XX wieku praktycznie w każdej polskiej miejscowości mieszkało kilka rodzin żydowskich. Żydzi uczęszczali do miejscowych szkół, mieszkali płot w płot ze swoimi chrześcijańskimi sąsiadami.

Dla pokolenia naszych dziadków i pradziadków to nie było nic niezwykłego, że wychowywali się w świecie tych dwóch kultur, a na terenie Podkarpacia trzech, gdyż mamy do czynienia również z szeroko rozumianą kulturą rusińską czy też ukraińską. Tak też było w powiecie jarosławskim, w którym leżała Markowa w czasie II wojny światowej.

Żydzi z Nieświeża na dzisiejszej Białorusi. Fotografia z okresu międzywojennego. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jak układały się relacje między polskimi a żydowskimi sąsiadami w Markowej? Czy kwestie etniczne odgrywały jakąś rolę?
Trudno odtworzyć to, jak świat wyglądał na początku XX wieku, mamy tylko pewne poszlaki, dzięki którym możemy spojrzeć w przeszłość jedynie epizodycznie. Wiemy, że ci Żydzi markowscy posługiwali się językiem jidysz w domu. Wiemy, że ich dzieci były edukowane przez zatrudnionego specjalnie w tym celu nauczyciela, ale chodziły też do szkoły podstawowej w Markowej tak, jak dzieci ich chrześcijańskich sąsiadów.

To wieloletnie sąsiedztwo wpływało też na pewien poziom zażyłości. Można odnieść się tu do relacji pozostawionej przez rodzinę Weltzów z Markowej, uratowanej w czasie II wojny światowej przez rodzinę Szylarów. Pośród dokumentów złożonych w celu przyznania tej rodzinie tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata znalazła się relacja, z której wynika, że w czasie I wojny światowej dziadek uratowanych przekazał na przechowanie rodzinie Szylarów zwoje Tory [pięć pierwszych ksiąg Starego Testamentu, stanowiące podstawę judaizmu - przyp.red.]

W czasie I wojny światowej Markowa została zajęta przez wojska rosyjskie, a Imperium Rosyjskie było państwem powszechnie uznawanym za antysemickie. Żydzi markowscy obawiali się, że ten przedmiot związany z ich religią zostanie zniszczony, więc przekazali to rodzinie, której ufali już wtedy, czyli w latach 1914-1915. Ponad 20 lat później sami ukrywali się u ludzi, których znali i którym ufali. Zażyłość ta sięgała dziesięcioleci, więc z pewnością podobnych epizodów było więcej.

Wspomniał Pan o rodzinie Szylarów. Ulmowie nie byli więc jedynymi, którzy zdecydowali się na pomoc żydowskim sąsiadom w Markowej, prawda?
W Markowej wojnę przeżyło ponad 20 osób narodowości żydowskiej, które albo tam mieszkały przed wojną i ukrywały się u swoich znajomych, albo po prostu w czasie ucieczki z innych miejsc znalazły się w Markowej i tam udzielono im schronienia.

Jeśli chodzi natomiast o historię ukrywania Żydów w Markowej, trzeba podkreślić, że historie Ulmów i Szylarów są ze sobą bardzo ściśle powiązane. To bardzo często umyka we wszystkich wypowiedziach, natomiast w ramach działania Instytutu Pileckiego staraliśmy się troszeczkę więcej o tym opowiedzieć.

Mianowicie członkowie rodziny Goldmanów, która mieszkała w centrum Markowej i nazwana była "Borkami" (od imienia Barucha Goldmana), ukrywali się zarówno u Ulmów, jak i u Szylarów. Wnuk Barucha, Saul Goldman, ukrywał się u Ulmów wraz ze swoimi czterema synami i wszyscy zostali tam zamordowani. Natomiast jego kuzyni - córka Barucha, Mania, i jej dzieci - ukrywali się u Szylarów i przetrwali wojnę.
Jako Instytut Pileckiego zaprosiliśmy w poprzednim tygodniu na Podkarpacie krewnych rodziny Goldmanów, by opowiedzieć te dwie historie, które są ze sobą powiązane. Doszło do niesamowitego spotkania, gdzie rodziny Szylarów, Ulmów i Goldmanów miały okazje spotkać się ze sobą i odtworzyć znajomości, które istniały pomiędzy ich przodkami ponad 80 lat temu. Jakie były dalsze losy tych Żydów z Markowej, którym udało się przeżyć wojnę?
Ci, którzy przetrwali wojnę, wyemigrowali, w większości do Stanów Zjednoczonych. Weltzowie utrzymywali kontakty z rodziną Szylarów. Podobnie było w przypadku innych uratowanych - Riesenbachów czy Jakuba Einhorna.
24 marca 1944 roku w Markowej Niemcy zamordowali rodzinę Ulmów za ukrywanie Żydów. Czy ta zbrodnia była odosobnionym przypadkiem, czy taki sam los mógł czekać każdego Polaka, który odważył się nieść pomoc Żydom?
15 października 1941 roku generalny gubernator ziem okupowanej Polski Hans Frank wydał rozporządzenie mówiące, że każdy Żyd, który opuści wyznaczony obszar, podlega karze śmierci i takiej samej karze mieli podlegać Polacy, którzy takim uciekinierom dawali schronienie. I to prawo było egzekwowane.

Proszę też pamiętać, jak działało to niemieckie prawo. Zgodnie z nim Żydzi mogli mieszkać w Markowej do końca lipca 1942 roku i to było miejsce dla nich wyznaczone. Na początku sierpnia Niemcy ogłosili, że ma nastąpić "wysiedlenie". W ich założeniach Żydzi markowscy mieli trafić początkowo do obozu przejściowego, a następnie do obozu zagłady w Bełżcu. Markowa przestała być wówczas ich miejscem zamieszkania. Zatem od początku sierpnia 1942 roku, w majestacie niemieckiego prawa, każdy Żyd, który został w Markowej, mógł zostać uznany za uciekiniera, choć nawet nie ruszył się z własnego domu.

Właśnie takich Żydów, którzy pozostali, ukrywali się w pobliżu własnych domów, mordowano. W Markowej i okolicach zginęło ich kilkudziesięciu. I tak samo mordowano Polaków, którzy udzielali im schronienia. Tak się stało z rodziną Ulmów, ale też z wieloma innymi Polakami, którzy pomagali Żydom.

W Łańcucie pierwszą osobą zamordowaną za pomoc Żydom była Aniela Nizioł, którą Niemcy zastrzelili dwa, trzy tygodnie po "wysiedleniu". Kobieta ta udzieliła schronienia na kilka dni swoim żydowskim znajomym i za to została zabita. Zresztą dokonał tego ten sam człowiek - Józef Kokot - który był jednym z morderców rodziny Ulmów.

Wiktoria i Józef Ulmowie ze swoimi dziećmi

Ile znamy udokumentowanych przypadków Polaków zamordowanych przez Niemców za pomoc niesioną ludności żydowskiej w trakcie II wojny światowej?
W skali Podkarpacia było około 100 osób zamordowanych za pomoc niesioną Żydom. Warto jednak zaznaczyć, że niekiedy na decyzję okupanta o egzekucji wpływał konglomerat czynników, a ludzie ci ginęli nie tylko za pomoc udzielaną ludności żydowskiej. Na przykład dodatkowo działali w partyzantce, uciekli z obozu pracy albo uchylali się od wyjazdu na roboty do Rzeszy, ale czasami to właśnie pomoc Żydom była elementem, który decydował o tym, że ich mordowano.

Trudno powiedzieć, ile takich przypadków było w skali całej Polski, ponieważ prace badawcze wciąż trwają. W ramach programu "Zawołani po imieniu" prowadzonego przez Instytutu Pileckiego upamiętniliśmy do tej pory ponad trzydzieści takich historii w małych miejscowościach rozsianych na terenie całej Polski. Przywracamy pamięć o ludziach, którzy podobnie jak Ulmowie zginęli za pomoc Żydom.

Szacuje się, że było to do 1000 osób, ale trudno jest jednoznacznie ustalić liczbę, gdyż na represje niemieckie wpływ miało więcej czynników. My staramy się w ramach naszych badań dokładnie sprawdzać każdą historię i weryfikować te dane, ale ze względu na upływ czasu i brak źródeł będzie to niemożliwe. Oczywiście liczba represjonowanych jest większa.

Nie można jednak zapominać, że nie tylko Polaków dosięgały te represje. Były obwieszczenia mówiące, że ludność ukraińska podlega takiej samej karze. Tak było na przykład na terenie powiatu jarosławskiego. W samej Markowej pojawiło się obwieszczenie mówiące, że każdy Polak i Ukrainiec, który po wysiedleniu przyjmie Żyda, zostanie ukarany śmiercią. Zatem te represje dotykały także osób innych narodowości.

Mamy też pojedyncze przypadki Niemców, którzy byli niekiedy skazywani na karę śmierci w związku z pomocą Żydom. Jednym z nich był błogosławiony męczennik Bernard Lichtenberg - prawdopodobnie jedyny duchowny katolicki w Niemczech, który sprzeciwił się represjom wobec Żydów. Po pobycie w więzieniu zmarł w drodze do obozu koncentracyjnego. Znane są też przykłady osób, które były represjonowane na terenie okupowanej zachodniej Europy, choć tam oczywiście nie obowiązywała kara śmierci. Mimo to Niemcy znajdowali sposoby, by kogoś ukarać. Przykładowo, Francuz Daniel Trocmé zaangażowany w niesienie pomocy Żydom w jednej z wiosek. Nie został tam skazany na karę śmierci, ale przetransportowano go do obozu koncentracyjnego na Majdanku, gdzie zginął. Zatem takich osób, które poniosły różnego rodzaju konsekwencje w związku z pomocą Żydom, było o wiele, o wiele więcej.
Rozmawiał Tomasz Horsztyński
***

Józef i Wiktoria Ulmowie mieszkali wraz sześciorgiem dzieci we wsi Markowa w przedwojennym województwie lwowskim, a dzisiejszym województwie podkarpackim. Podczas okupacji niemieckiej, mimo biedy i zagrożenia życia, Ulmowie dali schronienie ośmiorgu znajomym Żydom. O tym fakcie doniósł Niemcom prawdopodobnie Włodzimierz Leś - granatowy policjant z Łańcuta.

Rankiem 24 marca 1944 roku przed dom Ulmów przybyło pięciu niemieckich żandarmów oraz kilku granatowych policjantów. Dowodził nimi por. Eilert Dieken. Najpierw zamordowano Żydów, potem Józefa i Wiktorię (będącą w siódmym miesiącu ciąży), a na samym końcu dzieci.

10 września 2023 roku w Markowej zostaną beatyfikowani Wiktoria i Józef Ulmowie oraz ich dzieci. Ulmowie z Markowej będą pierwszą w historii Kościoła całą rodziną wyniesioną na ołtarze. Pierwszy raz beatyfikowane zostanie także dziecko jeszcze nienarodzone. W uroczystościach beatyfikacyjnych ma wziąć udział ponad 32 tys. wiernych.

th

# data[].attributes.attachment_link.title
Historyk Instytutu Pileckiego: w Markowej, wsi Ulmów, zażyłości między Polakami i Żydami sięgały dziesięcioleci

# data[].attributes.attachment_link.description
W latach 20. i 30. XX wieku praktycznie w każdej polskiej miejscowości mieszkało kilka rodzin żydowskich. Żydzi uczęszczali do miejscowych szkół, mieszkali płot w płot ze swoimi chrześcijańskimi sąsiadami.

# data[].attributes.headline
Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej

# data[].attributes.subject
Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej

# data[].attributes.body
Galeria zdjęć

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ministerstwo kultury i dziedzictwa narodowego

# data[].attributes.attachment_link.title
Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej [galeria]

# data[].attributes.attachment_link.description
Muzeum powstało we wsi Markowa na Podkarpaciu, gdzie 24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi zamordowali ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów oraz ukrywających ich Józefa Ulmę i będącą w ostatnim miesiącu ciąży jego żonę Wiktorię. Zabili też szóstkę dzieci Ulmów, w tym najstarszą, ośmioletnią córkę, Stasię.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zbrodnia w Markowej (1944) – Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
15.10.1941 r. h.frank wydał rozporządzenie wprowadzające karę śmierci dla żydów

# data[].attributes.attachment_link.title
15.10.1941 r. H.Frank wydał rozporządzenie wprowadzające karę śmierci dla Żydów, którzy opuścili teren getta ....

# data[].attributes.attachment_link.description
15.10.1941 r. H.Frank wydał rozporządzenie wprowadzające karę śmierci dla Żydów, którzy opuścili teren getta ....

# data[].attributes.headline
Geneza i przebieg akcji zagłady Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego

# data[].attributes.subject
Geneza i przebieg akcji zagłady Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
SS-Brigadeführer Odilo Globocnik, szef Einsatz Reinhardt

Siedziba sztabu operacji Reinhardt przy ul. Spokojnej 1 w Lublinie, obecnie siedziba Collegium Iuridicum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

Żydzi z siedleckiego getta wsiadający do pociągu do obozu zagłady w Treblince

Deportacja Żydów z Białej Podlaskiej

Ciała ofiar zagazowanych w komorach gazowych w obozie zagłady w Treblince

Telegram Hermanna Höflego ze stycznia 1943 z liczbą Żydów zamordowanych na Majdanku, Bełżcu, Sobiborze i w Treblince

Wykaz przedmiotów przesłanych 8 lutego 1943 do magazynów akcji „Reinhardt" w Lublinie z obozu zagłady w Bełżcu

Ostatnia strona sprawozdania Odilo Globocnika z 15 grudnia 1943, podpisanego także przez Oberscharführera Rzepę i Sturmbannführera Wipperna, zawierającego rozliczenie finansowe akcji „Reinhardt"

Einsatz Reinhardt, Aktion Reinhardt ( pol. akcja „Reinhardt") - kryptonim akcji zagłady Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego przeprowadzonej w latach 1942-1943 na terytorium okupowanej Polski w ramach tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej (niem. Endlösung der Judenfrage).

W czasie kilkunastu miesięcy zamordowano ok. 1,85 mln Żydów. Większość była obywatelami II RP.

W grudniu 1941 rozpoczęto gazowanie Żydów w obozie zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem w Kraju Warty.

20 stycznia 1942 podczas konferencji w Wannsee ustalono logistyczne i organizacyjne aspekty dotyczące eksterminacji ludności żydowskiej. Konferencji przewodniczył SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich, szef RSHA, protektor Rzeszy dla Czech i Moraw. Akcji nadano później kryptonim „Reinhardt" na cześć Reinharda Heydricha.

Sztab akcji pod kierownictwem dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim SS-Brigadeführera Odilo Globocnika mieścił się w Lublinie przy ul. Spokojnej 1, w dawnej siedzibie Męskiego Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego. W czasie okupacji budynek nosił nazwę „Koszary im. Juliusa Schrecka" - na cześć pomysłodawcy SS i nieformalnego adiutanta Adolfa Hitlera Juliusa Schrecka. Szefem sztabu akcji był Hermann Höfle.

W ramach operacji powstały trzy SS-Sonderkommandos Einsatz Reinhardt, SS wykorzystywało cudzoziemskich najemników, rekrutowanych przeważnie spośród jeńców sowieckich w niewoli niemieckiej. Komanda SS kierowały akcją zagłady w trzech ośrodkach: w Bełżcu, w Sobiborze i w Treblince. Na lokalizację obozów wybrano tereny leśne, leżące we wschodniej części Generalnego Gubernatorstwa, w pobliżu linii kolejowych. Ważnym czynnikiem lokalizacji obozów był fakt, że w ich pobliżu znajdowały się duże skupiska ludności żydowskiej.

Wykorzystywano również obozy powstałe w zamierzeniu jako koncentracyjne: Majdanek (KL Lublin) oraz Auschwitz-Birkenau (w prowincji Górny Śląsk).

Żydzi ginęli także w towarzyszących deportacjom do obozów pacyfikacjach gett. Przywożono do nich także Żydów z innych krajów europejskich, m.in. z Holandii, Austrii, Słowacji, Niemiec i Grecji. W trzech głównych obozach akcji „Reinhardt" zamordowano ok. 135 tys. osób z zagranicy.

W skład zespołu zajmującego się eksterminacją Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa wchodziło ok. 450 Niemców i Austriaków. Zostali oni zobowiązani do nieudzielania jakichkolwiek informacji na temat jej przebiegu, a w obozach obowiązywał zakaz fotografowania.

Metoda zabijania została opracowana na podstawie wcześniejszych niemieckich doświadczeń „ eutanazji" niepełnosprawnych i chorych umysłowo, jako „nieprzydatnych" ( akcja T-4). Duża część niemieckiego i austriackiego personelu bezpośrednio dokonującego ludobójstwa uczestniczyła wcześniej w akcji T-4. Żydów zwożono do obozów pociągami (zwykle w nieludzkich warunkach, w zatłoczonych wagonach towarowych). Przybyłym kazano zdeponować kosztowności i rozebrać się, a następnie kierowano ich do komór gazowych (pod pretekstem kąpieli i dezynfekcji przed dalszą podróżą) i zagazowywano w ciągu 10-20 minut gazem spalinowym bądź cyklonem B. Przed zagazowaniem kobietom ścinano włosy, a wszystkim martwym ofiarom po wyciągnięciu z komór wyrywano sztuczne - złote lub srebrne - zęby. Ciała ofiar w pierwszym okresie grzebano, później palono. Popioły zakopywano na terenie obozów.

Na zakończenie akcji, w listopadzie 1943, przeprowadzono akcję Erntefest („Dożynki").

Operację Reinhardt zrelacjonował w swoim raporcie SS-Gruppenführer Fritz Katzmann, Dowódca SS i Policji w Dystrykcie Galicja. Raport nazywany jest od nazwiska autora Raportem Katzmanna i zawiera szczegółowy urzędowy opis przeprowadzonej akcji eksterminacyjnej w tym dystrykcie.

W Generalnym Gubernatorstwie nie pozostało ani jedno getto.

Liczba ofiar

Łącznie w czasie akcji „Reinhardt" zginęło ok. 1,85 mln Żydów, z czego w trzech głównych ośrodkach zagłady i na Majdanku ok. 1,5 mln. Tysiące osób zamordowano podczas towarzyszących wysiedleniom egzekucji (m.in. ok. 30 tys. osób w dystrykcie krakowskim i ponad 100 tys. osób w dystrykcie Galicja).

Dynamika eksterminacji

Próba uchwycenia dynamiki procesu eksterminacji w czasie została podjęta przede wszystkim w oparciu o analizę transportów kolejowych do obozów zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Na podstawie szczegółowych danych zachowanych w archiwach Deutsche Reichsbahn opracowano trasy i czas przejazdu ok. 480 transportów z 393 miejscowości na terenie Generalnej Guberni i Okręgu Białystockiego. Niewielkie luki uzupełniono stosując statystyczne metody interpolacji. Analiza czasowa procesu wskazuje, że choć Operacja Reinhard trwała 21 miesięcy (od marca 1942 do listopada 1943), jej szczyt przypadł na okres około 5 miesięcy od lipca do listopada 1942 roku. Według Lewiego Stone'a w ciągu 3 miesięcy, od sierpnia do października 1942, uwzględniając transporty do Auschwitz oraz aktywność Einsatzgruppen osiągnięto największą skalę ludobójstwa w historii. Jego zdaniem średnia miesięczna liczna eksterminowanych w tym czasie Żydów przewyższa wszystkie pozostałe znane przypadki ludobójstwa, w tym w średnią miesięczną liczbę zamordowanych w Rwandzie w 1994,

W ramach Operacji Reinhard eksterminację prowadzono głównie w 3 obozach: Bełżec, Sobibór i Treblinka. Analiza terytorialna ruchu na liniach kolejowych wskazuje, że Żydów transportowano z gett i innych miejsc zamieszkania do najbliższego geograficznie obozu.

Rzeczy odebrane ofiarom sortowano w obozach, a następnie odsyłano do obozu pracy na tzw. Flugplatzu w Lublinie. Tam zalegały na olbrzymich hałdach w hangarach po dawnej fabryce samolotów i barakach magazynowych. Przedmioty szczególnie wartościowe przewożono do budynku przy ul. Chopina 27 w Lublinie ( budynek Biblioteki KUL).

Gotówkę w markach niemieckich i polskich złotych, waluty obce w banknotach i złocie przekazywano do Banku Rzeszy, biżuterię, klejnoty, złote zegarki, stare monety etc. do Głównego Urzędu Gospodarczego i Administracyjnego SS, przedmioty wykonane z metali zwykłych przekazano wojsku, materiały włókiennicze (odzież, bieliznę, pierze) odsyłano do zakładów wskazanych przez Ministerstwo Gospodarki Rzeszy, sprzęty domowe w dobrym stanie osadnikom niemieckim w Generalnym Gubernatorstwie, a rzeczy gorszej jakości niszczono lub przekazywano miejscowej ludności.

Według przedstawionego przez Odila Globocnika szczegółowego sprawozdania, w okresie od 1 kwietnia 1942 do 15 grudnia 1943 korzyści finansowe dla III Rzeszy wynikające z przejęcia przedmiotów i środków finansowych należących do Żydów wyniosły 178,7 mln marek niemieckich. Globocnik podkreślił jednocześnie, że do oszacowania ich wartości przyjęto najniższe ceny, a w przypadku walut zagranicznych ich kurs przedwojenny. Uzyskano m.in. :

236 sztab złota o wadze 2,9 tony,

2143 sztaby srebra o wadze 18,7 ton,

15 kg platyny,

dewizy w banknotach z 48 krajów

dewizy w złotych monetach z 34 krajów

15 883 złotych pierścieni z brylantami i diamentami,

9019 złotych zegarków damskich na rękę

3681 złotych męskich zegarków kieszonkowych

60 125 zegarków różnego rodzaju

103 614 zegarków wymagających naprawy

114,2 kg pereł

130 dużych brylantów

29 391 par okularów,

1901 wagonów materiałów włókienniczych.

Wszystkie wydatki związane z akcją „Reinhardt" (m.in. koszty transportu Żydów do obozów zagłady, które wyniosły ok. 4,7 mln marek) finansowano z odebranych Żydom zasobów gotówkowych.

Wartość mienia zagrabionego ludności żydowskiej była w rzeczywistości znacznie wyższa, niż określona w raporcie Globocnika. Wykazał on głównie przedmioty odebrane Żydom w obozach. Zestawienie nie obejmuje także własności ofiar, którą zatrzymali dla siebie członkowie sztabu akcji, esesmani, członkowie formacji policyjnych i jednostek pomocniczych biorący udział w akcjach wysiedleńczych, funkcjonariusze administracji cywilnej oraz zwykli Niemcy.

, Zagłada Żydów europejskich, t. 1-3, Warszawa: Piotr Stefaniuk, 2014, ISBN 978-83-935789-0-0 .brak strony (książka)

Hilberg, Sprawcy, ofiary, świadkowie. Zagłada Żydów 1933-1945, Warszawa: Cyklady, 2007, ISBN 978-83-60279-16-8 .brak strony (książka)

, Rozwiązanie kwestii żydowskiej w dystrykcie Galicja, Instytut Pamięci Narodowej, 2009, ISBN 83-915983-0-6 .brak strony (książka)

(red.), Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, wyd. 1, Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2004, ISBN 83-89078-68-6 .

Piotrowski, Misja Odyla Globocnika. Sprawozdania o wynikach finansowych zagłady Żydów w Polsce, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1949.

Linki zewnętrzne

# data[].attributes.attachment_link.title
Einsatz Reinhardt - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Einsatz Reinhardt, Aktion Reinhardt ( pol. akcja „Reinhardt") - kryptonim akcji zagłady Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego przeprowadzonej w latach 1942-1943 na terytorium okupowanej Polski w ramach tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej (niem. Endlösung der Judenfrage ). W czasie kilkunastu miesięcy zamordowano ok. 1,85 mln Żydów.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W nocy z 16 na 17 marca 1942 r. Niemcy rozpoczęli deportację Żydów z getta w Lublinie do obozu zagłady w Bełżcu. Jednocześnie zaczęli tam wywozić także Żydów lwowskich. Tak zaczęła się operacja "Reinhardt", której celem było wymordowanie ludności żydowskiej z pięciu dystryktów Generalnego Gubernatorstwa (warszawskiego, radomskiego, krakowskiego, lubelskiego i galicyjskiego). Pod koniec 1942 r. akcję rozszerzono na wcielony do Prus Wschodnich okręg białostocki.

Decyzja o wymordowaniu wszystkich europejskich Żydów zapadła jesienią 1941 r. Aby skoordynować działania poszczególnych segmentów aparatu państwowego III Rzeszy 20 stycznia 1942 r. zorganizowano konferencję w Wannsee w Berlinie. Przedstawiciel generalnego gubernatora Hansa Franka domagał się na niej, aby "ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" zacząć od okupowanej Polski.
Przeczytaj koniecznie: Konferencja w Wannsee - narada w sprawie ludobójstwa >>
Na wykonawcę tego zadania Himmler wyznaczył Odilo Globocnika, szefa SS i policji w Lublinie. Tam też mieścił się sztab operacji, której nadano kryptonim "Reinhardt" na cześć zabitego przez czeskich partyzantów szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, Reinharda Heydricha. Ze strony tego urzędu akcję nadzorował Adolf Eichmann.

Do realizacji zbrodniczego planu Niemcy skierowali esesmanów zaangażowanych wcześniej w akcję T4 (mordowanie osób niepełnosprawnych). Jej szef, Christian Wirth, nadzorował działalność utworzonych specjalnie na potrzeby akcji "Reinhardt" ośrodków natychmiastowej zagłady, gdzie śmierć zadawano w komorach gazowych. Obóz w Bełżcu funkcjonował od marca do grudnia 1942 r., obóz w Sobiborze - od maja 1942 r. do października 1943 r., a obóz Treblinka II - od lipca 1942 r. do sierpnia 1943 r. Pochłonęły one ponad 1,5 mln istnień ludzkich. Ofiary akcji "Reinhardt" mordowano również w obozie koncentracyjnym i zagłady na Majdanku.

Od wiosny 1942 r. Niemcy systematycznie likwidowali skupiska żydowskie w Generalnym Gubernatorstwie (już w grudniu 1941 r. w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem zaczęli mordować Żydów z Kraju Warty). Oznaczało to nie tylko odbywającą się w nieludzkich warunkach deportację więźniów gett do obozów zagłady, ale również masowe mordy i egzekucje na miejscu. W małych miasteczkach, gdzie getta nie były ściśle odizolowane, działo się to na oczach miejscowej, polskiej ludności.
Przeczytaj także: Chełmno nad Nerem: Uroczystości upamiętniające pomordowanych w obozie zagłady Kulmhof >>
Niemiecki personel akcji "Reinhardt" był stosunkowo nieliczny. Składał się z 450 esesmanów i ponad 1000 członków służby pomocniczej rekrutowanych spośród wziętych do niewoli czerwonoarmistów (przeważnie Ukraińców, Łotyszy i Niemców rosyjskich). Szkolono ich w obozie w Trawnikach na Lubelszczyźnie i wykorzystywano również jako strażników w obozach zagłady. Wobec braku ludzi do pomocy w akcjach deportacyjnych i udziału w obławach na uciekinierów Niemcy mobilizowali siły miejscowe, zwłaszcza granatowych policjantów, czasem strażaków czy junaków służby budowlanej (Baudienst). W większych gettach odpowiedzialność za dostarczenie kontyngentów ludzi do rzekomej „ewakuacji do pracy na Wschód" przerzucali na Rady Żydowskie i Żydowską Służbę Porządkową.

Akcje wysiedleńcze koordynował szef sztabu operacji "Reinhardt", Hermann Höfle. Największa miała miejsce w getcie warszawskim, skąd w ciągu dwóch miesięcy (od 22 lipca do 21 września 1942 r. ) Niemcy wywieźli do Treblinki ponad 250 tys. ludzi.
Przeczytaj także: Jesteśmy Razem - hołd ofiarom pomordowanym w Treblince >>
Dla III Rzeszy liczył się również wymiar ekonomiczny operacji "Reinhardt". Sztabowi Globocnika podlegało ponad 150 obozów pracy dla Żydów. Olbrzymi dochód przyniósł również rabunek mienia należącego do pomordowanych. Według końcowego raportu Globocnika jego wartość wyniosła 179 mln marek po odliczeniu wynoszących 12 mln marek kosztów operacji.

Mimo oporów ze strony przemysłu wojennego korzystającego z niewolniczej pracy Żydów, priorytetem dla SS było dokończenie "ostatecznego rozwiązania". Po buntach więźniów w Treblince (2 sierpnia 1943 r.) i Sobiborze (14 października 1943 r.) następca Globocnika Jakob Sporrenberg, przeprowadził na osobisty rozkaz Himmlera akcję pod kryptonimem "Erntefest" ("dożynki"). 3 i 4 listopada 1943 r. w obozach na Majdanku, w Trawnikach i Poniatowej Niemcy rozstrzelali 42 tys. więźniów.

Łącznie podczas operacji "Reinhardt" w ciągu 18 miesięcy - od 17 marca 1942 r. do 4 listopada 1943 r. - Niemcy wymordowali ok. 2 mln Żydów. Większość zginęła jeszcze przed końcem 1942 r. Wśród ofiar było także ponad 100 tys. Żydów z Francji, Holandii, Niemiec, Austrii, Czech, Słowacji, Macedonii i Tracji, których Niemcy deportowali do Sobiboru, Bełżca i Treblinki.

# data[].attributes.attachment_link.description
W nocy z 16 na 17 marca 1942 r. Niemcy rozpoczęli deportację Żydów z getta w Lublinie do obozu zagłady w Bełżcu. Jednocześnie zaczęli tam wywozić także Żydów lwowskich. Tak zaczęła się operacja "Reinhardt", której celem było wymordowanie ludności żydowskiej z pięciu dystryktów Generalnego Gubernatorstwa (warszawskiego, radomskiego, krakowskiego, lubelskiego i galicyjskiego).

# data[].attributes.body
Dokumenty, materiały ikonograficzne, zdjęcia z archiwów prywatnych.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rodzina Józefa i Wiktorii Ulmów z Markowej

Józef Ulma (1900-1944) był ogrodnikiem i działaczem społecznym. Jako fotograf amator dokumentował życie rodzinnej Markowej. Zachowało się wiele zdjęć, na których uwiecznił żonę Wiktorię oraz swoje małe dzieci: Stasię, Basię, Władzia, Frania, Antosia i Marysię. W 1942 roku Ulmowie przyjęli pod swój dach poszukujących pomocy Żydów z Markowej i Łańcuta, ośmioosobową rodzinę Grünfeldów, Didnerów i Goldmanów. Półtora roku później, 24 marca 1944 roku, wszyscy zostali zamordowani przez niemieckich żandarmów.

To właśnie ten dzień, 24 marca, został ustanowiony cztery lata temu Narodowym Dniem Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. W liczącej ok. 4,5 tys. mieszkańców Markowej Ulmowie nie byli jedyną rodziną, która ukrywała Żydów. 21 innych Żydów przeżyło okupację w sześciu chłopskich domach.

- U Józefa i Wiktorii Ulmów widoczne było wyraźne zaangażowanie społeczne. Wiktoria uczęszczała na kurs na Uniwersytecie Ludowym w sąsiedniej miejscowości oraz grała role w amatorskim teatrze. Józef Ulma był również osobą aktywną i niezwykle zaangażowaną społecznie. Jako nastolatek należał do organizacji katolickiej w diecezji przemyskiej, która zajmowała się remontem zniszczonych kaplic i kościołów. W latach późniejszych propagował ogrodnictwo i uprawę warzyw. Zajmował się także pszczelarstwem i hodowlą jedwabników. Ponadto był bibliotekarzem oraz aktywnym członkiem Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici". Jego wielką pasją była fotografia - mówił dr Mateusz Szpytma - wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej, który od wielu lat prowadzi badania oraz zajmuje się popularyzacją historii rodziny Ulmów. Obok książek i licznych artykułów na ten temat, publikowanych także za granicą, jest pomysłodawcą i twórcą (w tym kuratorem wystawy stałej) Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II Wojny Światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej, a w latach 2015-2016 kierował tą placówką.

Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej

Muzeum otwarte zostało 17 marca 2016, roku, jego serce stanowi odtworzony dom rodziiny Ulmów, gdzie eksponowane są pamiątki po nich. Muzeum pełni rolę placówki naukowej, a także edukacyjno-oświatowej. Dokumentację dotyczącą Polaków ratujących Żydów na terenie obecnego województwa podkarpackiego, która stała się podstawą ekspozycji, przekazały do Muzeum oddziały IPN w Rzeszowie i Krakowie. Jej opracowanie merytoryczne to efekt prac dr hab. Elżbiety Rączy (UR, IPN w Rzeszowie) i dr. Mateusza Szpytmy. Obok wystawy stałej i wystaw czasowych odbywają się tu pokazy filmów, lekcje muzealne dla młodzieży, spotkania dyskusyjne i konferencje naukowe. Niektóre z przedsięwzięć realizowane są wspólnie z Instytutem Pamięci Narodowej, jak ogólnopolska akcja „Kamienie Pamięci", zorganizowana przez Oddział IPN w Rzeszowie, podczas której uczniowie przedstawiali sylwetki osób ratujących Żydów w różnych regionach Polski, czy szkolenie dla nauczycieli, które muzeum zorganizowało wspólnie z pracownikami z oddziału krakowskiego IPN. Odbyła się tu m.in. debata oksfordzka, podczas której drużyny złożone z licealistów dyskutowały o pomocy udzielanej Żydom w Polsce i innych okupowanych krajach. Muzeum jest chętnie odwiedzane przez turystów z Polski i zagranicy, m.in. przez młodzież z Izraela.

Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej

Otwarcie Muzeum Polaków Ratujących Żydów - Markowa, 17 marca 2016
S trona internetowa muzeum: muzeumulmow.pl

Po raz pierwszy została zaprezentowana 24 marca 2010 r. w Warszawie (następnie w licznych polskich miastach i wielu miejscach za granicą). W zmienionym kształcie (nowa grafika i uzupełnione zdjęcia) wystawa powstała w marcu 2016 roku w związku z otwarciem Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej i jest wspólnym dziełem Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie oraz Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego. Jej autorem jest dr Mateusz Szpytma, były dyrektor Muzeum im. Rodziny Ulmów, a obecnie zastępca Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.

Wystawę przygotowano w kilkunastu wersjach językowych. Poza granicami kraju zaprezentowano ją w roku otwarcia muzeum Ulmów w następujących miejscowościach: Bangkok (Tajlandia), Berlin (Niemcy), Brasilia (Brazylia), Bratysława (Słowacja), Bukareszt (Rumunia), Canberra (Australia), Chicago (USA), Hamburg (Niemcy), Hawana (Kuba), Lizbona (Portugalia), Lwów (Ukraina), Rangun (Birma), Moskwa (Rosja), Nowy Jork (USA), Oslo (Norwegia), Paryż (Francja), Pekin (Chiny), Pretoria (Republika Południowej Afryki), Rzym (Włochy), Singapur (Singapur), Sofia (Bułgaria), Skopje (Macedonia), Tbilisi (Gruzja), Tel Awiw (Izrael), Toronto (Kanada), Waszyngton (USA), Wiedeń (Austria), Wilno (Litwa). Wystawa jest nadal pokazywana w Polsce i na świecie.

Ekspozycja składa się z dwudziestu plansz, prezentujących między innymi dokumenty i zdjęcia ilustrujące historię rodziny Ulmów oraz życie polskiej i żydowskiej społeczności Markowej. Przedstawione zostały także realia okupacji niemieckiej w Polsce, podczas której każdemu, kto pomagał Żydom, groziła kara śmierci. Autor wystawy, rozpoczynając opowieść od tragicznej historii rodziny Ulmów, opisuje kolejne przykłady ratowania Żydów w Markowej, gdzie Polacy ocalili życie 21 osobom. Ukazuje również skalę takiej pomocy w całym regionie. Wystawę zamykają dokumenty z procesu beatyfikacyjnego rodziny Ulmów oraz dyplom przyznający Wiktorii i Józefowi tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

„Samarytanie z Markowej" - wystawa o rodzinie Ulmów w Sejmie - Warszawa, 23 marca 2017
Wystawa „Samarytanie z Markowej" w Memoriale Pamięci Ofiar Komunizmu i Ruchu Oporu - Syhot Marmaroski (Rumunia), 24 maja 2017
Wystawa „Samarytanie z Markowej" otwarta w Kalkucie (Indie) - 12 grudnia 2017
Wystawa IPN „Samarytanie z Markowej" w Nowym Jorku - 19 czerwca - 31 sierpnia 2018

Wybrane publikacje

Videoclip zespołu Soul, zaprezentowany podczas sympozjum „Słudzy Boży Józef i Wiktoria Ulmowie z dziećmi - świadkowie wiary" - Markowa, Przemyśl, 21-22 marca 2018

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
biuro udostępniana i archiwizacji dokumentów

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni hitlerowskich

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni niemieckich

# data[].attributes.attachment_link.title
Polacy ratujący Żydów pod okupacją niemiecką - Józef i Wiktoria Ulmowie

# data[].attributes.attachment_link.description
Józef i Wiktoria Ulmowie z podkarpackiej wsi Markowa wraz z siódemką dzieci (w tym jednym nienarodzonym) zginęli w 1944 roku z rąk niemieckich żandarmów za ukrywanie żydowskich sąsiadów. W 1995 r. zostali uhonorowani pośmiertnie tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. W 2010 r. prezydent Lech Kaczyński odznaczył ich Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kalendarium - Błogosławiona Rodzina Ulmów, Józef i Wiktoria oraz siedmioro ich dzieci

# data[].attributes.attachment_link.description
Strona internetowa jest oficjalną witryną Archidiecezji Przemyskiej przygotowującą wydarzenie beatyfikacji Józefa i Wiktorii Ulmów wraz z ich siedmiorgiem dzieci.

# data[].attributes.headline
Losy rodziny podczas okupacji niemieckiej

# data[].attributes.subject
Losy rodziny podczas okupacji niemieckiej

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
24 marca 1944 r. w Markowej na Podkarpaciu, Józef i Wiktoria Ulmowie, ich dzieci oraz ukrywający się z ich pomocą Żydzi zostali zamordowani przez Niemców w wyniku donosu. Dzień ten został ustanowiony przez Prezydenta RP Narodowym Dniem Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. 10 września 2023 r. rodzina Ulmów została beatyfikowana przez Kościół Rzymskokatolicki.

„Do tragedii doszło [2]4 marca 1944 r[oku]. Ktoś doniósł na policję w Łańcucie. Przyjechali nad ranem w wymienionym dniu, wystrzelali wszystkich Żydów i rodzinę mojego brata, składającą się z rodziców i sześciorga dzieci", relacjonował po wojnie Władysław Ulma, brat Józefa i szwagier Wiktorii.

Losy rodziny Ulmów podczas okupacji niemieckiej

Podczas II wojny światowej Józef i Wiktoria Ulmowie wraz z sześciorgiem dzieci (Stanisławą, ur. 18 lipca 1936; Barbarą, ur. 6 października 1937; Władysławem, ur. 5 grudnia 1938; Franciszkiem, ur. 3 kwietnia 1940; Antonim, ur. 6 czerwca 1941; Marią, ur. 16 września 1942) mieszkali we wsi Markowa koło Łańcuta (woj. podkarpackie).

Ulmowie prowadzili gospodarstwo - Józef specjalizował się w uprawie warzyw i owoców, pszczelarstwie i hodowli jedwabników, jego pasją była fotografia, był też zaangażowany społecznie. Wiktoria prowadziła dom i zajmowała się dziećmi. Mieszkali z dala od gospodarstw innych mieszkańców wsi.

W Markowej żyło około 20 rodzin żydowskich, w powiecie łącznie około 1000 Żydów. W pierwszej połowie 1942 r. większość z nich została wywieziona i zamordowana w ośrodku zagłady w Bełżcu, bądź rozstrzelana na miejscu. Od lipca trwały „polowania" na ukrywających się, którzy trwającą w regionie akcję eksterminacyjną usiłowali przeczekać w lasach i na polach. Schrony budowali przeważnie w chaszczach i jarach.

Józef Ulma pomagał jednej z rodzin przy konstruowaniu takiej kryjówki. Żydzi szukali też schronienia u mieszkańców okolicznych wsi, ale rzadko kiedy je dostawali. W Markowej, dzięki pomocy kilku polskich rodzin, wojnę przeżyło kilkunastu Żydów.

Kryjówka. Pomoc rodziny Ulmów dla Żydów

Jesienią 1942 r. do domu Józefa i Wiktorii Ulmów przyszła żydowska rodzina Goldmanów z Łańcuta: Saul Goldman, który przed wojną był znanym w okolicy handlarzem bydła, i jego czterej synowie - Baruch, Mechel, Joachim i Mojżesz (w Łańcucie nazywano ich Szallami). Ulmowie udzielili im schronienia na poddaszu. Wkrótce do ukrywających się dołączyły także dwie córki oraz wnuczka Chaima Goldmana z Markowej - Lea (Layca) Didner z córką Reszlą i Genia (Gołda) Grünfeld.

Wcześniej Goldmanowie ukrywali się z pomocą Włodzimierza Lesia, tzw. granatowego policjanta, który mieszkał pod Łańcutem. Goldmanowie zostawili mu swój majątek, lecz Leś przestał udzielać im wsparcia i nie chciał oddać mienia. Wtedy udali się do Ulmów.

Na poddaszu w domu Ulmów osiem osób żyło przez ponad rok. Mężczyźni pomagali przy garbowaniu skór, piłowali deski, rąbali drwa na opał. Ich praca została nawet przez Ulmę sfotografowana, podobnie jak wiele innych scen z życia codziennego rodziny. Wydawało się, że piekło okupacji jest gdzieś daleko. Ale to pozór - wokół była śmierć. Wszyscy widzieli ją wielokrotnie. Okna domu wychodziły na tak zwany okop, gdzie rozstrzeliwano Żydów.

Zbrodnia. Kara śmierci za pomoc dla Żydów

„Około godz. 1 po północy Edward Nawojski wraz z trzema innymi furmanami, żandarmerią i policją granatową pojechali w kierunku Soniny. Wśród żandarmów był wtedy [Józef] Kokot i [Michael] Dziewulski. Przed wjazdem do Markowej, na uboczu w odległości około 400 metrów od drogi stały zabudowania gospodarcze, przed którymi żandarmi zatrzymali furmanki i udali się w ich kierunku wraz z policją [...]. Po kilku minutach w obrębie zabudowań padło kilka strzałów", zapisano po wojnie w akcie oskarżenia przeciwko Józefowi Kokotowi.

Tuż przed świtem 24 marca 1944 r. do Markowej przyjechało z Łańcuta pięciu niemieckich żandarmów wraz z kilkoma tzw. granatowymi policjantami (Polska Policja Generalnego Gubernatorstwa). Oprawcy byli dobrze poinformowani. Wiedzieli, w jakim celu jadą do Markowej i kogo tam szukają.

Na poddaszu znaleźli ukrywających się Żydów. Rozległy się strzały. W ciągu kilkunastu minut z rąk żandarmów zginęli wszyscy członkowie rodziny: najpierw ukrywający się Goldmanowie, następnie Józef Ulma i jego żona Wiktoria, będąca w zaawansowanej ciąży. Na koniec dowódca posterunku niemieckiej żandarmerii w Łańcucie, Eilert Dieken, podjął decyzję o zabiciu ich dzieci.

Na Ulmów i ukrywających się z ich pomocą Żydów, prawdopodobnie w obawie przed utratą pozyskanego majątku, doniósł najpewniej Włodzimierz Leś, biorący udział w zbrodni.

„Patrzcie, jak polskie świnie giną - które przechowują Żydów", miał powiedzieć podczas egzekucji Ulmów jeden ze sprawców zbrodni, Józef Kokot, niemiecki żandarm.

Ciała ofiar na rozkaz Niemców zakopali mieszkańcy wsi. Jeden z braci Józefa, Władysław Ulma, zapisał w relacji dla Żydowskiego Instytutu Historycznego:

„W tydzień po tym wypadku ciała pomordowanej brata rodziny powkładaliśmy do trumien i wywieźliśmy na cmentarz. Ciała Żydów zabrała ekipa żydowska po wyzwoleniu".

Majątek Ulmów został przez Niemców rozgrabiony.

Upamiętnienie rodziny Ulmów i ukrywających się Żydów po wojnie

13 września 1995 r. Instytut Yad Vashem w Jerozolimie uhonorował pośmiertnie Józefa i Wiktorię Ulmów tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

W marcu 2016 r. w Markowej otwarto muzeum ich imienia, które poświęcone jest wszystkim Polakom ratującym Żydów w czasie Zagłady. Od 2018 r. w rocznicę tragicznych wydarzeń w Markowej - 24 marca - z inicjatywy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką.

W 2003 r. w diecezji przemyskiej rozpoczął się proces beatyfikacyjny rodziny Ulmów. W grudniu 2022 r. papież Franciszek podpisał dekret o męczeństwie i wyznaczył datę wyniesienia na ołtarze Józefa i Wiktorii Ulmów oraz siedmiorga ich dzieci. Uroczystość beatyfikacyjna odbyła się 10 września 2023 r. w Markowej.

# data[].attributes.attachment_link.title
Historia rodziny Ulmów | Polscy Sprawiedliwi

# data[].attributes.attachment_link.description
24 marca 1944 r. w Markowej na Podkarpaciu, Józef i Wiktoria Ulmowie, ich dzieci oraz ukrywający się z ich pomocą Żydzi zostali zamordowani przez Niemców w wyniku donosu. Dzień ten został ustanowiony przez Prezydenta RP Narodowym Dniem Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. 10 września 2023 r.

# data[].attributes.body
Życiorys Józefa Ulmy

# data[].attributes.attachment_link.title
Józef Ulma – Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.body
Historia rodziny, zdjęcia autorstwa Józefa, kalendarium upamiętnienia etc.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Józef i Wiktoria urodzili się w Markowej, tam dorastali, a w 1935 r. zawarli ślub w kościele parafialnym pw. św. Doroty. W rodzinnej wsi postrzegani byli jako ludzie uczciwi, pracowici, wierzący i pełni pasji. Wiktoria zajmowała się domem i dziećmi, udzielała się także w amatorskim teatrze wiejskim. Józef był rolnikiem i działaczem Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej i Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". Trudnił się ogrodnictwem, pszczelarstwem i hodowlą jedwabników, osiągając w tych dziedzinach sukcesy. Jego największą pasją była jednak fotografia, bogato ilustrująca życie jego rodziny i mieszkańców Markowej.

Markowa w obiektywie Józefa

Józef Ulma był ogrodnikiem i działaczem społecznym. Jako fotograf amator dokumentował życie rodzinnej Markowej, jednej z podkarpackich wsi.

Historia Markowej

Markowa to dzisiaj miejscowość i gmina w województwie podkarpackim. Jako wieś została założona w połowie XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego, kiedy to sprowadzono tam niemieckich osadników. Polonizacja języka nastąpiła w XVI i XVII wieku, a polska świadomość narodowa rozwinęła się w pełni w wieku XIX.

Osada była duża i stosunkowo zamożna. Oddanie mieszkańcom ziemi na własność i wprowadzenie w drugiej połowie XIX wieku samorządu rozwinęło w nich zdolność do samodzielnego dbania o sprawy gromady. W końcu XIX i początkach XX stulecia Markowa stała się jednym z pionierów spółdzielczości na polskiej wsi.

Miłosierni jak biblijni Samarytanie

Przypuszczalnie w grudniu 1942 r. Ulmowie zdecydowali się udzielić pomocy ośmiu Żydom. Ukrywali ich we własnym domu do marca 1944 r.

Przyjmując ich pod swój dach, mieli świadomość ogromnego ryzyka.

Za pomoc ludności żydowskiej na ziemiach polskich okupowanych przez Niemców groziła śmierć.

Pomimo powszechnego terroru, strachu i ograniczonych możliwości materialnych, Ulmowie dali świadectwo tego, że człowiek w imię ewangelicznej miłości bliźniego jest gotów przezwyciężyć lęk, a nawet ryzykować własne życie.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

# data[].attributes.attachment_link.description
Wiktoria i Józef Ulmowie Samarytanie z Markowej. 23 na 24 marca 1944 r. do Markowej przyjechała grupa żandarmów i policjantów, którą dowodził por. Eilert Dieken. W kilka chwil zamordowano 17 osób - całą rodzinę Ulmów i ukrywających się Żydów.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Powstanie i rozwój wsi Markowa w średniowieczu wiązały się z prowadzoną w okolicach Łańcuta w drugiej połowie XIV wieku akcją osadniczą. Sprzyjały jej korzystne warunki naturalne dużej kotliny, w której płynie rzeka Markówka, położonej na pograniczu Podkarpacia i Niziny Sandomierskiej. W czasach piastowskich okolice Łańcuta, Przeworska, Leżajska i Jarosławia, znajdujące się na polsko-ruskim pograniczu etnicznym, stanowiły tereny sporne między Polską a Rusią.

Po utracie tych ziem w XI wieku powróciły one do Korony dopiero w 1340 roku, za panowania króla Kazimierza Wielkiego. W latach 70.-80. XIV wieku pojawiła się tutaj fala osadników. Na zasiedleniu porośniętych puszczą terenów zależało szczególnie Kazimierzowi Wielkiemu oraz różnym możnowładcom, wśród których był Otton z Pilczy. Dobra łańcuckie otrzymał od króla w latach 1349-1350 i rozpoczął wokół Łańcuta intensywną akcję kolonizacyjną. Jedną z dziewięciu założonych wówczas wsi była Markowa, o której pierwsza wzmianka źródłowa pochodzi z 1384 roku. Pod tą datą kardynał Demetrius zatwierdził nadane kapitule przemyskiej dziesięciny. Markowa występuje w dokumencie jako „Markenhow". Wieś powstała z pewnością kilkanaście lat wcześniej, skoro w 1384 roku jej mieszkańcy „wyszli z wolnizny" (tzn. z okresu niepłacenia danin). Okres wolnizny trwał zazwyczaj od 15 do 25 lat.

Okolice Łańcuta zasiedlali osadnicy z Saksonii, Łużyc i Śląska. O osadnictwie niemieckim w Markowej świadczy również to, że do XVII wieku językiem urzędowym był język niemiecki. Dopiero po najazdach tatarskich, po 1624 roku, nastąpił napływ ludności posługującej się językiem polskim. Dokumentuje to księga sądowa wsi pisana od początku w języku niemieckim, ale od 1626 roku już wyłącznie w języku polskim.

Markowa należała do różnych właścicieli Łańcuta, w tym Pileckich, Stadnickich, Korniaktów, a na początku XIX wieku weszła w skład dominium przeworskiego Lubomirskich i była ich własnością do lat 20. XX wieku.

# data[].attributes.attachment_link.description
Oficjalna strona internetowa Skansenu Zagrody - Muzeum, Towarzystwa Przyjaciół Markowej.

# data[].attributes.body
Samorządowy Portal Internetowy Gmina Markowa

# data[].attributes.body
Historia i etnografia wsi.

# data[].attributes.attachment_link.title
Markowa (województwo podkarpackie) – Wikipedia, wolna encyklopedia