# data[].attributes.headline
Саясатта жүрек болма

# data[].attributes.body
Саясатта жүрек болмайды, тек қана бас болады.

—  Наполеон Бонапарт

# data[].attributes.attachment_link.title
Саяси билік: мәні мен жүзеге асыру механизмдері

# data[].attributes.attachment_link.description
The Canva Editor consists of a main navigation, side panel, toolbar, canvas, and page controls. To focus on each section to learn more about each of them, press tab. To skip to the canvas, press “Ctrl+F2”.

# data[].attributes.headline
Саясат — жоқты бар е

# data[].attributes.body
Саясат — жоқты бар ету өнері.

Отто фон Бисмарк

# data[].attributes.attachment_link.title
Қоғам өміріндегі саясаттың орны мен рөлі

# data[].attributes.attachment_link.description
The Canva Editor consists of a main navigation, side panel, toolbar, canvas, and page controls. To focus on each section to learn more about each of them, press tab. To skip to the canvas, press “Ctrl+F2”.

# data[].attributes.headline
Еуропа мәдениеттімін

# data[].attributes.body
Еуропа мәдениеттімін деп мақтанғанымен, мәдениеті өнерінде ғана, ал мінезі хайуандық сапарынан қайтқан жоқ.

Әлихан Бөкейханов

# data[].attributes.headline
Мәдениетіміздің негі

# data[].attributes.body
Мәдениетіміздің негізі – білім. Білімге тіл арқылы жетіледі. Білімді жұрттардың тілі бай болады.

—  Халел Досмұхамедұлы

# data[].attributes.attachment_link.title
ҚАЗІРГІ ТАҢДАҒЫ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИЕТТІ ЖАҢҒЫРТУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ МӘСЕЛЕСІ

# data[].attributes.attachment_link.description
The Canva Editor consists of a main navigation, side panel, toolbar, canvas, and page controls. To focus on each section to learn more about each of them, press tab. To skip to the canvas, press “Ctrl+F2”.

# data[].attributes.headline
"Мәдениет-бұл әлемде

# data[].attributes.body
"Мәдениет-бұл әлемде айтылған және жасалған ең жақсы нәрсені білу.“

—  Арнольд Мэтью.

# data[].attributes.headline
Батырғали Аман.М

# data[].attributes.body
Батырғали Аман.
Мамандық: Құқықтану (болашақ заңгер).
Instagram: batyrgalee.
Хобби: Кітап оқу, спорт.

# data[].attributes.body
https://www.canva.com/design/DAFa18vsrMs/KzYuoCXF0wLu-jvy04tcIw/view?utm_content=DAFa18vsrMs&utm_campaign=designshare&utm_medium=link2&utm_source=sharebutton

# data[].attributes.body
3 апта
Тиімді тұлғааралық қарым-қатынас технологиялары қоғамдық сананы жаңғырту негізі ретінде.
Әлеуметтік-психологиялық конфликт түсінігі және құрылымы.
1.Біздің өміріміздегі конфликтілер: Конфликт – күрделі және көпсалалы әлеуметтік феномен болып табылады. Мұнда бірнеше тараптан бір немесе бірнеше ортақ қызығушылықтармен біріккен қатысушылар болады: индивидтер, әлеуметтік топтар, ұлттық-этникалық топтар, мемлекеттер, мемлекеттер тобы. Конфликттер әр түрлі себептерге және мотивтерге байланысты болады, мысалы: психологиялық, экономикалық, саяси, құндылықты, діни және тағы да басқа. Онымен қоса әрбір тұлға іштей қарама-қайшылықтар мен стресстерге жақын келетінін де ескеруіміз керек. Мысалы, бірнәрсені бар ынтаңмен қалай тұра, олай жасауға болмайтын жағдайлар кімде болмайды? Немесе жаңадан бастап өз ісіңмен айналысқың келеді, бірақ, барыңнан айрылып қалмаймын ба? Немесе қолымнан келмей қалмайды ма? Деген қорқыныш кімде болмайды? Маңыздылығы бойынша екі бірдей құндылықтың біреуін таңдау керек болады т.б. Конфликттердің осындай негіздерінің, формаларының, кезеңдерінің, мақсаттарының көптүрлілігі әсерінен конфликт түсінігі мен оның типологиясын анықтауда қиындықтар туындайды.

Конфликті тұлғалардың түрлері.Мінез-құлық сипаттамалары   Демонстрациялық-Көпшіліктің назарында болғысы келеді. Басқалардың көз алдында жақсы көрінгенді ұнатады. Оның адамдарға деген қарым-қатынасы олардың оған деген қарым-қатынасымен анықталады. Ол әртүрлі жағдайларға жақсы бейімделеді. Рационалды мінез-құлық әлсіз. Эмоционалды мінез-құлық бар. Қызметті жоспарлау уақытша жүзеге асырылады және нашар орындалады. Ұқыпты, жүйелі жұмыс болдырмайды. Ол қақтығыстардан құтылмайды, жанжалды өзара әрекеттесу жағдайында ол өзін жақсы сезінеді.   Қатаң-Күдікті. Тікелей және икемсіз. Жоғары өзін-өзі бағалауы бар. Үнемі өздерінің маңыздылығын растауды талап етеді. Үлкен қиындықпен басқалардың көзқарасын қабылдайды, олардың пікірін ескермейді. Өзгелердің жаман ниет білдіруін қорлау ретінде қабылдайды. Ол өзінің іс-әрекетіне аса сын көзбен қарамайды.   Бақыланбайтын-Импульсивті, өзін-өзі басқара алмайды. Алдын-ала болжанбайтын мінез-құлыққа ие, жиі өзін агрессивті ұстайды. Жалпы қабылданған байланыс нормаларына назар аудармауы мүмкін. Амбицияның жоғары деңгейі тән. Өзін-өзі сынға алмайды. Ол сәтсіздіктер мен қиындықтар үшін басқаларды кінәлауға бейім. Іс-шараларды дұрыс жоспарлай алмайды, жоспарларды дәйекті түрде жүзеге асыра алмайды. Өз іс-әрекеттерін мақсаттар мен жағдайлармен байланыстыру қабілеті жеткіліксіз дамыған. Өткен тәжірибеден аз Бақыланбайты.

https://youtu.be/ET7GCaKuRd8

2.Толерантты мінез-құлықты дамыту бойынша психологиялық ұсыныстар әзірлеу.

Толерантты мінез-құлықты қалыптастырудың маңызды шарты

Бір жағынан бала үшін ортаның маңызын, әр-түрлі жақтарына баланың көзқарасын зерттеу болып табылса , екінші жағынан орта көзқарасы оқушының болу мүмкіндігін жасауға мүмкіндік беруі,яғни толеранттық мінез құлық белгілеріне ие тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасауы керек. Толерантты мінез–құлықты қалыптастыру елжандылыққа тәрбиелеудің ажырамас бөлігі ретінде

Мектеп жасына дейінгі балаларды дамыту мәселесі ұлттық даму стратегиясымен тығыз байланысты мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігі болып табылады. Бала — біздің болашағымыз. Олай болса, мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқыту баланың ғана емес, еліміздің де жарқын болашағының кепілі. Ол – үздіксіз білім берудің алғашқы деңгейі. Сондықтан, мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытудың негізгі мақсаты – баланың жеке басының қалыптасуы мен дамуы болып отыр.

Қазіргі кезде толеранттық қарым- қатынас тәрбиесі өзекті мәселелердің бірі болып отыр.Себебі заман ағымына қарай адамдардың мінез құлқымен бір- біріне деген қарым – қатынастарыда өзгерді.Адамдар бұрынғы сияқты емес, қазір таңда рухани –адамгершілік қасиеттерін жоғалтып алған сияқты.Өйткені мінез- құлықтары тез ашуланшақ, үлкен- кіші демей ойларында не бар соны айта салу, балағаттау, дөрекі сөйлеу,әр адамның бойында зұлымдық қасиеті көбірек қалыптасып кеткен екені айқын көрініп тұрады.

Толерантты мінез–құлықты қалыптастырудың маңызды шарты, бір жағынан, бала үшін ортаның маңызын, әр түрлі жақтарына баланың көзқарасын зерттеу болып табылса, екінші жағынан орта көзқарасы оқушының «болу» мүмкіндігін жасауға мүмкіндік беруі, яғни толеранттық мінез-құлық белгілеріне ие тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасауы керек.

Бүгінгі таңда әрбір мектеп жасына дейінгі балаларды тек жақсы жағына тәрбиелеудің ең басты құралы - фольклор .Фольклор шығармалары балардың жас ерекшеліктеріне сай, мазмұны жеңіл, әрі қысқа да, нұсқалы болып келеді.Шығармаларды оқу,оның мазмұнын ашып оқыту мен тәрбиелеудің әдіс – тәсілдерін одан әлі жетілдіру, балабақша өмірімен байланысын нығайту мәселелері міндеттеліп отыр.Балалар әдебиетінде берілген фольклор шығармалары өз алдына жеке дара саласы болғандықтан, бұл саланың өзіне тән ерекшелігі, тілі мен өзіндік бағыт-бағдары бар. Яғни, фольклор – қазақ әдебиетінің бір арнасы. Оның да өсу, өркендеу жолдары бар. Басында жалпы әдебиеттік мұралармен бірге дамып келсе, соңынан өз алдына дараланып, өз ерекшеліктерімен таныла бастады. Балалар әдебиетінің басты ерекшелігі – тақырыбында, екіншіден, бала тіліне лайық көркемдігінде, үшіншіден, тәрбиелік-танымдық, дидактикалық ұғынықтылығында, төртіншіден, балаға тән юмор қажет. Баланың қажеттілігінен, сұранысынан, талабынан шығу үшін оларға тән қылық, мінез керек. Ол үшін көркем шығарма шынайы, табиғи сурттелуі керек. Онсыз баланы алдау мүмкін емес. Бірақ ол шындық қоғам дамуына сай өзгеріп, уақыт талабына шығып отырса нұр үстіне нұр

https://youtu.be/8imI8F55O6c

Кәсіби саладағы конфликт жағдайындағы тұлғаның мінез-құлық моделдері.
1.Еңбек ұжымындағы конфликтіні реттеудің механизмдері және тәсілдері:
Конфликтологияны шешу жолдары
Конфликтінің алдын алу-оны болжау нәтижелеріне негізделеді. Басталып келе жатқан жағымсыз конфликтінің себептері туралы ақпарат келісімен, оның ары қарай дамуына әсер ететін барлық факторларын белсенді түрде нейтрализациялау ісі басталады. Бұл конфликтінің басталуын алдын-алудың амалсыз формасы.

Конфликтіні реттеу - бұл конфликтіні әлсіретіп, шектеу арқылы оны шешу жолына қарай бағыттайтын басқару субъектісі әрекетінің ерекше түрі.

Конфликтіні шешу - конфликтінің аяқталуын қамтамасыз ететін басқару процессінің шешуші фазасы.

Конфликтінің алдын-алу Адамдармен қарым-қатынас барысында жанжалдан қашқақтаудың көптеген ережелері бар. Олардың ішіндегілер: 1. Егер адамды өзіңнің жауыңа айналдырғың келмесе, оның ойлау қабілеті мен дарындылығына ешқашан күмән келтірме

Конфликтілердің алдын-алудың келесідей ұйымдастыру –басқару факторлары болады.

- құрылымдық- ұйымдық шарттары ұйымдық және әлеуметтік топтардың құрылымдарын шешілетін мәселеге сәйкес кезеңмен келтірумен байланысты. Ұжымның формалды және фармалды емес құрылымының максималды түрде сәйкес болуы қайшылықтардың төмендеуін қамтамасыз етеді;
- Функционалдық ұйымдық шарттар – ұйым және қызметкерлердің құрылымдық элементтер арасындағы функционалдық өзара байланыстарды оптималдау;
- тұлғалық-функционалдық шарттар- тұлғаның өз дәрежесіне сәйкес келетін максималды талаптарына сәйкес келу принципін ескеру;Қызметтің кәсіби, адамгершілік өзге де психологиялық және физикалық сапаларға сәйкес келмеуі басшымен, бағыныштымен, қызметтестермен конгфликтінің пайда болуына әкеледі
- ситуациялық басқару шарттары – оптималды басқару шешімдерін қабылдау және қызметкерлердің іс-әрекет нәтижелерін дұрыс бағалау;

https://youtu.be/IIqPk06Vrb4
2.Конфликтілік жағдайда басым көрінетін мінез-құлық типін анықтау бойынша өзін-өзі диагностикалау:
Конфликтіні басқарудың маңызды тәсілі. Конфликтіні болдырмауды ескерту.
Конфликттердің алдын-алуға байланысты іс-әрекетті әлеуметтік өзараәрекеттесуге қатынасушылардың өздері, ұйым басшылары, конфликтологтар жүзеге асыра алады.
Конфликтілердің алдын-алуы әлеуметтік өзара әрекет субъектілерінің өмірлік іс-әрекеттерінідегі конфликтілердің  пайда болуының  минимум ықтималдығын көрсетеді.

Конфликтілердің алдын-алу оларды конструктивті шешуге қарағанда әлде қайда жеңіл.

Конфликтінің алдын алу 4 негізгі бағыт бойынша жүргізілуі мүмкін:
•  Бұл конфликт алдындағы ситуациялардың пайда болуына және деструктивті дамуына кедергі келтіретін обьективті жағдайлар туғызу
•  Конфликттердің алдын-алудың маңызды обьективті-субьективті алғышарты ұймның құрылуы мен қызмет атқаруының ұйымдық-басқарушылық жағдайларын оңтайландыру
•  Әлеуметтік-психологиялық себептерін жою
•  Конфликттердің пайда болуының тұлғалық себептерін оқшауланған жөн

Дистьруктивті конфликтілердің алдын алуға мүмкіндік беретін негізгі объективті жағдайдар:
•  ұйым жұмысшыларының іс-әрекеттері үшін жағымды жағдай жасау;
•  ұжымда материалдық және рухани байлықтарды әділ бөлу;
•  конфликтіні алдыналу үшін нормативті процедуралар өңдеу;
•  Адамды қоршаған материалды ортаның  қолайлы болуы;
Тиімді коммуникацияның техникалары мен тәсілдері:
1.Тиімді коммуникация мен тұлғаның бәсекеге қабілеттілігінің өзара байланысы:
Тиімді коммуникация технологиялары және қағидалары, ережелері, дағдылары, тәсілдері.
Қазіргі адам барлық жерде - жұмыста да,жеке өмірде де табысқа жетуге тырысады. Мансап, отбасы, достар - бұл сіздің өміріңіздің бір бөлігі, ал тиімді байланыс сізге барлық бағыттарды құруға және барынша келісімге келуге мүмкіндік береді.Әр адам өзінің әлеуметтік дағдыларын жетілдіруге ұмтылуы керек. Бастапқыда қиындықтар болса да, уақыт өте келе бұл білім лайықты жемістер - сенімді тұлғааралық байланыстар әкеледі.Ақпаратты бір адамнан екінші адамға берудің әр түрлі тәсілдері коммуникация деп аталады. Ол барлық тарату арналарын және сигналдың декодталуын қамтиды және келесідей болады.
Ауызша.,ауызша емес.,жазылған;,пиктографиялық,кеңістіктік символдық және тб.
Ақпарат жіберуші алушымен бір толқын ұзындығында байланысқан кезде байланыс тиімді болады деп саналады. Алайда, бірыңғай белгілер жүйесіндегі байланыс та хабарламаның дұрыс шифрланғанына кепілдік бермейді. Қарым-қатынас қарапайым ақпарат алмасу ретінде қарапайым жануарларда бар. Адам эволюция процесінде коммуникативті жетілдірді. Ауызекі және ымдау сөйлеу дамып, біртіндеп жазбаша, символдық және бейнелі болып кеңейе түсті. Алайда, бұл процесс күрделі түсінікке ие, ал тиімді байланыс жеке зерттеу объектісіне айналады.

https://youtu.be/h_KlcBM2VII

2.Тиімді коммуникация әдістері: Дене тілінің жақсы болуын қадағалаңыз
Жақсы сөйлесу үшін дененің жақсы сөйлеуін сақтау өте қажет. Дене тілі басқа адамдар сіздің эмоционалды күйіңізді қалай түсіндіретінінің 55% құрайды. Өзіңіздің позитивті, сындарлы және бірлескен мақсатыңызды басқа адамдарға жеткізу үшін дене тіліңізді қолдану өте маңызды. Көбінесе, ешкім теріс немесе сыни адамдармен жұмыс істегісі немесе ынтымақтастықта болғысы келмейді. Сізге ұнамайтын адамдарды ойлаңыз. Олар, әдетте, басқаларға достық, сыншыл, агрессивті және сезімтал емес. Сіздің коммуникативті сөздеріңіз мейірімді және жылы шырайлы болса да, сіздің дене тіліңіз басқа адам қабылдағанның жартысынан көбін құрайды.
Егер сіз алдымен дененің жақсы тілін сақтағыңыз келсе көз жанасу. Көзге жақсы тию дегеніміз сіз сөйлескенде немесе сөйлескенде басқалардың көзіне қарауыңызды білдіреді. Қарау маңызды, дегенмен сіз басқа жаққа қарап, басқа адамға психологиялық тыныштық беру үшін үзіліс жасайсыз.

Эмоциялық көріністер бейтарап және жағымды болуы керек, оны қолдарыңыздың, қолдарыңыздың және жүздеріңіздің қимылдарымен көрсету. Олар сізбен сөйлескенде, басқа адамның дене тіліне қараңыз. Шок, дүрбелең немесе ашулану сияқты жағымсыз эмоцияларды білдіруден аулақ болыңыз. Жағымды немесе сындарлы қарым-қатынас білдіргенде күлімсіреңіз. Басқалармен тіл табысу үшін әзіл-күлкіден күлуден қорықпаңыз.
Сіздің денеңіз әңгімеге қатысуы керек. Ол үшін ым-ишара арқылы заттарды түсіндіріп, қолдарыңызды айқастырмаңыз. Сіздің денеңіз сіз сөйлесіп отырған адамға параллель болуы керек, ал аяқтарыңыз оларға тікелей бағытталуы керек. Тік және бос қалыпты сақтаңыз. Құрметті және келісілген физикалық байланыс окситоцинді шығарады, сенімді нейротрансмиттер.

https://youtu.be/siERRToPYDg

# data[].attributes.body
2 апта
Психология және адам табиғаты. Тұлғаның қалыптасуының психологиялық және әлеуметтік өлшемдері.
Мен және менің мотивациям: 1. Еңбек іс-әрекет мотивациясы: Психологияның  шеңберінде  еңбек  мотивациясы  –  бұл  оның  еңбек
әрекетімен  байланысты  адамға  тән  (қажеттілік,  қызығушылық,  ниет,  мотив
және т.б.) ынталандырушы күштердің жиынтығы.
Еңбек  психологиясының  негізгі  мәселелерінің  бірі  -  субъектінің  мінез-
құлқының  басқа  үлгілеріне  емес,  осыларға  әкелетін  қызметкердің
мотивациясын қалай қалыптастыру керек. Адекватты мотивациялық әсерлерді
қалыптастыру  міндеті  әрқашан  зерттеушілер  мен  басқару  практиктерінің
назарында  болды.Орындаушылық  әрекетті  қалыптастырудағы  мотивация
сипатын  талдау  шартты  түрде  белгіленетін  Х  теориясы,  У  теориясы,  Z теориясы үштігінен талдап көрсек.
Х теориясы келесі ережелерге негізделген;
• Адамдарда жұмысты ұнатпау туа біткен сезім бар, мүмкіндігінше одан
аулақ болуға тырысады. Ол олар үшін мотиватор емес;
• адамдарды жазалау қаупі арқылы жұмыс істеуге мәжбүрлеу және үнемі
бақылауда ұстау қажет;
•  қарапайым  адам  әрқашан  жауапкершіліктен  қашуға  ұмтылады.  Ол басшылыққа алынғысы келеді;
• басты мотиватор әрқашан экономикалық қажеттіліктер болып табылады.
Олардың мақсаты – ең үлкен экономикалық пайда;
•  адамдар  бастапқыда  пассивті.  Оларды  ынталандыру,  жұмыс  істеуге
мәжбүрлеу керек.
Y теориясы Х теориясына балама ретінде әрекет етеді және қарама-қарсы
тезистерге негізделген:
•  адамдарда  ақыл-ой  немесе  физикалық  еңбекте  өзін-өзі  жүзеге  асыруға
тән қажеттілік бар. Олар үшін бұл ойнау, араласу немесе демалу сияқты табиғи
және қажет;
•  адамға  өзін-өзі  бақылау  және  өзін-өзі  басқару  тән.  Шығармашылық
белсенділік үшін бұл негізгі реттеушілер. Қауіп пен сыртқы бақылау жұмысты
ынталандырудың экстремалды құралы болып табылады;
•  адамдардың  еңбегі  тек  марапаттаумен  ғана  емес,  сонымен  бірге
қызметтің мақсаттарымен де ынталандырылады;
•  тұлғаға  бастамашылдық  және  өз  іс-әрекетіне  жауапкершілікпен  қарау
қажеттілігі тән;
•  белсенділіктің  мотиваторлары  көбінесе  жұмыс  мазмұнының  өзі  және
оған деген қызығушылық болып табылады;
•  қуатты  ынталандырушы  күш  –  адамның  еңбекте  өзінің  даралығын
көрсетуге, жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болуға ұмтылуы.

https://youtu.be/Eqo0XWJHJxY

2.Ұйым қызметкерлерінің мотивациясын жетілдіру: Команда езін 100% компанияга беруі ушін, кешбасшы эр кызметкер тиімді жумыс істеуге умтылатындай колайлы жагдай жасауы кажет. Бул ушін кызметкерлерді ынталандырудын эр турлі эдістері бар. Біз олар туралы эрі карай сейлесетін боламыз.
Мотивация - бул ен алдымен белгілі бір адамнын рекетін баскаратын психологиялык процесс. Тиісінше, кызметкерлердін мотивациясы-бул кызметкерді жогары сапалы міндеттерді орындауга жане койылан максаттарга жетуге вінталандыратын, компания ішінде арнайы енбек
жагдайлары мен ынталандыруларын куру.
Уйымнын мотивация жуйесі накты міндеттерді
орындайды:
• кызметкерлерді берілген тапсырмаларды тиімді
орындага ынталандыру;
*   енбек онімділігін арттыру;
*   ужымда жагымды кеніл -куй калыптастыру;
*   кадрлардын ауысуынын темендеуі;
*   кунды, білікті, жогары білікті мамандарды тарту жане
устау;
• кызметкерлердін жумыс істейтін уйымга деген
адалдыгын арттыру;
• корпоративтік мадениетті калыптастыру.
Бул міндеттердін орындалу сіз колданатын уйымданы кызметкерлерді ынталандырудын кандай турлеріне байланысты. Табысты азірленген жане енгізілген мотивация жуйесі персоналды баскарудын тиімді куралы гана емес, сонымен катар компаниянын негізгі максаттарына жету
куралы болып табылады.
Кызметкерлерді нталандыру турлері
Кызметкерлерді внталандыру турлерін екі негізгі топка
белуге болады - материалдык (экономикалык) жане
материалдык емес. Кейбір басшылар кызметкерді ен тиімді ынталандыру жалакы деп санайды. Бірак шынымен де солай ма? Авраам Маслоудын кажеттіліктерінін иерархиясына негізделген мотивациянын іргелі теориясынын мысалын
карастырайык.
•Физиологиялык кажеттіліктер - емір суру факторлары
(тамак, су, баспана, жылулык жане т.б.).
*   Кауіпсіздік кажеттілігі - болашакка деген сенімділік, туракты табыс, канагаттанарлык емір денгейін колдау.

https://youtu.be/wt-r2D0fwS4

Адамнын ерік касиеті мен озін-озі реттеу
психологиясы.
1. Эмоцияның әр түрлі мәдениеттерде көрінуі мен сезілуі.  Эмоция және мәдениет
Адамның эмоциясын , әсіресе мәдениеттер туралы оқуға келгенде бәрі қарапайым емес . Негізгі эмоциялар мен психологиялық реакциялардың әмбебаптығына, сондай-ақ бет бұлшықеттерінің құрылымына және олардың көрінуіне жауап беретін жүйке архитектурасына қарамастан, адам, әдетте, өзінің мәдениетіндегі адамдарының мимикаларын дәлірек бағалайды. Мұны әртүрлі мәдениеттердегі вербальды емес қарым-қатынас ерекшеліктерімен түсіндіруге болады. Бұл мәдени «екпіндер» бір жағынан табиғаттың (биологияның), екінші жағынан тәрбиенің (мәдени контекст) әсерінен қалыптасады. Олар сонымен қатар сезімдерді қабылдауымызға және түсіндіруімізге әсер етеді.
Эмоция әр түрлі мәдениетте.
Психологиялық сипаттамалардың бірі - эмоциялардың қарқындылығын қабылдау. Мысалы, американдықтар бақытты, қайғылы және таңқаларлықты жапондықтардан гөрі күшті әрі жарқын етіп көрсететіні көрсетілген
Ішкі тәжірибені олардың сыртқы көріністерімен қалай байланыстыратындығымызда да айырмашылықтар бар. Жүздерді белгілі бір эмоциялардың көріну дәрежесі бойынша американдық қатысушылар өздерінің сыртқы көріністеріне ең жоғары рейтинг берді. Жапондықтар өздерінің ішкі тәжірибелеріне ең жоғары баға берді.
Эмоциялар мәдени құбылыс па?
Сезімдер мен эмоциялардың механизмі биологиялық болғанына қарамастан, біз оларды өскенде өз мәдениетіміздің призмасы арқылы сезінуді үйренеміз. Бізге эмоцияны тежеу - немесе керісінше адамдарға бейімділігін көрсете отырып, кең күлімсіреу жақсы деп айтады. Мысалы, көптеген батыс мәдениеттерінде ұят теріс деп қабылданады. Шығыс мәдениеттерінде ұят ұят пен қарапайымдылықпен бір деңгейде болса, бұл адамның әдептілік пен әдептілік сезімінсіз еместігін көрсететін жақсы эмоциялар.
Эмоция әр түрлі мәдениетте.
Эмоцияны білдіру ережелеріндегі мәдениеттер арасындағы айырмашылықты көрсететін 1970 жылдардағы адамдар арасындағы қатынастар психологиясынан классикалық тәжірибе: американдықтар мен жапондар экшн-фильмдерді тамашалады. Екі елдің еріктілері фильмді жалғыз өздері тамашалап, олардың бет-әлпеттерінде ұқсас эмоцияларды білдірді. Алайда, басқалардың көзінше жапондықтар жағымсыз эмоцияларды күлімсіреп бүркендіреді. Америкалықтар, керісінше, оларды білдіре берді. . Адам эмоциясын түсіндіруде мәдениетаралық айырмашылықтар да бар. Адамдардың назарын тұлғаны қабылдауға бағыттайтын жерлерді тіркеу мақсатында көздің қимылын бақылайтын зерттеулер әр түрлі мәдениеттерде адамдардың ақпаратты әр түрлі таңдайтынын көрсетті.
Эмоция әр түрлі мәдениетте.
Бұл айырмашылықтардың мүмкін болатын түсіндірмелерінің бірі - эмоцияларды білдіру ережелері, бұл адамдарға оларды қатты қадағалайды дегенді білдіреді. Бұл адамдарға шынайы эмоционалды күй туралы көбірек ақпарат береді. Қатаң ережелері жоқ елдерде адамдар бет әлпетіне көп көңіл бөледі, себебі бұл беттің ең айқын бөлігі. . Жапонияда эмотикон эмоцияны негізінен көз арқылы, ал Америкада негізінен ауыз арқылы жеткізеді.  Бұған мысал мәдениеттерде қолданылатын эмотикондардың мысалдары. Көздер эмоцияны Азия мәдениеттерінде қалай бейнелейтініне назар аударыңыз, ал ауз Батыс сезімдерін көрсетеді:
Басқа мәдениетке ауысқан адамда эмоцияны қабылдау немесе білдіру өзгере ме? https://youtu.be/RGfnvI6_d1A

2. Эмоционалдық интеллектіні дамыту бағдарламасын құру.
Эмоционалды интеллект немесе EQ (ағылш. emotional intelligence) - адамның эмоцияларды тану, басқа адамдардың ниеттерін, уәждері мен тілектерін түсіну, сондай-ақ практикалық мәселелерді шешу үшін өз эмоциялары мен басқа адамдардың эмоцияларын басқару қабілеті дағдылары мен қабілеттерінің жиынтығы. Эмоционалды интеллект-соңғы онжылдықтағы ең танымал ұғымдардың бірі. Дүниежүзілік экономикалық форумның сарапшылары оны 2020 жылы ең маңызды 10 дағдыға енгізді. Егер эмоционалды интеллект дамымаған болса, адамға өз эмоцияларын тану және басқа адамдардың жағдайын оқу өте қиын.
Brighton School of Business and Management мәліметтері бойынша, жұмыстағы EQ hard skills-тен екі есе маңызды, ал сұралған қызметкерлердің 44% - ы бұл көрсеткішті тиімді көшбасшылардың ерекшелігі деп санайды. EQ деңгейі жоғары болса, сіз жасай аласыз:
⮚ жұмыс қысымымен және күйзелісімен күресе аласыз;
⮚ келіссөздер кезінде өзіңізді және басқаларды тиімді басқарасыз;;
⮚ командамен тиімді жұмыс атқара аласыз;
⮚ жанжалдарды шешесіз.

Өзін-өзі тану-бұл адамның өз эмоциясы мен мотивациясын дұрыс түсіну, оның күшті және әлсіз жақтарын бағалау, өмірдегі мақсаттары мен құндылықтарын анықтау қабілеті.

Өзін-өзі реттеу-бұл сіздің эмоцияларыңызды басқара білу және импульстарыңызды ұстау.

Мотивация - бұл мақсатқа жету үшін оған ұмтылу қабілеті.

Эмпатия - бұл басқалардың эмоцияларын түсіну, шешім қабылдауда басқалардың сезімдерін ескеру және басқа адамдарға эмпатия болу қабілеті.

https://youtu.be/AXVu7brOG_c

https://youtu.be/ParxvOOsjsk

Адамның ерік-қасиеті мен өзін-өзі реттеу психологиясы:
1. Тәуелсіз қоғамдағы тұлғаның «ерік бостандығы» тұжырымдамасы: Ерік-Əрбір жеке адамнық ерікті іс-əрекеттерінін өзіндік синаты бар. Бұл сипат қоғамдық манызды жұмыстарды орындау үшін мəні аз іс-əрекеттерді соған бағындырып, өзінін. жеке мақсатынан бас тартып отырады. Ерік — адамнын қарқынды іс-əрекетін білдіретін процесс. Сөйтіп, адамнын мінез- кұлкы мен əрқилы істерді орындауға үмтылуы маңызы зор, мақсатты істерді орындау-а бағытталады. Адам еркінін, көрінісі оныд саналы түрдегі іс-əрекетінен байқалады. Қиын-қыстау жағдайлардан жол тауып шығуға жетелейді, соны жұзеге асыруға қажетті құрал табады.

Ерік бостандығы — істі біле отырып, шешім қабылдау қабілеті. Алайда, Ерік бостандығы көп жағдайда түйсіктік-тылсымдық деңгейде жүзеге асады. Ол дұрыс шешім қабылдау мен оны жүзеге асыру, бастаған істі соңына дейін жеткізу, тəжірибе, білім, мəдениет, т.б. алғышарттардан қуат алады. Ерік бостандығы адамның дамып, жетілуі нəтижесінде қалыптасады. Көне рулық қоғамда Ерік бостандығының өрісі тар болды. Жеке адам үшін Ерік бостандығы, белгілі бір қауымдастықтың мүшесі болып, жат бірлестіктерден азат болумен шектелді. “У ішсең — руыңмен” деген қанатты сөздің мəні осында. Тоталитарлық қоғамдарда да ерік бостандығының аясы тар, шектеулі болады. Себебі, бəрін де жеке тұлғадан тыс тұрған əлеуметтік күш, мемлекет, партия, көсем, т.т. шешіп отырады.

Ерік бостандығы шын мəнісінде адам құқыларын қастерлейтін қоғамда ғана жүзеге асады. Тек азаттық бар жерде жеке тұлға өз еріктілігін көрсете алады. Филос. əдебиетте ерік бостандығы сан түрлі пікірталастың нысаны болды. “Адамның еркі сыртқы себептермен айқындала ма, əлде адам өз əрекетінде толық азат па” деген сұрақтың жауабы əр түрлі. Детерминизм теориясы бойынша, əрбір əрекеттің жеке себебі бар, ерік бостандығы шектеулі. Барлық əрекет сыртқы күштердің əсерімен алдын ала айқындалып қойылған делінген пікірді фатализм деп атайды. Тағдыр, жазмыш сияқты ұғымдар осыған сүйенген. Шексіз ерік бостандығын дəріптейтін көзқарасты волюнтаризм деп атайды.

https://youtu.be/Vs7xTBBhLRM
2. Кәсіби маманның ерік қасиеттерінің дамуы.

Әрбір адам өз алдына жеке тұлға, индивид. Әрбір адам қоғамның бір бөлшегі. Әрбір адамның өзінің әлеуметтік орны бар. Ол студент, оқушы, ана, әке, ұстаз т.б болуы мүмкін. Адамның өмірге келгендегі мақсаты мен арманы арқылы адамның кім екендігін байқай аламыз. Әрбір адамның өзіндік дамуы мен тұлға болып қалыптасуы үлкен рөл атқарады дегім келеді. Себебі, бүгінгі жас, ол ертеңгі ұрпақ. Ол – ертеңгі мемлекеттің болашағы яки маман иесі.
Бір сәтке белгілі бір тұлғаның кәсіби маман болғанға дейінгі кейіпіне үңілсек дегім келеді. Ол, өсе келе, өмірден алған сабақтарын ой – елегінен өткізіп, сан қиындықтар мен тосқауылдардан, толқыннан аман – есен өткен қайық секілді. Бұл жерде, айтпақ ойым – өзіңе деген сенімің мен ерік – жігерің.
Жалпы, адам өзінің армандаған арманы мен мақсатына міндетті түрде жетеді дегенді естуіміз бар, әлбетте. Тек, оны өздеріне сенгендер және талмай еңбектеніп, ақыл, қайрат, жігерді бірге алып, шыңды бағындыра алғандар ғана осы сөздің растығын мәлімдейді .
Адам үнемі жетіліп отыруы тиіс. Бұл ауқымды тақырып дер едім. Себебі, бұл тақырыпта бос уақытыңды қалай өткізген дұрыс, кітапты қалай таңдауға болады, тайм – менеджмент деген не, күнделікті әдеттер, пайдалы, ойлау қабілетің мен сананың ашылуына жол жасайтын кинолар немесе хобби, олар тым көп. Әрбір адам өзіне не қажет екендігін білмейінше, оны зерттеп түсінгенінше, өмір лезде, әп – сәтте өтіп кетеді дегім келеді. Өмірде белгілі бір нәрсеге деген қызығушылық пен жақындарыңа сыйлаған қайырымдылық пен жақсылық өмірге деген құлшынысыңды арттырады дегім келеді. Әркімнің өзінің шындығы бар, тек ақиқат біреу. Яғни, біреуге алты саны тоғыз болып көрінуі мүмкін.
Ал енді, әр маманның ерік – жігерінің бар болуы, ол өте  маңызды болып табылады. Неге десеңіз, себебі маманның ерекшілігі оның кәсібилігінде, шеберлігінде дегім келеді. Ал, ондай дәрежеге жету тек мықтының мықтысында. Мысалға, өзімнің өмірлік тәжірибе сүйене отырып, бір ойға тоқталғым келіп отыр. Жетістікке жетіп, сан мадақтамалар алып, өз мақсатыңа жету – ол қиынның қиыны, тек өзіңнің сүйген ісің болса, ол бір қатты шаршап – шалдыққаннан кейін, дем алып, анаңның өзіңе берген, дәмі бал татыған шәй сияқты дегім келеді. Көрермендер тек жетістіктің өзін көреді. Ал, сол шыңның не болмаса әрбір айсбергтің астында оның негізі – қызықтары мен шыжықтары қатар жүретінін көре алмайды. Міне, ерік – жігері мықты, өзіне сенімді болу арқылы адам бағындырмас асуларды алады дегім келеді.

https://youtu.be/NaFOOn8BK18

Тұлғаның даралық-типологиялық ерекшеліктері:
1. Тұлғалық ресурстар ұлттық сананы сақтау мен дамытудың факторы ретінде:
Тұлғаның қалыптасуы мен дамуы үлкен мəселе екенін бір сөзбен жеткізіп айту өте қиын. Биологиялық тіршілік иесі ретінде өмірге келген адамның əлеуметке қосылып адам болып тұлғалануының негізінде жатқан нəрсе сөзсіз осы – тұлғаның кəсіби дамуының психологиялық ерекшеліктері екендігі еш дау тудырмаса керек.
• Тұлғаның қалыптасуы мен дамуы үлкен мəселе екенін бір сөзбен жеткізіп айту өте қиын. Биологиялық тіршілік иесі ретінде өмірге келген адамның əлеуметке қосылып адам болып тұлғалануының негізінде жатқан нəрсе сөзсіз осы – тұлғаның кəсіби дамуының психологиялық ерекшеліктері екендігі еш дау тудырмаса керек.
• Адамның эволюциялық даму жолында тек еңбек əрекеті ғана, яғни адамды адам еткен еңбек екенін көреміз. Осылайша, адам еңбек əрекеті арқылы қарадүрсін жабайы қоршаған ортаны игерілген, өңделген мəдени ортаға айналдырып өзгертті жəне өзі де өзгерді əрі мəдениленді. Осындай жасампаздық əрекеті арқасында адам қарапайым еңбек əрекетін күрделендірді əрі түрлендірді. Еңбек бөлінісіне байланысты орай болған күрделі еңбектен жеке-жеке кəсіп түрлері бөлініп шығып, кəсіппен айналысқан адамдар белгілі бір білімдерді игеріп, дағдылар қалыптастырып, тəжірибе жинақтап, шеберліліктерін шыңдап барып кəсіпке кіріскен.
Адамның тұлғалық дамуы мен кəсіби дамуы арақатынасы əрине бар. Ол қоршаған ортаға, адамдарға, материалдық жəне рухани мəдениет заттарына, отбасына жəне өз мамандығына деген жақсы қатынастардан байқалады. Сонымен, кəсіби дамудың негізгі ерекшеліктері - кəсіби байлықтар приоритеті, жұмысқа кірісіп кету, берілу.
• Адамның тұлғалық дамуы мен кəсіби дамуы арақатынасы əрине бар. Ол қоршаған ортаға, адамдарға, материалдық жəне рухани мəдениет заттарына, отбасына жəне өз мамандығына деген жақсы қатынастардан байқалады. Сонымен, кəсіби дамудың негізгі ерекшеліктері - кəсіби байлықтар приоритеті, жұмысқа кірісіп кету, берілу.
• Сондықтан да, қазіргі ғылымдағы кəсіпке дайындалу ұғымы, бір жағынан топтардың, таптардың, ұлттардың жалпы əлеуметтік жүйесінің құндылық стандарттарымен, екінші жағынан тұлғаның мотивациялық бағдарлауымен тығыз байланысты. Қоғамдағы маңызды құндылықтар интериоризациясы мінез-құлықтағы əлеуметтік нормативтерді игеру арқылы келеді. Құндылықтық бағдарлау қоғамдық маңызды істерде жəне мінез-құлықтарда пайда болатын сананың, мінез-құлықтың белгілі бір бағыттылығында өзін көрсетеді немесе өзі жөнінде мəлімет береді.
• Индивидті, кəсіби жəне тұлғалық даму темптерінің сəйкес болуы дегеніміз адамдардың өзін-өзі еңбекке бейімдеуі жəне оны жүзеге асыруымен сипатталатын қатынас [1].
• Жалпы айтқанда, адамның индивидті, тұлғалық жəне кəсіби дамуы оның индивидуалды   өмірінде   өзара   əрекеттесіп,   кəсіби   өмір   сценарийінің   кең спектірін құрайды. Адамның шыңға жетуі тұлғалық кəсіби қалыптасуының əр кезеңдерінде орналасады.
• Кəсіби қалыптасу адам өмірінің ұзақ кезеңін қамтиды (35-40 жыл). Осы уақыт аралығында өмірлік жəне кəсіби жоспарлар өзгереді, əлеуметтік жағдайлар мен жетекші іс-əрекет ауысады, тұлға құрылымының қайта құрылуы жүреді. Осыған байланысты кəсіби қалыптасудың үздіксіз процесінде кезеңдердің бөліну критерийлері туралы сұрақ пайда болады
2. Қазіргі студенттің психологиялық портретін құру: «Студент» тeрмині латын сөзінен шыққан, орысшаға аударғанда іждағатты жұмыс жасайтын, әртүрлі іс-әрекеттермен шұғылданатын, яғни білім алуға ынталанған адам.
Студeнт белгілі жастағы адам және жеке тұлға ретінде сипатталуы мүмкін: психологиялық жағы – психологиялық үдерістер, жағдайлар және қасиеттердің бірлігін көрсетеді. Психологиялық жағынан, ең бастысы, психикалық үдерістердің жүзеге асуына, психикалық жағдаяттардың пайда болуына, психикалық құрылымдардың көрінісіне тәуелді болатын – психикалық қасиеттер (бағыттылық, темперамент, мінез-құлық, қабілеттер). Дегенмен, нақты студентті зерттеу кезінде, әр индивидтің ерекшеліктерін, олардың психикалық үдерістерін және жағдаяттарын ескеру керек.
Бұл жақтaрын зерттеу студенттердің қасиеттері мен мүмкіндіктерін, оның жасына байланысты және тұлғалық ерекшеліктерін көрсетеді. Сонымен, егер студентке белгіл жастағы адам деп қарасақ, оған қарапайым, құрама және сөз сигналдары, абсолютті және әртүрлі сезім анализаторлар оптимумы, күрделі психомоторлық құрылымдардың және басқа дағдылардың иірімділігі тән болады. Басқа жастағы адамдарға қарағанда, жасөспірімдік шағында оларда үлкен жылдамдықтағы оперативтік еске сақтау, және зейіннің тез басқаға ауысуы, вербалды-логикалық есептерді шығаруы және т.б. мүмкіндіктері басым болады.
Сонымен, студенттік жас барлық алдындағы психологиялық, даму үдерістеріне негізделген ең жоғары, «шың» жетістітерге жетуімен сипатталады.
Егер студент жеке тұлға ретінде зерттелсе, онда 18-20 жас – адамгершілік және эстетикалық сезімдерінің ең көрнекті дамыған, мінез-құлықтың қалыптасу мен тұрақтану кезеңі, және, ең маңыздысы, ересек адамның әлеуметтік ролінің толық кешенін игеру: азаматтық, кәсіби-еңбектік және т.б. Бұл кезең «экономикалық белсенділіктің» басталуымен байланысты, демографтар оны адамның жеке өндірістік іс-әрекетке кірісу, еңбек биографиясының басталу және өзінің меншікті от басын құру кезеңі деп түсінеді. Бір жағынан, мотивацияның, барлық құндылық бағдар жүйесінің өзгеруі, келесі жағынан – мамандандырылуына байланысты арнайы қабілеттердің қарқынды қалыптасуы, бұл жасты мінез-құлық пен интеллектінің тұрақтануының орталық кезеңі сипатында бөліп көрсетеді. Ол спорт рекордтарының, көркем шығармашылықтың, техникалық және ғылыми жетістіктердің уақыты. Студенттік жас - интеллектуалдық және физикалық күштің дамуының көптеген оптимумдарына жететін кезең болып сипатталады. Бірақ, кейбір кезде осы мүмкіндіктер мен олардың нақты жүзеге асуының арасында «қайшылықтар» қатар жүреді. https://youtu.be/azXPNktiEyo

# data[].attributes.body
1-ші такырып бойынша проблемалык кейстерге анализ.
Психология:
Негізін қалаған австриялық психиатр,психолог Зигмунд Фрейт болды.Ол тоқыраудан шығудың жолын медицина және психологияға өзіндік байланыстырып отырды. Фрейт өзінің ғылыми ізденістері психотерапевттік тәжірибеден талдаудан және жинақтаудан бастауы кездейсоқ емес.одан кейін жинақтаған тәжірибені психологиялық теорияға айналдырды. Фрейт үшін негізгі ұғымдарға сана және санасыздық жатады. Оның негізгі өкілі Маслау болды. Маслау адам іс-әрекетінің мінез-құлқының қайнар көзі адамның үздіксіз өзін-өзі тануға,анықтауға ұмтылуы деп түсіндірді. Өзін-өзі айқындауға қажеттілік әртүрлі қызметті қамтиды.Бұл гуманистік қажеттілік. Демек,адамға жақсылық істеуге ұмтылу.

Когнитивті психология. Онда ішкі когнитивтік үлгі мен тану үрдісінің белсенділігінің рөлі атап өтілді. Когнитивті психологияның негізгі зерттеу саласы-таным процестері-ес,тіл мен сөйлеудің психологиялық негіздері, қабылдау, есептерді шешу, ойлау, қиял және когнитивтік даму.

Қазіргі психологияның негізгі бағыттары. Қазіргі кездегі кең таралған ғылыми бағыт. Бұл бағыт 60 жылдары АҚШ-та пайда болды. Бұл негізінен бихеовиризмге танымдық процестер мен дамуды жоққа шығаруға қарсы бағыт болды. Когнетивті психологияның белгілі өкілдеріне Бруннер, Фестенгер, Саймон жатады. Қазіргі кезде бұл бағыттың бірнеше нұсқалары қалыптасты.

Бихоевиризм. ХХ ғ.бас кезінде қалыптасқан психологиялық бағыттардың бірі. Бұл кезде АҚШ-та мінез-құлық мәселесі жақсы дамыды. Бихеовиризм бағытының көрнекті өкілі ағылшын ғалымы әрі психологі Уотсон болды. Қазақша аударғанда мінез-құлық деген мағынаны білдіреді. Ол психологияны сана емес, мінез-қүлық деп айтты. Ол адамның туылғанынан өлгенге дейінгі мінез-құлықты зерттейді.

Гуманистік психология. Ол бихеовиризм мен психоанализ теориясына қарсы бағытталған.Негізін салушы басты мақсаты мен адам проблемасын түсіндіркде бихеовиризм мен фрейдизм кемшіліктерін түзету және бірден-бір дұрыс өмірлік психологиялны таңдау болып табылады.

Гештальт психологиясы. Психологиялық бағыт ретінде Германияда пайда болды және ХХ ғ. І жарт.көптеген Еуропа елдерінде жүргізіліп жатқан психологиялық зерттеулерге ерекше әсер етті.Оның ішінде біздің елімізде (соғысқа дейінгі жылдарда) кеңінен тарады.Гештальт психологтар психикалық құбылыстардың қиын да тұтас жүйесін қалыптастырудың өзіндік заңының өмір сүруі және жұмыс істеуі туралы айтқан болатын.

Гештальт психологияның көптеген өкілдері психологиялық білімнен,басқа жаратылыстану ғылымдарының салаларының бірінен базалық білім алды,бұл олардың психологиялық көзқарасына ерекше ықпал етті.В.Келер,мәселен,физиканы оқып үйренді және қабылдау мен ойлау үрдістерін түсіндіруде қажетті білімді пайдаланды.В.Келер кез келген құбылыс пайда болады және белгілі бір жүйенің бөлігі ретінде өзіндік ерекшелік сипаттамасын алады деп жазды.

Гештальт психологияны ұстанымдары мен қағидалары жеке тұлға және тұлғааралық мінез-құлыққа қолдануды өзінің теориялық және экспериментальды зерттеулерінде К.Левин іске асырды.Левиннің айтуынша,физикалық бірлікте емес,психологиялық тұрғыдан анықталуы қажет,демек,адамдардың оған әсер ететін субъективтік қабылдауы арқылы беріледі.
https://youtu.be/GaNejsa3M68
https://youtu.be/yFF0DQcF2bo
https://youtu.be/pnB8uh37SWs
2.Заманаун жеке тулганын калыптасуындагы
жене когамдык сананын дамунданы
психология мен психологиялык білімдердін мані.

Тұлға қалыптасуының алғашқы кезеңі мектепке дейінгі жас. Тұлғаның əлеуметтену процесі адам өмірінің алғашқы сағаттарынан басталады. Бірақ алғашқы үш жыл өмірдің тарих алды, яғни оның дамуына қажетті жағдай туғызу кезеңі болып табылады. Элькониннің жіктемесі бойынша бұл нəрестелік кезең делінеді. Мектепке дейінгі кезең - (3-7 жас) алғашқы этикалық нормалар қабылданатын кезең. Баланың негізгі қызмет түрі рөлдік ойын. Осы кезеңде бала идентификация арқылы ережелерді, нормаларды, критерийлерді қабылдайды. Бұл процесс дəнекер үлкен адам арқылы жəне құрбысы арқылы жүзеге асады. Балалардың жүріс-тұрысына үлкен адамдар, олардың қимыл- Жасөспірімдік кезең (10-11, 13-14 жас). Бұл жастағы балалардың негізгі қызметі айналасына айрықша назар аудару. Сонымен қатар, бұл жаста араласудың ерекше нысаны – құштарлық (интимдік) қатынас пайда болады.
Жасөспірімдік шақтың алғашқы кезеңінде құрбыларға деген бағдарда бұрылыс болады. Құрбылармен сөйлесу жəне мұндай қатынастардағы жақсылық жасөспірім үшін үлкен құндылық. Кольбергтің жіктемесі бойынша, бұл кездегі құндылықтың қалыптасуындағы негізгі рөл эмоцияға беріледі. Оның ойынша, дəл осы жасөспірімдік кезде эмоция дамуының психологиялық сатысы басталады.
Жастық кезде (15-18 жас) тұлғаның негізгі компоненттері қалыптасады. Олар мінез, жалпы жəне арнайы қабілеттер. Тұлғаны қалыптастыратын қиын компоненттер үлкен өмір табалдырығын аттаудың алғышарттары болып табылады. Бұл кезеңнің негізгі ерекшелігі, өзіндік рефлексияның күшеюі, яғни өзінің тұлғасын тану, өз қабілеттерін бағалау. Осы кезде венгр философы П. Хайдудың айтуынша білім алу кезінде эмоционалдық бағалау мен уайымдау болмаса, индивидтер позитивтік құндылықтарды тек сөз жүзінде вербалды деңгейде ғана қабылдайтын болады. Сонымен əлеуметтік нормалар мен жалпы қабылданған принциптерді рационалды бағалау, саналы ішкі қабылдаудың негізгі жағдайы болып табылады.
Жоғары оқу орындарында кəсіби дайындыққа оқу процесін ұйымдастыру ерекшеліктері, ұстаздар мен топтағы қарым-қатынас ерекшеліктері, оқу-тəрбие шаралары т.б. жағдайлар əсер етеді. Бұл ықпалдарды көптеген зерттеушілер жұмысынан байқауға болады. Б.С. Круглов, А.В. Петровскийлердің айтуларынша, оқытуды ұйымдастыру кезіндегі дəстүрлі емес нысандар құндылықтық бағдарлардың қалыптасуына əсер етеді. Сонымен, бұдан көрініп тұрғандай белгілі бір құндылықтың пайда болуы кəсіпке бейімделуге септігін тигізеді. Оқыту процесі кезінде, кəсіптік оқыту кезінде студенттердің бойында құндылықтық бағдарларды қалыптастыруға үлкен əсер тигізетін тұлға ұстаз болып табылады. Ол ұстаздың оқыту процесін ұйымдастыруына жəне оның мазмұнына байланысты

3. Тиімді емір суруге улес косатын псохология гылым жане практика ретінде (бизнестегі,спорттагы, денсаулык сактаудагы, жарнамадагы
психология)
Психология адам өміріндегі көкейтесті психологиялық мәселелерді шешуге бағытталады. Психология ғылымының теориясы мен тәжірибесіндегі озық жетістіктерді қолдану арқылы адам баласы өз өмірінің сценаристі, режиссері және актері ретінде дамуын, оның зияткерлік және тұлғалық дамуын қамтамасыз етудің мүмкіндігі артады. Алайда, қазіргі жаһандану заманындағы қоғамда адамдардың жан күйзелісін басу үшін ғылыми-әдіснамалық негізі жоқ, түрлі бақсы-балгерлік әдіс-тәсілдердің ықпалынан оңалмас зиян шегу жайттары да аз кездеспейді. Сондықтан психология ғана адам баласының тұлға, маман ретінде психологиялық сауаттануын қамтамасыз етіп, оның психологиялық құзіреттілікке жетуіне, психологиялық мәдениетті игеруіне ықпал етеді.Жалпы психология ғылымдар жүйесінде жас ғылыми сала болып табылады. Ал қазақстандық психология ғылымының негіздері өте ертедегі даналардың ұлағатты ойлары мен тағылымы мол еңбектерінен, қазақ халқының ауыз әдебиетіндегі психологиялық мазмұннан бастау алғанмен, оның ғылым ретінде орнығып, қарқынды дамуына көп уақыт бола қойған жоқ. Психология өте көп ғылыми салалардан тұрады. ХХ-ғасырдың орта тұсында ресейлік танымал ғалым К.К. Платонов оның 100-ге тарта салаларын ажыратып, жіктеген еді. Одан бергі қаншама 7-8 онжылдықта бұл сан еселеп артқан шығар. Осы салалардың арасында педагогикалық психология ерекше орын алады. Себебі дәл осы педагогикалық психология саласындағы зерттеулерге байланысты Қазақстанда ғылыми психология пайда болып, қазір де қарқынды дамуда деуге болады.
Психология изучает закономерности возникновения, развития и функционирования психических процессов, состояний, свойств личности, занимающейся той или иной деятельностью, закономерности развития и функционирования психики как особой формы жизнедеятельности.

Предметом   психологии являются: психика, ее механизмы и закономерности как специфическая форма отражения действительности, формирование психологических особенностей личности человека как сознательного субъекта деятельности.

В качестве основного объекта   психологии выступают социальные субъекты, их жизнедеятельностные связи и отношения, а также субъективные и объективные факторы, содействующие или препятствующие достижению ими вершин в жизни и творческой деятельности.

Основные задачи  психологии:

– изучение механизмов, закономерностей, качественных особенностей проявления и развития психических явлений;

– изучение природы и условий формирования психических особенностей личности на разных этапах ее развития и в различных условиях;

– использование полученных знаний в различных отраслях практической деятельности.

Все методы психологии могут быть разделены на три группы: 1) объективные методы психологии; 2) методы описания и понимания психологии человека; 3) методы психологической практики.

Объективные методы психологии :

• наблюдение (сплошное, выборочное);

• эксперимент (лабораторный, естественный, формирующий);

• тестирование (достижений, способностей, профпригодности и др.);

• анализ продуктов деятельности (графологический, контент-анализ, анализ рисунков и др.);

• опрос (анкетирование, беседа, интервью);

• математическое моделирование и статистический анализ.

Методы описания и понимания психологии человека

• интроспекция; • самоотчет; • включенное наблюдение; • эмпатическое слушание; • идентификация и др.

Методы психологической практики

• психотерапия; • психологическая консультация; • психокоррекция; • психотренинг и др.

https://youtu.be/2gmq7d7q4_I

https://youtu.be/jKo4DJRJjp8

Мәдениеттану: 1. Теориялар мен мектептердін негізгі
мадениеттанулык багыттары.

Тарихи тұжырымдарға сүйенсек, мәдениеттану жеке пән ретінде XІX ғасырдың соңғы ширегінде қалыптаса бастады. Сондықтан да оны әлі де болса буыны бекімеген жас ғылымдар саласына жатқызамыз. Мәдениеттану - әлеуметтік-ғылыми және гуманитарлық білімдердің тоғысында қалыптасып келе жатқан, ғылымның салыстырмалы жас саласы. Мәдениеттану терминін ғылыми қолданысқа бірінші болып АҚШ мәдени антропологы Лесли Уайт енгізді. Ол өзінің "Мәдениет туралы ғылым", "Мәдениет эволюциясы" және "Мәдениет ұғымы" атты еңбектерінде мәдениеттану басқа қоғамдық немесе гуманитарлық ғылымдардан жоғары тұрып, олардың әмбебапты тұжырымдамасы болады деген пікір айтты. Ол мәдениеттануды, антропологиядан бөлініп шыққан, қоғамдық ғылымдар кешеніндегі дербес ғылым ретінде қарастырады.
Мәдениеттану ғылыми пән дәрежесіне жету мақсатында, сөзсіз мәдениет археологиясына сүйенеді, оның генезисін, өмір сүру мен дамуының құпияларын ашып, мәдени мұрагерліктің тәсілдерін жетілдіреді. Бұл жұмыс үш дәрежеде жүзеге асырылады: 1) мәдениетті, оның базистік негіздерін сақтау: 2) мәдениетті жаңғырту, мәдениеттің дамуына жаңаша ықпал ету; 3) мәдениетті трансляциялау немесе мәдениет әлемін халықтың игілігіне айналдыру. Бұл үш дәреженің арқасында мәдениеттің сандық-салалық (ғылым, техника, өнер, филисофия, экономика т.б.) сапалық сипатын тереңірек ашып көрсетумен қатар, мәдениеттің құрылымын, тұтастығын, даму заңдылықтарын ашып көрсетуге мүмкіндік аламыз.
Мәдениетке деген түрлі ұстындар белгілі бір мәдениеттанулық мектептердің шектерінде қалыптасты. Негізгі мәдениеттанулық мектептердің қатары:
1  мәдени-тарихи мектеп
2  социологиялық мектеп
3  рәміздік мектеп
4  құрылымдық мектеп.

Әлеуметтану жане саясаттану: 1.Заманауи когамды тусінудегі әлеуметтанудын ролі. «Элеуметтік киял» тусінігіне аныктама
беру (Бринкерхоф Д., Уэйтс Р., Ортега С.
Элеуметтану негіздері, Гидденс Э. Социология).
Элеуметтік киялды игеру мен элеуметтанудын тиімділігін кору заманауи адама кажеттігін ашып берініз.
Әлеуметтану осы функцияларды орындаған жағдайда, ол қоғам мен әр адамның өмірінде маңызды орын ала алады. Социология әлеуметтік шындық және ондағы өзгерістер туралы білімді қалыптастыруға ықпал етеді, әлеуметтік даму процестерінің логикасын түсіндіреді, адамға қоғамдағы өз орнын анықтауға, өмірлік жолды таңдауға және өмір перспективаларын білуге, жеке күш-жігерін әлеуметтік қайшылықтарды шешуге шоғырландыруға көмектеседі. Біздің күндерімізде, Совет Одағы ыдырағаннан және бұрынғы кеңестік республикалардан жаңа тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан кейін әлеуметтанудың маңызы өте өсті. Қазір біз өтпелі кезеңде, тоталитарлық, авторитарлық қоғамнан либералды-демократиялық қоғамдық тәртіпке ауысу кезеңінде өмір сүріп жатырмыз. Бұл ескі қоғамдық құрылыстың негіздері жойылып, жаңасы ауыр азаппен дүниеге келген уақыт. Украинада мемлекет құру және ұлтты консолидациялау процестері түбегейлі өзгеріске ұшырап отыр. Тоталитарлық жүйенің қалдықтары мен «кеңес адамының» тиісті менталитеті, бұрынғы экономикалық қатынастар әлі күнге дейін сақталып отырғандығымен жағдай күрделене түседі; өтпелі кезеңнің стратегиясы жоқ, демократияға көшудің жолдары мен бағыттары нақты көрсетілмеген. Украинада демократиялық қоғамның табысты қалыптасуы және оның әлемдік қоғамдастыққа толыққанды енуі үшін мұның бәрін тезірек жеңу керек. Сондықтан әлеуметтанудың рөлі қазір артып келеді, өйткені ол қоғамның нақты жағдайы, ондағы өзгерістер, біз бұрын кездестірмеген жаңа процестер мен құбылыстар туралы білім бере алады. Әлеуметтану сонымен қатар болашақтың даму тенденциясын нақтылауға, алдағы жылдарға және одан да алыс болашаққа ғылыми негізделген болжам жасауға көмектеседі.
2. Элеуметтанулык киялды багыт ретінде
колдана отырып, казакстандык жане озге когамдардагы баспанасыз адамдардын элеуметтік жагдайын сипаттаныз.Әртурлі алеуметтанулык
мектептердін, агымдардын, теориялык багыттардын, негізгі идеяларын кесте турінде салыстырыныз,өкілдері-мeн олардын басты енбектерін
корсетініз (О. Конттын, Г. Спенсердін, Э.
Дюркгеймнін Библиографиялык очерктерін караныз (Ритцер Дж., Степницки Дж. Әлеуметтану теориясы, Ритцер Дж.
Современные социологические теории).
Баспана - әлеуметтік жағдайдың белгісі тәрізді.Баспана яғни жеке пәтер немесе өз үй жайы яғни өзгелерден оқшаулайтын төл шаршы метрлері болуы әрбір адамның материалдық қаржылық,қоғамдағы рөлінің, әлеуметтік жағдайының айнасы саналады. Баспана мәселесі әлі күнге дейін болып жатқан қоғамдағы ірі мәселелердің бірі. Әсіресе ірі қалаларда Алматы мен Астана мегаполис жерде көп, себебі бұл қалалардың халқының көп шоғырлануында.Дегенмен қандай өңір аймақтарда болмасын көпбалалы баспанасыз отбасыларды да кездестірудеміз. "Баспанасыздар" кезегі аталғанымен анығында, бұл - мемлекеттен үй алуға дәмелі жандардың, үкімет қолдауына үмітті азаматтардың тізімі десекте болады.Тіпті, 90 жылдардың аяғынан -2000 жылдардың басынан бері кезек күтіп жүргендер бар. Ал коммуналды тұрғын үй қорынан жылда берілетін пәтерлер саны елорданың өзінде жүзден аспайды. Мұндай қарқынмен баспанаға мұқтаж тұрғындардың қатары алдағы жүз жылда сирей қоймайды. Сондықтан жеке шаршы метрге иелік етуді көздеген азаматтар баспаналы болу үшін өз бетінше қам жасауға мәжбүр.Ал "Қолжетімді баспана-2020" секілді мемлекеттік бағдарламалар тығырықтан шығудың бірқатар амалын ұсынады. Мемлекеттік органдар бұл бағдарламаға әзірлікті 2012 жылы бастаған болатын.Қазақстан заңнамасына сәйкес әр жанға шаққандағы норма 18 шаршы метрден келеді.Үш адамнан тұратын отбасыға тиесілі шаршы метр көлемі 54 қана. Үй бағасының тым қымбат болуы нарықтағы ұсыныс пен сұраныстың ара қатынасындағы айырманың үлкендігінде жатыр. Жалпы айтқанда әлеуметтік тұрғын үй мен эконом санаттағы үйлердің тапшылығы тұрғын үй нарығындағы теңгерімсіздікті ұлғайтса, алыпсатарлар мен көлеңкедегі капитал жағдайды одан әрі ушықтыра түсуде. Дамыған мемлекеттердің көбінде эконом санаттағы пәтерді сатып алу үшін отбасылар 3.5- 4 жыл ақша жинаса жеткілікті. АҚШ тұрғындарының өз қаражатына тұрғын үй сатып алу мүмкіндігі бұдан да жоғары. Америкалықтар орта есеппен 54 шаршы метрлік пәтерді екі жылдай уақытта сатып ала алады. Ал Германияда мұндай баспана сатып алу үшін қаражат жинау мерзімі-4.5 жыл, Ұлыбритания мен Жапонияда -6жыл, Франция мен Италияда шамамен 7 жыл. Ал Қазақстан, Ресей Беларуссияда -8-9жыл деп есептелген. Бұл көрсеткіштердің барлығы әрбір елдегі жалақы санымен жер көлеміне байланысты. Мемлекеттік баспана бағдарламаларының ойдағыдай жүзеге асуы құжаттық деректер мен сандық көрсеткіштермен шектелмесе керек. Себебі он жыл бұрын қолға алынған тұрғын үй мәселесі әлеуметтік баспана тапшылығын әлі күнге дейін жоя алған жоқ. Әсіресе жас отбасылар , көпбалалы отбасылар ,студенттер үшін үй алуға шамалары келмейтін адамдарға қиын. Олар ай сайын пәтерақы төлеп немесе туысқандарының үйлерін жағалап жүруде. Сондықтан бұл салады әлі қыруар қаржы жұмсап мемлекетшіл ұстанымды бекітіп, жан жақты ойластырылған әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыру қажет. Қазіргі таңда мұндай бағдарламалар саны өте көп, баспана алудың тиімді тәсілдерін үйрететін мамандар саны да артуда, әрбір адам бұл мәселеге бей-жай қарамай сауатты бола білсе және де көп жұмыс жасап баспанаға қаражат жинақтаса бұл мәселенің де қарасы азаятыны сөзсіз.
3. Атақты әлеуметтанушы–теоретиктің (К.Маркс, Э.Дюркгейм, М.Вебер, Г.Зиммель) ойы туралы баяндама жазыңыз. Негізгі жұмыстарын айқындаңыз және әлеуметтанулық теорияларының тұжырымдарын жазыңыз.
Әлеуметтанудың ғылым ретінде түсіндірілуіне "тар" түсінік берген алғашқы адам француз әлеуметтанушысы және философы Эмиль Дюркгейм (1858-1917) болды. Әлеуметтанудың ғылымнан, әлеуметтік ғылыммен бірдей, әлеуметтік өмірдің әлеуметтік процестері мен әлеуметтік құбылыстарын зерттеуге бағытталған ғылымға, яғни басқа әлеуметтік ғылымдармен - тарих, философия, саяси экономикамен шектесетін тәуелсіз ғылымға көшуі оның есімімен байланысты. Олардың астында ол ұжымдық әдеттерді, дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды, мінез-құлық ережелерін, әдет-ғұрыптарды түсінді. Қоғамды біріктіретін ең бастысы, ол әлеуметтік ынтымақты, ал әлеуметтік тұтастықты құратын күш – еңбек бөлінісін қарастырды. Ынтымақтастық ұжымдық санада – халықтың мінезін, оның мұраттары мен дәстүрлерін бейнелейтін жалпы сенімдер мен сезімдер жиынтығында жатыр.
Дюркгейм ынтымақтастықтың 2 түрін анықтады:
1.Механикалық-дәстүрлі қоғамға тән. Ол қоғамды құрайтын адамдардың дамымауы мен ұқсастығына негізделген.
2.Органикалық-байланысты туындайды әлеуметтік еңбек бөлінісі және ұқсастыққа емес, жеке тұлғаның айырмашылығына негізделген.
Дюркгейм прогрестің белгісі ретінде қоғамның механикалық ынтымақтастықтан органикалық ынтымақтастыққа өтуін қарастырды.
Дюркгейм әлеуметтануын 3 бөлікке бөлді:
1.Әлеуметтік морфология (анатомияға ұқсас). Қоғамның құрылымын зерттейді. Бұл салаға әлеуметтік ұйым мен Халыққа байланысты халықтар өмірінің географиялық негізін зерттеу кіреді.
2.Әлеуметтік физиология. Ол қоғамдардың өмірлік негіздерін зерттейді және бірқатар жеке ғылымдарды қамтиды (Дін әлеуметтануы, мораль, заң әлеуметтануы, экономикалық, лингвистикалық және эстетикалық).

3.Жалпы әлеуметтану-қоғамдағы жалпы заңдарды белгілейді және теориялық синтезді жүзеге асырады.
Макс Вебер
5.
Басты үш әлеуметтанулық бағыт тұрғысынан (құрылымдық, функционализм, қақтығыс теориясы, символдық интеракционизм) қоғамдағы кез келген құбылыс (спорт, кино, отбасы және т.б.) туралы эссе-негіздеме жазыңыз.

Біздің қоғамымыз күрделі әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастар жүйесінен тұрады. Мұндай байланыстар өзара серіктестікке, ынтымақтастыққа негізделіп, жасампаздыққа немесе қарама-қайшылықтар мен дау-жанжалдық ситуациялардың әсерімен қиындықтарға да алып келуі мүмкін. Осындай жағдайда Әлеуметтану пәні қоғамның әлеуметтік жағдайын теориялық тұрғыдан түсінуге, сипаттауға және жүйелеуге, тәжірибелік тұрғыдан деректер жинауға мүмкіндік береді. Әлеуметтанудың мақсаты – түрлі әлеуметтік байланыстардың қалыптасу зандылықтарын түсіндіріп, дауларды шешудің тиімді жолдарын көрсету болғандықтан бізге, яғни қоғамда болған әр құбылысқа тікелей байланысты. Әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастардың қалыптасу сипаты адамдардың құндылықтарымен, өмірге деген көзқарастарымен мәдениетімен, психологиясымен анықталады және олардың қалай қалыптасатындығы әлеуметтік жағдайға белгілі бір деңгейде байланысты. Сондықтан да әлеуметтануды оқу арқылы өзімізді, өзіміз өмір сүріп отырған ортаны, түрлі топтарды немесе ұжымдарды, олардың әлеуметтік психологиясын, мәдениетін, түрлі ситуацияда қандай әрекетке дайын болатындығын түсіне аламыз. Мысал келтіретін болсақ, қарапайым жеке тұлғаның бір ортадан екінші ортаға ауысуы сол тұлға үшін өте бір үлкен құбылыс болып саналады. Себебі, ол тұлғаның әлеуметі, яғни қоғам, ортасы ауысты. Жаңа әлеуметке үйрену оңайға түспейді. Әр ортаның өзіндік мінезі, жүріс- тұрысы, талқылайтын мәселесі, мәдениеті өзгеше.Құрылымдық функционализм– негізінен алғанда, Толкотт Парсонс, Роберт Мертон және олардың шәкірттері мен ізін жалғастырушылар еңбектеріндегі басты әлеуметтану теориясы. Келісім теориялары, оның бірі – құрылымдық функционализм және конфликт теориялары арасындағы ерекшеліктерді қарастыру аса маңызды. Көп уақыт бойы конфликт теориясы құрылымдық функционализмге балама болып келген екен. Дегенмен құрылымдық функционализм мен конфликт теорияларының арасындағы айырмашылықтарды көрсеткенмен, олардың ұқсастықтарының да маңызды екенін ұмытпау керек. Қандай уақыт, қандай мезет болмасын қоғам әр кез қарым-қатынаст, сондықтан оны бір орында ұстап тұру немесе белгілі бір тәртіпті енгізген күйде де оның арасында конфликт немесе түсініспеушілік болмайды деп айта алмаймыз. Құрылымдық функционалдық теория, әлеуметтік ұйымның қалай жүзеге асыралытыны туралы проблеманы зерттейді. Бұл теориялық казқарас жаратылыстану ғылымынан және қоғам мен ағза арасындағы ұқсастықтардан бастау алады. Барлық әлеуметтанушылар қоғамның қалай жұмым істейтінін зерттеуге мүдделі. Құрылымдық- функционалдық теорияны қолданатын әлеуметтанушылар әлеуметтік құрылымдардың табиғатын және салдарын зерттеумен шұғылданады. Бұл функцияның әлеуметтанушылар үшін маңызы өте зор. Мысалы, белгілі бір жоғарғы сынып оқушыларының сауық кешін алайық. Мектеп кештері негізінен мектеп рухын қалыптастыру, оқушылар арасындагы әлеуметтік байланыстарды нығайтуға сияқты бірнеше функцияларды атқаруға арналған. Бұл мысалдан қоғамды сақтауға үлес қосатын әлеуметтік құрылым кейбір топтарға басқалардан артық пайда әкелу мүмкіндігін байқаймыз

https://youtu.be/mVsn7dylZHU

6. Әлеуметтанулық зерттеудің сандық және сапалық әдістерінің артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстырыңыз. Кесте құрыңыз

Әлеуметтанулық зерттеу Артықшылығы Кемшілігі
Сандық 1   Зерттелетін көрсеткіштердің нақты сандық мәндеріне ие боламыз
2  Болашақ дамуды болжауға мүмкіндік аламыз
3  Зерттеу объектісінің кең ауқымын қамту
4  Сұрауға қатысушылардың құпиялығының сақталу мүмкіндігі

Сапалық •   Кішігірім респонденттерден тұратын топтан өткізуге болады
•  Статистикалық талдау көмегімен талданбайды,
•  Адамдардың ішкі мотивтері мен мотивтерін анықтауға мүмкіндік береді
https://youtu.be/VNID3OUmQLc

7.
Әлеуметтанулық зерттеудің негізгі кезеңдерін сипаттап беріңіз. Әлеуметтанулық әдістердің (сұрау, бақылау, эксперимент, контент-талдау, статистикалық мәліметтерді талдау) ерекшеліктерін талдаңыз.
Әлеуметтанулық сұрақ-жауап — алғашқы ақпаратты жинаудың кең тараған әдістерінің бірі. Мәліметтерді жинаудың бұл әдісі арқылы зерттеуші респонденттен (жауап беретін адам) тікелей ақпарат алады, сондай-ақ оның жауаптары жалпы халық немесе оның бөлігі бойынша сәйкестендіріледі және қорытындылар шығарылады.
Қолданбалы зерттеудің бағдарламасының құрлымы. Қолданбалы зерттеудің бағдарламасы келесі кезеңдерден тұрады:зерттеудің проблемасын тұжырымдау, зерттеу объектісі және пәнін анықтау, зерттеудің мақсат міндеттерін тұжырымдау, негізгі түсініктердің интерпретациясы және операционализациясы, гипотезаларды анықтау сонымен қатар іріктелген жиынтықтың санын есептеу.
Проблема – бұл әлеуметтік, өмірлік қайшылықтар, осы қай-шылықтарды шешуге нақтылы бағытталған әрекеттерді қажнт ететін мәселелер. Ғылыми проблема – бұл “білместік туралы білім” жағдайы.
Зерттеудің мақсаты соңғы нәтижеге бағыттайды, ал зерттейдің міндетттері қойылған сұрақтарға жауап береді. Зерттеудің міндеттері мақсатты жүзеге асыруға көмектеседі.
Негізгі түсініктердің интерпретациясы деген зерттеуге қатысты түсініктерді «бөледі».
Келесі кезеңі – операционализация. Зерттеуде көрсетілген түсініктерге анықтама береді.
Гипотеза – ғылыми болжам, яғни қандай да бір фактілерді, құбылыстарды және үдерістерді түсіндіреді, оларды дәлелдеу немесе теріс шығару керек.
Зерттеудің инструментариі деген социологиялық зерттеуді өткізу құралы.
Іріктелген жиынтық (іріктеу) – жалпы жиынтықтың микромоделі, яғни берілген процедураларарқылы алынған жалпы жиытықтың элементтері.
Әр зерттеудің өзінің объектісі болады, ал объект ол зерттелетін проблеманың иелері. Зерттеу объектісі жалпы жияынтықты құрайды, оның көлемі кең және күрделі болуы мүмкін. Сондықтан, іріктелген жиынтықты құру керек.
Іріктеудің репрезентативтілігі деген ол жалпы жиынтықтың барлық параметрлері бойынша іріктелген жиынтықтың сәйкес келуі. Іріктеудің жалпы жиынтыққа сәйкестендірілуі іріктеу қатесі деп аталады. Іріктеу қатесінің шектеулері зерттеудің мақсатына байланысты. Іріктеу қатесінің көлемі зерттеудің сенімділігі анықталады. Жоғары сенімділік – іріктеу қатесі 3% дейін, қалыпты – 3 – тен 10% дейін (көбінесе 5%), жақындатылған – 10 – нан 20% дейін және бағыттаушылық – 20-дан 40% дейін. Сынау зерттеулерде іріктеудің қатесі жақындатылған немесе бағыттаушы болса, аналитикалық және бейнелеу зерттеулерде кем дегенде қалыпты болуы тиіс (5%).
Қолданбалы социологиялық зерттеулерде кездейсоқ, квоталық әдіс, сериялық іріктеу әдісі, «снежный ком» әдісі қолданылады.
Сұрақ-жауаптың түрлері. Анкеталық сұрақ-жауап әдісінде реттілік, сұрақтардың мазмұны және түрі, жауаптарды беру жолдары және оларды тіркеу тәсілдері бекітілген.
Интервью – интервьюердің немесе аудиотехника арқылы жазылған зерттеушінің респондентпен әңгіме. Ең кең тараған интервьюдің түрі ол формальданған (стандартталған) интервью, онда қойылатын сұрақтар бір реттілікте сұрақ парағында көрсетілген.
Фокус-топ топтық динамика эффектісін қолдануына негізделген. Бұл әдістің ерекшелігі – топтық дискуссия маманның (модератордың) жетекшілігімен өткізіледі базируется на использовании эффекта групповой динамики. Бұл әдістің негізгі қасиеті ол аз уақыт ішінде респендент тобынан толық ақпаратты алу.
Құжаттарға талдау жасау зерттеушіге әлеуметтік өмірдің маңызды жақтарын көруге мүмкіндік береді, адамдардың, топтардың қарым – қатынас динамикасын бақылауға және әлеуметтік құрлымның ерекшелігін бейнелеуге және бір тарихи кезеңдегі қоғамға сәйкес келетін нормалармен құндылықтарды қондыруға көмектеседі. Контент-талдау (англ. contents - мазмұн) ментальды, мәдени және әлеуметтік ерекшеліктерді берілген мәтіндердің мазмұндарын формальды зерттеуін қажет ететін ғылыми әдіс.
Контент-талдау сыртқы белгісі бойынша құрлымы және мазмұны бойынша инвариантты, бірақ жалпы ұйымдастырылмаған және жүйеленбеген мәтіндік массивті зерттеу үшін қолданылады. Зерттеушіні қызықтыратын белгіге бір немесе бірнеше факторлардың әсерін тікелей бақылайтын жақдай эксперимент, - деп аталады. это опытное исследование воздействия отдельного фактора (или нескольких факторов) на интересующую исследователя переменную. Зертханалық эксперимент теориялық гипотезаны тексеруге бағытталған. Далалық эксперимент – бағалы зерттеулерді тәжірибеге енуіне бағыттайды. Бақылау – зерттеушінің болып жатқан оқиғадларды тікелей тіркеу.
Ақпаратты өңдеу әдістемесі және оның қорытындыларын талдау.
Социологиялық зерттеудің мәліметтері өз бетінше жалпылама қорытындылар бере алмайды, тенденцияларды анықтауға және гипотезаларды тексеруге болмайды. Социологиялық зерттеудің қорытынды кезеңдерінің мақсаты ол қорытындылар және ұсыныстарды беру, жиналған мәліметтерді жалпылау және талдау. Реттелген мәліметтерді кесте, схемелар, графиктер және диаграмма түрінде бейнелеп беру. Социологиялық зерттеудің эмпирикалық мәліметтерді талдаудың келесі кезеңдерін бөліп көрсетеді: бейнелеу, түсіндіру және болжам.

Бақылаудың бірліктерін топтастыру -әлеуметтік ақпаратты бейнелеудің алғашқы және қарапайым түрі. Типтелендіру деген әлеуметтік объектінің тұрақты қатынастарын іздеу. Әлеуметтік ақпаратты топтастыру – сәйкес немесе қарсы келетін белгілері бойынша классификациялау және тәртіпке келтіру. Эмпирикалық және теориялық типтелендірулер бөліп көрсетіледі. Социологиялық зерттеулердің қорытындылары есеп ретінде жазылады. Есепте қойылған мақсат-міндеттер бойынша мәліметтер және қосымшалар беріледі

https://youtu.be/Pnl-65yv8fc

8. Әлеуметтанулық зерттеулердің бағдарламасын құру.
Қоғамда болып жатқан әлеуметтік процестер мен құбылыстарды жете білу және оларды жан-жақты зерттеу үшін методология мен әдіс (метод), әдістеме (методика) міндетті түрде қажет. Әлеуметтанудың методологиясын әркім әрқалай түсінеді. Методология ұғымы гректің «метедос», яғни таным тәсілі және «логос», яғни ілім деген мағына беретін сөздерінен тұрады. Бір сөзбен айтқанда, методология ғылыми зерттеулер принциптерінің жүйесі. Эмпириктер методология туралы айтқанда оны техниканың жиынтығы және әлеуметтікті талдаудың жөні ретінде пайымдайды. Теоретиктер методологияны әлеуметтікке жету үшін арнайы әдіс, әдістеме және техниканы дайындау мен таңдауды қажетсінетін әлеуметтік шындық туралы белгілі бір пікірлер жүйесі ретінде қарастырады. Әлеуметтанушы эмпириктердің методология жөніндегі түсіндірмесі олардың әлеуметтану зерттеулерінде теорияның орны мен рөлін белгілі бір деңгейде жете бағаламауынан немесе олардың қолдануға жарамайтын теориялық тұжырымдамалардан бас тартуға тырысуынан туындағанын көрсетеді. Теоретиктердің методология туралы түсінігі теориялық зерттеулерді эмпирик алық ізденістермен тығыз байланыс орнатуға бағыттайды. Бірақ осы байланыс жөнінде тіс жарып ештеңе айтпайды.
Сондай-ақ методология туралы әлеуметтану зерттеулерін теориялық және тәжірибелік деңгейлерде ұйымдастыру мен жүзеге асырудың алғышарттары мен принциптерінің жиынтығы ретінде қарастыруға болады.
Әлеуметтік зерттеудің теориялық және эмпириялық («эмпирия» — грек сөзі, «тәжірибе» деген мағына береді. Бұдан әрі тәжірибелік деп жазылады) типтері бар. Тәжірибелік зерттеу іргелі және қолданбалы болып екіге бөлінеді. Іргелі әлеуметтік зерттеудің басты мақсаттарының бірі зерттеліп қаралатын пән жөніндегі ғылыми түсінікті жетілдіру мен дамыту болып саналады. Қолданбалы зерттеу нақты бір әлеуметтік проблеманы шешуге арналады.Қолданбалы зерттеудің социоинженерлік сипатта болуы оның теориялық зерттеуден айырмашылығы бар екендігін де ашып көрсетеді. Өйткені соның нәтижесінде әрекет етудің нақты бағдарламасы жасалады.Оны жүзеге асыру зерттелген проблеманы практикада шешуге бағытталады. Саясаттанушылар мен саясаткерлер, заңгерлер мен басқарушылар, экономистер мен бизнесмендер және басқа да социогуманитарлық бағдардағы мамандар эмпириялық әлеуметтану зерттеулерінің нәтижесінде алынатын ақпараттарды белсенді тұтынушылар болып саналады. Сол ақпараттарды қолдана отырып, олар өздерінің практикалық және теориялық сипаттағы кәсіби мәселелерін шешеді.Нақты әлеуметтік зерттеулер жалпы ғылымдағы зерттеулерге тән кейбір элементтерді қамтиды. Бұл элементтерге, біріншіден, объект жатады, ол әлеуметтік шындықты (ақиқатты) бейнелейтін құбылыстар мен процестерден тұрады; екіншіден, субъект жатады, бұл әлеуметтанушы немесе әлеуметтанушылар тобынан тұрады; үшіншіден, нақты міндеттерді шешуге бағытталған зерттеудің мақсаты жатады; төртіншіден, ғылыми, техникалық, ұйымдық құралдар саяды; бесіншіден, зерттеу қорытындылары жатады
https://youtu.be/-OxV4OOsV28
https://youtu.be/sCcVRFGIdTg

9.
Қазіргі білімдер жүйесіндегі саяси ғылымның алатын орны.

Біздің заманымызда қандай кәсіппен айналысқанына қарамастан саяси білім мен мәдениет әр адамға қажет. Себебі ол қоғамда тұрып тіршілік еткендіктен басқа адамдармен және мемлекетпен сөз жоқ бірлесіп әрекет жасауы керек. Мұндай білімі жоқ адам саяси істерді амал-айла қулықтың құлы болып кетеді оны саяси жағынан белсенді күштер өз мақсатына пайдаланып, ойындағысын істейді.Азаматтардың көпшілігі саяси сауаттылығы қоғам үшін де қажет. Саяси сауаттылық қоғамды бір аламның дара әкімшілігін негізделген үкімет жүйесінен қатал деспоттық басқарудан, адамгершілікке қарсы мемлекеттік және қоғамдық ұйымдастырудың эканомикалық тиімсіз түрлерінен сақтандырады. Сондықтан адамдарды біріктіріп бір мемлекеттің ішінде өркениетті өмір сүруге тек жеке адам ғана емес, бүкіл қоғам мүдделі және ол осы бағытта талмай тиімді жұмыс істеуі тиіс.   Белгілі дәрежеде ғылым пәнінің өзінде алдын ала анықталғандық пен тапсырыстық тұрғыдағы емес, дамудың рационалды-логикалық негізі тұрғысындағы ғылыми білімнің нақты жүйесінің даму мүмкіндігі жасырынған қалыпта болады. Кез келген ғылым пәнінің бірден дайын күйінде берілуі мүмкін емес, ол пайда болудың, қалыптасудың ұзақ жолынан өтуі керек, өйткені ол объектінің жай ғана бөлігі ғана емес, осы бөліктің идеалды конструкциясы да. Бұл процесс жаңа ғылымның өзінің жеке пәнімен бірге бөлінуінің, тармақталуының негізінде ғылыми білімдердің жалпы жүйесінің шеңберінде іске асады.      Тарихи тұрғыда саяси білімдер қоғамдық ғылымдардың әрқилы жүйелерінде қалыптасып дамыды: тарихи ғылымдарда саяси қатынастардың даму тарихы ретінде қандай да бір елдегі мемлекеттік биліктің қалыптасуы мен қызмет етуінің тарихы мен саясаттың әрқилы субъектілерінің іс-әрекеттерінің тарихы қарастырылады; заң ғылымдарында мемлекеттік құқықты зерттейтін ғылыми іс-әрекет ретінде; философияда саяси қатынастар мен биліктің дүниетанымдық, моральдық-этикалық, әлеуметтік, психологиялық негізін көрсететін рефлексия ретінде қарастырылады.           Қазіргі кезде адамзат проблемалық аспектілердің көлемінің кеңдігін ескере отырып саясатты, саяси шешімдер мен іс-әрекеттерді аса мол әлеуметтік маңыздылығына және оған баламаның жоқтығына байланысты бірінші орынға шығарды. Саясаттану – саясат туралы, яғни мемлекеттік және қоғамдық істер туралы ғылым (гр. Рolitixa – мемлекеттік және қоғамдық істер). Алайда бұл терминологиялық анықтама саясаттану пәнінің мәнін толық аша алмайды. Бұл терминнің мазмұны белгілі дәрежеде ғылыми зерттеу объектісін, ғылым пәнінің іздену аясын көрсетеді. Саяси білімдердің басқа да жүйелері секілді саясаттанудың да зерттеу объектісі саяси шынайылық. Қазіргі қоғам – күрделі құрылым, көпбейнеліліктің бірлігі мен экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани салалардың өзара әрекет ретінде қызмет ететін нақтылық. Бұл салаларды бөліп көрсету – қоғам өмірінің ғылыми-теориялық бейнесінің қажетті алғышарты. Қазіргі уақытта ТМД елдерінде саясаттану ғылым ретінде даму үстінде, ал бұл саяси білімдер жүйесін сапалы түрде жаңарту, төл ғылыми-теориялық, методологиялық негіздерін жасау қажеттілігін көрсетіп отыр. Өткендегі қоғамтанудың методологиялық, дүниетанымдық және жалпытеориялық негізі тарихи материализм болғаны белгілі. Нақты әлеуметтік пәндер үшін ол жалпы әлеуметтік теория есебінде болса, саяси білімдер жүйесінде жалпы саяси теория қызметін, яғни белгілі дәрежеде саясаттанудың қызметін атқарды. Бұл жағдайдың қоғамтанудың қоғам туралы объективті ғылыми білімдер жүйесі ретінде дамуына кедергі келтіретін теріс жақтары да болды. Өйткені ғылым дүниетанымдық қағидаларды басшылыққа алып, тым идеологияландырып жіберілген еді.Саяси білім идеологиялық құндылықтарды, қағидаларды тәжірибелік әрекетке көшірілгендіктен, оны тікелей жүзеге асыру жеңілдеді.
Қазіргі жағдайда саясаттанудың дамуы қоғамның сапалы түрде жаңаруына көмектесетін саяси мәдениеттің қалыптасуы мен өркендеуі үшін қажет. Қоғамның сапалы түрде өзгеруі азаматтардың саяси белсенділігінің нәтижесінде мүмкін болады. Бұл белсенділік елде әрқилы саяси ағымдардың пайда болуына әкеледі.
https://youtu.be/BTnEQ3EPxyQ

https://youtu.be/KEurfaKSRzI

10.Саясаттанудың негізгі парадигмалары мен мектептері.

Саясаттануда  парадигма деп – саяси өмірді бейнелеуде білімді ұйымдастырудың сынын білдіретін, әлеуметтік құбылыстардың  бір тобын теориялық пайымдау үлгісі деп мойындаған негізгі тұғырнама  желісін айтады. «Парадигма» ұғымын 20 жж. ғылыми айналымға енгізген американ философы және қоғам тарихын зерттушісі Г.Кун. Ол сондай-ақ, белтілі ғылыми дәстүр шеңберінде кейбір зерттеушілік практика шеше алатындай жеткілікті мөлшерден шеттелмеген проблемалар да болуы тиіс. Саясаттанудың негізгі парагдигмаларына : Теологиялық парадигма, Натуралистік парадигма, Әлеуметтік парадигма жатады.
Қысқаша тоқталар болсақ: Теологиялық парадигма (тео - құдай, логос - ілім) саясатты, билікті құдайдың құдыретімен түсіндіреді, яғни адамға саясат әлемін, саяси қатынастарды түсіндіретін діни пайымдарды Құдай берген деп қабылданады. Теологиялық парадигманың дамуының бастапқы кезеңінде мифология көрнекті орын алды, өйткені мифтер көптеген халықтардың өмірінде әртүрлі дәрежеде өз заманының саяси проблемаларының көрінісі ретінде қызмет етті. Бұл парадигма саясаттану ғылымының алғашқы дами бастаған кезеңінде пайда болды.
Натуралистік парадигма саясатты әлеуметтік сипаты жоқ табиғи себептермен, атап айтқанда , географиялық ортамен, биологиялық және психофизиологиялық ерекшеліктерімен түсіндіреді. Натуралистік парадигма мемлекет пен биліктің шығу тегінің табиғилығын, олардың пайда болуы мен қызмет етуінің табиғи қажеттілігін негізге алады.

Әлеуметтік парадигма саясаттың табиғаты мен пайда болуын әлеуметтік факторлар арқылы түсіндіреді. Қоғамдық өмірдің тұтастай түсінігінен шыға отырып, әлеуметтік парадигма қоғамдық дамуды ішкі қарама қайшылыққа толы үдеріс ретінде қарастырады. Әлеуметтік парадигма топтар мен тап күресі идеологиясының концептуалдытұғыры болып табылады.

Тиімді (рационалды) сыни парадигма саясаттың табиғатын  оның өз ішіндегі себептермен , қасиеттермен, элементтермен түсіндіреді. Ол екіге  бөлінеді:
қақтығыстық парадигма (конфликт), XIX ғ. пайда болған. Негізін Маркс, Бентли, Зиммель, Козер  және т.б. қалады. Олар саяси өмірде дау жанжал, шиеленістер шешуші роль атқарады дейді.
мәмілеге  келу парадигмасы (консенсус). Өкілдері: М.Вебер, Дьюи, Э. Дюркгейм, Т. Парсонстар жатады. Олар саяси өмірдегі дау  жанжал, қайшылықтарды жоққа шығармайды. Алайда оларды мәмілеге келуден кейінгі  екінші орынға қояды.

https://youtu.be/EJ43dIcqUBE

11. Саяси шынайылықты зерттеу әдістері.

Саясаттанудың әдіс-тәсілдері - саясаттану саяси құбылыстар мен өзгерістердің мән- мағынасын түсініп- білу үшін бірталай әдістерді пайдаланады. Әдіс деп зерттеу жүргізуші ұйымдастыру тәсілін айтады. Оларға салыстырмалы, жүйелеу, социологиялық, тарихи, бихевиористік, нормативтік және т.б. әдістер жатады.

Саясаттанудың қызметі - саясатттанушылар өмірде төмендегідей қызмет атқарады:
- гнесоологиялық яғни, саяси өмір шындығын т.сіндіру, саяси болжам жасау, саяси теорияларды тұжырымдау, қортынды жасау;
- аксеологиялық яғни, саяси құрылысқа, идеологияға, институттарға, саясатқа қатысушыларға демократиялық, саяси мәдениетті қалыптастыру;
- саяси өмірді рационалдандыру, яғни саяси құрылымдарды, саяси реформаларды және жаңартуларды теориялық тұрғыдан дәлелдеу;
- тәрбиелеу, яғни азаматтардың саяси мінез – құлқына тікелей әсер ету.   Саясаттану әдістері: Саяси құбылыс пен үрдістер көптеген әдістер арқылы танылады. (грекше metodos – зерттеу жолы). Әдістер – бұл, теорияға баға беру жәнетексерудің тәсілдері, сараптау құралы.   Институционалды әдіс арқылы Конституция, мемлекеттің заңдар мен қоғамның нормалары мен тәртібін зерттеу арқылы тұтас дамудың мәнін ашады.   Салыстырмалы әдіс ежелден таныс, саяси объектілерді салыстыра отырып, олардың ұқсастығы мен айырмашылығын білу.   Әлеуметтенулық әдіс арқылы нақты саяси құбылысқа әлеуметтанулық зерттеу жүргізу арқылы қоғамның саясатқа қатынасын білуге болады.   Антропологиялық әдіс адам табиғаты ерекшелігінен туындайды. Бұл әдіс адам типі мен саясат байланысы, ұлттық сипаттың саяси дамуға әсер етуі немесе керісінше, саяси дамудың ұлт сипатына әсер ету мәселелерін шешуге көмектеседі.   Психологиялық әдіс саяси іс-әрекеттің, жеке адами сана, мінез-құлықтық субъективті механизмдерін және сонымен бірге психологиялық мотивацияның механизмдерін зерттеуге бағытталған.   Бихевиористік әдіс, саясат – қоғамдық құбылыс ретінде ең бірінші жекедаралық өлшем арқылы анықталады деген тұжырымға негізделген.   Коммуникативті әдіс саяси үрдістің кибернетикалық модельдерін қалыптастырады.   Саясаттанудың функциялары: прагматикалық, түсіндірушілік, болжам жасаушылық, аксиологиялық, тәжірибелік, т.б.
Қай ғылым болмасын белгілі бір қызметтерді атқарады. Саясаттану ғылымы да мынадай қызметтер атқарады:

Танымдық қызметі. Саясаттану қоғамдағы оқиғаларды танып білуге олардың саяси мәнін түсінуге және болашақты болжауға мүмкіндік береді.
•  Бағалау қызметі. Ол саяси құрылысқа, институттарға, іс- әрекеттерге және оқиғаларға саяси баға береді. Қоғамдағы саяси оқиға мен құбылыстарды бағалау арқылы көпшілік оны ақтайды немесе қаралайды.
•  Саяси әлеуметендіру қызметі. Демократиялық мемлекеттерде ол азаматтықты, халықтың демократиялық саяси мәдениеттілігін қалыптастырады. Қазіргі кезеңде азаматтарымыздың саяси құндылықтарында қайшылықтық тұстар байқалуда. Бұл саяси әлеуметтендіру жұмысын жетілдіруді қажет етеді.
•  Реттеушілік, басқарушылық қызметі. Бұл қызмет арқылы саясататну ғылымы адамдардың саяси өмірінде өзін- өзі ұстауын іс-әрекетін реттейді. Саяси дамудың бағдарын бақылай отырып саясаттану қоғамдағы оқиғаларды тиімді басқару үшін нақтылы мәліметтер береді.
•  Саяси өмірді жетілдіру қызметі. Бұл ғылым саяси инситуттар мен қатынас-тарда, басқаруда реформалар жасап, оларды байта қарауда теориялық негід болады. Оның көмегімен заңшығарушы атқарушы органдар қабылдайтын құқықтық жарғылар, саяси басшылық шешімдер алдан- ала тексеріліп зерттеледі, қоғамда болып жатқан нақтылы жағдайлар саяси тұрғыдан тал-данады.
•  Болжау қызметі. Саяси зерттеулердің құндылығы саяси процестердің үрдісін сол күйінде бейнелеумен тоқтамайды. Ол белгілі бір саяси жағдайларда алдыңғы қатарлы, озық саяси өзгерістер жасауға бағытталған ғылыми болжаумен аяқталуы тиіс.

12. Саясаттанудың прагматикалық мәні.
Саясаттанудың прагматикалық мәні
Саяси прагматизм - бұл саяси іс-әрекеттің сипаттамасы, алға қойылған мақсатқа жетудің негізгі критерийі және факторы (сирек кез-келген бағамен). Саяси прагматизмге қатыгездік, азғындыққа жат және заңсыз құралдарды сирек қолдану, моральдық мазмұнды елемеу, іс-әрекеттің ұзақ мерзімді салдары тән. Прагматизм тасымалдаушының теориялық тұжырымдамасы ретінде XIX ғасырдың 70-жылдарында. АҚШ-та (Пирс, Дьюи, Джеймс). Саяси прагматизм кейде саяси идеализмге қайшы келеді, бірақ саясаттағы «сөзбен айтқанда» идеализм практикалық қызметте жиі өткір прагматизммен үйлеседі.

https://youtu.be/JU5YEC_vDVA

13.