# data[].attributes.headline
Waarom 1500 als begin van de Vroegmoderne Tijd?

# data[].attributes.subject
Waarom 1500 als begin van de Vroegmoderne Tijd?

# data[].attributes.body
Lees het artikel op deze pagina en beantwoord de vragen in je cursus.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De uitvinding van de boekdrukkunst rrond 1445 heeft grote invloed gehad op de wereldgeschiedenis. De Duitser Johannes Gutenberg (ca.1397-1468) geldt als de uitvinder van de boekdrukkunst in Europa. Al wordt deze uitvinding ook wel eens aan Laurens Janszoon Coster (ca.1370-1439) uit Haarlem toegeschreven. Maar dat is een mythe.
Johannes Gutenberg als 'uitvinder'?

Johannes Gutenberg werkte in Straatsburg en Mainz aanvankelijk als goudsmid, maar ontwikkelde zich tot drukker. Het bekendste drukwerk van zijn hand is de tussen 1452 en 1455 vervaardigde en gedrukte Gutenberg-Bijbel. Deze Bijbel kwam uit in een oplage van 180 exemplaren.

Feitelijk was Gutenberg een drukker die bestaande druktechnieken verbeterde. In de Middeleeuwen bestond namelijk allang - sinds ongeveer 750 - de zogeheten 'blokdruk', afkomstig uit China. Hierbij werden tekst of een afbeeldingen ingesneden in hout en kon één pagina in meervoud worden afgedrukt. In steden als Brugge, Brussel, Haarlem en Utrecht werd blokdruk vanaf begin vijftiende eeuw, tussen 1418 en 1423, toegepast om onder meer prenten mee te maken.

Chinese oorsprong

Met blokdrukken was corrigeren bijna onmogelijk, of in elk geval een hele klus. In de jaren 1041-1048 vond Bi Sheng (畢昇, 998-1051, ook wel Pi Sheng geheten), een Chinees die op het Koreaanse schiereiland woonde, het drukken uit door gebruik te maken van losse lettertekens. Wat Johannes Gutenberg rond 1450 in Europa deed, was feitelijk het herontdekken van deze techniek.

Door het gebruik van patrijzen (letterstempels van hard metaal) en matrijzen (lettermoeders, hierin sloeg men de letters of leestekens), konden met de 'uitvinding van Gutenberg' snel tekstpagina's afgedrukt en gekopieerd worden. Dit gebeurde door de losse letters in een insluitraam te plaatsen. Na een foutloze proefdruk kon een pagina dan veelvuldig afgedrukt worden.

Gevolgen van de boekdrukkunst

De impact van de boekdrukkunst kan nauwelijks overschat worden. De Duitse schrijver, satirist en Verlichtingsfilosoof Georg Christoph Lichtenberg (1742-1799) stelde dan ook terecht dat...

...de wereld sterker was veranderd door het lood in de zetkasten dan door het lood in de kogels.

De boekdrukkunst die Gutenberg in Europa introduceerde, rond 1445, heeft grote gevolgen gehad en tot een media(r)evolutie geleid. Historische ontwikkelingen zoals de Reformatie, de ontdekkingsreizen, de wetenschappelijke revolutie in de zeventiende eeuw en de Verlichting zouden zich niet hebben voorgedaan of veel minder impact hebben gehad zonder Gutenbergs verbetering van de boekdrukkunst.

Reformatoren als Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564) konden hun geschriften en Bijbelvertalingen breed verspreiden. Humanisten als Desiderius Erasmus (1466-1536) brachten hun renaissance-ideeën breed onder de aandacht. Zelf sprak hij over de drukperstechnologie als...

...het bijna goddelijke werktuig.

En ontdekkingsreizigers als Christoffel Columbus (1451-1506) konden gebruikmaken van gedrukte kaarten, terwijl verlichte denkers als Jean-Jacques Rousseau en Voltaire door hun geschriften snel hun filosofische gedachtegoed konden verspreiden.

Monopolie op informatietoegang doorbroken

Cruciaal was ook dat de geestelijkheid op termijn het monopolie op informatietoegang en de lees- en schrijfkunst op termijn verloor. Boeken hoefden niet meer overgeschreven te worden, maar konden snel gedrukt en verspreid worden. Dit leidde tot meer en beter onderwijs, een bredere kennisspreiding en een terugdringing van het analfabetisme. Het censureren van boeken door geestelijke of wereldlijke leiders werd ook moeilijker, omdat er nu tal van exemplaren van boeken in omloop waren die voorheen slechts in enkele exemplaren bestonden.

Lees verder: Lijst van uitvindingen
Ook interessant: Prototypografie & de eerste Nederlandse drukker
Boekentip: Een kennismaking met de middeleeuwse wereld

Video over de uitvinding van Johannes Gutenberg:

*https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/27170/johannes-gutenberg-en-de-boekdrukkunst.html
*https://drukkunstmuseum.wordpress.com/hoogdruktechniek/
*http://www.erasmus.org/index.cfm?itm_name=boekdrukkunst-NL

Anderen lazen ook:

# data[].attributes.attachment_link.title
De uitvinding van de boekdrukkunst | Historiek

# data[].attributes.attachment_link.description
De uitvinding van de boekdrukkunst rrond 1445 heeft grote invloed gehad op de wereldgeschiedenis. De Duitser Johannes Gutenberg (ca.1397-1468) geldt als de uitvinder van de boekdrukkunst in Europa. Al wordt deze uitvinding ook wel eens aan Laurens Janszoon Coster (ca.1370-1439) uit Haarlem toegeschreven. Maar dat is een mythe.

# data[].attributes.headline
Massa migratie in Europa: van 1500 tot 1945

# data[].attributes.subject
Massa migratie in Europa: van 1500 tot 1945

# data[].attributes.body
De eerste 200 jaar volgt de ontdekking en kolonisatie van Noord- en Zuid-Amerika. Eerst door de Portugezen, dan door de Fransen, Engelsen, Spanjaarden en Nederlanders.

De wereldhandel in slaven en katoen van het Afrikaanse continent naar Amerika wordt ook geïnstalleerd.

# data[].attributes.body
migratie - geschiedenis. Waarom is het belangrijk?

# data[].attributes.body
Wat en wanneer was het stenen tijdperk? Ga zelf op onderzoek uit!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dat geloof je toch niet. Enkele duizenden jaren voor Christus liepen hier op Koewacht mensen rond. Misschien hebben ze er gewoond of alleen maar gebivakkeerd op de hoger gelegen zandruggen. Je moet toch maar aannemen dat het waar is, want we hebben de bewijzen gevonden. Bij een boer op het land zijn stukken (stukjes) vuursteen gevonden die door mensenhanden ontstaan of gemaakt zijn.

Over welke tijd praten we het eigenlijk?

We hebben het over de periode waarin de mens voorwerpen van steen maakte en gebruikte. We splitsen deze in drie delen nl.:

Oude Steentijd of Paleolithicum (Vanaf het begin dat de mensen stenen voorwerpen maakten tot ca. 8800 voor Chr.)
Deze tijd kende een aantal koude en warme perioden. De koude jaren noemen we ijstijden. De vroegste sporen van mensen in Nederland dateren uit de voorlaatste ijstijd, ca. 200.000- 120.000 jaar geleden. Tijdens de ijstijden leefde hier groot wild o.a. rendieren, muskusossen, mammoeten, wolharige neushoorns, holenberen. De Noordzee lag droog, dus je kon zo naar Engeland lopen.

Midden Steentijd of Mesolithicum (ca. 8800- 5300 voor Chr.)
Omstreeks 9000 voor Chr. veranderde het klimaat. De gemiddelde temperatuur op aarde steeg, waardoor de variatie in flora en fauna toenam. De boomgrens verschoof naar het noorden zodat hier bossen ontstonden. De mens ging door het mildere klimaat gevarieerder voedsel eten zoals: vruchten, bessen en noten. Het groot wild trok noordwaarts en in de plaats daarvan kwam er hier in de streek steeds meer klein wild, vogels en vissen. Door deze veranderende leefomstandigheden werd de jachttechniek aangepast. Er werden kleine spitse steentjes gemaakt die als pijl- en harpoenpunt werden gebruikt. Door de stijging van de temperatuur begon het landijs te smelten, de zeespiegel te stijgen en kwam het droge Noordzee-bekken onder water te staan.

Nieuwe Steentijd of Neolithicum (ca. 5300- 2000 voor Chr.)
Aan het begin van deze periode gingen de mensen zelf cultuurgewassen telen en dieren houden bij het kamp waar ze woonden. Het jagen werd dus minder belangrijk. Uit vondsten weten we dat het om twee groepen mensen gaat; enerzijds een soort kolonisten met een vrijwel agrarische levenswijze, anderzijds een soort "halfnomaden" of als je het anders bekijkt "halfagrariërs". Uit deze Nieuwe Steentijd kennen we de verschillende grafmonumenten, zoals grafkelders, hunebedden en grafheuvels.

Vuursteen als bewijs

In de boeken over de aardmensen van Jean M. Auel maken we kennis met volkeren uit het stenen tijdperk. Ze trokken rond gedurende de Oude Steentijd en bivakkeerden gedurende langere of kortere tijd op vaste plaatsen. Ieder had zijn/haar taak binnen de gemeenschap. Een ervan was specialist in het maken van vuurstenen voorwerpen. Dat was in die tijd een erg belangrijk en gewaardeerd beroep. Overal waar deze groepen langs trokken en woonden lieten ze sporen achter. Hout en ander organisch materiaal is meestal vergaan, maar steen, botten en aardewerk zijn langer bewaard gebleven. Wie voor het eerst de deeltjes vuursteen bekijkt vindt het meestal niet zo bijzonder. Ze zien er uit als stukjes kiezelsteen. Pijlpunten, speerpunten, schraapmessen of vuistbijlen zijn natuurlijk interessanter, maar uiterst zeldzaam. Je kunt je voorstellen dat de mensen heel veel zorg droegen voor hun gereedschappen. Als we deze vinden mag je zeker aannemen dat ze tijdens de jacht zijn zoekgeraakt of verloren. Nu zijn er de afgelopen jaren op Koewacht redelijk wat "afslagen" gevonden. Dat zijn in feite schilfers die bij het maken van vuurstenen voorwerpen letterlijk werden afgeslagen. Nader onderzoek moet uitwijzen of deze prehistorische mensen hier ook daadwerkelijk gewoond hebben. Daarvoor is verder bodemonderzoek nodig. Misschien worden dan resten van vuurplaatsen of funderingen aangetroffen, maar de kans op het laatste is erg gering. Nomaden woonden in tenten van dierenhuiden en lieten zodoende weinig sporen achter.

Waar haalde men vuursteen vandaan?

In het noorden van Nederland zijn grote stukken vuursteen te vinden die meegelift zijn met het ijs tijdens de laatste ijstijd. Dat landijs reikte tot de lijn Haarlem- Utrecht-Nijmegen en kon hier in Koewacht dus geen vuursteen afzetten. Elders in Europa is het te vinden in dikke kalklagen, b.v. in Zuid Limburg, het zuiden van België, Frankrijk en Engeland. Eigenlijk komt het in vrijwel heel Europa voor. De prehistorische mensen hadden dat ook ontdekt en groeven met hun stenen gereedschap diepe gangen in de kalksteenlagen. Voor ons zijn de vuursteengroeven van Zuid-Limburg (Valkenburg, Rijckholt) en Zuid België (Spiennes) het meest dichtbij. Het is niet geheel duidelijk waar de Koewachtse vuursteen vandaan komt. Het zou kunnen dat de tamelijk ronde stukken met snelstromende rivieren zijn meegevoerd, maar dan moet er wel erg veel stroming geweest zijn. In dit vrij vlakke land werd wel klei afgezet, maar dat is erg fijn van structuur. Er werd in die tijd ook handel gedreven tussen de verschillende nomadenstammen. Men verkocht (ruilde) deze spullen tegen andere gangbare producten zoals huiden, botten of voedsel.

En Koe wacht, hoe zit dat?

Bij een archeologisch onderzoek in opdracht van de gemeente Terneuzen werden in mei 2009 de eerste vuurstenen voorwerpen gevonden. Een jaar later werd een tweede speurtocht gehouden door de Werkgroep Archeologie Hulst en ontdekte men op hetzelfde perceel nog eens ongeveer 20 voorwerpen. De derde zoektocht was op 12 februari 2011. De buit was groot n.l. 77 stuks. Tijdens zo'n zoeksessie (officieel heet dit oppervlaktekartering) zie je op het land stokken verschijnen met daaraan een plastic zakje. Hierin zit het gevonden stuk steen of aardewerk. Enkele medewerkers van de werkgroep gaan na een tijdje de exacte plaats bepalen van al deze voorwerpen en tekenen deze in op de kaart. Dit uitmeten gebeurt met behulp van meetlinten of een GPS. Deze laatste geeft tot in duizendsten van minuten nauwkeurig de coördinaten Noorderbreedte en Oosterlengte aan. Met behulp van Google Earth en/of Google Maps wordt later de kaart ingetekend.

Tegelijk met de zoektochten zijn er boringen verricht. Ze werden uitgevoerd volgens een regelmatig verspringend patroon en een dichtheid van 20 per ha. De opgeboorde grond werd geïnspecteerd op archeologische indicatoren, fosfaten en cultuurlagen.

Bekijk de foto hieronder om te zien wat voor soort voorwerpen er tot nu toe gevonden zijn. Na studie van deze vondsten kunnen ze met grote zekerheid gedateerd worden. We plaatsen ze in de overgangsperiode laat- Paleolithicum / vroeg Mesolithicum; dus zo'n 9.000 tot 7.000 jaar voor Christus.

En wordt vervolgd......

Doordat er toch voldoende interessante vondsten gedaan zijn wordt een vervolgtraject in gang gezet. Alles moet grondiger onderzocht worden. Archeologen van GATE Archeology uit Gent worden ingehuurd om de klus te klaren. In noord- zuidrichting worden sleuven van ongeveer een meter breed gegraven. De teeltlaag wordt hier verwijderd. Men zoekt naar overblijfselen uit de steentijd zoals vuurplaatsen, houtresten, plantenresten etc. Men denkt hierbij vooral aan het Mesoliticum als tijdperk van bewoning. In de sleuven worden op regelmatige afstanden proefboringen gedaan tot 2 m. diep. Men treft in de dikke witte zandlagen donkere laagjes met organisch materiaal aan. Dit wijst op een periode dat er hier weer planten groeiden en het klimaat warmer was. De dikke lagen wit zand duiden op zeer koude perioden waarin het zand door de wind werd opgewaaaid. Zo zien we afwisselend warme en koude periodes tijdens de steentijd op Koewacht. De boormonsters worden bewaard voor verder onderzoek.

De volgende zoektochten

Op 16 0ktober 2012 hebben we een zoekactie georganiseerd met zeer mooie resultaten. Een aantal kleine werktuigen en afslagen werden er op die dag gevonden. Ook wethouder van Hulle toonde belangstelling bij de speurtocht. Dit is voorlopig de laatste keer dit jaar dat we met de Werkgroep Archeologie Hulst het stuk land hebben onderzocht. Alle gevonden voorwerpen worden in Middelburg bewaard. Misschien kunnen deze bij een latere tentoonstelling bij het SCEZ worden geleend. Bij sommige vondsten kun je heel goed zien dat er hele kleine stukjes zijn afgeslagen om een scherp snij- of schraapvlak te krijgen. Wat ook opvalt zijn de vele verschillende kleuren die de voorwerpen hebben, maar dit is kenmerkend voor vuursteen: Geen enkel stuk is hetzelfde. Soms is de steen zo dun dat hij doorzichtig lijkt. Als illustratie zie je hieronder een paar van de mooie vondsten.

hebben we op 11 december 2013 het zoeken naar vuursteen op Koewacht afgesloten met een (voorlopig) laatste speurtocht. Het was een prachtige middag met een bleek laagstaand winterzonnetje. Alweer een rijke buit met uitzonderlijk mooie resultaten. We laten hier een gave pijlpunt en een mooi gebogen "kartelmes" zien. Jammer dat we niet precies weten wat de mensen uit de steentijd ermee deden. Wellicht huiden afkrabben, of krassen op hun armen maken of misschien wel allerlei wortels schrapen. De tandjes zijn in ieder geval vlijmscherp.

Vuursteenknol met afgeslagen stukken

Vuursteen komt heel veel voor in kalksteenlagen en is ontstaan door grote concentraties kiezelzuur. Als we er hard op slaan springen er vlijmscherpe stukken af. Hiervan werden messen, pijlpunten en bijlen gemaakt.

Vuursteenmijn in het kalkgesteente

Enkele van de vuursteenafslagen die gevonden zijn bij archeologisch bodemonderzoek te Koewacht

12 februari 2011. Werkgroep Archeologie Hulst vol belangstelling bij de proefboring van een medewerkster van de Universiteit van Gent te Koewacht.

Proefsleuf, juni 2011. De lichte plekken in het midden van de sleuf geven de plaatsen aan waar geboord is.

De bodemmonsters die bij de proefboringen naar boven worden gehaald zitten in deze plastic zakjes om later onderzocht te worden.

Belangstellenden worden samen met wethouder Jaap Bos voorgelicht over de gang van zaken bij de proefsleuven

Boven: Een aantal voorwerpen van de zoekactie van 16 oktober 2012

Links: Een mooie krabber (boven- en zijaanzicht). Heel goed is te zien dat er aan de bovenkant stukjes zijn afgeslagen

Het "kartelmesje of schraper"

19 september 2018.......

Nog steeds is het terrein niet bouwrijp gemaakt, maar de plannen worden nu wel definitief. De mais is verhakseld en dat is voor WAH (Werkgroep Archeologie Hulst) het moment om nog een keer een speurtocht te organiseren. De wind blies het bovenste laagje droog zand weg waardoor het zwaardere materiaal bloot kwam te liggen. Ideaal weer dus. Ik hoef je dan ook niet te vertellen hoe enthousiast we waren toen we na afloop de resultaten van enkele uren zoeken aan het bekijken waren.

Gedeelte van de zoekactie op 19 september 2018

Tentoonstelling "Vuursteen"

Werkgroep Archeologie Hulst ontving een mailtje van Provinciaal Archeoloog Nathalie de Visser met de vraag of ze niet eens een tentoonstelling konden organiseren over de vele vuursteenvondsten te Koewacht. De mensen in Koewacht zouden dat zeker zeer interessant vinden.

In eerste instantie vonden ze het gegeven te mager om daar een tentoonstelling aan te wijden. Een paar vitrines met vuursteen; is dat zo interessant? Toch maar een middag gebrainstormd over het onderwerp. Er werden steeds meer ideeën aangedragen en ten slotte zagen ze het helemaal zitten: Het zou een breed project worden samen met basisschool "De Vlaswiek" en bibliotheek Zeeuws- Vlaanderen.

Hoe zag het project eruit?

Op school werd er les gegeven over de prehistorie in het algemeen en de vuursteenvondsten te Koewacht in het bijzonder. De leerlingen werden daarna in groepen verdeeld om verschillende disciplines uit te voeren o.a. graan malen met de hand, archeologische voorwerpen sorteren, vuursteen bewerken en het megalitische complex "Stonehenge" bouwen.

In de lessen die volgden werd er een maquette van Koewacht in de middensteentijd geknutseld, compleet met zandheuvel, bossen, struiken, woningen en boomstamkano's.

Het derde deel van het project was een buitenactiviteit. Net als de echte archeologen tijdens het onderzoek aan de Emmabaan moesten de kinderen veldlopen, grond zeven en boringen verrichten. Ook mochten ze eens proberen hoe het is om met pijl en boog te schieten.

Op 4 november 2019 werd de tentoonstelling geopend door Provinciaal Archeoloog Drs. Nathalie de Visser in het bijzijn van talrijke genodigden. Ook groep 7/8 van de basisschool was van de partij. Hun maquette stond immers ook op de tentoonstelling.

Aan de hand van enkele foto's krijg je een indruk van wat er zoal te zien is.

Vitrines met vuursteen, mesolithische taferelen en een deel van de maquette door de leerlingen

# data[].attributes.attachment_link.description
Dat geloof je toch niet. Enkele duizenden jaren voor Christus liepen hier op Koewacht mensen rond. Misschien hebben ze er gewoond of alleen maar gebivakkeerd op de hoger gelegen zandruggen. Je moet toch maar aannemen dat het waar is, want we hebben de bewijzen gevonden.

# data[].attributes.body
Gebruik dit samen met de bovenstaande site om de oefening rond de tijdlijn te maken.

# data[].attributes.attachment_link.description
All the events are represented on the interactive timeline and can be visualized. You can review all the cause-and-effect relations of timeline

# data[].attributes.body
Als je het Engels niet begrijpt, kijk dan goed naar de afbeeldingen!

# data[].attributes.attachment_link.title
Stone Age | Prehistoric age | Paleolithic | Mesolithic | Neolithic | Stone Age Humans

# data[].attributes.body
Hoe zat het heeeeel vroeger?

# data[].attributes.body
Website voor de extra opdracht

# data[].attributes.body
De oudste tempel ter wereld (waarvan we weten)!! Direct 5000 jaar later dan de eerste grote bouwwerken die we daarvoor gevonden hadden!

# data[].attributes.attachment_link.title
World's Oldest Temple: Göbekli Tepe, Turkey  [Amazing Places 4K]

# data[].attributes.body
Eigenlijk zijn we allemaal afstammelingen van migranten.

Lees de eerste paragraaf van de volgende wikipedia pagina

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Grote Volksverhuizing: Belangrijkste verhuizingstromen

De Grote Volksverhuizing tussen de 4e en 5e eeuw

Met Grote Volksverhuizing wordt in de geschiedenis gedoeld op het plaatsvinden van grote migratiebewegingen, onder andere het zich vestigen van meerdere vreemde stammen in het Romeinse Rijk tussen de 4e en de 6e eeuw.

De Grote Volksverhuizing vond plaats in de nadagen van het West-Romeinse Rijk. Opgejaagd door de oprukkende Hunnen en grote overstromingen en aangelokt door de welvarendheid van de bevolking in het politiek verzwakte West-Romeinse Rijk trokken vanaf de vierde eeuw meerdere voornamelijk Germaanse stammen West-Romeins gebied binnen. In het veel sterkere Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk kregen zij geen vaste voet aan de grond.

Al in de 3e eeuw sloten de Romeinen verdragen met Germanen aan de andere kant van de grens. In die verdragen werd bepaald dat Germanen in het rijk mochten wonen mits zij zich onderwierpen aan de Romeinse wetten. Hiermee werden deze Germanen officieel (bondgenoten) van de Romeinen. Ze werden gebruikt als buffer tegen andere invallers. Zo kwamen onder meer de Salische Franken in Toxandrië (de Kempen) het rijk binnen. Ze zouden zich uitbreiden tot aan Doornik.

Aanvankelijk werden de niet-Romeinen ingedeeld in aparte hulptroepen, de , maar later ook in de legioenen. Volgens de met de Romeinen gesloten verdragen mochten de ingelijfde barbaren dikwijls onder hun eigen aanvoerders dienen, wat de integratie in de Romeinse maatschappij niet ten goede kwam. Door verschillende oorzaken meldden zich bovendien steeds minder autochtone Romeinen voor het leger, waardoor een toenemende barbarisatie van het leger plaatsvond. Doordat de Romeinen steeds afhankelijker werden van de militaire steun van de Germanen kregen de laatsten meer macht: generaals en officieren waren op den duur meestal van Germaanse afkomst. Eind 4e eeuw verdedigde Stilicho, zoon van een Vandaalse soldaat, als generaal het rijk tegen de binnenvallende Visigoten. De laatste West-Romeinse keizer werd in 476 door de Germaanse krijgsheer Odoaker, officieel een generaal in het Romeinse leger, afgezet.

De koninkrijken die de Germanen stichtten op de restanten van het West-Romeinse Rijk vormden de basis van de maatschappelijke orde van het middeleeuwse Europa. Hoewel zij de politieke macht in handen namen, dient opgemerkt te worden dat de meeste Germaanse landverhuizers, die zich binnen het vroegere Romeinse Rijk vestigden, binnen enkele generaties in taal en gewoonten geassimileerd waren met de Romeinse bevolking. Sinds de Pirenne-these worden de volksverhuizingen niet meer als de cesuur tussen oudheid en middeleeuwen gezien. De meeste Germaanse stammen waren al tot de Ariaanse variant van het christendom bekeerd voordat ze het rijk binnenvielen en bekeerden zich geleidelijk tot de katholieke variant van hun Romeinse onderdanen. Ze namen zoveel mogelijk instituties over. Hierdoor was de overgang van de laat-Romeinse tijd naar de middeleeuwen een geleidelijke.

In de 4e eeuw was er sprake van een klimaatverandering op het Euraziatisch continent. In Europa kwam dat tot uiting in een stijging van de zeespiegel en een malaria-uitbraak in het Noordzeegebied. In Azië was er sprake van een sterke afname van het zoutgehalte van het Aralmeer, een dodelijk gewijzigde vegetatie op de steppen en van andere patronen in de gletsjerverschuivingen in het Tiensjan-gebergte. De gewijzigde situatie op de steppe heeft mede een rol gespeeld in de opmars van de Hunnen naar het westen.

Misleidende termen 'Germaans' en 'Barbaren'

Men moet zich de verscheidene stammen die als 'Germaans' of als 'Barbaren' werden aangeduid niet als hechte etnische & culturele eenheden voorstellen. De naam "volksverhuizing" is in wezen misleidend omdat het niet om bewegingen van één volk ging. Het ging bij de migrerende "volkeren", of bij groepen op rooftocht, dikwijls eerder om coalities van clans die zich voor de gelegenheid met de naam van een stam tooiden, of die door de romeinen met een bestaande naam wordt aangeduid. Zo zijn de friezen uit vroegmiddeleeuwse bronnen waarschijnlijk geen nazaten van de friezen die door de romeinse geschiedschrijver Tacitus worden genoemd. De Germanen beschouwden zichzelf niet als één volk of één groep, dit was het werk van de romeinse leiders en schrijvers.

Termen als oprukken, binnenvallen en veroveren

Het gebruik van termen als oprukken, binnenvallen en veroveren geeft evenmin een goed beeld van de gebeurtenissen. Ze wekken de indruk dat de migratiegolven op een militaire manier van hogerhand waren georganiseerd, wat veelal niet het geval was. Er waren allerlei redenen waarom grote groepen mensen uit hun woongebieden vertrokken, daaronder overstromingen of machthebbers die onderdanen metgeweld het aanhangen van een bepaald geloof opdrongen. Ook hier speelt de woordkeus van geschiedschrijvers en ooggetuigen, vaak op schrift gesteld in opdracht van machthebbers, een rol. Moderne beoefenaren van geschiedeniswetenschappen proberen meer dan vroeger te abstraheren van inkaderend woordgebruik waardoor een rijker en meer geschakeerd beeld naar boven komt.

De Visigoten stroomden in 376 de Balkan binnen en vestigden zich in Thracië en Moesië (= Servië plus Bulgaarse en Roemeense gebieden aan de benedenloop van de Donau). In 410 plunderde een groep Rome onder leiding van Alarik. Zij trokken verder westwaarts en in 418 vestigden ze zich in Aquitanië, waar zij het koninkrijk Toulouse stichtten, dat aan het einde van de 5e eeuw van Cádiz in het zuiden tot Nantes in het noorden reikte. Toen ze in 507 Aquitanië verloren aan de Franken, verdreven ze de Vandalen uit Andalusië en stichtten ze een nieuw koninkrijk in het Iberisch Schiereiland. Toen ze in 711 een nederlaag leden bij Jerez de la Frontera tegen de zojuist binnengevallen Moren, werden ze al snel teruggedrongen in een klein koninkrijkje in het noorden, waar nu Asturië ligt. De Visigoten verloren daarna geheel hun eigen identiteit.

De Ostrogoten versloegen in 488 Odoaker en belandden rond 490 in West-Europa. In 493 drongen ze dieper door in Italië en veroverden Ravenna. Zij werden in 552 door Byzantijnse generaals onderworpen.

Angelen, Saksen, Juten en Friezen

De Angelen, Saksen, Juten en Friezen staken vanaf de 5e eeuw vanuit Noord-Duitsland, Friesland en Jutland over naar Groot-Brittannië, verdreven de oorspronkelijke Keltische bevolking naar de westelijke en noordelijke uithoeken van het eiland en stichtten hun eigen koninkrijken. Hieruit ontstond Angelsaksisch Engeland, dat zich via een heptarchie onder druk van de latere invallen van de Vikingen rond 900 ontwikkelde tot een politieke eenheid onder Alfred de Grote.

De Salische Franken ten slotte, kwamen het Romeinse Rijk binnen in Toxandrië in 358. In 440 stichtten ze een koninkrijk met als centrum Doornik. Ze breidden hun rijk steeds verder uit naar het zuiden, onder Childerik tot aan de Somme, later onder Clovis tot aan de Loire. Bij de dood van Clovis in 511 hadden ze bijna de volledige provincie Gallia onder controle dat voortaan Frankrijk zou heten, het rijk van de Franken. Clovis behoorde tot de eerste dynastie van dit Rijk der Franken: de Merovingische dynastie.

De Germaanse Vandalen en mogelijk Sueven staken samen met de Iraanse Alanen waarschijnlijk op 31 december 405 of 406 de Rijn over en bewogen zich naar het zuiden. De Vandalen trokken plunderend door Gallië en staken in september of oktober 409 de Pyreneeën over. Onder de druk van de Visigoten trokken ze steeds verder zuidwaarts. In 429 staken ze over naar Marokko en uiteindelijk stichtten ze een koninkrijk in Noord-Afrika met als centrum Carthago. Hier bouwden ze snel een vloot op en specialiseerden zich in piraterij en bijna een eeuw lang waren de Vandalen de schrik van de Middellandse Zee. In 455 plunderden ze zelfs Rome. Uiteindelijk in 533 werden ze verslagen door de Oost-Romeinse veldheer Belisarius. De Sueven rukten gedeeltelijk met de Vandalen op en vestigden zich in Noordwest-Spanje, waar ze later verslagen werden door de Visigoten.

De Hunnen waren Aziatische nomaden die met hun superieure militaire tactieken en wreedheid angst inboezemden bij de Europese bevolking. Op het hoogtepunt van hun macht beheersten ze een uitgestrekt rijk in Europa: van de Oeral tot de Rijn. In 450 vielen ze onder leiding van Attila Gallië binnen. In 451 verloren ze de Slag op de Catalaunische Velden (in de buurt van Châlons-en-Champagne) tegen een leger van Germanen en Romeinen dat geleid werd door een van de laatste Romeinse generaals van betekenis: Flavius Aëtius. Daarna viel hun rijk in enkele jaren uit elkaar.

Vanuit Ierland trokken de Gael het westen van Schotland binnen, waar ze het koninkrijk Dalriada stichtten, van waaruit ze uiteindelijk heel Schotland zouden veroveren. In Latijnse teksten uit die periode worden deze invallers Scotti genoemd, vandaar Schotland. Ook in het zuidwesten van Wales stichtten ze kolonies.

De Bretons trokken na de verovering van Brittania door de Angelsaksen naar het vasteland, waar ze de Galliërs van Armorica onderwierpen en een aantal koninkrijken stichtten.

Rond het begin van de 6e eeuw begint de Slavische migratie uit het gebied van het huidige Oekraïne en Wit-Rusland naar Centraal-Europa. In de archeologie is deze zichtbaar als de Praag-Kortsjakcultuur. Volgens (latere) kronieken zou het hier gaan om volken als de Ljachen en Horvaten.

Bronnen, noten en/of referenties

Literatuur:

Wijnendaele, J. (2013): Romeinen en barbaren. De ondergang van het Romeinse Rijk in het westen

(2019): Geschichte der Völkerwanderung. Europa, Asien und Afrika vom 3. bis 8. Jahrhundert n. Chr.

Dick Harrison (1999), De volksverhuizingen, de geschiedenis van West-Europa, 375-800

# data[].attributes.attachment_link.description
Met Grote Volksverhuizing wordt in de geschiedenis gedoeld op het plaatsvinden van grote migratiebewegingen, onder andere het zich vestigen van meerdere vreemde stammen in het Romeinse Rijk tussen de 4e en de 6e eeuw. De Grote Volksverhuizing vond plaats in de nadagen van het West-Romeinse Rijk.

# data[].attributes.attachment_caption
Migratie Webquest deel 3 Volksverhuizing

# data[].attributes.headline
Grote Volksverhuizingen op het einde van de Klassieke Oudheid (= de tijd van de Romeinen)

# data[].attributes.subject
Grote Volksverhuizingen op het einde van de Klassieke Oudheid (= de tijd van de Romeinen)

# data[].attributes.body
De Klassieke Oudheid loopt van 800 voor Christus tot 500 na Christus. Het is dé tijd van de oude Grieken en Romeinen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Immigratie Webquest deel 3 Volksverhuizing

# data[].attributes.body
Gelukkig hebben we een interview kunnen afleggen met mensen van toen, zij vertellen over hun ervaringen met ATILLA DE HUN!

# data[].attributes.attachment_link.title
Atilla de Hun | Welkom in de middeleeuwen

# data[].attributes.headline
Wat voor iemand was jij in de Klassieke Oudheid?

# data[].attributes.subject
Wat voor iemand was jij in de Klassieke Oudheid?

# data[].attributes.body
Doe de quiz!

# data[].attributes.attachment_link.description
Turn data collection into an experience with Typeform. Create beautiful online forms, surveys, quizzes, and so much more. Try it for FREE.

# data[].attributes.body
Krijgsgevangenen waren ook migranten. Ze werden gedeporteerd om te werken voor het Rijk! Romeinse krijgers kregen dan het land om op te werken wanneer ze te oud werden om te vechten.

# data[].attributes.body
In de Middeleeuwen was je als arme gebonden aan je land en aan je heer.

# data[].attributes.attachment_link.description
Lijfeigenschap is de situatie dat iemands lichaam wordt beschouwd als het eigendom van de heer (landsheer, heerser) van een bepaald gebied. Het is een vorm van horigheid die de slavernij dicht benadert. Het kwam in de Europese middeleeuwen veel voor.

# data[].attributes.body
Je was "horig", dus je moest "horen" of luisteren naar wat de heer te vertellen had. Je "behoorde" of "hoorde" ook aan de heer toe.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Horigen werken op het land aangedreven door de voorman

Horigheid is een sociale, economische en bestuurlijke machtsverhouding waarbij bepaalde mensen, boeren, cijnsboeren, en lijfeigenen, gebonden waren aan het land dat ze bewerkten en aan het absolute gezag van de landbezitter. Het is bekend uit de middeleeuwen en uit latere perioden.

Veel economieën in de Europese middeleeuwen waren georganiseerd op basis van feodalisme, waarbij grootgrondbezitters delen van hun grondgebied in bruikleen gaven aan anderen. Diegene die zo een stuk grond in leen kreeg kon delen daarvan weer aan anderen in leen geven enzovoort. Op deze manier is een hiërarchische gelaagdheid ontstaan van diverse groepen mensen en grondgebieden. Bewoners van een bepaald grondgebied moesten volledig gehoorzamen aan de heer (heerser) van dat gebied; de bewoners hadden aan het begin van deze periode letterlijk niets te zeggen.

Een heer had rechten en plichten ten opzichte van zowel de heer boven hem als degene onder hem.

Bovenaan de ladder van de machts- en eigendomsverhoudingen stonden de grootgrondbezitters, wereldlijke koningen of keizers en organisaties die behoorden tot de Rooms-Katholieke kerk. Hun eigendom kon zo groot zijn als het huidige Frankrijk of Duitsland .

Onder hen kwamen personen die een stuk van het grondgebied toebedeeld hadden gekregen en daar de vruchten van mochten plukken in ruil voor allerlei verplichtingen; uit deze groep ontwikkelde zich de adel. Uit de nederzettingen die in een grondgebied ontstonden ontwikkelden zich verschillende groepen van de burgerij en op het land ontwikkelden degenen die het land bewerkten en hand- en spandiensten aan de heer verleenden, tot diverse groepen van boeren, onder wie de horigen.

De horigen waren boeren die gebonden waren aan de grond die zij bebouwden, onderhielden, bejaagden of bevisten. Ze mochten deze niet zonder toestemming van de heer verlaten ( glebae adscripti = 'aan de aardkluit gebondenen'). Ook hun familieleden waren gebondenen. Horigen waren geen eigenaar van de grond en de gebouwen (de horigenhoeven) maar hadden hierover soms wel gebruiksrechten. In ruil daarvoor hadden ze verplichtingen, die konden bestaan uit:

het bewerken van de grond, waarvoor ze vaak een klein deel van de oogst voor eigen gebruik mochten behouden.

hand-en-spandiensten.

meevechten met hun heer als diens domein werd aangevallen of als de heer bijstand moest verlenen aan zijn heer.

Van zijn kant had ook de heer verplichtingen tegenover zijn horigen, zoals het geven van bescherming tegen aanvallers op zijn grondgebied.

De relatie horige↔heer kon in de loop van de tijd - door de ontwikkeling van het gewoonterecht - niet willekeurig of eenzijdig worden opgezegd. De functie kon op een gegeven moment ook overgaan op een volgende generatie.

In tegenstelling tot lijfeigenen konden horigen in sommige streken en op een gegeven moment wel houderschap hebben en overerven.

Kleine vrije boeren zochten in de turbulente tijden van de vroege middeleeuwen bescherming bij een lokale heer. Afhankelijk van zijn macht werd de verhouding tussen de boer en de heer vastgelegd. Deze konden dus door tijd en plaats verschillen. Deze boeren werden uiteindelijk de horigen.

Een tweede groep die tot horigen konden worden gerekend waren boeren die van hun land elders waren verdreven door bijvoorbeeld invallende troepen. Deze verdreven boeren moesten wel weer ergens een bestaan opbouwen en zochten (nu zonder land) bescherming bij een machtiger iemand. Deze kon natuurlijk zijn eigen voorwaarden stellen. Ze hadden niet zo heel veel tegenprestatie, behalve hun arbeid, terwijl daaraan bij tijden geen gebrek aan was.

Tot slot waren er nog gebieden met heren die een meer Romeins georiënteerde bedrijfsvoering (latifundia) hadden. Zij zetten sinds de late Oudheid hun slaven in om op het land te werken.

Met name uit deze laatste groepen konden ook de lijfeigenen ontstaan. Maar lokale omstandigheden konden ook de eerste genoemde groep in de lijfeigenschap dwingen omdat ze een zwakke onderhandelingspositie hadden.

Doordat horigen wel gezien werden als mensen met rechten konden horigen ook meer of minder rechten krijgen. Oorlogshandelingen, misoogsten of inkomensgebrek bij de heer konden steeds aanleiding zijn om de rechten en plichten bij te stellen.

In West-Europa is de horigheid gaandeweg verdwenen, omdat steeds meer boeren rechten kregen, of omdat de horige en zijn heer overeenkwamen hun wederzijdse verplichtingen in geld uit te drukken, waarmee het goed bijvoorbeeld een tijnsgoed werd. Dit gold met name voor de verplichting een bepaald deel van de oogst af te staan. Een heer had soms meer aan geld; dan kon hij immers zelf beslissen waar hij zijn inkomsten aan uitgaf, of misschien moest hij geldschulden afbetalen. Deze constructie leidde ertoe dat er steeds meer nadruk kwam te liggen op geld, zodat dat de verhouding tussen de heer en zijn horigen ging bepalen en dus niet zoals voorheen de rechten en plichten.

In Frankrijk was de personele horigheid ( servage personnel) - waarbij horigen aan het land van de heer dat ze moesten bewerken gebonden waren - verdwenen in de zestiende eeuw. De reële horigheid bleef bestaan, waarbij iemand horig genoemd werd door het als houder verwerven van een stuk grond met daaraan verbonden verplichtingen, en in de onmogelijkheid de grond te verkopen of te laten erven (bij overlijden keerde de grond terug naar de eigenaar, wat mainmorte genoemd werd). Vanaf de zeventiende eeuw was de mainmorte in Frankrijk een dode letter, behalve in de door Lodewijk XIV verworven nieuwe gebieden zoals de Franche-Comté, en was horigheid praktisch gezien vergelijkbaar met een pachtovereenkomst. De officiële afschaffing door Lodewijk XVI in 1779 was niet meer dan een formaliteit, hoewel de landeigenaars in de Franche-Comté het koninklijk decreet niet erkenden, omdat zij niet, zoals voorzien, schadeloos gesteld waren.

Na de Franse Revolutie werden de adellijke landgoederen aangeslagen en verkocht, en kwam een klasse van burger-eigenaars in de plaats van de adellijke heren en kerkelijke eigenaars. De reële horigheid ( servage réel) werd in 1801 vervangen door het pachtrecht ( louage d'ouvrage, later fermage), dat praktisch gezien niet verschilde van de reële horigheid zoals onder het einde van wat men in de Franse Revolutie het ancien régime noemde.

Katerina van Taras Sjevtsjenko (olieverf, 1842) stelt een horige Oekraïense voor. De schilder was zelf horige van geboorte; pas in 1861 werd de horigheid bij wet afgeschaft

In het Europa ten oosten van de rivier de Elbe tekende zich in de vroegmoderne tijd juist een omgekeerde ontwikkeling af: het ontstaan van de nieuwe horigheid waaraan de eerder vrije boeren van Rusland en Polen onderworpen werden. Hoewel horigheid in Rusland al sinds de elfde eeuw bestond, kwam deze eerst tot volle wasdom in de zeventiende eeuw en werd ze pas beëindigd in 1861.

Een verschil met de West-Europese horigheid was dat de nieuwe horigheid in Midden-Europa volledig geïntegreerd was in het vroege kapitalisme: onvrije boeren leverden hun overschotten aan hun heer, die deze verkocht op de internationale markt. Door voorheen vrije boeren binnen hun machtsgebied te dwingen graan te verbouwen in ruil voor bescherming, verhoogden heren als de koning van Pruisen hun productie; ze konden dit doen doordat na de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) dit deel van Europa grotendeels verwoest was.

Tezelfdertijd ontstond in koloniaal Zuid-Amerika het haciëndasysteem, dat met de nieuwe horigheid vergelijkbaar is. Ook dit berustte op een vorm van horigheid ( peonage) en was voor de koloniale machthebbers een middel om voor de markt te produceren.

# data[].attributes.attachment_link.description
Horigheid is een sociale, economische en bestuurlijke machtsverhouding waarbij bepaalde mensen, boeren, cijnsboeren, en lijfeigenen, gebonden waren aan het land dat ze bewerkten en aan het absolute gezag van de landbezitter. Het is bekend uit de middeleeuwen en uit latere perioden.

# data[].attributes.headline
Kijk nu naar de documentaire over migratie in België. Los de vragen op je blaadje op.

# data[].attributes.subject
Kijk nu naar de documentaire over migratie in België. Los de vragen op je blaadje op.

# data[].attributes.body
Deze documentaire gaat voornamelijk over de 20e eeuw.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Programma van Canvas

Kinderen van de migratie Kinderen van de migratie

Het beloofde land

In de decennia na WOII haalt België honderdduizenden gastarbeiders naar hier. Ze worden verleid met mooie beloften, maar vinden vaak uitbuiting en gevaar.

De eerste aflevering van 'Kinderen van de migratie' brengt hun spannende en vaak pakkende verhaal: over de armoede en onderdrukking die hen doen vertrekken, over de angst van jongens die zonder voorbereiding de mijn worden uitgestuurd, over de heimwee van een meisje dat op haar veertiende moederziel alleen in België komt werken.

'Kinderen van de migratie' is een productie van Canvas en kwam tot stand met steun van de Belgische Ontwikkelingssamenwerking.

Kinderen van de migratie Aanbevolen voor jou

VRT MAX is het online streamingplatform van VRT.

U moet JavaScript inschakelen om deze app te gebruiken.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kinderen van de migratie - Het beloofde land | VRT MAX

# data[].attributes.attachment_link.description
In de decennia na WOII haalt België honderdduizenden gastarbeiders naar hier. Ze worden verleid met mooie beloften, maar vinden vaak uitbuiting en gevaar. De eerste aflevering van 'Kinderen van de migratie' brengt hun spannende en vaak pakkende verhaal: over de armoede en onderdrukking die hen doen vertrekken, over de angst van jongens die zonder voorbereiding de mijn worden uitgestuurd, over de heimwee van een meisje dat op haar veertiende moederziel alleen in België komt werken.

# data[].attributes.body
Deze periode is gelijk aan de ontdekking van de wereld door de "moderne" Europeaan. Die hebben geweren, een kompas en kaarten om de zee over te steken.

# data[].attributes.body
De Portugezen gaan eerst en bouwen een groot handelsrijk op over zee. Daarna komen de andere Europese machten.

De wereldhandel over zee in slaven, katoen, edelmetalen en specerijen (kruiden) begint.

Mensen wijken ook uit naar de kolonies. Voorlopig enkel als ze beroepsmatig nodig zijn als huurling, soldaat of als ze gezonden werden om mensen te bekeren tot het katholicisme (priesters).

# data[].attributes.headline
De "Landbouwrevolutie" in Europa leidt tot massamigratie.

# data[].attributes.subject
De "Landbouwrevolutie" in Europa leidt tot massamigratie.

# data[].attributes.body
Het leven op het platteland wordt langzaam onmogelijk gemaakt. Mensen worden naar de stad gedwongen om te werken in de fabrieken, in de mijnen of aan de spoorwegen.

# data[].attributes.headline
Kijk nu naar het filmpje over de landbouwrevolutie

# data[].attributes.subject
Kijk nu naar het filmpje over de landbouwrevolutie

# data[].attributes.body
De landbouwrevolutie was vooral een massamigratie van het platteland naar de stad!

# data[].attributes.attachment_link.title
Landbouwrevolutie Engeland - Enclosure movement

# data[].attributes.body
Veel mensen migreren ook naar Antwerpen om daar de boot te kunnen nemen. Een van deze lijnen over de Atlantische is de "Red Star Line". Deze bootlijn vervoerde uiteindelijk meer dan 3 miljoen mensen.