# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Тил жонундо ырлар" боюнча белгилүү кыргыз инсандарынын жазган кичинекей жыйнагын чогулттук. Арасына тил жонундо макалдарды, учкул создорду кошуп койдук. Кыргыз тили жонундо ырлар кандай гана сонун, кандай гана уккулукттуу. Тил ар бир маданияттын мурасы, эне тил болсо ар элдин байлыгы.

Мазмуну

Тил жөнүндө ыр-саптар

Кыргыз жараны, эне тилиң болгон кыргыз тилин барктай бил, кыргыз тилинде эң жакшы сүйлөгөндү жана жазганды үйрөн! "Тил жонундо ырлар" макаласы дал ушул максатта жазылган. Тилин баалап, барктап, сыйлай билген адам эч качан эч нерседен кем болбойт.

Улут болсом - тилим менен улутмун
Эй жарандар,
Эскертерим силерге:
Чындап кызмат кылам десе ким элге,
Сүйсүн тилин
Сүйгөн жарын сүйгөндөй,
Күйсүн тилге
Перзентине күйгөндөй.
Жалгыз ырын ырдай берет кекилик,
Кекиликтер койсун мени кечирип.
Эне тилин билбей туруп,
Эне тилге күйбөй туруп,
Эли-журтун
Сүйөмүн деш чекилик.
Ысыгыңа алар күйүп,
Суугуңа тоңалбайт
Эне тилин түшүнбөгөн,
Кур кыйкырып күпүлдөгөн,
Эч убакта Атажурттун
Анык уулу боло албайт!

Бул чындыкты
Тилин танган
Тилазарлар,
Динин танган
Диназарлар угушсун.
Мейли алардын куйкалары
Курмушудай курушсун.
Ар улуттун улуттугун аныктаар,
Тил деген бул -
Метрикасы улуттун!
(Эсенгул Ибраев)

Сүйлөш үчүн тил керек,
Ырдаш үчүн үн керек
Сөздү сөзгө кынай бил,
Маш зергердей чегелеп.
Ырчы болсоң - төкмө бол,
Ак жаандай себелеп.
(Барпы)

Мен ыр жазам
Мен ыр жазам,
Сөздүн айтып тереңин.
Мен ырдасам,
Кызыл тилим безегин.
Мен ырдайын,
Жаңы обондор улансын!
Мен жазайын
Тилектештер кубансын!
Мунарыктап
Көздүн учу жетпеген
Көркөм сөздүн
Мунарасы куралсын!
(Түгөлбай Сыдыкбеков)

Эне тили
Тил үйрөнүү,
Жакшы көрмөк, сүймөктөн
Энем тилин жакшы көрүп үйрөткөн.
Ойротто жок, оңой тил бейм биздин тил,
Бир жашымда
Ата, апа,
Ат, эт дегенди сүйлөткөн.

Албетте, нукура кыргыз эч убакта мындай патриоттук ырлардан тажабаса керек, кулагыңа жайдын жылуу желиндей жагымдуу болот эмеспи.

Сөздүн ыгын билбесе,
Сөөдүрөп топто сүйлөсө
Тантыктыктын белгиси
Көңүл сүйгөн жер болсо
Айткан сөзүң эм болсо,
Акындын келет келгиси,
Бермет сөздү тергиси.
Орду менен сүйлөсө,
Кызыл тилин бүлөсө,
Таасындыктын белгиси
Кадырлуу болсо журтуна,
Сүйлөгөн сөзү тек кетпей,
Кары жаш укса, умсунса,
Акылдуунун белгиси.
(Арстанбек Буйлаш уулу)

Жакшы чыккан азамат
Элин билет.
Элин билген ал адам
Билим билет.
Окуп-карап ойлонуп,
Илим билет.
Эчен түрдүү адамдын
Тилин билет.
(Калыгул)

Илим менен билимге көпүрө - тил,
Көкөлөткөн адамды тили деп бил.

Тил адамды бакытка бөлөп салат,
Тил адамды шорлотот башын алат.

Тил арстан босогоңдо комдогон
Бошоп кетсе, өзүңдү да жеп койгон.

Миң сан калкты Теңир өзү жаратты,
Тилдүү сүйлөп, тилсиз үнсүз карашты.

Тирүү жанга эки нерсе керектир,
Бири - тили, бири - дили ак көңүл.

Сөздү, дилди жаратты адилет деп,
Жалганчылар жалынга күйгөнү эп.

Туура сөздөн чексиз пайда табарсың,
Жалган сөздөн каргыш-сөгүш аларсың.
(Жусуп Баласагын)

Белгисиз авторлордон ырлар

Накыл сөздөр, цитаталар

Кыргыз элинде тил жөнүндө таамай айтылган макал-лакаптар, учкул сөздөр көп. Улуу жазуучубуз Ч.Айтматов айткандай: "Элди эл кылып турган анын тили" - дегендей эне тил, кыргыз тил, деги эле тил тууралуу ырларды далай кыргыздын жана дүйнөнүн чыгаандары жазып өткөн.

Тил - ойлонуунун куралы. Тилге жеңил-желпи мамиле жасоо, ал ойго, ойлонууга жеңил желпи мамиле жасоо: так эмес, жакындата гана, ишенимсиз ойлоо. (А. Н. Толстой)

Улуттун тили дайыма элдин улуттук руху менен тыгыз байланышта. (А. Н. Толстой)

Тилдин байлыгы ал ойдун байлыгы. (Н. М. Карамзин)

Тил аң-сезим сыяктуу эле эң байыркы болуп эсептелет. (К. Маркс, Ф. Энгельс)

Тил - достуктун, макулдашуунун эң мыкты ортомчусу. (Эразм Роттердамский)

Чет тил бул, жашоо үчүн болгон күрөштө бизге курал. (К. Маркс)

Кимде-ким чет тил билбесе, ал өз эне тилин да жакшы билбейт. (И. Гёте)

Чет тилдерди үйрөнүү - эне тилди байытат, аны ачык, даана, ийкемдүү, көркөм кылат. (Н. К. Крупская)

Бөтөн элдердин адеп-аклак, кулк-мүнөзүн билищ үчүн, алгач алардын тилин үйрөнүүгө аракет кыл. (Пифагор)

Көп тил билүү - демек бир кулпуга түшө турган көп ачкычтуу болуу. (Ф. Вольтер)

Жашоодо тилден ачуу жана тилден таттуу эч нерсе жок. (Эзоп)

Жашоодо тил азабынан өткөн азап жок. (С. Я. Надсон)

Тили чулдур булбул болгуча, тили так чакчыгай бол. (И. А. Крылов)

Тилине ээ боло албаган адам, оюна да ээ боло албайт. (Л. Н. Толстой)

Тил - жазуучунун, мылтык жоокердин куралы. Курал канчалык кубаттуу болсо, анын ээси ошончо күчтүү болот. (М. Горький)

Жараткан бергенин бүт койбой алат, бир гана жагымдуу сөз аман калат. (Фирдоуси)

"Адам өлкөдө эмес, тил ичинде гана жашайт. Мекен - бул жалгыз тил гана" (Metal Gear Solid V, The Phantom Pain)

Сөз ооздон чыгып учуп жүрөт, коноор жерин өзү гана билет. (Асади Туси)

Тил жөнүндө макалдар

Эне тилим эчен кылым карыткан.
Эч ким аны өчүрө апбайт тарыхтан.

Тилиң барда дүйнөнү кезсең болот,
Ким экениң, өзүңдү сезсең болот.

Тил билсөң - дил билөсиң.

Илим менен билимге көпүрө тил.
Көкөлөткөн адамды тили деп бил.

Тилден бал да тамат, уу да тамат.

Тили жоголгон журттун өзү да жоголот.

Эне тилим -эне сүтүм, бакытым.
Эне тилим түгөнбөгөн байлыгым.

Тил - акыл таразасы, жүрөктүн ачкычы.

Тил - ойдун сандыгы.

Эне тилдин ээси - эл.

Тил чебери китептен, кыймыл чебери - спорттон.

Эне тилди билбегениң, тууган элди сүйбөгөнүң.

Булбул гүлүн сүйөт, адам Мекенин сүйөт, азамат тилин сүйөт.

Мен - кыргызмын, мен ошого мактанам,
Кыргыз тилин кылымдарга сактаган.

Кыргызымдын өлбөстүгү эмнеде?
Кылым кезген эне тилинде.

"Тил жонундо ырлар" макалабыз ушуну менен аягына чыкты. Достор, көптөн-көп суранаар элек, кыргыз тили жонундо өзүңөр жазган ырлар болсо пикир жазуу формасына комментарий кылып, аты-жөнүңүздү да жазып койгула. Сөзсүз макалага кошум жарыялап коебуз. Сиз дагы четте калбай тилибиздин мындан аркы өнүгүүсүнө өз салымыңызды кошуп калгыла.

Дагы караңыз

# data[].attributes.attachment_link.title
Тил жонундо ырлар

# data[].attributes.attachment_link.description
"Тил жонундо ырлар" боюнча белгилүү кыргыз инсандарынын жазган кичинекей жыйнагын чогулттук. Арасына тил жонундо макалдарды, учкул создорду кошуп койдук. Кыргыз тили жонундо ырлар кандай гана сонун, кандай гана уккулукттуу. Тил ар бир маданияттын мурасы, эне тил болсо ар элдин байлыгы.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Кенжебекова Алина Кенжебековна

# data[].attributes.attachment_link.title
Ч. Айтматов айткан учкул сөздөр

# data[].attributes.attachment_link.description
1.Сүйүүдөн аалам жаралган, сүйүүнүн өзү түбөлүк2.Сени тааныгандар жашап жатканда сен тирүүсүң3.Өткөндү эстеп, келечектм күтө биилгендигибиз үчүн биз барбыз4. Биз дү

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Бул бетте тил жонундо макалдар чыгарылды.

1. Адам көңүлүнөн азат, тилинен жазат.

2. Адам тилинен табат.

3. Адамга эки нерсе тирек деги, бири тил, бири дилиң жүрөктөгү.

4. Адамды шорго салган да, өлтүргөн да тил.

5. Адамдын даңкын чыгарган да - тил, тарпын чыгарган да - тил.

6. Айтсаң - тилиң күйөт, айтпасаң - дилиң күйөт.

7. Акыл сокурга көз, өлөсөгө жан, дудукка тил боло алат.

8. Алсыздын тили алты кулач.

9. Аткан ок таштан кайтпайт, элчи кандан тилин тартпайт.

10. Ачуу тил - жыландын заары. Таттуу тил - жүрөккө дары.

11. Ачуу тил таттуу турмушту бузат.

12. Ачынган - тилдүү, ачыккан - ууру болот.

13. Адамдын даамы тилинде (сөз менен).

14. Баланын тили "апа" деп чыкса да, атанын тарбиясын алат.

15. Балыкка тил, дөңгөчкө жан киргизгенди сыйкырчы дейт.

16. Бассаң бутуңа этият бол, сүйлөсөң тилиңе сак бол.

17. Баш кесмек бар, тил кесмек жок.

18. Булбулдун мукам үнү бар, торгойдун жумшак тили бар.

19. Бутунан мүдүрүлгөн (жаңылган) турат, тилинен (оозунан) мүдүрүлгөн (жаңылган) турбайт.

20. Дили узундан түңүлбө, тили узундан түңүл.

21. Дүлөйдүн тилин дудук билет.

22. Дымак - өрдө, ооз - баатыр, тил - текебер.

23. Жайдак тилден чаң чыкпайт.

24. Жакшы - сыйлайт дили менен, жаман кыйнайт тили менен.

25. Жакынга көз жеткирет, алыска тил жеткирет.

26. Жаман тил үчүн жакшы баштан айрылыптыр.

27. Жамандан тил укканча, жакшыдан таяк же.

28. Жүрөк сыры тилден чыгат.

29. Ичтегини тилден бил, тилдегини түрдөн бил.

30. Каргыштын эң жаманы: "өзүң билбе, билгендин тилин алба".

31. Катуу камчы, заар тил, оор жумуш, тузсуз аш, шордуулардын энчиси.

32. Кекечтин тилин энеси билет.

33. Күчүңдү тилиңден чыгарбай, ишиңден чыгар.

34. Тил учунан сүйлөбө, зыяны келет өзүңө.

35. Колу байлангандын тили байланбайт.

36. Колунан иш, тилинен сөз качып кутулбайт.

37. Кулактан кирген заар тил, курсакка барып муз болот.

38. Куран кудайдын тили дешет.

39. Кыйнаган да тил, сыйлаган да тил.

40. Кылыч - бирди, тил - миңди жыгат.

41. Кылыч жарасы - бүтөт, тил жарасы - бүтпөйт.

42. Кылычынан кан тамганды, тилинен бал тамган жеңиптир.

43. Макал сөз -тилдин байлыгы.

44. Мастын күчү тилинде.

45. Мокок бычак кол кесет (колдун душманы). Чоркок сөз тил кесет (тилдин душманы).

46. Молдонун тили сылык, жакшынын өзү сылык.

47. Молдонун тили таттуу, тилеги катуу.

48. Мытайым шайтандын тилин билет.

49. Ооз - айгак, тил - тайгак.

50. От менен суу - тили жок жоо.

51. Өзү билбес, билгендин тилин албас - тил билбеген макоо.

52. Өнөр алды - кызыл тил.

53. Өрт менен суу - тили жок жоо.

54. Пил көтөрбөгөндү тил көтөрөт.

55. Сүйгүзгөн да тил, күйгүзгөн да тил.

56. Сүйлөсө тилинен бал тамат.

57. Сөөксүз тил сөөктү сындырат.

58. Соонуку - дилинде, мастыкы - тилинде.

59. Сылап көргүн (билгин) тил менен.

60. Тартар тилинен тартар.

61. Тартынбаган тил, таттуу турмушту бузат.

62. Таттуу тилден жаның жыргайт.

63. Тикенексиз гүл болбөйт, тик айтылбас тил болбойт.

64. Тил - душман, акыл - дос, тиш - коргон.

65. Тил - менин тууганым, тил - менин душманым.

66. Тил - ойдун сандыгы.

67. Тил - топчусуз, ооз - ачкычсыз.

68. Тил азар - тилге кирбейт, тилинен - өлөөрүн билбейт.

69. Тил акыйкатты табат.

70. Тил акыл талаасы (же акылдын жарчысы).

71. Тил акыл таразасы.

72. Тил акылдын жарчысы.

73. Тил албаган жаманга, акыл сөздөн муш жакшы.

74. Тил албаган уулуң - бел ашпаган арыктай.

75. Тил албасты жумшаганча, тына -тына өзүң бар.

76. Тил ачуусу шакардай.

77. Тил ачуусу шакардай. Тил башты багат.

78. Тил баш жарат, жел таш жарат.

79. Тил билги жүйөөкөч кол ийиктен элпек.

80. Тил көргө чейин түшүрөт, көккө чейин чыгарат.

81. Тил курсак тойгузат.

82. Тил кылычтан да өткүр, адамды адам кылат, аша чапса, жаман кылат.

83. Тил кылычтан өткүр.

84. Тил менен тикенди да аласың.

85. Тил менен тирүү адамды да өлтүрүүгө болот.

86. Тил ойдун сандыгы.

87. Тил ооруткан дос эмес. Тил таш (ты да) жарат.

88. Тилдин топчусу жок, ооздун ачкычы жок.

89. Тилде сөөк жок, айбанда акыл жок.

90. Тилден бал да тамат, уу да тамат.

91. Тилден жыгылганча буттан жыгыл.

92. Тилден кыйын жоо жок, кыздан кыйын доо жок.

93. Тилди бош койсо (эрк берсе) тишти сындырат.

94. Тилди тил кесет.

95. Тилди тилге бүлөйлү, тишти тишке кайрайлы, анан жарыя окуйлу.

96. Тилдин кулпусу - тиш.

97. Тили - бал, жүрөгү - муз.

98. Тили жүгүрүк - кепке, буту жүгүрүк - ашка.

99. Тили жумшак (татты) аш жейт. Тили катуу (ачуу) муш жейт.

100. Тили тайгактын, оозу айгак.

101. Тили шогураактын - батымы жогураак.

102. Тиш өтпөгөнгө тил өтөт.

103. Тилиң жүгүргүчө, колуң жүгүрсүн.

104. Тилиң тишиңе күбө.

105. Тилин тишине каткан жакшы адат.

106. Тилинген жара айыгат, тил жарасы айыкпайт.

107. Тилинде актык келмеси бардын, дилинде шайтан сөзү бар.

108. Тиши бүтүнүрөөктүн, тили тагыраак, томуктай түйүнү бар болот.

109. Тишиңди жашырсаң, тилиңди сунарсың (же чыгарасың).

110. Тууган катары кучакташтырган - тил, душман катары бычакташтырган - тил.

111. Узун тил - уудан жаман.

112. Узун тил өмүрдү кыскартат.

113. Четтен келген жоону тилге келтиргин, ал тилге келбесе, кылычыңды тос.

114. Чечендин - тили орток, чебердин - колу орток.

115. Чулдурдун тилин энеси билет.

116. Ырчынын тилинде мурчу болбосо, сөзүнүн курчу болбойт.

117. Элдин тили - эм.

118. Элин сыйлабаган тилин жерийт.

119. Эмдик боз минсең, оозун тарт, элдүү жерде тилиң тарт.

120. Эне тилин билбеген элин сүйүп жарытпайт, эне тилин сүйбөгөн, эси жогун аныктайт.

121. Эшектин кулагы узун, ушакчынын тили узун.

# data[].attributes.attachment_link.title
Тил жонундо макалдар, баардыгы 121 макал бар.

# data[].attributes.attachment_link.description
Адам көңүлүнөн азат, тилинен жазат. Адам тилинен табат. Адамга эки нерсе тирек деги, бири тил, бири дилиң жүрөктөгү. Адамды шорго салган да, өлтүргөн да тил. Адамдын даңкын чыгарган да - тил, тарпын чыгарган да - тил. Айтсаң - тилиң күйөт, айтпасаң - дилиң күйөт.