# data[].attributes.body
Nemət Mirzəyev

Aidə Məsimova

Ömer Asaf K
Hatice Ö
İrem Su K
Tuğbanur R.
Efsa T.
İrem S.
Muhammet Semih T.

Çiğdem B

Ibrahim Safa D

ecrin y

sude a

# data[].attributes.body
Əmir Mirzəyev
EcrinK
Cemile E
Berkay A.
Tuana Vedat B.
Tuğba T.
Zümra H.
Seyfəli Ağayev
Hatice A.
Furkan mert k

İrem İ

Meryem Y

Erdem B

Nur E

# data[].attributes.body
Əli Mehdizadə
Azra K
Deniz K
Nurcan D
Elif Beren G.
Aselsu Ş.
Erva T.
Duru S.
Leyla Rustəmova
Emir Alp Ç.
Esma Türkan a

Diyar T

Doğa U

# data[].attributes.body
Tural İslamlı
Ferhan k
CeylinT
Müşeref P
Ömer A.
Yaşar T.
N.Şevval T.
Begüm T.
Dəniz Əhədova
Görkem K.
Zeynep b

Baran S

Cemre K

# data[].attributes.body
Ləman Səfərova
Batuhan k
Ayçanil T
Meliha Ç
Selin A.
Mahmut T.
Ayşe T.
Naz Z.
Jalə Abbasova
Yağız S.
Galip efe a

Ahmet K,

Açelya S

# data[].attributes.headline
 Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden Seçme Hikayeler ve Azerbaycan Hikayeleri ile ilgili araştırma yapıp slayt hazırladılar.

# data[].attributes.subject
 Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nden Seçme Hikayeler ve Azerbaycan Hikayeleri ile ilgili araştırma yapıp slayt hazırladılar.

# data[].attributes.body
Azerbaycan'ın Rus işgali ve yıkılışı

# data[].attributes.attachment_link.title
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 1918-1920 Rus İşgali ve Yıkılışı

# data[].attributes.body
Divan-ı Hümayun Üyeleri (Özet) : Devletin siyasi, ekonomik, askeri, mali sorunlarının tartışıldığı ve karara bağlandığı bir meclistir. Bu meclise Veziriazam, Kazasker, Nişancı, Kaptanı Derya, Defterdar, Yeniçeri ağası, Rumeli Beylerbeyi ve Şeyhülislam katılırdı.
Bu kişilerin Görevlerini sıralarsak,
Veziriazam; Padişahtan sonraki en yetkili kişi ve Padişahın vekilidir. Osmanlıdaki örfi hukuk Veviriazam sayesinde düzenlenirdi. Padişah sefere çıktığında yetkisi genişlerdi ve Divan-ı Hümayuna başkanlık yapardı. ( Günümüzde Başbakana benzetebiliriz. )
Nişancı; Tapu Kadastro kayıtlarını tutardı. Emrindeki kalemlerle yazışmaları düzenlerdi. ( Günümüzdeki İç işleri Bakanına benzetebiliriz. )
Kubbealtı Vezirleri: Bunlar tecrübeli ve yaşlı Devlet adamları arasından seçilirlerdi. Merkezde yedek kuvvet olarak bulunurlar.Acil durumlarda kullanılırlardı. Bilgi ve tecrübelerinden divan toplantılarında yararlanılırdı. (Bunları bu günküBakanlara benzetebiliriz.)
Defterdar; Anadolu ve Rumeli defterdarı olmak üzere iki defterdar vardı. Hazine ve malların kayıtları onun tarafından yapılırdı. ( Günümüzdeki Maliye Bakanlığına benzetebiliriz. )
Kazasker; Divandaki davalara bakardı. Kadı ve müderrisleri atardı.Şeyhülislam divana direkt üye olmadığından İlmiye sınıfından olması sebebiyle divanda ilmiye sınıfının temsilcisiydi.( Günümüzde Adalet bakanına benzetebiliriz. )
Şeyhülislam; Dini konularda yüksek yetkilere sahip olan kişiydi. Bir işin dine uygun olup olmadığını belirleyen fetva yı verirdi.Örneğin Osmanlı ordusu için savaştan önce Fetva çıkarırdı. ( Günümüzdeki Diyanet işleri’ne benzetebiliriz. )Divana direkt katılmaz ,çağrılırsa giderdi.
Kaptanı Derya; Denizcilikte atamaları yapardı, hüküm yazma ve tuğra çekme yetkisi vardı. Derya kalemine bağlı tımarların dağıtımını yapardı. ( Günümüzde amirale benzetebiliriz. ) Vezirse ve İstanbul da ise divana katılabilirdi.
Yeniçeri Ağası; İstanbulun güvenliğinden sorumluydu. Yeniçerilere emir verirdi. Divan toplantılarına katılabilme yetkisi vardı. ( Günümüzde İstanbul Genel Müdürlüğüne benzetebiliriz. )Vezirse ve İstanbul da ise divana katılabilirdi.
Rumeli Beylerbeyi: Osmanlı Fetih sahası olan Rumeli nin en yüksek rütbeli komutanıydı. Bu nedenle vezirse ve İstanbul da ise divana katılabilirdi.

Kaynak: https://divan-uyelerinin-gorevleri.nedir.org/

# data[].attributes.body
öğrencilerim slayt çalışmalarını tamamladılar

# data[].attributes.headline
Osmanlı Ordusu - Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 1918-1920

# data[].attributes.subject
Osmanlı Ordusu - Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 1918-1920

# data[].attributes.body
öğrencilerim slayt çalışmalarını tamamladılar.

# data[].attributes.body
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 1918-1920 Diller Ve Alfabeler

Azerice, Azerbaycan Türkçesi veya Azerbaycanca (Azerice: Azərbaycanca, Azərbaycan dili veya Azərbaycan türkcəsi), Türk dilleri dil ailesinin Oğuz grubu içerisinde yer alan ve bir Türk halkı olan Azerilerin ana dilini oluşturan dil. En çok konuşucusu İran Azerbaycanı'nda bulunan dil (تۆرکۆ Türkü, تۆرکجه Türkcə), Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmî dilidir. Rusya'ya bağlı özerk bir cumhuriyet olan Dağıstan'ın ise resmî dilleri arasında yer alır.

1928 yılında Azerbaycan'da yayımlanmış bir Rusça-Türkçe (Azerice) sözlüğün kapağı.

Azerbaycan'da 1936 yılına kadar halk kendisini Türk, dilini ise Türkçe olarak adlandırmaktaydı. Bu tarihten sonra Azerbaycanlı ve Azerbaycan dili adlandırması ihdas edilmiştir. SSCB dağıldıktan sonra 1992 yılından 1995 yılına kadar Azerbaycan Anayasası'nda resmî dil Türkçe olarak tanımlanmıştır. Daha sonra Azerbaycan dili şeklindeki adlandırma kabul edilmiştir.

Özellikle Rus kaynaklarında Azerbaycan Türkleri için Tatar, dili için Tatar dili adlandırması da görülmektedir. Çünkü Tatar adı, tarih boyunca farklı topluluklar tarafından 8 farklı grubun adı olarak kullanılmıştır. Azerbaycan halkı da bu halklardan biridir.

Dil, İran'da konuşulan Güney Azerice ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nde konuşulan Kuzey Azerice olmak üzere iki farklı değişkeye sahiptir. Bu iki form kendi aralarında sesbilim, biçimbilim, sözdizim, kelime dağarcığı ve alıntı sözcüklerin kökenleri konusunda çeşitli farklılıklar gösterir. Azerice, Türkçe, Türkmence, Kaşkayca ve Gagavuzcanın aralarında bulunduğu diğer Oğuz dillerinin yanı sıra, bu dillerden etkilenmiş bir Kıpçak dili olan Kırım Tatarcası ile de yüksek oranda karşılıklı anlaşılabilirlik gösterir.

Azerice, Azerbaycan'da 10.100.000, İran'da ise 15 ila 23 milyon kişi tarafından konuşulan bir dildir. Irak Türkmenlerinin ağzı da Azericenin bir ağzıdır. Azerbaycan'da 1991 yılı itibarıyla Azericeye uyarlanan Latin alfabesi yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Türkiye'de Ardahan, Kars, Iğdır illerinde konuşulur. Erzurum, Artvin ve Bayburt illerinde konuşulan Türkçe ile de büyük benzerlikler taşır.

Azerbaycan arazisinde dört ağız vardır:

1. Doğu ağzı — Kuba, Şamahı, Bakü, Muğan ve Lenkeran ağızları

2. Batı ağzı — Kazah, Karabağ, Gence ağızları

3. Kuzey ağzı — Şeki (Nuha) ve Zakatala-Kah ağızları

4. Güney ağzı — Nahçıvan, Culfa, Ordubad, Erivan ağızları

Alfabe

Türk yazı tarihi mevcut bilgilerle Göktürk alfabesi ile başlasa da Azericenin yazılmasına Arap alfabesinin bir varyantı ile başlanmıştır. Selçuklu ve Oğuzlar; 10. asırdan başlayarak Arap alfabesine Türkçe için gerekli birkaç harfi ekleyerek (ç, p, j gibi) bu alfabeyi kullanmış ve bu alfabeyle değerli eserler yaratmışlardır.

Arap asıllı alfabe, Azericenin özünü ifade etmesi için mükemmel bir alfabe olmasa da 20. yüzyıl öncesine kadar bu alfabeden Azerbaycan bölgesinde genişçe yararlanılmış ve bu alfabeyle Azeri edebiyatında eserler kaleme alınmıştır.

Azerice için 1929 yılına dek Arap asıllı alfabe kullanılmıştır. 1929-1939 yılları arasında Latin asıllı alfabe, 1939-1991 yılları arasında Kiril alfabesi kullanımda olmuştur. 1991 yılından itibaren -52 sene aradan sonra- Latin kaynaklı alfabeye tekrar geçilmiştir.

İran'ın Azerbaycan bölgesi ve diğer yerlerde yaşayan Azeriler ise bugün de Arap asıllı alfabe kullanmaktadırlar.

Alfabe değişiklikleri ve karşılıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Arap Asıllı Alfabe
(-1929)
İranLatin Asıllı Alfabe
(1929–1939)
Azerbaycan SSCKiril Asıllı Alfabe
(1939–1991)
Azerbaycan SSCLatin Asıllı Alfabe
(1992-)
Azerbaycan Cumhuriyeti
ا,آ | A a | А а | A a
ﺏ | B b | Б б | B b
ﺝ | C c | Ҹ ҹ | C c
چ | Ç ç | Ч ч | Ç ç
ﺩ | D d | Д д | D d
| E e | Е е | E e
ﻉ ,(کسره) | Ə ə | Ә ә | Ə ə
ﻑ | F f | Ф ф | F f
گ | G g | Ҝ ҝ | G g
ﻍ | Ƣ ƣ | Ғ ғ | Ğ ğ
ﺡ,ﻩ | H h | Һ һ | H h
ﺥ | X x | Х х | X x
| Ь ь | Ы ы | I ı
ی | I i | И и | İ i
ژ | Ƶ ƶ | Ж ж | J j
ﻙ | K k | К к | K k
ﻕ | Q q | Г г | Q q
ﻝ | L l | Л л | L l
ﻡ | M m | М м | M m
ﻥ | N n | Н н | N n
ﻭ | O o | О о | O o
| Ɵ ɵ | Ө ө | Ö ö
پ | P p | П п | P p
ﺭ | R r | Р р | R r
ﺙ,ﺱ,ﺹ | S s | С с | S s
ﺵ | Ş ş | Ш ш | Ş ş
ﺕ,ﻁ | T t | Т т | T t
ﻭ | U u | У у | U u
ﻭ | Y y | Ү ү | Ü ü
ﻭ | V v | В в | V v
ی | J j | Ј ј | Y y
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ | Z z | З з | Z z

# data[].attributes.headline
Azerbaycan'ın Rus işgalinden ayrılış süreci çalışmamız

# data[].attributes.subject
Azerbaycan'ın Rus işgalinden ayrılış süreci çalışmamız

# data[].attributes.body
Osmanlı İmparatorluğu'nda diller

Osmanlı İmparatorluğu'nda devlet işlerinde ve sarayda kullanılan dil Osmanlı Türkçesi olmasına karşın imparatorluğun hâkimiyeti altındaki bölgelerde diğer diller de kullanılmaktaydı. Ekalliyet kendi cemaatleri içinde kendi dillerini kullanmak konusunda serbest idi ancak hükûmet ile resmî konularda Osmanlı Türkçesi kullanmak zorundaydı.

Osmanlı döneminde nüfuzu yüksek olan üç dil bulunmaktaydı: Anadolu'da ve Balkanlarda Arnavutluk, Bosna ve Ege Denizi adaları dışında müslümanların çoğunun konuştuğu Türkçe; yalnızca eğitimli nüfus tarafından konuşulan Farsça ve asıl olarak Arabistan, Kuzey Afrika, Irak, Kuveyt ve Bilad eş-şâm'da konuşulan Arapça. İçinde Arapça ve Farsçadan hem dil bilgisi kuralları hem de kelimeler içeren Osmanlı Türkçesi ise geniş Osmanlı bürokrasisi içinde resmî dil olarak kullanılmaktaydı. Osmanlı Türkçesinin yazışmalarda kullanılmaya başlanması yazılı eserlerde Arapça ve Farsça hakimiyetini azalttı ve Türkçe bilim dili oldu.

Kemal Karpat'ın 1894 tarihli okuma yazma bilmeme verilerine göre okuryazarlık oranı %55 olduğu anlaşılıyor. UNESCO tarafından yayınlanan “Okuryazar Toplum Yaratmak” isimli kitapçıkta ise 1. Dünya Savaşı öncesinde okuryazar oranı % 20 ila % 30 arasındaydı. Donald Quataert'a göre 19. yüzyıl başlarına kadar okuryazarlık oranı %2 ila %3 arasındaydı ve bu oran 19. yüzyılın sonunda ancak %15'e gelebilmişti. Bu düşük okuryazarlık oranı nedeniyle halktan bir kişi hükûmet ile resmî işlerini hâlledebilmek için arzuhâlcilere başvurmak zorunda kalıyordu. Gayrimüslim halk, kendi ailesiyle ve mahallesinde kendi dilini konuşmaktaydı. Farklı iki cemaatin bulunduğu köylerde ise genellikle birlikte yaşayan topluluklar birbirlerinin dilini konuşabilmekteydi. Eğitimli Osmanlılar ise genellikle Arapça ve Farsça konuşmaktaydı.

İmparatorluğun son iki yüzyılında Fransızca ve İngilizce, özellikle Levant bölgesinde yaşayan Hristiyanlar arasında popülerlik kazanmıştır. Elit tabakanın çocukları okulda Fransızca öğreniyor ve Avrupa'dan gelen ürünler bir moda unsuru olarak kullanılıyordu. Özellikle Farsça, eğitimli nüfus arasında edebiyat dili olarak kullanılıyordu. Arapça ise dinî törenlerde kullanılan dil idi.

İmparatorluk sınırları içinde çok değişik dil gruplarına ait topluluklar bulunmaktaydı. Balkan Yarımadası'nda çoğunlukla Slav dilleri, Yunanca ve Arnavutça konuşulmakta, Türkçe ile Rumence azınlıklar tarafından konuşulmaktaydı. Anadolu'da ortak dil Türkçe idi ancak Rumca, Ermenice, Lazca ve Kürtçe de konuşulmaktaydı. Suriye, Irak, Arabistan, Mısır ve Kuzey Afrika'da ise halkın çoğu Arapça konuşurken elit tabaka Türkçe konuşmaktaydı. Osmanlı İmparatorluğu'nun hiçbir eyaletinde tek bir dil konuşulmamaktaydı.

Osmanlı alfabesi (Osmanlı Türkçesi: الفبا elifbâ), 1928'de Latin tabanlı Türk alfabesi kabul edilinceye dek Osmanlı Türkçesini yazmak için kullanılmış bir Fars-Arap alfabesi uyarlamasıdır.

Batı Türkçesi adını verilen Oğuzca; Osmanlı Türkçesi-Azerbaycan Türkçesi ile birlikte olan müşterek devresini, hemen hemen 15. yüzyılın ortalarına kadar sürdürür. Ancak bu zamandan sonradır ki, Selçuklular devrinin sonunda yer alan ve Eski Anadolu Türkçesi adı ile anılan her iki ağzın müşterek oldukları zaman görülen bazı ayrılıkların bir kısmı Osmanlı, bir kısmı da Azericede umumîleşerek 16. yüzyıldan başlamak üzere iki ağzın kesin çizgilerle ayrılmasına sebep olur. Bunun yanında her iki şivenin komşularından alınan sözcükleri, Arapça ve Farsça olanlar hariç, Azerbaycan ve Osmanlı Türkçelerinde anlaşmadan çıkacak, ikinci bir ayrılığı ortaya çıkarır.

Elif ortada ve sonda A olarak okunur. başta A veya E olarak okunur. Vav harfi ortada ve sonda o, u, ü, ö sesleri vermek için kullanılır. Bazen de V olarak kullanıldığı olur. Güzel he sözcük içinde E harfi vermek için ve de he sesi almak için kullanılır. Sözcüğe ı, i ile başlanacaksa, elif ve Ye harfini yan yana getirilerek ı, i sesi alınır.

Tek başınaSözcük sonundaSözcük ortasındaSözcük başındaAdıGünümüz Türkçesiyle
ﺍ | ﺎ | — | elif | a, e
ﺀ | — | hemze | ', a, e, i, u, ü
ﺏ | ﺐ | ﺒ | ﺑ | be | b
ﭖ | ﭗ | ﭙ | ﭘ | pe | p
ﺕ | ﺖ | ﺘ | ﺗ | te | t
ﺙ | ﺚ | ﺜ | ﺛ | se | s
ﺝ | ﺞ | ﺠ | ﺟ | cim | c
ﭺ | ﭻ | ﭽ | ﭼ | çim | ç
ﺡ | ﺢ | ﺤ | ﺣ | ha | h
ﺥ | ﺦ | ﺨ | ﺧ | hı | h
ﺩ | ﺪ | — | dal | d
ﺫ | ﺬ | — | zel | z
ﺭ | ﺮ | — | re | r
ﺯ | ﺰ | — | ze | z
ﮊ | ﮋ | — | je | j
ﺱ | ﺲ | ﺴ | ﺳ | sin | s
ﺵ | ﺶ | ﺸ | ﺷ | şın | ş
ﺹ | ﺺ | ﺼ | ﺻ | sat, sad | s
ﺽ | ﺾ | ﻀ | ﺿ | dat, dad | d, z
ﻁ | ﻂ | ﻄ | ﻃ | tı | t
ﻅ | ﻆ | ﻈ | ﻇ | zı | z
ﻉ | ﻊ | ﻌ | ﻋ | ayın | 'a, h
ﻍ | ﻎ | ﻐ | ﻏ | gayın | g, ğ
ﻑ | ﻒ | ﻔ | ﻓ | fe | f
ﻕ | ﻖ | ﻘ | ﻗ | kaf | k
ﻙ | ﻚ | ﻜ | ﻛ | kef | k, g, ğ, n
ﮒ | ﮓ | ﮕ | ﮔ | gef[1] | g, ğ
ﯓ | ﯔ | ﯖ | ﯕ | nef, sağır kef, nazal ne[2] | n
ﻝ | ﻞ | ﻠ | ﻟ | lam | l
ﻡ | ﻢ | ﻤ | ﻣ | mim | m
ﻥ | ﻦ | ﻨ | ﻧ | nun | n
ﻭ | ﻮ | — | vav | v, o, ö, u, ü
ﻩ | ﻪ | ﻬ | ﻫ | he | h, e, a
ﻻ | ﻼ | — | lamelif[3] | la
ﻯ | ﻰ | ﻴ | ﻳ | ye | y, ı, i

# data[].attributes.body
Əsasları, 16. Dağlıq Qarabağ bölgəsində yüz ilə aid olan münaqişə uzun və mürəkkəb tarixi tarixə malikdir. 16. Osmanlı İmperiyasının idarə etdiyi Dağlıq Qarabağ yüzillikdə regionda artan qüvvələrə mütənasib olaraq Osmanlı, fars, rus imperiyaları kimi qüdrətli imperiyaların böyük mübarizə yerinə çevrilmişdir. 1813-cü il Gülüstan, 1828-ci il Türkmənçay və 1829-cu il ədirnə müqavilələri əsasında rusların əlinə düşən bu ərazi rusların etnik siyasəti nəticəsində demoqrafik dəyişiklik və transformasiya yaşamış və bu günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Hazırda rusların etnik siyasəti nəticəsində Dağlıq Qarabağ və rəvan bölgəsi mütəmadi olaraq intensiv erməni əhalisinin yaşadığı coğrafiyaya çevrilmişdir. Demək olar ki, bu demoqrafik irəliləyiş uzunmüddətli perspektivdə rusların İran və Osmanlı sərhədlərində öz siyasəti üçün istifadə edə biləcəyi müttəfiqlərin yaradılması siyasətinə əsaslanır.

Rusların bu siyasəti də Türkiyə ilə Azərbaycan türkləri arasında xristian Fərmanının yaradılmasına yönəlib. 19. Yüz il ərzində regionun demoqrafiyasının dəyişməsi də regionun Rusiyanın siyasi maraqlarına uyğun formalaşmasına gətirib çıxardı. Ona görə demək olar ki, hazırda Rusiyaya yönəlmiş siyasət hələ də reallaşır. Lakin bu siyasət Rusiyaya fayda verir, lakin region ölkələri baxımından da bir çox problemlər doğurur. Bu problemlər arasında qətimkan və dinc sakinlərin ölümü birinci yeri tutur. Bu münaqişələr bölgəyə nəinki hərbi, həm də iqtisadi təsir göstərir. Postsovet dövründə onsuz da mürəkkəb bir proses yaşamış Cənubi Qafqaz ölkələrinin xərcləri gəlirlərinin xeyli hissəsini silahlanmaya və hərbi məsələlərə sərf edir, regional sülh və sabitlik üçün ciddi maneədir. Bununla əlaqədar olaraq, regionda münaqişələrlə tez-tez yüksəlməyə başlayan Dağlıq Qarabağın işğal tarixini nəzərə alaraq bu gün başa düşmək mümkün deyil. Bu region Dağlıq Qarabağın Qafqaz regionu tərəfindən işğalının tarixi prosesini nəzərə alaraq, həm regional, həm də qlobal güclərin diqqətini həmişə cəlb etmişdir. Tarixdə olduğu kimi, Dağlıq Qarabağ da bu gün "böyük dövlətlər" adlandırılan dövlətlərin gündəminin predmeti idi. Bu baxımdan demək olar ki, region dövlətləri və böyük dövlətlər bu coğrafiyanı tarixdən diqqətlə izləmişlər, çünki qara və Azov dənizlərindən, ilk növbədə tarixi İpək Yolu və Aralıq dənizindən keçən nəqliyyat gəmiləri Volqa vasitəsilə Xəzər dənizinə, oradan isə Türküstana və Avropaya gəlmişlər.

Qafqaz regionu coğrafiyadır ki, bu coğrafiyanı yalnız böyük dövlətlər deyil, regionun İran kimi ölkələri də diqqətlə izləyir. Həmçinin məlumdur ki, hazırda Osmanlı imperiyası, İran və Rusiya bu regionda bir-biri ilə ciddi mübarizə aparırlar. Amma ruslara 19. Onun bu regionda olan xalqlara təsiri yüz il Qafqazı zəbt edəndən artdığı halda, İrana belə bir təsirdən danışmaq olmaz. Buna görə də tarixi prosesdə Rusiyanın bu regionda bir çox seqmentlər, ilk növbədə İran və Osmanlı imperiyaları tərəfindən həyata keçirdiyi siyasət həyəcan təbili çaldı. Bu proses zamanı demək olar ki, İran və Osmanlı imperiyaları kimi İngiltərə və Fransa rusların bölgəni tam ələ keçirməsindən və zaman-zaman Rusiya və Qafqazla bağlı siyasət aparmasından narahatdırlar. Tarixi nöqteyi-nəzərdən demək olar ki, Rusiya bu gün də öz nüfuzunu saxlamaq istəyir. Lakin bu gün elə gəlir ki, böyük dövlətlərin maraqları və Rusiya Federasiyasının Qafqaz regionundakı maraqları tez-tez münaqişəyə başlayır. Maraqlara yönəlmiş bu siyasət ona gətirib çıxarmışdır ki, problemlər regional problemlərin həllinə deyil, günümüzə qədər artıb və qorunub saxlanılmışdır. Regionda möhkəm sülhə nail olmaq üçün beynəlxalq hüquq normaları kontekstində hərəkət etmək və bu qaydaları bütün problemlərin, ilk növbədə, Dağlıq Qarabağın həlli üzərində qurmaq lazımdır.

Onu demək lazımdır ki, işğal bu gün də davam edir, Xəzər regionunda neft və regionun strateji əhəmiyyəti də səmərəlidir. Bu, regional və qlobal fövqəldövlətlərin özlərini maraq yönümlü aparırlar. Bu məsələyə böyük dövlətlər də, erməni diasporu da təsir göstərir. Erməni diasporu 1915-ci ildə baş vermiş erməni mühacirətinə qarşı erməni diasporunun siyasəti kimi, erməni diasporu Qərb dövlətlərinə təsir etmək və Dağlıq Qarabağa soxulmaqla bağlı anti-Azərbaycan və Türkiyə siyasəti yeritməklə Türkiyəyə qarşı mübarizə aparmaq istəyir. Qərb dövlətləri də bu məsələlərə həm 1915-ci ildə həm erməni emiqrasiyasına, həm də onların qəbul etdikləri parlament qərarlarına uyğun olaraq, həm siyasi, həm də maraq yönümlü yanaşdıqlarını dəfələrlə bəyan ediblər. Bununla əlaqədar olaraq, İran həm öz ölkəsinin erməni əhalisi, həm də Ermənistan və Türkiyə ilə münasibətlərə görə tarazlıq siyasəti aparmağa üstünlük verib.

Qafqazın iqtisadi, coğrafi, strateji və regional cəhətdən inkişafı və inkişafı Dağlıq Qarabağ regionunda münaqişələrin dayandırılması ilə birbaşa bağlıdır. Həqiqətən də, bu problemin həlli yalnız iki ölkəyə deyil, regionun digər ölkələrinə də əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərdiyindən, status-kvo siyasətinə əsaslanan siyasət yeritməkdənsə, tərəfləri yaxınlaşdıracaq regional və qlobal ritorikanın inkişafı regional sülhə ciddi töhfə verəcək. Hazırda regionun ən mühüm subyektlərindən olan İranın rolu aydın görünür. İran əvvəllər olduğu kimi, Dağlıq Qarabağa soxulması ilə əlaqədar Ermənistanın dəstəyini davam etdirib. Həmin kontekstdə hadisələr region ölkələrini də əhatə edən proses istiqamətində inkişaf etməkdə davam edir. Xüsusən, məlumdur ki, İran Dağlıq Qarabağda erməni tərəfini lap əvvəldən dəstəkləyibdir. İran ucadan bəyan edir ki, müharibə region ölkələrinin təhlükəsizliyinə təhdiddir və Qafqazda bu müharibənin "sionist rejimi (İsrail) və Türkiyə tərəfindən "kənardan qızışdırıldığını" iddia edir. Bu mövqe həm də regionda İran-Türkiyə qarşıdurmasının mümkünlüyü məsələsini qaldırır. Xüsusilə, bu yaxınlarda Azərbaycanın İsrail və Qərb dövlətləri ilə yaxınlaşması İranı regionda çox narahat edirdi və İran Azərbaycandan uzaqlaşaraq sırf ermənipərəst siyasət yeritməyə başladı. İranın cənubi Qafqaz siyasətinin formalaşmasında onun etnik strukturu, eləcə də regionun geosiyasi və strateji əhəmiyyəti təsir göstərir. İran ABŞ və İsrailin regiondakı Birliyi ilə bağlı Rusiya-Ermənistan siyasəti yeridir və buna görə də Rusiyaya qarşı durmaqdan imtina edir.

İranın cənubi Qafqaz regionunda yeritdiyi siyasətdə təkid etdiyi iki mühüm səbəb ola bilər. Birincisi, şübhəsiz ki, regionda İsrail və ABŞ-ın təsiri altında baş verən münaqişələrin onların sərhədlərinə və ölkəsinə təsir etməsi və onların ölkəsində 35 milyon azərbaycanlı türkün fəaliyyət göstərəcəyi ehtimalı vardır. Həqiqətən də, Amerika-İsrail duetinin İrana münasibəti İranı Ermənistanla bir olmağa sövq edir, ya yox. Bunu yaxın günlərdə Qafqazda yaradılacaq danışıqlar masası arxasına keçmək cəhdi kimi qiymətləndirmək olar. Məlum olduğu kimi, İran rəhbərliyi nöqteyi-nəzərindən Dağlıq Qarabağın işğalının həm geosiyasi, həm də etnik aspektləri var və buna görə də danışıqlar masası arxasında olmaq istəyir. ABŞ, Aİ və Qərb dövlətlərinin Dağlıq Qarabağın işğalına son qoyulmasının birgə üsuluna dair razılığa gəlməsi üçün süfrə arxasında mütləq Türkiyə olmalıdır. Bunu Türkiyənin regionla tarixi əlaqələri tələb edir. Onu da demək olar ki, Türkiyənin danışıqlar masasında iştirakı digər beynəlxalq təşkilatların təşəbbüslərindən daha səmərəli olacaqdır.

Nəticədə, Türkiyənin regionda daha fəal rol oynamasının vaxtıdır. Artıq demək olar ki, Dağlıq Qarabağla bağlı xəritələr Şərqi Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdəki hadisələrdən sonra bərpa edilib, yeni siyasət formalaşdırılıb və bu prosesdə Rusiya, İran, ABŞ və Fransa, ilk növbədə, Türkiyə daha səmərəli siyasət yürüdəcəklər. Dağlıq Qarabağa hərbi müdaxiləyə gəldikdə isə, Ermənistan tərəfi müdaxiləni dayandırmaq əvəzinə, vəziyyəti Beynəlxalq iştirakçıları da daxil edərək, barışıq qaydalarını pozmaqla həll olunmazlığa məhkum etməyə çalışır. Beləliklə, beynəlxalq subyektlər Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq, Ege dənizi və s.kimi asanlıqla istifadə edə bilərlər. Xüsusən Qafqazda, xüsusən onun enerji, nəqliyyat, strateji və coğrafi əhəmiyyəti ilə əlaqədar belə dövlətlər bu vəziyyətdən öz mənafeləri üçün istifadə etməyə davam edirlər. Bu işğal bu gün nəinki Ermənistana və Azərbaycana, həm də Türkiyənin bir çox başqa ölkələrlə, ilk növbədə Türkiyə və İran, Türkiyə-Rusiya, Türkiyə-Fransa münasibətlərinə dərindən təsir göstərən qlobal bir problemə çevrilmişdir.

# data[].attributes.body
Azərbaycan türk dilində səssizlərin xüsusiyyətləri

Türkçe ilə müqayisədə Türkçe dili, Azərbaycan türkcəsində istifadə olunan samitlərin aşağıdakı xüsusiyyətlərini müəyyən edə bilərik:

1. Sözün əvvəlində bütün qalın səslər Türk Azərbaycanında səslənir: qara, ha-lin, qardaş, giz. Rus dilindən götürülmüş sözlər bu qayda çərçivəsindən kənara çıxır: kolxoz, Komputer (Kompüter), kafedra (tribuna).

2. Bütün yağlı səslər bir neçə hecalı sözlərin sonunda g olur: torpag, uzağ, olaq, aldıq, alacağ. Amma bu sözlər G vasitəsilə pronunciation - X-də yazılır: tor-Pax, uzax, olaraks, aldiks, alakax.

3. Sözün sonunda səs iki sait arasında qaldıqda, y; və qalın cənab ongünlük: dirək-direk-direk, çiçək-rəngə, bayraq-bayrağa.

4. Azərbaycan türkcəsi D və t-dən başlayaraq yalnız D-dən başlayır: at, at, gəldi, yoxdur.

5. Sözün ortasında iki ardıcıl tonal səssiz, ikinci tonal səslənir: sequiz yazıldığına, sequiz elan edilir; bir dəftər yazılır, bir dəftər oxunur; seçim yazılır, seçim oxunur.

Sözün sonunda Azərbaycan türkcəsində bəzi türk sözlərinin sonunda, həmçinin ərəb və fars sözlərində: Kitab, elyak (dərman), meqsed, kend, renq, əlib, yovşan, kretin, züd, əs kimi cümlələrdə ərəb, ərəb dilində səslər tapmaq mümkündür.

7. Türk dilində bəzi sözlərin əvvəlində Türk səsi - lunmaz, Azərbaycan dilində-lunmaz, sonrakı mən dəfələrlə dönmüşəm: il (il), ildırım (Yıldırım), elan (Yıldırım), itir (Yıldırım), ulduz (ulduz), son (üz), qəm (üz), urek (ürək).

8. O aşağıdakı V sözündə elan edilmir; bunun əvəzinə genişlənir: çovdar yazılır, çovdar oxunur, dovshan yazılır, deshan deyilir.

9. Azərbaycanın türk dilində bəzi məşhur simalarından başlayan sözlərin başında azad (ur -), xürk(Urk -), xurk (kr -), xurc (hörc), xurcek (hörümçək), heyvan (Heyva) kimi səslər eşidildi.

10. Bəzi ön səslər m: kişilər (Mən), min (min), Muna (bu), moynuz (buynuz).

11. Türkiyənin Azərbaycanda bol miqrasiyası müşahidə olunur: yarpax (yarpaq), Arvad (avrat), kürpü (körpü), torpax (Torpaq), köhnə (natamam), osyur (öskürək).

12. Türkcə dili, bəzi R - in türkcə sözlərinin ilkin səsində Azərbaycan dilidir. biş - (piş -), barmaq (barmaq), bars (Pars), bahali (əziz). Türk ön səsi bəzi sözlərdə türkcə - n - azərbaycan dili olur: pez (bez), barmaq (mucus), pyutun (bütöv), paxlava (paxlava).

13. Türk Türk Audio Qrupu, Sonunda şəbəkə Azərbaycanca türkcə birinə çevrildi: yedək (bukaga), bulev (ayaq biləyi), Buzov (Buzov), yağ (iney).

14. Türk ərəb fars və türk sözləri arasında dekonstasiyaya rast gəlinir, halbuki Azərbaycanın türk sözlərində bu sözlər əsasən öz ilkin formasını saxlayır: ESR (asır), Tatr (ESR), uzr (azr), hökm (yar), vəqst (zaman), cüm (kavım), Gus (kavis), əsl (ana).

# data[].attributes.headline
Türkiye Türkçesi Batı Türkçesinin III. dönemini oluşturur. Ömer Seyfettin ve arkadaşlarının konuşma dilinden yeni bir yazı dili oluşturmak amacıyla "Genç Kalemler" dergisinde başlattıkları "Yeni Lisan Hareketi" (1911) bu dönemin başlangıcı kabul edilir. Bu hareketin temsilcileri "Milli bir edebiyat meydana getirmek için önce millî bir dile ihtiyaç vardır." görüşünden hareketle şu ilkeleri benimsemişlerdir:Arapça ve Farsçadan Türkçeye giren dil bilgisi kuralları ve bu kurallarla yapılan bütün tamlamalar kaldırılmalıdır.Dilimize Arapça ve Farsçadan girmiş kelimelerle yapılacak isim ve sıfat tamlamaları, Türkçenin kurallarına göre düzenlenmelidir.Yazı dili ile konuşma dili arasındaki büyük farklılıkları kaldırmak için yazı dili konuşma diline yaklaştırılmalı, İstanbul konuşması yazı dili olmalıdır.Bu ilkelerden yola çıkarak taklit değil, yeni ve millî bir edebiyat meydana getirilmelidir.Türkiye Türkçesinin gelişimi içinde bu hareketten sonra en kapsamlı çalışma Dil Devrimi'dir. 1928'de Harf Devrimi'nin yapılması ve 1932'de Türk Dil Kurumu'nun kurulmasıyla Türkçe, çok yönlü ve sistemli bir şekilde ele alınarak sadeleştirilmiş ve olgunlaştırılmıştır.Türkiye TürkçesiTürkiye Türkçesi Batı Türkçesinin üçüncü devresidir. Bugün de devam etmekte olan bu devre 1908 meşrutiyetinden sonra başlar. Bu yeni devrenin 1908 meşrutiyetinden sonra başlayan ve Cumhuriyete kadar devam eden İlk safhası Türkiye Türkçesinin başlangıç devri mahiyetindedir. Bu kısa devirde çok sür'atli bir şekilde ortaya çıkan yeni yazı dilinin yanında Osmanlıca henüz tamamiyle sahneden çekilmiş değildir. Fakat tam mânasiyle son günlerini yaşamakta ve umumî dil olmaktan çıkarak muayyen kalemler tarafından tutulmağa çalışılan hususî bir dil durumuna düşmüş bulunmaktadır. Hâsılı bu devir, Osmanlıcanın son örnekleri ile Türkiye Türkçesinin ilk örneklerinin yan yana bulunduğu devirdir. Osmanlıcanın bu son örneklerine yeni dil gittikçe fazla sokulduğu gibi, yeni dilin ilk örneklerinde de bazı Osmanlıca unsurlar, eskimiş bazı kelimeler, bazı terkipler görülmektedir. Yukarıda da söylediğimiz gibi değişiklik bir neslin hayatı içinde ortaya çıktığı için Osmanlıcadan yeni dilin ilk örneklerine bu şekilde ufak tefek taşmalar olmuştur. Fakat yeni dil bu küçük taşmalardan bu ilk devre içinde kendisini sür'atle kurtarmış, temiz Türkçenin sayısız örneklerini vererek Osmanlıcayı kısa zamanda gerilerde bırakmıştır, öyle ki Cumhuriyet devri başlarken Osmanlıca artık çoktan ölü bir dil hâline gelmiş ve yazı dilinin bütün ufukları Türkiye Türkçesine açılmış bulunuyordu.Türkiye Türkçesini Osmanlıcadan ayıran başlıca hususiyet onun yabancı unsurlar karşısındaki durumudur. Dilin iç yapısı, yani Türkçe bakımından Batı Türkçesinin bu iki devresi arasında bir devre farkı olmadığını, bu iki devrenin yabancı unsurlar bakımından ayrı devreler teşkil ettiğini yukarıda da açıklamıştık. Yabancı unsurlar bakımından bu iki devre arasında gerçekten çok büyük bir fark vardır. Bu farkın en ehemmiyetli tarafı terkipler bakımından olan ayrılıktır. Türkiye Türkçesi ter-kipsiz Türkçedir. Türkiye Türkçesinin en belirli vasfı budur. Bu bakımdan Türkiye Türkçesi Batı Türkçesinin en temiz devridir. Az ve basit olmakla beraber Eski Anadolu Türkçesinde de yabancı terkipler vardı. Osmanlıca tam manasiyle terkipli dil demektir. Türkiye Türkçesi ise Türk yazı dilinin bu Arapça, Farsça terkiplerden kurtulmuş olduğu mes'ut devridir.Bir dil yabancı bir dilin tesirinde kalabilir. Bu tesir lügat hazinesinde, yani kelime sahasında kaldığı müddetçe ne kadar aşın olursa olsun dil için bir tehlike teşkil etmez. Fakat kelime sahasını aşar ve kelime guruplarına, cümle sahasına el atarsa dilin yapısı tehlikeye girer, dilin gidişi çığırından çıkar. Dilin, yapısını ayakta tutabilmek üzere bunlara mukavemet edebilmesi için çok sağlam bir bünyeye sahip bulunması lâzımdır. Osmanlıcada Türkçeye korkunç bir nisbette karışan Arapça ve Farsça terkipler de bu şekilde kelime sahasında kalmayan, cümle sahasına giren yabancı unsurlardı. Türkçenin bünyesi çok sağlam olduğu için bunlara asırlarca mukavemet edebilmiş ve zamanı gelince onlardan kolaylıkla silkinerek kendi yapısı ile baş başa kalmıştır. Fakat bu yabancı unsurlar onun ifade kabiliyeti için çok zararlı olmuşlar, onun gelişmesine asırlarca çelme takmışlardır, işte Türkiye Türkçesini Osmanhcadan ayıran en büyük vasıf onun bu şekilde terkipsiz Türkçe olmasıdır. Bu sebeple Osmanlıcanın sonlan ile Türkiye Türkçesinin başlannda karşımıza çıkacak örnekleri de bu kıstasa göre ayırmak icap eder. Elimizdeki örneğin dili, terkipli ise Osmanlıca, terkipsiz ise Türkiye Türkçesidir.Türkiye Türkçesi terkipler dışındaki yabancı unsurlar bakımından da Osmanhcadan çok farklıdır. Bir kere Türkiye Türkçesi Osmanhcadaki yabancı çekim edatlanndan, Arapça, Farsça çokluk yapmak gibi yabancı kaidelerden de kurtulmuştur. Sonra yabancı kelime sayısı büyük ölçüde azalmış ve azalmaktadır. Fakat, bir kısmı konuşma diline de yerleşmiş olduğu için, Türkiye Türkçesinde bugün hâlâ pek çok Arapça ve Farsça kelime vardır. Bu hususta Türkiye Türkçesi Batı Türkçesinin en temiz devri değildir. Osmanlıca ile mukayese edilemeyecek kadar temiz bir durumda olmakla beraber. Eski Anadolu Türkçesindrn daha çok yabancı kelime ihtiva etmektedir. Demek ki Türkiye Türkçesinde yabancı unsur olarak yalnız çok sayıda Arapça, Farsça kelime kalmıştır. Bu arada bazı terkipler de görülür, fakat bunlar tek kelime muamelesi gören klişeleşmiş şeyler olup sayılan da çok azdır. Türkiye Türkçesinin diğer devrelerden bir farkı da batı dillerinden bazı yabancı kelimeler almış olmasıdır.Türkiye Türkçesinde cümle yapısı da büyük bir aydınlığa kavuşmuştur. Bu devrede Türk cümlesi eski devrelerdeki kanşık ve mânâsız uzunluğundan kurtulmuş, kısa, derli toplu, yanlışsız cümle hâline gelmiştir.Osmanhcadan Türkiye Türkçesine geçiş, yazı dilini konuşma diline yaklaştırmak suretiyle olmuştur. Osmanlıca, konuşma dilinden çok uzaklaşmış son derece sun'i bir yazı dili idi. Türk yazı dilini daima temiz kalan konuşma diline yaklaştırınca yazı dili kolaylıkla Türkçeyi bulmuş, ve sun'i Osmanlıca tarihe karışmıştır. Esasen Türkçeye sokulmuş olan yabancı unsurlar Arapça, Farsça gibi gerek menşe, gerek yapı bakımından Türkçe ile hiç bir ilgisi bulunmayan bir Sami, bir Hind-Avrupa dilinden gelme idi. Bu sebeple bu unsurlar Türkçenin bünyesi içinde daima yabancı kalmış ve büyük bir sun'iliğe dayanan iğreti durumları, yazı dili konuşma dili kaynağına dönünce çabucak sarsılarak üçüzlü sun'i dil en kısa zamanda yıkılıp gitmiştir. Yazı dili konuşma diline yaklaştırılırken tabii öteden beri kültür merkezi olarak Türkçe bakımından esasen yazı dilinin dayandığı konuşma diline sahip bulunan muhitin dili, yani İstanbul Türkçesi esas alınmıştır. Bu sebeple bugün Türk yazı dili, yani Türkiye Türkçesi hemen hemen istanbul konuşma dilinin, İstanbul Türkçesinin aynidir. Yazı ve konuşma dili olarak ikisi arasındaki fark en aşağı bir derecededir.Hülâsa, ana çizgileri ile başlıca vasıflarını belirttiğimiz Türkiye Türkçesi bugün tanı bir özleşme, güzelleşme ve gelişme halindedir. Batı Türkçesi bu son devre ile çok hayırlı bir yola girmiş ve Türk yazı dilinin bütün gelişme ufukları açılmıştır. Kuvvetli bir yazı dili olmak üzere gelişme yoluna giren Türkiye Türkçesinin yürüyüş hızı devre boyunca memnunluk verici bir seyir göstermiş, 1928 'de eski harflerin terkedilınesin-den sonra ise büsbütün artmıştır. Bu devirde son zamanlarda bile arada sırada Osmanlıca bazı şiirler yazıldığı da görülmektedir. Fakat ölü dille yazılmış olan bu bir kaç şiir şüphesiz ancak tarihî birer hatıradan ibarettir.Bütün bu yukarıdan beri söylediklerimizi toparlayacak olursak, demek ki, Batı Türkçesi kendi içinde birbirini takip eden ve birbirine geçmiş bulunan üç devreye ayrılmaktadır. Bu devrelerin birincisi olan ve iki asır devam eden Eski Anadolu Türkçesi Selçuklular, Anadolu beylikleri ve ilk Osmanlıların yazı dilidir, ikinci devre Istanbulun fethinden Osmanlı imparatorluğunun sonuna kadar imparatorluğun yazı dili olarak beş asra yakın bir ömür sürmüş bulunan Osmanlıcadır. Üçüncü devreyi teşkil eden Türkiye Türkçesinin hayatı ise henüz yarım asrı geçmemiştir. Yani, Osmanlıca Batı Türkçesinin en uzun devresidir. Bu uzun devre Batı Türkçesinin ayni zamanda en güç devresidir de. Bu devir metinleri üzerine eğilirken üçüzlü yazı dilinde Türkçeden başka iki yabancı ortağın gerekli kaidelerini de bilmek lâzımdır. Türkçeye kendi kaideleri ile girmiş bulunan bu yabancı unsurlar, bir taraftan Eski Anadolu Türkçe'sinde görünmeğe başlamış olduğu, diğer taraftan, kelime hâlinde de olsa, Türkiye Türkçesine de taşmış bulunduğu için bir dereceye kadar Osmanlıcadan önceki ve sonraki devreleri de ilgilendirirler. Osmanlıca-daki Arapça, Farsça unsurların mahiyetini öğrenmek ilk ve son devrenin yabancı unsurlarını da yakından görüp bilmek demektir. Yani, Osman-lıcanın yabancı unsurlarını kavramakla bütün Batı Türkçesinin yabancı unsur durumu aydınlığa çıkmış olur. Türkçe bakımından ise Osmanlıca Türkiye Türkçesinden farklı olmadığı gibi, Eski Anadolu Türkçesine de bağlıdır. Bu yüzden onun Türkçe cephesini ele alırken Türkiye Türkçesi ile Eski Anadolu Türkçesini de ele almış oluruz. Hülâsa, Batı Türkçesinin en karışık ve güç devri olan Osmanlıcanın iç ve dış yapısını incelerken yalnız onun hudutları içinde kalmayarak bütün Batı Türkçesini göz önünde bulundurmak lâzımdır.

# data[].attributes.subject
Türkiye Türkçesi Batı Türkçesinin III. dönemini oluşturur. Ömer Seyfettin ve arkadaşlarının konuşma dilinden yeni bir yazı dili oluşturmak amacıyla "Genç Kalemler" dergisinde başlattıkları "Yeni Lisan Hareketi" (1911) bu dönemin başlangıcı kabul edilir. Bu hareketin temsilcileri "Milli bir edebiyat meydana getirmek için önce millî bir dile ihtiyaç vardır." görüşünden hareketle şu ilkeleri benimsemişlerdir:Arapça ve Farsçadan Türkçeye giren dil bilgisi kuralları ve bu kurallarla yapılan bütün tamlamalar kaldırılmalıdır.Dilimize Arapça ve Farsçadan girmiş kelimelerle yapılacak isim ve sıfat tamlamaları, Türkçenin kurallarına göre düzenlenmelidir.Yazı dili ile konuşma dili arasındaki büyük farklılıkları kaldırmak için yazı dili konuşma diline yaklaştırılmalı, İstanbul konuşması yazı dili olmalıdır.Bu ilkelerden yola çıkarak taklit değil, yeni ve millî bir edebiyat meydana getirilmelidir.Türkiye Türkçesinin gelişimi içinde bu hareketten sonra en kapsamlı çalışma Dil Devrimi'dir. 1928'de Harf Devrimi'nin yapılması ve 1932'de Türk Dil Kurumu'nun kurulmasıyla Türkçe, çok yönlü ve sistemli bir şekilde ele alınarak sadeleştirilmiş ve olgunlaştırılmıştır.Türkiye TürkçesiTürkiye Türkçesi Batı Türkçesinin üçüncü devresidir. Bugün de devam etmekte olan bu devre 1908 meşrutiyetinden sonra başlar. Bu yeni devrenin 1908 meşrutiyetinden sonra başlayan ve Cumhuriyete kadar devam eden İlk safhası Türkiye Türkçesinin başlangıç devri mahiyetindedir. Bu kısa devirde çok sür'atli bir şekilde ortaya çıkan yeni yazı dilinin yanında Osmanlıca henüz tamamiyle sahneden çekilmiş değildir. Fakat tam mânasiyle son günlerini yaşamakta ve umumî dil olmaktan çıkarak muayyen kalemler tarafından tutulmağa çalışılan hususî bir dil durumuna düşmüş bulunmaktadır. Hâsılı bu devir, Osmanlıcanın son örnekleri ile Türkiye Türkçesinin ilk örneklerinin yan yana bulunduğu devirdir. Osmanlıcanın bu son örneklerine yeni dil gittikçe fazla sokulduğu gibi, yeni dilin ilk örneklerinde de bazı Osmanlıca unsurlar, eskimiş bazı kelimeler, bazı terkipler görülmektedir. Yukarıda da söylediğimiz gibi değişiklik bir neslin hayatı içinde ortaya çıktığı için Osmanlıcadan yeni dilin ilk örneklerine bu şekilde ufak tefek taşmalar olmuştur. Fakat yeni dil bu küçük taşmalardan bu ilk devre içinde kendisini sür'atle kurtarmış, temiz Türkçenin sayısız örneklerini vererek Osmanlıcayı kısa zamanda gerilerde bırakmıştır, öyle ki Cumhuriyet devri başlarken Osmanlıca artık çoktan ölü bir dil hâline gelmiş ve yazı dilinin bütün ufukları Türkiye Türkçesine açılmış bulunuyordu.Türkiye Türkçesini Osmanlıcadan ayıran başlıca hususiyet onun yabancı unsurlar karşısındaki durumudur. Dilin iç yapısı, yani Türkçe bakımından Batı Türkçesinin bu iki devresi arasında bir devre farkı olmadığını, bu iki devrenin yabancı unsurlar bakımından ayrı devreler teşkil ettiğini yukarıda da açıklamıştık. Yabancı unsurlar bakımından bu iki devre arasında gerçekten çok büyük bir fark vardır. Bu farkın en ehemmiyetli tarafı terkipler bakımından olan ayrılıktır. Türkiye Türkçesi ter-kipsiz Türkçedir. Türkiye Türkçesinin en belirli vasfı budur. Bu bakımdan Türkiye Türkçesi Batı Türkçesinin en temiz devridir. Az ve basit olmakla beraber Eski Anadolu Türkçesinde de yabancı terkipler vardı. Osmanlıca tam manasiyle terkipli dil demektir. Türkiye Türkçesi ise Türk yazı dilinin bu Arapça, Farsça terkiplerden kurtulmuş olduğu mes'ut devridir.Bir dil yabancı bir dilin tesirinde kalabilir. Bu tesir lügat hazinesinde, yani kelime sahasında kaldığı müddetçe ne kadar aşın olursa olsun dil için bir tehlike teşkil etmez. Fakat kelime sahasını aşar ve kelime guruplarına, cümle sahasına el atarsa dilin yapısı tehlikeye girer, dilin gidişi çığırından çıkar. Dilin, yapısını ayakta tutabilmek üzere bunlara mukavemet edebilmesi için çok sağlam bir bünyeye sahip bulunması lâzımdır. Osmanlıcada Türkçeye korkunç bir nisbette karışan Arapça ve Farsça terkipler de bu şekilde kelime sahasında kalmayan, cümle sahasına giren yabancı unsurlardı. Türkçenin bünyesi çok sağlam olduğu için bunlara asırlarca mukavemet edebilmiş ve zamanı gelince onlardan kolaylıkla silkinerek kendi yapısı ile baş başa kalmıştır. Fakat bu yabancı unsurlar onun ifade kabiliyeti için çok zararlı olmuşlar, onun gelişmesine asırlarca çelme takmışlardır, işte Türkiye Türkçesini Osmanhcadan ayıran en büyük vasıf onun bu şekilde terkipsiz Türkçe olmasıdır. Bu sebeple Osmanlıcanın sonlan ile Türkiye Türkçesinin başlannda karşımıza çıkacak örnekleri de bu kıstasa göre ayırmak icap eder. Elimizdeki örneğin dili, terkipli ise Osmanlıca, terkipsiz ise Türkiye Türkçesidir.Türkiye Türkçesi terkipler dışındaki yabancı unsurlar bakımından da Osmanhcadan çok farklıdır. Bir kere Türkiye Türkçesi Osmanhcadaki yabancı çekim edatlanndan, Arapça, Farsça çokluk yapmak gibi yabancı kaidelerden de kurtulmuştur. Sonra yabancı kelime sayısı büyük ölçüde azalmış ve azalmaktadır. Fakat, bir kısmı konuşma diline de yerleşmiş olduğu için, Türkiye Türkçesinde bugün hâlâ pek çok Arapça ve Farsça kelime vardır. Bu hususta Türkiye Türkçesi Batı Türkçesinin en temiz devri değildir. Osmanlıca ile mukayese edilemeyecek kadar temiz bir durumda olmakla beraber. Eski Anadolu Türkçesindrn daha çok yabancı kelime ihtiva etmektedir. Demek ki Türkiye Türkçesinde yabancı unsur olarak yalnız çok sayıda Arapça, Farsça kelime kalmıştır. Bu arada bazı terkipler de görülür, fakat bunlar tek kelime muamelesi gören klişeleşmiş şeyler olup sayılan da çok azdır. Türkiye Türkçesinin diğer devrelerden bir farkı da batı dillerinden bazı yabancı kelimeler almış olmasıdır.Türkiye Türkçesinde cümle yapısı da büyük bir aydınlığa kavuşmuştur. Bu devrede Türk cümlesi eski devrelerdeki kanşık ve mânâsız uzunluğundan kurtulmuş, kısa, derli toplu, yanlışsız cümle hâline gelmiştir.Osmanhcadan Türkiye Türkçesine geçiş, yazı dilini konuşma diline yaklaştırmak suretiyle olmuştur. Osmanlıca, konuşma dilinden çok uzaklaşmış son derece sun'i bir yazı dili idi. Türk yazı dilini daima temiz kalan konuşma diline yaklaştırınca yazı dili kolaylıkla Türkçeyi bulmuş, ve sun'i Osmanlıca tarihe karışmıştır. Esasen Türkçeye sokulmuş olan yabancı unsurlar Arapça, Farsça gibi gerek menşe, gerek yapı bakımından Türkçe ile hiç bir ilgisi bulunmayan bir Sami, bir Hind-Avrupa dilinden gelme idi. Bu sebeple bu unsurlar Türkçenin bünyesi içinde daima yabancı kalmış ve büyük bir sun'iliğe dayanan iğreti durumları, yazı dili konuşma dili kaynağına dönünce çabucak sarsılarak üçüzlü sun'i dil en kısa zamanda yıkılıp gitmiştir. Yazı dili konuşma diline yaklaştırılırken tabii öteden beri kültür merkezi olarak Türkçe bakımından esasen yazı dilinin dayandığı konuşma diline sahip bulunan muhitin dili, yani İstanbul Türkçesi esas alınmıştır. Bu sebeple bugün Türk yazı dili, yani Türkiye Türkçesi hemen hemen istanbul konuşma dilinin, İstanbul Türkçesinin aynidir. Yazı ve konuşma dili olarak ikisi arasındaki fark en aşağı bir derecededir.Hülâsa, ana çizgileri ile başlıca vasıflarını belirttiğimiz Türkiye Türkçesi bugün tanı bir özleşme, güzelleşme ve gelişme halindedir. Batı Türkçesi bu son devre ile çok hayırlı bir yola girmiş ve Türk yazı dilinin bütün gelişme ufukları açılmıştır. Kuvvetli bir yazı dili olmak üzere gelişme yoluna giren Türkiye Türkçesinin yürüyüş hızı devre boyunca memnunluk verici bir seyir göstermiş, 1928 'de eski harflerin terkedilınesin-den sonra ise büsbütün artmıştır. Bu devirde son zamanlarda bile arada sırada Osmanlıca bazı şiirler yazıldığı da görülmektedir. Fakat ölü dille yazılmış olan bu bir kaç şiir şüphesiz ancak tarihî birer hatıradan ibarettir.Bütün bu yukarıdan beri söylediklerimizi toparlayacak olursak, demek ki, Batı Türkçesi kendi içinde birbirini takip eden ve birbirine geçmiş bulunan üç devreye ayrılmaktadır. Bu devrelerin birincisi olan ve iki asır devam eden Eski Anadolu Türkçesi Selçuklular, Anadolu beylikleri ve ilk Osmanlıların yazı dilidir, ikinci devre Istanbulun fethinden Osmanlı imparatorluğunun sonuna kadar imparatorluğun yazı dili olarak beş asra yakın bir ömür sürmüş bulunan Osmanlıcadır. Üçüncü devreyi teşkil eden Türkiye Türkçesinin hayatı ise henüz yarım asrı geçmemiştir. Yani, Osmanlıca Batı Türkçesinin en uzun devresidir. Bu uzun devre Batı Türkçesinin ayni zamanda en güç devresidir de. Bu devir metinleri üzerine eğilirken üçüzlü yazı dilinde Türkçeden başka iki yabancı ortağın gerekli kaidelerini de bilmek lâzımdır. Türkçeye kendi kaideleri ile girmiş bulunan bu yabancı unsurlar, bir taraftan Eski Anadolu Türkçe'sinde görünmeğe başlamış olduğu, diğer taraftan, kelime hâlinde de olsa, Türkiye Türkçesine de taşmış bulunduğu için bir dereceye kadar Osmanlıcadan önceki ve sonraki devreleri de ilgilendirirler. Osmanlıca-daki Arapça, Farsça unsurların mahiyetini öğrenmek ilk ve son devrenin yabancı unsurlarını da yakından görüp bilmek demektir. Yani, Osman-lıcanın yabancı unsurlarını kavramakla bütün Batı Türkçesinin yabancı unsur durumu aydınlığa çıkmış olur. Türkçe bakımından ise Osmanlıca Türkiye Türkçesinden farklı olmadığı gibi, Eski Anadolu Türkçesine de bağlıdır. Bu yüzden onun Türkçe cephesini ele alırken Türkiye Türkçesi ile Eski Anadolu Türkçesini de ele almış oluruz. Hülâsa, Batı Türkçesinin en karışık ve güç devri olan Osmanlıcanın iç ve dış yapısını incelerken yalnız onun hudutları içinde kalmayarak bütün Batı Türkçesini göz önünde bulundurmak lâzımdır.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ürəklərin İsti Küləyi-ARAŞTIRALIM /ÖĞRENELİM Gonca Tasalı