# data[].attributes.body
Metaleet dhe xeheroret

# data[].attributes.headline
Alumini është metali shumë i përhapur në koren e Tokës

# data[].attributes.subject
Alumini është metali shumë i përhapur në koren e Tokës

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
, Student at University of Pristina

Published on

metals and non metals-characteristics

1. 1. Prof.Dr.Sc.Valbon Bytyqi St: Valon Vishi Valmir Haliti

2. 2.  KRIJIMI I MINERALEVE METALIKE  NDARJA DHE PËRDORIMI SI RESURSE  SHPËRNDARJA GJEOGRAFIKE  PROBLEMET DHE EFEKTET NEGATIVE TË SHFRYTËZIMIT TË TYRE

3. 3.  Mineralet janë substanca natyrore , inorganike , solide që kanë një përbërjë të caktuar kimike dhe veti karakteristike fizike.  Krijimi I tyre lidhet me krijimin historiko-gjeologjik të tokës, dhe proceset e magmës.  Gjithashtu egzistojn grupe të mineraleve që janë krijuar me procesin e sedimentimit dhe metamorfizmit(xehja e bakrit, plumbit,zinkut,hekurit ).

4. 4.  Një xehe është një mineral ose kombinim I mineraleve e cila substancë nxjerret, përpunohet dhe përdoret si produkt i nevojshëm me shfrytëzim të llojllojshëm. xehe ari

5. 5.  Mineralet janë të formuara gjatë një periudhe miliona vjeqare në korën e tokës.

6. 6.  75% e elementeve kimike janë metale.  Më së shpeshti hasen në korën e tokës.  Shumica e metaleve janë të ngurta (përjashtim: merkuri, franziumi, ceziumi).  Metalet kryesore: Ari, Argjendi, Hekuri, Nikeli,Kromi, Bakri,Plumbi etj.

7. 7.  Bëhet në dy grupe të mëdha:  Metale të fisnikëruara - mineralet si ari, argjendi, platini të cilat janë të qmuara për shkak të rrallësisë së tyre në natyrë dhe rezistencës ndaj oksidimit.

8. 8.  Metalet bazike- mineralet si hekuri, alumini, zinku, nikeli,plumbi etj.- Rëndësia e tyre është se gjenden në sasi dhe përhapje më të madhe se sa metalet e fisnikëruara. Mineral Hekuri Mineral NikeliMineral zinku Mineral alumini

9. 9. Përdorimi I metaleve është I madh prej gjërave të imta e deri te objektet gjigande. -Metalet gjejnë përdorim në shumë dimensione: (i) Zhvillimin e industris dhe makineris. (ii) konstruksione, shtëpi, vendbanime. (iii) pajisje mbrojtëse dhe armatim.

10. 10. (iv) Mjetet e transportit (v) Komunikim- lidhje telefonike, kabllo, pajisje elektrike. (vi) Mjete bujqësore- Agroteknikë. (vii) Stoli - psh. Ari, argjendi, platini.

11. 11.  Për shkak të burimeve të mëdha minerale dhe të energjisë, SHBA u bë kombi më i pasur dhe më i fuqishëm në botë në edhe më pak se 200 vjet.  Shembull i xehes kualitative është në minierën "Mesabi Range" në Minesota ku nxirret lehtë, lirë dhe me shpenzime të vogla.

12. 12. Harta e shpërndarjes minerale në botë

13. 13.  Ari- (AU-aurum, "agim i ndritshëm" )  Sipas një burimi shkrirja e arit filloi ndërmjet viteve 6000-3000 pes në Mesopotami ose Siri.  Përdoret si monedhë, bizhuteri, dhe ne vepra arti.  Konsumi i arit të prodhuar në botë është rreth 50 % në aksesorë, 40 % në investime,dhe 10 % në industri.  India është konsumatori më i madh në botë i arit, indianët blejnë rreth 25 % të arit në botë, blerje rreth 800 ton prej ari çdo vit, kryesisht për bizhuteri. India është edhe importuesi më i madh i arit. Në vitin 2008, India importon rreth 400 ton ar. Familjet indiane marrin 18.000 ton ari i cili përfaqëson 11 % të stokut global dhe me vlerë më shumë se $ 950.000.000.000.

14. 14. Prodhuesit më të mëdhenjë të arit

15. 15.  Argjendi- Ag "argentum"  është nje metal i rrallë.  Argjendi është përpunuar prej njerëzve që nga shekulli i 5 para Krishtit.  Një kohë argjendi ka qenë edhe më çmueshëm se ari.  Përdorim të madh për prodhimin e monedhave, medaljoneve sportive, aksesorë, veshje etj.  Ka vlerë të lartë monetare (649 $/kg).

16. 16.  Platini -( platinum Pt)  Platini është metal i çmuar i rëndë, i butë si ari, me ngjyrë hiri në të bardhë, që shkrin në temperaturë të lartë dhe që përdoret për të bërë sende zbukurimi, enë kimike etj.  Në 2006, rezervat botërore të platinit ishin rreth 217tonë.  Metal 30 herë më i rrallë se ari.

17. 17.  Aq I rrallë saqë në qoftë se të gjitha rezervat e platinit do të mblidheshin në një pishinë me përmasa olimpike, do të ishte aq thellë sa të mbulonte deri te kyçi i këmbës. Ari do të mbushte më shumë se tre pishina të tilla.  Afrika e jugut është prodhuesja kryesore e platinit me pothuajse 80% të ndjekur nga Rusia dhe Kanada-ja.

18. 18.  Hekuri - (Fe- ferrum) Një ndër metalet më të rëndësishme është xehja e hekurit, e cila nxirret nga metalet si: -Hematiti -Magnetiti -Limoniti -Sideriti xehja e hekurit është përdorurur që nga kohët e lashta Në korën e tokes hekuri bënë pjesë me 4% pas aluminit me 8%. Hematiti

19. 19.  Përdorimi I hekurit ështe I madh, mendohet se qdo shtet posedon nje sasi të rezervave të hekurit mirëpo shtetet që kanë prodhimtari më të madhe janë:  Kina  Australia  Brazili  India  Të gjitha këto prodhojnë rreth ¾ e xehes së hekurit në botë.

20. 20.  Në industri hekuri gjen përdorim të madh në formë te aliazheve.  Rëndësi më të madhë kanë aliazhet si qeliku dhe giza të cilat janë aliazhet më të rëndësishme në industri.  Si resurs hekuri ka rëndësi të madhe pa të cilin jeta mund të kthehej në forma primitive Hekuri është përbërës në mjete agroteknike, teknike,teknologjike,pajisje shtëpiake , elektronikë etj.

21. 21.  Alumini- (Al-Aluminum)  Përbërësi më I përhapur në korën e tokës.  Prodhimi global i aluminit në vitin 2005 ishte 31.9 milion ton.Duke tejkaluar qdo metal tjeter përpos hekurit (837.5 mil.ton).  Në vitin 2009, Australia ishte prodhuesi kryesor i aluminit me pothuajse një të tretën e prodhimit në botë, e ndjekur nga Kina, Brazili, India dhe Guinea.

22. 22.  Disa nga përdorimet e shumta për metalit të aluminit janë në:  Transport (automobila, avionë, kamionë, makina hekurudhore, anijet detare, biçikleta, etj) tuba etj.  Paketim (kanaçe, fletë metalike, korniza etj)  Ndërtim (dritaret, dyert, mure të brendshme, llamarinë etj).

23. 23.  Zinku- (Zn-zinc)  Zinku është metali i katërt më i zakonshëm në përdorim  Zinku është përdorur edhe mes lidhjeve të tilla si bronz, argjend, nikel dhe lidhës alumini. Oksidi i zinkut është përdorur gjerësisht në prodhimin e shumë produkte të tilla si ngjyra, goma, kozmetikë, farmaceutikë, plastikë, bateri, tekstil dhe pajisjet elektrike, art etj.

24. 24. Top zinc output countries 2014 Rank Country Tonnes 1 China 5,000,000 2 Australia 1,500,000 3 Peru 1,300,000 4 India 820,000 5 United States 700,000 6 Mexico 700,000

25. 25. Nikeli- (Ni-Nickel) Nikeli është metal i përdorshëm në industri të njohura dhe specifike dhe në produkte konsumi, përfshirë këtu qelik inox, magnet AlNiCo, bateri rimbushëse, tela të gitareve elektrike, monedha etj. Nikeli është pjesë e shumë lidhjeve me bakër, krom, alumin, plumb, kobalt, argjend dhe ari. Patkua I punuar nga magnet AlNiCo

26. 26.  Përdorimi I nikelit ka shënuar rritje dramatike gjatë 2-3 dekadave të fundit.

27. 27.  Bakri- (Cu- Copper)  Bakri ka qenë metali i parë i përdorur nga njëriu për prodhimin e veglave të ndryshme dhe armëve.  Sende prej bakri si unaza, gjerdanë, byzylykë etj janë gjetur në Irak të periudhës 8700 vjet para erës së re.  Pas hekurit dhe aluminit, bakri është metali që përdoret më së shumti.  Bakri gjenë përdorim të madh në tela dhe kabllo, paisje hidraulike, elektronikë dhe paisje të ngjashme, arkitekturë, enë shtëpiakë etj.

28. 28.  Minierat më të mëdha ku nxirret bakri janë të tipit gropë, miniera si Chuquicamata në Kili është një ndër minierat më të mëdha prej nga nxirret bakri pastaj Bingham Caynyon në Utah, El Chino në Meksikë etj.  Sipas British Geological Survey, Kili është prodhuesi kryesor I bakrit ndjekur nga Kina , SHBA, Peru etj.

29. 29.  Të gjitha këto minerale nxirren me anë të hapjes së minierave të ndryshme. Egzistojnë dy lloje kryesore të minierave: a) sipërfaqësore dhe b) nëntokësore

30. 30.  Çështja në lidhje me kufijtë e burimeve minerale në koren e tokës ose në oqean nuk është aq e rëndësishme. Shqetësimi më i rëndësishëm mjedisor lind nga ndikimet e nxjerrjes, përpunimit dhe shkrirjes të këtyre mineraleve.

31. 31.  Pse të Reciklojmë? -të marrim në konsideratë ndikimin e mbeturinave.  Toksike për njerëzit.  Të rrezikshme për ekosistemin.  Ndotje e ajrit, ujit, tokës.  Zënë hapësira tokësore.  Pamje e padëshirueshme.

32. 32.  Dëmet në mjedis të shkaktuara nga aktivitetet e minierave mund të jenë si në vijim:  (i) Devegjetacioni dhe dëmtimi I peisazhit  (ii) Fundosje e tokës  (iii) Kontaminimi I ujit tokësorë:

33. 33.  (iv) Ndotje e ujit sipërfaqësor  (v) Ndotja e ajrit:  (vi) Rreziqet shëndetësore të punëtorëve.

34. 34.  Resurset metalike janë shumë profitabile.  Nxjerrja dhe përpunimi I tyre punëson rreth 3 milion njerëz në vit.  Ne I përdorim resurset metalike në jetën e përditshme duke mos u shkëputur asnjnëherë nga përdorimi I tyre.

35. 35.  Këto minerale mund të jenë shumë të kushtueshmë për tu nxjerrur.  Nxjerrja me metoda joadekuate mund të shkaktoj shumë dëme natyrore.

# data[].attributes.attachment_link.title
Metalet dhe jometalet (metals and nonmetals)

# data[].attributes.attachment_link.description
Student at University of Pristina Published on metals and non metals-characteristics 1. Prof.Dr.Sc.Valbon Bytyqi St: Valon Vishi Valmir Haliti 2.  KRIJIMI I MINERALEVE METALIKE  NDARJA DHE PËRDORIMI SI RESURSE  SHPËRNDARJA GJEOGRAFIKE  PROBLEMET DHE EFEKTET NEGATIVE TË SHFRYTËZIMIT TË TYRE 3.

# data[].attributes.body
Nuk po kuptohet gjë!Por mire duket

# data[].attributes.body
Alumini eshte metali me i perhapur ne koren e Tokes

# data[].attributes.body
Historia njerzore eshte e lidhur ngusht me zbulimin e metaleve

# data[].attributes.body
Metalet e zbuluara te parat jane ato joaktive

# data[].attributes.body
Veti karakteristike është se mund të kombinohen dhe të formojnë aliazhe

# data[].attributes.body
Ndërsa në kohet e mëvonshmeve është zbuluar edhe atomi. Metalet si :ari,argjendi, hekuri, etj. janë zbuluar më herët. Aristoteli e përmendi merkurin në shek.Vll. Disa nga metalet mund të gjenden në një gjendje elementare p. sh ari, argjendi, merkuri, hekuri. Te gjitha metalet janë të ngurta me përjashtim të merkurit,franziumi dhe ceziumi qe jane te lengeta.

# data[].attributes.body
jometalet gjenden ne anen e djathte te sistemit periodik

# data[].attributes.body
mineralet silikate jane me sasi te mjaftueshme ne natyre, por nxjerrja e metaleve prej tyre eshte e veshtire dhe pa ndonje leverdi ekonomike

# data[].attributes.body
korja e tokes eshte e ndertuar prej shkembinjve , kurse shkembinjte perbehen prej nje e me shume mineraleve^

# data[].attributes.body
per shembull te llambat elektrike marrin pjese 8 metale.

# data[].attributes.body
shumica e metaleve ne industri dhe konsum te gjere perdoren ne forme te aliazheve ose lidhjeve metalike.

# data[].attributes.body
xehroret qe nxirren nga toka zakonisht permbajne sasi te ndryshme te papastertive te padeshirueshme (rera,argjile,gur gelqeror etj),te cilat quhen sterile

# data[].attributes.body
gjithashtu perpunohet leht ne fleteza te holla dhe tela, kurse karakterizohen me fortesi te larte dhe kane densitet te larte me perjashtim te metaleve alkaline.

# data[].attributes.body
kane shkelqim metalik kur jane kompakte , ndersa ne forme te pluhurit e humbin shkelqimin

# data[].attributes.body
termi mineral rrjedh nga fjala italiane (mina~xehe)

# data[].attributes.body
minerali perfshin jo vetem perberjen kimike ,por edhe strukturen e materialeve ose te lendeve

# data[].attributes.body
Largimi i papastertive dhe rritja e perqendrimit te metaleve ne xeherorin perkates behet me disa metoda si flotimi dhe ndarja magnetike

# data[].attributes.body
Te gjitha metalet ne temperature te zakonshme jane ne gjendje agregate te ngurte perveq merkurit

# data[].attributes.body
Mineralet jane komponime ose substanca elementare natyrore, te cilat jane formuar gjate proceseve gjeologjike

# data[].attributes.body
Metalet formojne okside bazike

# data[].attributes.body
Vetit kimike te metaleve varen nga struktura e atomeve te tyre . metalet kan aftesi ti leshojn elektronet e nivelit te jashtem energjetik, kur bashkohen kimikisht me atome te elementeve te tjera qe jan mjete me te forta oksiduese , me c'rast oksidohen dhe shnderrohen ne jone pozitive ose katione

# data[].attributes.body
Rafinimi eshte proces per pastrimin e nje metali .Shumica e metaleve qe perfitohen me procesin e reduktimit duhet te rafinohen per ti larguar papastertit

# data[].attributes.body
Shtresa e jashtme e tokes litosfera e njohur si korja e tokes me trashesi 17km eshte burimi kryesor i metaleve dhe i komponimeve te tyre

# data[].attributes.body
Aftesia e leshimit t elektroneve nuk eshte e njejt te te gjitha metalet, sepse disa i leshojn me leht (metalet alkaline dhe alkalinotokesore)dhe disa me me veshtiresi, sic jan metalet fisnike (Ari Argjendi,Platina )

# data[].attributes.body
E ardhmja varet nga metalet e rënda dhe të lehta

# data[].attributes.body
Si mjete reduktuese gjat procesit te rafinimit perdoren koksi dhe monoksidi i karbonit

# data[].attributes.body
Meqe sasit e xeheroreve nga te cilat nxirren metalet po harxhohen , riciklimi do te jet shum i rendesishem.Tani behet riciklimi i disa metaleve : i aluminit, i bakrit dhe i hekurit

# data[].attributes.body
Termi mineral rrjedh nga fjala italiane (mina-xehe

# data[].attributes.body
Ari(Ag) argjendi(Ag)Platina(Pt) quhen metale Fisnike

# data[].attributes.body
Metalet ne anen e djathte te karbonit ne varg, mund te perfitohen ne gjendje elementare duke i reduktuar xeheroret e tyre me koks.

# data[].attributes.body
Metalet e radhitura ne anen e djathte te hidrogjenit nuk mund ta zhvendosin ate nga tretesirat acidike

# data[].attributes.body
Metalet e radhitura ne anen e majt te hidrogjenit e zhvendosin ate nga tretesirat acidike Zn+2HCl->ZnCl2+H2

# data[].attributes.body
aftesia per leshimin e elektroneve te te gjitha metalet nuk eshte e njejte,sepse disa i leshojne me lehte e disa me veshtire sic jane metalet fisnike (Au,Ag,Pt)

# data[].attributes.body
mineralet rralle gjenden si kristale te pastra , por zakonisht jane te perziera ndermjet vete.

# data[].attributes.body
pasurimi i shume xehroreve behet me metode te flotimit

# data[].attributes.body
vetit kimike te metaleve varen nga struktura e atomeve te tyre.

# data[].attributes.body
Metalet e grupit te pare quhen alka

# data[].attributes.body
Aliazhet dallohen nga metalet se rriten cilesite e tyre si: qendrueshmeria fortesia etj

# data[].attributes.body
Metalet ndahen ne metale te leta dhe te renda

# data[].attributes.body
Shkembinjt jane perzierje e dy apo me shume mineraleve

# data[].attributes.body
Ne te ardhmen qeliku do te jete metali me i perdorur pershkak te vetive te tij dhe cmimit te lire ne treg

# data[].attributes.body
Xeherori eshte mineral apo shkemb nga i cili fitohet leverdi e madhe ekonomike

# data[].attributes.body
Proceset metalurgjike jane trajtimi paraprak, reduktmi, dhe rafinimi

# data[].attributes.body
Piken e shkrirjes dhe te vlimit e kane te larte

# data[].attributes.body
Mineralet jane substanca elementare te cilat jane krijuar gjat proceseve gjeologjike

# data[].attributes.body
Rafinimi eshte procesi i pastrimit te nje metali

# data[].attributes.body
Procesi i flotimit rrjedh nga latinishtja(flotare- me notue)

# data[].attributes.body
Metalet kane strukture kristalore

# data[].attributes.body
Kemi metale me ngjyre dhe pa ngjyre

# data[].attributes.body
Nga metalet vetem merkuri eshte ne gjendje te lenget

# data[].attributes.body
SHKENCA QE MERRET NE PERFITIMIN E TYRE QUHET METALURGJI

# data[].attributes.body
Metalet perfitohen ne baze te tri fazave . 1trajtimi paraprak. 2 rafinimi dhe 3 reduktimi

# data[].attributes.body
Metalet gjenden ne anen majte gjysmetalet ne mes dhe jo metalet ne te majt

# data[].attributes.body
jan me karakter elektro-pizitiv

# data[].attributes.body
Te gjitha metalet jane ne gjendje te ngurt perveq merkurit qe eshte ne gjendje te lenget

# data[].attributes.body
Metalet ne natyr gjenden ne natyr ne form te silikateve,oksideve,karbonateve,sulfaterve,
halogjenureve

# data[].attributes.body
Kemi 91 metale

# data[].attributes.body
Jane mjete reduktuese

# data[].attributes.body
Gjenden ne anen e majte te sistemit periodik

# data[].attributes.body
Aliazhet jane perzierje e dy apo me shume metaleve por mund te krijohen edhe me perzierjen e tyre me jometale apo gjysmemetale

# data[].attributes.body
E percjellin mir nxetsin dhe elektricitetin

# data[].attributes.body
Metalet jane te perhapur ne koren e tokes

# data[].attributes.body
75% e elementeve jane metale.