# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Το "Κρυφό σχολειό" (1885-1886), ελαιογραφία σε ξύλο, αποκαλύπτει όλη την τραγικότητα του Έλληνα της εποχής που αναγκαζόταν να κρύβεται για να μάθει λίγη ανάγνωση και γραφή.

Η παιδεία των σκλαβωμένων Ελλήνων είχε σμπαραλιαστεί και οι λιγοστές εστίες μόρφωσης διατηρούνται άσβεστες στα πλαίσια της Εκκλησίας και των μοναστηριών, τα οποία λειτουργούν ως καταφύγια των γραμμάτων με δασκάλους καλόγερους.

Κάτι για το οποίο παραπονιέται άλλωστε και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο οποίος ως παιδί στην Πελοπόννησο μαρτυρεί πως δεν υπήρχαν παρά κάποια ελάχιστα και εντελώς υποτυπώδη σχολεία: "Εις τον καιρό της νεότητος, όπου ημπορούσα να μάθω κάτι τι, σχολεία, ακαδημίαι δεν υπήρχαν. Μόλις ήσαν μερικά σχολεία, εις τα οποία εμάθαιναν να γράφουν και να διαβάζουν. Οι παλαιοί κοτσαμπάσιδες, όπου ήσαν οι πρώτιστοι του τόπου, μόλις ήξευραν να γράφουν το όνομά τους. Το μεγαλύτερο μέρος των αρχιερέων δεν ήξευρε παρά εκκλησιαστικά κατά πράξιν, κανένας όμως δεν είχε μάθησι", εξομολογείται ο Γέρος του Μοριά στη "Διήγησις Συμβάντων της Ελληνικής Φυλής από τα 1770 έως τα 1836" (1846).

Τα λεγόμενα του Κολοκοτρώνη επιβεβαιώνει και ο Κανέλλος Δεληγιάννης, ο οποίος μιλώντας για πατέρα του, τον πανίσχυρο πελοποννήσιο προεστό Ιωάννη Δεληγιάννη, μας λέει στα "Απομνημονεύματά" του πως ήταν "άνευ παιδείας, καθότι τότε δεν υπήρχον εις την Πελοπόννησον Ελληνικά Σχολεία".

Αν υπήρχαν όμως έστω και ελάχιστα σχολεία στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, γιατί να καταφύγει το έθνος στην έκτακτη λύση της κρυφής παιδείας; Κι έτσι η συζήτηση για την ύπαρξη ή όχι του κρυφού σχολειού στρέφεται αναγκαστικά γύρω από το αν και κατά πόσο δίωκαν και απαγόρευαν οι Οθωμανοί τόσο την παιδεία όσο και τη θρησκευτική ελευθερία των υπόδουλων λαών.

Εύκολες και καλοβαλμένες απαντήσεις στο θέμα δεν χωρούν και αν θέλει να προσεγγίσει κανείς με τη δέουσα σοβαρότητα και την ευαισθησία που της πρέπει την κουβέντα για την ύπαρξη και λειτουργία του κρυφού σχολειού, οφείλει να στραφεί στην ελληνική βιβλιογραφία και τις πρωτογενείς πηγές...

Το κρυφό σχολειό ως εθνικός μύθος

Πλέον υπάρχει μια ολόκληρη σχολή ιστορικής σκέψης που αμφισβητεί την ύπαρξη του κρυφού σχολειού, μιλώντας ξεκάθαρα για μύθευμα που γέννησε η ανάγκη της εθνικής ταυτότητας και διαιώνισε η κυρίαρχη ελληνορθόδοξη παράδοση. Σύμφωνα με τους αναθεωρητές ιστορικούς, η άποψη πως "η οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ... "απολίτιστη" και συνεχώς βίαιη έναντι των Ελλήνων και άλλων χριστιανών" δεν είναι παρά ιστορική "ανακρίβεια", διατείνεται ο Αλέξης Ηρακλείδης (στο άρθρο του στα "Νέα": "Τα βιβλία ιστορίας του σχολείου. Πέρα από την ανάγκη για ''βαρβάρους''").

Άλλοι ιστορικοί θέλουν τον μύθο του κρυφού σχολειού να είναι απλό "στερεότυπο" του έθνους μας, υποστηρίζοντας πως η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν πολύ πιο φιλελεύθερη από τα μελανά χρώματα που την αποτύπωσε το συλλογικό φαντασιακό του Νεοέλληνα. Ο καθηγητής Ηρακλείδης μας λέει στο βιβλίο του "Η Ελλάδα και ο ''εξ Ανατολών Κίνδυνος''" πως "η οθωμανική περίοδος ώς και το 1914 μπορεί να θεωρηθεί ως μία από τις πλέον ευνοϊκές συμβιώσεις κυρίαρχων μουσουλμάνων και υποτελών χριστιανών".

Οι αναθεωρητές θεωρούν πως ό,τι μάθαμε στο σχολείο για τους Τούρκους που απαγόρευαν τη διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων είναι τουλάχιστον ανακριβές. Κι αυτό γιατί "η επιστημονική προσέγγιση, στηριγμένη στις μαρτυρίες των πηγών, έχει κατηγορηματικά αποκλείσει την απαγόρευση εκπαίδευσης των χριστιανών από την οθωμανική εξουσία: καμία διαταγή, καμία συγχρονική περιγραφή, καμία συγχρονική έκθεση, κανένα απομνημόνευμα δεν αναφέρεται σε απαγόρευση", υποστηρίζει η Μ. Πύλια στο άρθρο της στην "Αυγή": "Κρυφό σχολειό: Μια ολοφάνερη πλάνη".

"Δεν υπάρχει καμιά ιστορική πηγή που να μαρτυρεί ότι οι τουρκικές αρχές απαγόρευαν τη λειτουργία σχολείων ή ότι έκλεισαν κάποιο σχολείο", ισχυρίζεται και ο Χ.Γ. Πατρινέλης στην "Εκπαίδευση κατά την Τουρκοκρατία" (στον τόμο "Ελλάς, Η Ιστορία και ο Πολιτισμός του Ελληνικού Έθνους από τις Απαρχές μέχρι Σήμερα"). "Καμιά απαγόρευση σχολείου δεν έχει επισημανθεί, κανένας, ούτε ο ελάχιστος υπαινιγμός δεν έχει εντοπισθεί στα χρόνια της τουρκοκρατίας", προσυπογράφει και ο Αλέξης Πολίτης στο "Μυθολογικό Κενό".

"Ούτε βρέθηκε κανένα φιρμάνι ή άλλη διαταγή του κυριάρχου που να απαγορεύει τη λειτουργία χριστιανικών σχολείων", συνεχίζει ο Χρήστος Λούκος στο άρθρο του στο "Βήμα": "Απαλλαγή από τα στερεότυπα". "Οι αντίθετες πληροφορίες είναι πολύ μεταγενέστερες και πρέπει να συσχετισθούν με τον θρύλο του κρυφού σχολειού", διατείνεται ο Χ.Γ. Πατρινέλης στην "Κατάσταση της Παιδείας στις Υπόδουλες Ελληνικές Περιοχές", και συνεχίζει στο ίδιο μήκος κύματος: "Μόνο μετά την Επανάσταση του 1821 μερικοί λόγιοι της εποχής, διεκτραγωδώντας τα παθήματα του Ελληνισμού κατά την Τουρκοκρατία, υπαινίχθηκαν -χωρίς να αναφερθούν σε κανένα συγκεκριμένο παράδειγμα- ότι η παιδεία, όπως και η Εκκλησία, ήταν υπό διωγμόν" ("Η Εκπαίδευση κατά την Τουρκοκρατία").

Η ιστορική αλήθεια για τη μερίδα αυτή των μελετητών (μεταξύ αυτών ο Γιάννης Βλαχογιάννης και ο Άλκης Αγγέλου) λέει πως οι Οθωμανοί δεν απαγόρευσαν ποτέ στον υπόδουλο Έλληνα να μαθαίνει γράμματα "όχι βέβαια γιατί διαπνέονταν από φιλελεύθερες αρχές, αλλά γιατί αδιαφορούσαν εντελώς για τις εσωτερικές υποθέσεις των ραγιάδων" (Χ.Γ. Πατρινέλης - "Η Εκπαίδευση κατά την Τουρκοκρατία").

Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε πολλές πηγές ακόμα που ακολουθούν απαρέγκλιτα το ίδιο μονοπάτι του αναθεωρητισμού. Οι συγκεκριμένοι ιστορικοί διατείνονται πως τα ελληνικά διδάσκονταν ελεύθερα επί τουρκοκρατίας, υπό τη σκέπη μάλιστα του Πατριαρχείου, και σημειώνουν με νόημα την έλλειψη μαρτυριών που να υποστηρίζουν την ύπαρξη κρυφών σχολειών.

"Όποιος ήθελε μπορούσε να μάθει ελληνικά, σερβικά, βουλγαρικά κ.ο.κ. χωρίς να παρενοχλείται από τους κατακτητές", λέει ο Ανδρέας Παπάς στο άρθρο του "Δέκα μικροί μύθοι για το 1821". "Η επιστημονική έρευνα διαθέτει πλήθος τεκμηρίων για τη λειτουργία σχολείων, διότι κατά την τουρκοκρατία [...] και μεγάλος αριθμός κανονικών σχολείων λειτουργούσε και κανένας δεν εμπόδιζε τη λειτουργία τους", επιμένει και ο Βασίλης Κρεμμυδάς στο άρθρο του "Η εκκλησία στο Εικοσιένα. Μύθοι και ιδεολογήματα".

Οι αναθεωρητές επιμένουν πως γνωρίζουμε κατά καιρούς δεκάδες σχολεία -στοιχειώδη, μεσαία ή ανώτερα- σε όλο το γεωγραφικό μήκος και πλάτος του ελλαδικού χώρου που λειτουργούσαν ανεμπόδιστα, εκτός της περίφημης Πατριαρχικής Ακαδημίας στο Φανάρι, καθώς και δεκάδες δασκάλων, μαθητών, χορηγών σχολείων και εγγράφων σχετικών με την εκπαίδευση. Τέτοια ιδρύματα ήταν η Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Πόλη και η Πατμιάδα στην Πάτμο, για να αναφέρουμε μερικά μόνο, την ίδια ώρα που στο Πήλιο, τα Γιάννενα και τη Σμύρνη λειτουργούσαν εκκλησιαστικά σχολεία όπου τα νιάτα του έθνους μάθαιναν γραφή, ανάγνωση και ιστορία από ιερωμένους.

Οι αναθεωρητές αποφαίνονται λοιπόν αρνητικά στην ερώτηση για την ύπαρξη του κρυφού σχολειού και αποδίδουν την κακή κατάσταση της ελληνικής παιδείας και την έλλειψη σχολείων όχι σε οθωμανική απαγόρευση αλλά σε εσωτερικούς λόγους των ραγιάδων, όπως ο αγροτικός χαρακτήρας του υπόδουλου πληθυσμού και η έλλειψη πόρων και δασκάλων.

"Το επιχείρημα ότι η σπανιότητα των σχολείων στην πρώιμη οθωμανική περίοδο δεν μπορεί παρά να οφείλεται στην οθωμανική καταπίεση επίσης δεν ευσταθεί. Η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού ήταν αγρότες που δεν χρειαζόταν να ξέρουν γράμματα ... Η μόρφωση δεν είχε κοινωνική αξία ... Η κοινωνία δεν χρειαζόταν τα γράμματα", λέει ο Παναγιώτης Στάθης στο άρθρο του "Κρυφό σχολειό: Τα ιστορικά δεδομένα για τον αβάσιμο ισχυρισμό".

Αποδέχονται όμως πως κάποιες φορές ο τουρκικός ζυγός γινόταν ανυπόφορος και η υλική και πνευματική παρακμή του γένους δεν είχε να κάνει μόνο με εσωτερικά αίτια, όπως η φυγή των λογίων στη Δύση και η έσχατη ένδεια του λαού. Μια φορά πάντως "σχολειό κρυφό δεν υπήρχε στη σκλαβιά" (Κώστας Γεωργουσόπουλος, "Ιστορία και Θρύλος", άρθρο στα "Νέα"), αφού από το γεγονός και μόνο ότι λειτουργούσαν φανερά εκατοντάδες ελληνικά σχολεία σε πόλεις και χωριά προκύπτει αβίαστα πως δεν υπήρχε κανένας λόγος ύπαρξης κρυφών εκπαιδευτηρίων.

Τέλος, οι ιστορικοί αυτοί δεν κρύβουν τα λόγια τους αποκαλώντας το κρυφό σχολειό "εντελώς ανυπόστατο εθνικό μύθο", "κατασκευασμένο μύθο", "χονδροειδή ιστορικό μύθο", "ανύπαρκτο ιστορικό γεγονός", "κατασκευασμένο ιστορικό γεγονός", "(εικαστική) φαντασίωση", "πρόδηλο ψέμα", "ιστορικό ψέμα" και "καθαρή ανοησία"...

Ιστορικές μαρτυρίες για την ανάγκη ύπαρξης του κρυφού σχολειού

Είναι όμως απολύτως αληθές πως δεν υπάρχει ούτε μία μαρτυρία που να επιβεβαιώνει την ύπαρξη του κρυφού σχολειού ή των απαγορεύσεων και καταπιέσεων που είχε επιβάλλει η Υψηλή Πύλη; Παρά το γεγονός δηλαδή ότι ο διαφωτιστής Στέφανος Κανέλλος το λέει ξεκάθαρα το 1822; Υπάρχουν πάντως και ακόμα παλιότερες πηγές που ιχνηλατούν την ύπαρξη του κρυφού σχολειού. Κατά πρώτον, ο φωτισμένος πατριάρχης Αλεξανδρείας, Μελέτιος Πηγάς, ο οποίος σε επιστολή που στέλνει στους χριστιανούς της Πολωνίας το 1598 τους εξομολογείται τον διωγμό και την απαγόρευση της ελληνικής γλώσσας από τους Τούρκους και το κάψιμο των ελληνικών βιβλίων.

Αλλά και ο οικουμενικός πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρης, απαντώντας το 1620 στην κατηγορία των Λατίνων σχετικά με την έλλειψη σοφίας στους Έλληνες, έγραφε για τον μαρασμό της παιδείας στο γένος: "Πως η ανατολική εκκλησία και όλον το γένος των Ελλήνων είναι κακά καταστρεμμένον, τούτο δεν το αρνούμεθα ... Όσον πως δεν έχομεν σοφίαν και μαθήματα, αλήθεια είναι ... Αν είχε βασιλεύσει ο Τούρκος εις την Φραγγίαν δέκα χρόνους, χριστιανούς εκεί δεν θα εύρισκες. Και εις την Ελλάδα τώρα διακόσιους χρόνους ευρίσκεται".

Τα ίδια καταμαρτυρεί και ο πατριάρχης Αλεξανδρείας, Μητροφάνης Κριτόπουλος, ο οποίος γράφει το 1627: "Ήταν λοιπόν κάποτε η γενιά των Ελλήνων τόσο σπουδαία, όπως την περιέγραψα σύντομα παραπάνω. Όμως, επιτράπηκε στον πονηρό να εκδηλώσει εναντίον μας την κακία του, βρίσκοντας και τα κατάλληλα όργανα για να μας κακοποιήσει. Πόσους λοιπόν διωγμούς, πόσους πολέμους, πόσες δόλιες επιθέσεις, πόσα αμέτρητα κακά ξεσήκωσε εναντίον μας, φανερά και κρυφά, με τα όργανά του, και χρόνο πολύ θέλει να τα αναφέρουμε και είναι άλλωστε γνωστά σε όλους".

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ο πατριάρχης Αλεξανδρείας, Γεράσιμος Α' (1631), ο πατριάρχης Ιεροσολύμων, Νεκτάριος (1660), ο επίσκοπος Κερνίκης και Καλαβρύτων, Ηλίας Μηνιάτης (1688), ο μητροπολίτης Φιλαδελφείας, Γεώργιος Φατζέας (1760) αλλά και ξένοι λόγιοι και περιηγητές, όπως ο ιησουίτης ιερωμένος François Richard (1650), ο βρετανός διπλωμάτης Sir Paul Rycaut (1678) και ο διακεκριμένος θεολόγος της Βρετανίας, Thomas Smith (1680).

Ξεχωριστή σαφώς θέση κατέχει εδώ η μαρτυρία του Αδαμάντιου Κοραή, ο οποίος επιβεβαιώνει στην εποχή του όλα όσα είχαν αναφέρει κατά τους προηγούμενους αιώνες έλληνες και ξένοι μάρτυρες για την απαγόρευση της παιδείας και των σχολείων από τους Τούρκους. Γράφει ο Κοραής στο επαναστατικό του έργο "Σάλπισμα Πολεμιστήριον" (1801): "Οι Τούρκοι όχι μόνον δεν σέβονταν την ελευθερία των Ελλήνων στη θρησκεία και στην παιδεία, αλλά στερούσαν από τους Έλληνες τα αναγκαία μέσα για να ιδρύσουν σχολεία, ενώ μετέτρεπαν τους ναούς σε τζαμιά. Γι' αυτό και ήταν οι μόνοι υπεύθυνοι που η Ελλάδα είχε βυθιστεί στο σκοτάδι της αμάθειας και της βαρβαρότητας. Και ήταν τόσο βαρύς και τυραννικός ο τουρκικός ζυγός, ώστε κάθε στιγμή οι Έλληνες να υφίστανται τους μεγαλύτερους εξευτελισμούς και ταπεινώσεις, ενώ κινδύνευε συνεχώς και η ίδια η ζωή τους".

Είναι δυνατόν, αναρωτιέται η μερίδα των ιστορικών που επιμένει στην ύπαρξη του κρυφού σχολειού, μέσα σε έναν τόσο βάρβαρο και τυραννικό ζυγό, μέσα στην καταπιεστική και ανελεύθερη αυτή συμπεριφορά, να επέτρεπαν στους Έλληνες την παιδεία και τα σχολεία; Αν αυτό είναι μια πραγματικότητα που καλύπτει χρονικά όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, τότε το πλαίσιο εγγραφής αλλάζει άρδην.

Η παιδεία, μας λέει αυτή η γραμμή σκέψης, ακόμα και ελεύθερη αν ήταν τυπικά, πιθανότατα καταπιεζόταν, όπως συνέβαινε εξάλλου και με τη θρησκευτική ελευθερία των χριστιανών, η οποία παρά το γεγονός ότι ήταν επίσημα κατοχυρωμένη από τους σουλτάνους με τα περίφημα προνόμια προς την Εκκλησία, δεν ήταν λίγες οι φορές, μας λένε οι πρωτογενείς πηγές, που οι χριστιανοί υπέστησαν ανελέητους διωγμούς σε διάφορες γωνιές της αυτοκρατορίας.

Οι τοπικοί τούρκοι διοικητές απαιτούσαν εξάλλου τεράστια χρηματικά ποσά όχι μόνο για να δώσουν άδεια ίδρυσης και λειτουργίας ενός σχολείου, αλλά ακόμη και για να επιτρέψουν στους Έλληνες να μαθαίνουν γράμματα στο σπίτι. Όπως αποδέχεται ο ίδιος ο σουλτάνος στο μετεπαναστατικό φιρμάνι του Χάττι Χουμαγιούν, όταν ομολογεί πως "η καταπίεση και οι αυθαιρεσίες" που ασκούσαν οι οθωμανοί αξιωματούχοι στους Έλληνες "δεν είχαν τελειωμό".

Η ιστορικότητα του κρυφού σχολείου φαίνεται να στηρίζεται και από τμήμα της διεθνούς βιβλιογραφίας. Οι Aliki Dragona και Carolyn Handa γράφουν χαρακτηριστικά: "Παράδειγμα τα ''κρυφά σχολεία'', που λειτουργούσαν κρυφά και ''παράνομα'' κατά την διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας στην Ελλάδα για σχεδόν 400 χρόνια, τα οποία δίδασκαν στα παιδιά τα βασικά στοιχεία της στοιχειώδους εκπαίδευσης, αλλά επίσης ενστάλαζαν σ' αυτά και ένα ισχυρό ελληνικό ήθος" (A. Dragona & C. Handa, "Global Literacies and the World-Wide Web")".

Σε παρόμοια συμπεράσματα καταλήγουν επίσης και οι Ch.M. Costantakos και J.N. Spiridakis: "Οι Έλληνες πάντοτε θεωρούσαν πως η ελληνική τους γλώσσα ήταν η συνεκτική δύναμη της εθνικής τους ταυτότητας. Αγωνίστηκαν για τη διάσωσή της κατά τη διάρκεια πολλών περιόδων ξένης κυριαρχίας, κάτι που επιβεβαιώθηκε από την αντοχή και τη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας στα τετρακόσια χρόνια κατοχής από την οθωμανική αυτοκρατορία, κατά τη διάρκεια της οποίας η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας ήταν απαγορευμένη. Τα κρυφά σχολειά λειτουργούσαν κρυφά, κάτω από την κάλυψη που προσέφερε το σκοτάδι, με στόχο τη διατήρηση της γλώσσας" (Ch.M. Costantakos & J.N. Spiridakis, "The Multilingual Apple: Languages in New York City").

Αλλά και ο Γεννάδιος Σχολάριος, πρώτος οικουμενικός πατριάρχης μετά την άλωση της Πόλης, αναφέρεται στην τραγική κατάσταση που περιήλθε η ελληνική παιδεία μετά την υποδούλωση του έθνους: "Μνήσθητε, αδελφοί και πατέρες, πόσον τε και ποταπόν υπήρχε το γένος ημών. Ην γαρ σοφόν, ένδοξον, γενναίον, φρόνιμον, ανδρείον, πάσαν την οικουμένην υποτάξαν εις μοναρχία. Και μην, και τη κατ' αρετήν σπουδή τε και αγιωσύνη ... Αλλά νυν, φευ των κακών!, απώλετο παν ... Πούτα παιδευτήρια της σοφίας; ... Κατεπόθησαν υπό του Μωάμεθ".

Η περιγραφή του Σχολάριου για τη θηριώδη συμπεριφορά του κατακτητή επιβεβαιώνεται και από ανάλογες περιγραφές ξένων λογίων της εποχής της Άλωσης. Ειδικά όσον αφορά στη βαρβαρότητα που επέδειξαν οι Τούρκοι απέναντι στην παιδεία και τον βυζαντινό πολιτισμό.

Ο σπουδαίος γερμανός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης (Τούμπιγκεν), Μαρτίνος Κρούσιος, κυκλοφόρησε το 1584 το μνημειώδες έργο του "Turcograecia", στο οποίο περιλαμβάνει τις επιστολές που αντάλλαζε με τον αρχιγραμματέα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Θεοδόσιο Ζυγομαλά. Ο οποίος του εξομολογείται ότι οι ελληνικές περιοχές και οι πόλεις ήταν άλλοτε "λόγων πηγαί", στην εποχή του όμως όλα ήταν "ηφανισμένα και λείψανον μολονότι φέροντα των πάλαι καλών και της τότε ευδαιμονίας". Κι αυτό γιατί τώρα πια "η καταπίεση και οι απαιτήσεις των τυράννων είναι φοβερές" (Μ. Crusius, "Turcograecia" 1584).

Ένα επιτακτικό ερώτημα που καλεί σε πειστική απάντηση ώστε να αποφανθεί η Ιστορία για την ύπαρξη ή όχι κρυφών σχολείων στρέφεται γύρω από τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρθηκε ο κατακτητής στα γράμματα του Γραικού...

Έκλεισαν σχολεία οι Τούρκοι;

Η πρώτη μαρτυρία για κλείσιμο σχολείου προέρχεται από κανέναν άλλον από τον Κωνσταντίνο Κούμα: "Δεκαετής έγινε χωρίς να ιδή ούτε εκκλησίαν (διότι την μόνην της Λαρίσσης είχαν κριμνήσει οι Τούρκοι), ούτε κοινόν σχολείον, διότι εφυλάττετο έγκλειστος, δια τον φόβον των γιανιτσάρων", μας λέει στο "Ιστορίαι των Ανθρωπίνων Πράξεων" (1832).

Κάτι ανάλογο καταθέτει και ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων στον λόγο του "Προτρεπτικός προς τους Έλληνας" (1 Οκτωβρίου 1821), περιγράφοντας τις συνέπειες της τουρκικής τυραννίας αναφορικά με την ίδρυση και τη λειτουργία των ελληνικών σχολείων: "[Οι Τούρκοι] πιστεύουν πως όλη των ανθρώπων η σοφία κατοικεί εις το Κοράνιον, και επομένως όλα τα άλλα βιβλία του κόσμου ... πρέπει να καώσι. Κατά τούτο το δόγμα των Τούρκων ποίον σχολείον ηδύνατο να σταθεί εις την Ελλάδα; Χάρις εις την πλεονεξίαν των κατά τόπους κρατούντων και εις τας συνετάς οικονομίας των εν Κωνσταντινουπόλει προυχόντων του γένους ... διατηρούντο τα πολυπαθή σχολεία μας ... Και μεθ' όλα ταύτα, ποσάκις εκινδύνευσαν! Το σχολείον της Κωνσταντινουπόλεως ... ημελήθη διόλου ... Το σχολείον των Κυδωνιατών ολίγον έλειψε να κατασκαφή εκ θεμελίων ... Το σχολείον της Σμύρνης εδιώκετο, δια μόνον έν μεγάλον έγκλημα, ότι διδάσκει μαθηματικά και φιλοσοφία ... Τοιουτοτρόπως η τουρκική δυναστεία προστάζεται από την θρησκείαν να μην θεωρεί τους υπηκόους Έλληνας άλλως πως, ή μη ως άπιστα ανδράποδα, χρεωστούντα να διάγωσιν αείποτε μωρά και τυφλά και αμαθή" ("Λόγοι Εκκλησιαστικοί", 1833).

Κι αν το ελληνικό γένος διέθετε μια χούφτα σπουδαίων σχολείων κατά την ύστερη τουρκοκρατία, αυτά φαίνεται πως λειτουργούσαν μόνο χάρη στα παχυλά μπαχσίσια που έδιναν οι έλληνες προύχοντες στους τοπικούς πασάδες και μπέηδες. Δηλωτικό εδώ είναι το φιρμάνι του σουλτάνου το 1856, το περίφημο Χάττι Χουμαγιούν, το οποίο έψαχνε να βελτιώσει την κατάσταση της ελληνικής παιδείας στα υπόδουλα ακόμα σημεία του ελλαδικού χώρου.

Με ρητή πλέον πρόβλεψη, το Χάττι Χουμαγιούν εκχωρούσε πλέον στους χριστιανούς τη δυνατότητα να λειτουργούν και να φροντίζουν για τα σχολεία τους ελεύθερα, χωρίς κανείς να μπορεί πια να τους εμποδίσει. Κάτι που φαίνεται να λειτουργεί επιβεβαιωτικά για το κλίμα καταπίεσης που κυριαρχούσε μέχρι τότε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία αναφορικά με τη μόρφωση των ραγιάδων. Το φιρμάνι εκδόθηκε εξάλλου έπειτα από τις πιέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, κάτι που έχει κι αυτό τη σημασία του.

Οι μαρτυρίες άλλωστε του Κούμα, του Οικονόμου και των άλλων πηγών για τα σχολεία της Λάρισας, της Κρήτης και αλλού που ισοπεδώθηκαν από τη μανία των τοπικών πασάδων παραμένουν χαρακτηριστικές του κλίματος. Αλλά και όσα σχολεία φαίνεται να λειτουργούν σχετικά ελεύθερα, δεν ήταν στο απυρόβλητο, γνωρίζοντας συχνά διωγμούς και προβλήματα λειτουργίας.

Ο διαφωτιστής Ευγένιος Βούλγαρης δημοσίευσε το 1771 ένα (ανώνυμο) φυλλάδιο που απευθύνεται στη Δύση ("Ικετηρία του Γένους των Γραικών προς Πάσαν την Χριστιανικήν Ευρώπην"), στο οποίο περιγράφει αναλυτικά την άθλια κατάσταση στην οποία είχαν περιέλθει οι Έλληνες κάτω από τον τουρκικό ζυγό, μιλώντας ξεκάθαρα για θρησκευτική και εκπαιδευτική καταπίεση.

Αντίστοιχα πράγματα καταμαρτύρησαν αργότερα και ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής και αρχιεπίσκοπος αργότερα, Μισαήλ Αποστολίδης (1837), ο καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Φίλιππος Ιωάννου (1849), ο καθηγητής της Νομικής, Κωνσταντίνος Φρεαρίτης (1863) και ο μεγάλος λόγιος του 19ου αιώνα, Γεώργιος Χασιώτης (1881)...

Τελικά

Η ανασυγκρότηση της ιστορίας του κρυφού σχολειού μόνο εύκολη δεν είναι, καθώς στην ιστορική έρευνα εμπλέκεται συχνά τόσο η ιδεολογία του μελετητή όσο και πλήθος μεθοδολογικών ζητημάτων. Ειδικά στους δύο πρώτους αιώνες της σκλαβιάς, την εποχή του "παχυτάτου σκότους" δηλαδή, η μόνη μορφή σχολείου που φαινόταν να υπάρχει στον ελλαδικό χώρο ήταν η διδακτική μέθοδος που λάμβανε χώρα στο περιθώριο της τραγικής καθημερινότητας.

Το ερώτημα που θα πρέπει πρώτα να απαντήσουμε ως λαός, μακριά από εθνικούς μύθους και φανατισμούς, είναι το αν και κατά πόσο οι Οθωμανοί επέδειξαν ανοχή σε θέματα πίστης και εκπαίδευσης. Η τουρκοκρατία ήταν εξάλλου μια μακρά περίοδος που δεν φαίνεται να έχει συνέχεια, καθώς ήταν στη διακριτική ευχέρεια της εκάστοτε Υψηλής Πύλης να εκχωρεί προνόμια ή να τραβάει τα γκέμια.

Δεν μπορούμε συνεπώς να κάνουμε λόγο για μια κατάσταση που παρέμεινε ίδια στον χώρο και τον χρόνο. Κατά τους πρώτους δύο αιώνες, η μεταχείριση των υπόδουλων υπήρξε σαφώς καταπιεστικότατη με κύρια χαρακτηριστικά το παιδομάζωμα και τον βίαιο εξισλαμισμό. Στις αρχές του 16ου αιώνα γίνεται άλλωστε φανερή η αυξανόμενη επιρροή των σκληροπυρηνικών μουσουλμάνων ιερωμένων στην αυλή του σουλτάνου, γεγονός που επιδεινώνει την κατάσταση των χριστιανών.

Από τα μέσα του 17ου αιώνα όμως τα πράγματα φαίνεται να βελτιώνονται στον εκπαιδευτικό τομέα και οι ραγιάδες αρχίζουν να ιδρύουν, πάντα υπό την αιγίδα της Εκκλησίας και με τη γενναία οικονομική υποστήριξη του απόδημου ελληνισμού και των μεγάλων ευεργετών, σημαντικά εκπαιδευτικά ιδρύματα. Δεν πρέπει όμως να λησμονούμε ότι η εφαρμογή των σουλτανικών φιρμανιών έγκειτο στη διακριτική ευχέρεια των κατά τόπους πασάδων και συχνότατα η ίδρυση ενός σχολείου ήταν άμεσα εξαρτημένη από τα λογής συμφέροντα, τη διάθεση αλλά και τον χαρακτήρα του τοπικού οθωμανού ηγεμόνα.

Επίσης γνωστό είναι ότι μετά το αποτυχημένο κίνημα των Ορλοφικών το 1770 και τις επιδρομές των Τουρκαλβανών, ακόμα και ο Κοσμάς ο Αιτωλός διέκοψε τις προσπάθειες ίδρυσης σχολείων και κατέφυγε στο Άγιο Όρος. Μέχρι τότε βέβαια ο Πατροκοσμάς είχε ιδρύσει 200 σχολεία!

Το κρυφό σχολειό φαίνεται πως ήταν μια ιστορική αναγκαιότητα εκεί ακριβώς που το επέβαλε η τραγικότητα των καταστάσεων, όταν αυτή το επέβαλλε. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο εδώ. Σε ένα πολύ καλό κομμάτι της τουρκοκρατίας δεν αναφέρονται παρά ελαχιστότατα σχολεία στα μήκη και τα πλάτη της ελληνικής επικράτειας, την ίδια ώρα που ξέρουμε για χιλιάδες εκκλησίες σε πόλεις και χωριά, που είχαν παπάδες που μπορούσαν να διαβάζουν, ψάλτες που γνώριζαν τους ψαλμούς και γραμματικούς που κρατούσαν τα αρχεία της κοινότητας.

Οι περισσότεροι ήξεραν, όπως ήταν επόμενο, έστω και στοιχειωδώς να διαβάζουν και να γράφουν. Πού έμαθαν λοιπόν αυτά τα λιγοστά ορνιθοσκαλίσματα; Μήπως σε σχολειά κρυφά, που ακριβώς επειδή ήταν κρυφά δεν μπορούσε να γίνει γνωστή η ύπαρξη και η λειτουργία τους; Κι έτσι διασώθηκαν μόνο στην προφορική παράδοση του τόπου μας;

Κλείνοντας, δεν είναι καθόλου σίγουρο πως την ιδέα του κρυφού σχολειού τη γέννησε η ελληνοχριστιανική ιδεολογία και η ανάγκη ύπαρξης εθνικών μύθων ως στοιχεία συγκρότησης ταυτότητας. Το πράγμα επαφίεται στη σοβαρή και απαλλαγμένη από αγκυλώσεις ιστορική έρευνα να μελετήσει ανόθευτα τις πηγές και να αποφανθεί. Για κάτι όμως τόσο ισχυρά εντυπωμένο στη συνείδηση του Έλληνα όσο το κρυφό σχολειό, δύσκολα θα σβηστεί από το φαντασιακό του έθνους μας, όποια κι αν είναι η ιστορική ετυμηγορία.

Ενός λαού που μεγάλωσε άλλωστε με το ποίημα του Πολέμη "Κρυφό σχολειό" (1899) και οι στίχοι του μοιάζουν συνυφασμένοι με την εθνική μας ταυτότητα: "Ἀπ᾿ ἔξω μαυροφόρ᾿ ἀπελπισιά / πικρῆς σκλαβιᾶς χειροπιαστὸ σκοτάδι / καὶ μέσα στὴ θολόκτιστη ἐκκλησιά / στὴν ἐκκλησιά, ποὺ παίρνει κάθε βράδυ τὴν ὄψη τοῦ σχολειοῦ / τὸ φοβισμένο φῶς τοῦ καντηλιοῦ τρεμάμενο τὰ ὀνείρατα ἀναδεύει / καὶ γύρω τὰ σκλαβόπουλα μαζεύει...".

newsbeast.gr

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ρίκη Ματαλλιωτάκη

# data[].attributes.attachment_link.title
Μύθοι και αλήθειες για το "Κρυφό σχολειό"- Η μυστική μόρφωση του υπόδουλου ραγιά μέσα στις τραγικές συνθήκες της σκλαβιάς

# data[].attributes.attachment_link.description
Μια από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες του τρόπου με τον οποίο στέναζε το σκλαβωμένο έθνος μας στην τουρκοκρατία ήταν το κρυφό σχολειό, που τόσο έξοχα έχει αποδώσει ο χρωστήρας του Νικολάου Γύζη. Το "Κρυφό σχολειό" (1885-1886), ελαιογραφία σε ξύλο, αποκαλύπτει όλη την τραγικότητα του Έ

# data[].attributes.body
Μμμμμμ........

# data[].attributes.attachment_link.title
-Οι ΤΟΥΡΚΟΚΡΗΤΙΚΟΙ

# data[].attributes.attachment_link.description
Οι άγνωστοι ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι της οθωμανικής Κρήτης Το πέρασμα της περιοχής από την πολυεθνική φεουδαρχική Αυτοκρατορία στα έθνη-κράτη συνοδεύτηκε από μορφές έκφρασης και μετάλλαξης πληθυσμών που δεν γίνονται εύκολα κατανοητές σ' όσους εμφορούνται από μια γραμμική αντίληψη της ιστορίας. Ο ιδιαίτερος ρόλος των θρησκευτικών κοινοτήτων στην περιοχή μας συνόδευσε και τις εθνογενέσεις.

# data[].attributes.headline
Κάποια στοιχεία για 

# data[].attributes.body
Κάποια στοιχεία για δική μας ενημέρωση

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Χανιώτικα Νέα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ΧΑΤΖΗ ΜΙΧΑΛΗ ΓΙΑΝΝΑΡΗ

ήτοι αγώνες και πάθη της Κρήτης του 1866
" Εισαγωγή - επιμέλεια Κωνσταντίνος Φουρναράκης

Εκδοση ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ - ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ,
Χορηγός έκδοσης "ΠΛΑΤΣΙΔΑΚΗΣ" Α.Ε (Porto Venezziano), Χανιά

Δημητρης Γεωργακακης
φιλόλογος

Καλλίστην Παιδείαν ηγητέον προς αληθινόν
βίον την εκ της πραγματικής ιστορίας
περιγιγνομένην εμπειρίαν, μόνη γαρ αύτη
χωρίς βλάβης από παντός καιρού και
περιστάσεως κριτάς αληθινούς
αποτελεί του βελτίονος.

(Η καλύτερη παιδεία, που πρέπει να οδηγεί στην αληθινή ζωή, είναι εκείνη που προέρχεται από τη γνώση της πραγματικής ιστορίας. Γιατί μόνον αυτή, σε κάθε καιρό και περίσταση, χωρίς να βλάπτει, δημιουργεί την αληθινή κρίση για το σωστότερο).
(Από τις Ιστορίες του ΠΟΛΥΒΙΟΥ)

Εδώ στο γραφικό χωριουδάκι μου, όπου ζω και διάγω σαν κοσμοκαλόγερος, έλαβα πάλι και με τιμητική αφιέρωση το, ως ανωτέρω επιγράφεται, εξαιρετικό βιβλίο, που είναι πνευματικός καρπός του ξακουσμένου Τουρκομάχου και ποιητή συνάμα ΧΑΤΖΗ ΜΙΧΑΛΗ ΓΙΑΝΝΑΡΗ και το οποίο εκδόθηκε και κυκλοφορεί, ως μικρού σχήματος, βιβλίο, με εισαγωγή εξαιρετική και επιμέλεια του νέου Προϊσταμένου του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης, του αξιότιμου κυρίου και αξιολογότατου φιλολόγου Κωστή Π. Φουρναράκη (εφεξής Κ.Φ). Τον ευχαριστώ πολύ λοιπόν και εκπληρώνοντας το καθήκον μου γράφω τα παρακάτω:
Α' ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ
Η Κρητικοπούλα είναι ιστορικόν έπος, δηλαδή διηγείται ποιητικά ορισμένα ιστορικά γεγονότα. Αυτό άλλωστε δέχεται και ως τέτοιο χαρακτηρίζει το ποίημα ο επιμελητής της έκδοσης του Κ.Φ.
Το ποίημα αυτό αποτελείται από 4.028 ιαμβικούς 15σύλλαβους στίχους και με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία, όπως οι μαντινάδες και ο Ερωτόκριτος.
Η Κρητικοπούλα είναι γραμμένη στο Κρητικό ιδίωμα, μέσα στο οποίο, κατά τον επιμελητή Κ.Φ έχουν παρεισφρήσει και κάποια λόγια στοιχεία, τα οποία όμως δεν αλλοιώνουν το δημοτικό χαρακτήρα του έργου.
Η Κρητικοπούλα αποτελείται από 157 πολύστιχα ή ολιγόστιχα κεφάλαια, όπως βέβαια τα καθόρισε και τα ταξινομεί ο ποιητής.
Η Κρητικοπούλα, ως ποίημα είναι βέβαια γραπτό και ανθρώπου έργο, είναι πραγματικό όν και υπάρχον κείμενο, συνάμα όμως είναι και μια νοητή κορασιά, πλάσμα της ηρωικής φαντασίας των Κρητών, είναι το πάναγνο όραμα της Κρήτης, δηλαδή η ίδια η Κρήτη, την οποίαν όμως ο ποιητής καθορά και φαντάζεται, ως αγγελικά πλασμένη, με θαυμαστή ομορφιά και προσωποποιημένη και η οποία, όντας σε σκλαβιάς βαριά δεσμά, περιμένει τη λύτρωση της από τ' αντρειωμένα παιδιά της. Και ιδού πως τη βλέπει και την οραματίζεται ο ποιητής:
[............]
"Ευγενικό τ' ανάβλεμμα, τα μάτια φλόγα βγάναν
μακρά μαλλιά, αξέπλεκτα, κάτω στη ράχη φτάναν.
[....] Ψηλή, λιανή η μέση της και ζώστρ' από μετάξι ,
αν δεν εφόριε σίδερα εθάργες θα πετάξει
Τα χέρια ως τον αγκώνα έδειχναν κρουσταλλένια,
μα οι κερκέλλοι τά 'χανε ολίγον πληγωμένα.
Κόντ' αλυσίδα των χεριών, μακρύτερη στα πόδια,
μα φαίνετο χρυσό πουλί και άγγελος στα λόγια
Θαρρώ να καταλάβετε απού τη δίγησίν μου
το πλάσμ' αυτό δεν έτυχα ποτέ μου στη ζωή μου".
(Κέφ.3ο, τελευταίοι στίχοι).
Η Κρητικοπούλα, ως όραμα, είναι ομόλογη και ομοούσια με το όραμα της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ του Σολωμού στον Εθνικό μας Υμνο.
"Απ' τα κόκκαλα βγαλμένη
των Ελλήνων τα ιερά ...."
Τέλος, η Κρητικοπούλα είναι η αυτή και η ίδια με την αναγκαστικά παντρεμένη γυναίκα, που στο αλληγορικό Ριζίτικο τραγούδι παρακαλεί και λέει:
"Χριστέ, και ξεδήλιαινε τ' όνειρο που είδ' απόψε, το μπέλο2 μου είδα κυνηγό, τον άντρα μου είδ' αγρίμι.
Χριστέ και το σκότωνε ο κυνηγός τ' αγρίμι να φάω απού το σκώτι ντου, να δροσιστεί η καρδιά μου να πάρω απού το αίμα ντου να βάψω τα μαλλιά μου".
Αλλά ο μπέλος, δηλαδή ο εραστής της παντρεμένης αυτής γυναίκας, ποιός είναι; Και ποιός ο άντρας, άγριος σαν αγρίμι, του οποίου το άσκημο θάνατο εύχεται και παρακαλεί; Αντρας της, που τον στεφανώθηκε βίαια και αναγκαστικά, είναι ο άγριος καταχτητής, ο τύραννος Τούρκος. Μπέλος της είναι εκείνος ο κυνηγάρης αετός, που καθώς λέει, και το άλλο ωραιότατο αλληγορικό Ριζίτικο "κάθεται σε ψηλό βουνό, σε ριζιμιό χαράκι βρεγμένος, χιονισμένος ο καημένος και παρακαλεί τον ήλιο ν' ανατείλει", δηλαδή τον θεό να ρίξει το φως της Λεφτεριάς στην σκλαβωμένη Κρήτη. Μπέλος της, λέω, ή μάλλον πάμπολλοι μπέλλοι και αγαπητικοί της είναι εκείνοι οι χιλιάδες εραστές της Λευτεριάς, οι επαναστατημένοι Κρήτες, οι γνωστοί ως Χαΐνηδες ή Καλησπερήδες είτε Τραϊτόροι3 Τουρκοπολεμάρχοι.
Αλλωστε στην Κρητικοπούλα αναφέρονται ονομαστικά και αναλυτικά οι κατά τόπους γενιές και καλές σειρές αυτών των εραστών της Λευτεριάς.
Ομως το ποίημα δε μνημονεύει μόνο τους αντρειωμένους άντρες και τις ηρωικές τους πράξεις, αλλά και εξιστορεί παραστατικά τα παθήματα της Κρήτης, την πολυτυραννισμένη ζωή των Ραγιάδων και τα φριχτά μαρτύρια της σκλαβιάς. Και για του λόγου το ασφαλές παραθέτουμε κάποια δείγματα απ' αυτά των Τούρκων αίσχη:
"Τσι κορασίδες τω χωριώ μάλιστα των Παπάδω
επρόσταζαν να φέρνουνε το βράδυ των αγάδω.
Κι' όπου σαν σπίθια πλιό ψηλά, απάνω εις τ' ανώγεια
τα ξεγδυμνώνασι για μια ξυπόλυτα τα πόδια.
Τα βάνασι κι εχορεύγαν για να τσ' ευχαριστούσι
κι' έριχναν ρόβι κι ψαρές, να πέφτουν να γελούσι.
Κι αν δεν τα πχαίνασι για μια, οι προεστοί κι οι γέροι,
γή τσι εμπαλωτάρασι τσ' εκόβγαν με μαχαίρι.
Κι εις τα στερνά διαλέγασι τσι πιο καλές να μένουν
να ξενυχτούν οι άπιστοι και τούτες να μολένουν".
(Κεφ. 22)
Και παρακάτω:
"ολόγδυμνους τσι κάνασι με λάδι τους αλείφαν
τσι ρίχναν στα παράστρατα σκύλοι, μύγες τσι γλύφαν.
Χορέψετε γδυμνόσκυλοι, Γκιούροι στη χαρά μας,
αν θέλετε να ζητάτε, δουλεύγετε κοντά μας.
Εσείς είστ' απού τον Ραμπή άπιστοι διαταμένοι
τσ' αγάδες να δουλεύγετε νά 'στε παραδομένοι.
Τ' αμπέλια να κλαδεύγετε, να σκάφτετε τσ' ελιές μας.
Περβόλια να μας κάνετε και όλες τσι δουλειές μας".
( Κεφ. 24)
Και όταν (κάθε μέρα και συχνά πυκνά) συναντούσε Τούρκο ο ραγιάς στην Κρήτη, ιδού το τι γινόταν:
"Εγόη4 στο Χριστιανό, αν δεν τον χαιρετήσει
αν δεν πεζέψει γλήγορα να τονε προσκυνήσει
Αν είναι στο μουλάρι του απάνω, τον σκοτώνουν
κι' αν περπατεί ανάδιο5 του οι Τούρκοι τόνε σπρώχνουν.
Κι' αν εφορεί στην κεφαλή κοκκινωπό το φέσι
ίσα μ' εμέ θα μπεις εσύ; Γκιαούρη, να! Σ' αρέσει;
Εσ' είσαι σκλάβος στην Τουρκιά, μα 'γώ Αγάς κι' ορίζω
ό, τι σου λέγω κάνε το κι' ό,τι σε διορίζω [....]
δεν το κατέεις, άπιστε, σ' εμένα 'ν' η ζωή σου
ποιός μ' απαντά, μωρέ σκυλί, να βγάλω την ψυχή σου;"
(Κεφ. 25)
Το παραπάνω και μύρια τόσα άλλα φριχτά παθήματα και μαρτύρια υπέφεραν οι Ραγιάδες, στην Κρήτη από τους Γιαννιτσαραγάδες. Κι' αυτά βέβαια βίωσε και κατάγραψε ο ΓΙΑΝΝΑΡΗΣ.
Και δε γινότανε αυτά τα θηριώδη μόνον στην εποχή του ποιητή της Κρητικοπούλας, αλλά από την αρχή της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη, η οποία, καθώς δηλώνουν οι ιστορικοί, ήταν επαχθέστερη, βαρύτερη και τρομερότερη στην Κρήτη, απ' ότι στην άλλη Τουρκοκρατούμενη Ελλάδα.
Κι' αυτό, εκτός από τους ιστορικούς, το μαρτυρούν και άλλοι Λαϊκοί ποιητές: Μπάρμπα ΜΠΑΤΖΕΛΙΟΣ στο τραγούδι του για τον Εθνομεγαλομάρτυρα ΔΑΣΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗ (+1771), η Λαϊκή Μούσα με τα θρηνητικά άσματα για τους Σελινιώτες Εθνομάρτυρας ΘΟΔΩΡΟΜΑΝΩΛΗ και ΑΝΤΩΝΗ ΓΙΩΡΓΑΚΑ, που το 1818 θανατώθηκαν μαρτυρικά, διότι ο μεν πρώτος εσκότωσε τον περιβόητο Εμίν Αγά Βέργερη, ο δε δεύτερος του αδελφού του, επίσης παρόμοιο Τύραννο, και ο διηγηματογράφος Ιωάννης ΚΟΝΔΥΛΑΚΗΣ στα διηγήματα του κ.α.π.

Β' Ο ΠΟΙΗΤΗΣ
(1832-1916)
Ο ένδοξος πολέμαρχος και ποιητής ΧΑΤΖΗ ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΙΑΝΝΑΡΗΣ γεννήθηκε στο ηρωικό Κεφαλοχώρι ΛΑΚΚΟΙ της Κυδωνίας Χανίων και πέθανε στα Χανιά, ευτυχισμένος που είδε την Κρήτη ελευθερωμένη. Είναι θαμμένος στον Ομαλό, δίπλα από τον Ιερό Ναό του Αγίου Παντελεήμονος, όπου ο τάφος και ο Πύργος του και που βρίσκονται αριστερά καθώς μπαίνουμε από τους Λάκκους, στο Οροπέδιο του Ομαλού.
Ηταν γίγαντας στο ανάστημα, με μυθώδη δύναμη στο σώμα, στην ψυχή και στο πνεύμα. Και όπως γράφει στην εισαγωγή ο Κ.Φ, στην ΚΡΗΤΙΚΟΠΟΥΛΑ "τα βιώματα και τα συναισθήματα της Επανάστασης του 1866 έγιναν ποίηση και ο Πολέμαρχος από τους Λάκκους Κυδωνίας έγινε ο κατ' εξοχήν ποιητής και ψαλμωδός της". Ο δε Παντελής ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ στη μυθιστορία του "Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ" αναφέρει και για το ΓΙΑΝΝΑΡΗ λέει: "τα λόγια του πέφτανε καμπανιστά, θα' λεγες πως τα τραγουδούσε". Διότι αυτός ο ξεχωριστός άνθρωπος είχε και το ταλέντο του ποιητή, χάρισμα θεϊκό. Έτσι και για το λόγο αυτόν τα λόγια του εκ φύσεως προσαρμοζότανε στα πρέποντα ποιητικά μέτρα, και ό,τι επιχειρούσε να πει ήτανε στίχος6!
Η ΚΡΗΤΙΚΟΠΟΥΛΑ γράφτηκε στο Ροστόβι Ταϊγάνι της Ρωσίας το 1874, καθώς λέει ο ίδιος.
"Στα εβδομήντα τέσσερα Ροστόβι Ταϊγάνι
Εγράφτηκαν εις το χαρτί αυτά 'π' αναθιβάνει [....]
Κι όσα θωρείτε τ' άκουσε, είδε και μοναχός του
τ' ούλα ανακατώθηκε κι' έκαμε κι απατός του".
Για περισσότερα τον ΧΑΤΖΗ ΜΙΧΑΛΗ ΓΙΑΝΝΑΡΗ διάβαζε στην έξοχη Εισαγωγή. Πάμε όμως και στον Επιμελητή.

Γ' Ο ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ
Επιμελητής της έκδοσης αυτής εξαιρετικός επιστήμων φιλόλογος κύριος Κ.Φ. από το Καστέλι Κισσάμου ορμώμενος, ο οποίος, στην εκτεταμένη εισαγωγή του (σελίδες 9-41) γράφει, αποδεικνύει και μας ενημερώνει, με μεγάλη επιστημοσύνη, όλα τα σχετικά με το ποίημα ιστορικά φιλολογικά κ.α.π. ζητήματα. Άλλ' όμως δε θα πω τίποτε άλλο για εκείνον, παρά μόνο ποιητικά τα εξής:
Φίλε μου Φουρνοροκωστή, καλό το φούρνον έχεις
φουρνίζεις χάσικο ψωμί, καθώς καλά κατέχεις,
μα όχι σταρένιο και τροφή, που το κορμί μας θέλει
ψήνεις άρτον τον πνευματικό γλυκύτερο απ' το μέλι.

1. Η ΚΡΗΤΙΚΟΠΟΥΛΑ δημοσιεύθηκε, το 2000, και από το ΓΙΑΝΝΗ Νικ. ΜΑΝΤΑΚΑ στο δίτομο έργο του ΚΡΗΤΙΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ, (τόμος Α΄, σελίδες 225-361), χωρίς όμως εισαγωγή, αλλά μόνο με ερμηνεία άγνωστων λέξεων, ως υποσημειώσεις.
2. Μπέλος: ο αγαπητικός (λατινικά bellus-a-um και ιταλικά bello= ωραίος)
3. ΤΡΑΪΤΟΡΟΣ (Ιταλ. traditore=προδότης): καταδότης δόλιος, κακοποιός. Τραϊτόρος ονομάσθηκε από τους Τούρκους ο ξακουστός και τουρκοφάγος Χαΐνης(=επαναστάτης, αντάρτης) Δημήτρης ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ, από τα Κεραμειά Κυδωνίας Χσνίων (νομίζω από το χωριό ΚΑΜΠΟΙ). Αυτός, ο καλά αντρειωμένος και ο φόβος της Τουρκιάς, ήταν προικισμένος με τρομερή τόλμη και μυθώδεις σωματικές ικανότητες, που σε μια συμπλοκή σκότωσε μόνος του 10-12 Τούρκους! Όμως προδομένος (οι προδότες δε λείπουν από την Ελλάδα) μια θεοσκότεινη νύχτα δολοφονήθηκε στο διάβα του από τους Τουρκογιανίτσαρους Όμως ο θρύλος και η ιστορία εμερίμνησαν να μείνει αθάνατη η μνήμη και η δόξα του με το περίφημο και κοσμαγάπητο Ριζίτικο:
"Τρώτε και πίνετε Άρχοντες, κι' εγώ να σας διηγούμαι
κι' εγώ να σας εδιηγηθώ για έναν αντρειωμένο",
που δεν περνά μέρα και να μην το τραγουδήσουν σε κάποια χαροκοπιά της Δυτικής Κρήτης.
4. Εγόη μου και ηγόη ντου (πάντα με πτώση γενική της προσωπικής αντωνυμίας) επίρρημα = αλλοίμονο μου (αλλοίμονο ντου κλπ). Από γοή (αρχ. θρήνος με το προθετικό ε)
5. Ανάδιο : απέναντι, αντικρυστά, δηλαδή άφοβα, εδώ κατά τον ποιητή ανάδιο του =δυστυχία του.
6. Παρόμοια εκ φύσεως ποιητική διάθεση και κλίση είχε και ο Λατίνος ποιητής ΟΒΙΔΙΟΣ (43π. Χ -17 μ.Χ) γνωστός και αγαπητός για τα ποιήματα του "Μεταμορφώσεις", ο οποίος έλεγε:
"Sponte sua Carmen numeros veniebat ad aptos.
Et quod temptabam dicere versus erat"
"Από μόνο του το ποίημα ερχόταν στα προσήκοντα μέτρα.
Και ό, τι επιχειρούσα να λέω ήταν στίχος".

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Δημήτρης Γεωργακάκης

# data[].attributes.attachment_link.title
Η Κρητικοπούλα

# data[].attributes.attachment_link.description
ήτοι αγώνες και πάθη της Κρήτης του 1866 " Εισαγωγή - επιμέλεια Κωνσταντίνος Φουρναράκης Εκδοση ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ - ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ, Χορηγός έκδοσης "ΠΛΑΤΣΙΔΑΚΗΣ" Α.Ε (Porto Venezziano), Χανιά Δημητρης Γεωργακακης φιλόλογος Καλλίστην Παιδείαν ηγητέον προς αληθινόν βίον την εκ της πραγματικής ιστορίας περιγιγνομένην εμπειρίαν, μόνη γαρ αύτη χωρίς βλάβης από παντός καιρού και περιστάσεως κριτάς αληθινούς αποτελεί του βελτίονος.

# data[].attributes.attachment_link.title
akallivretaki's blog - Μετόχια, περιοχή Δήμου Ελ. Βενιζέλου

# data[].attributes.attachment_link.description
Μέχρι πρόσφατα η περιοχή του κάμπου των Χανίων μαζί με την περιοχή που ανήκει στο Δήμο Ελ. Βενιζέλου ήταν χαρακτηρισμένη σαν ιδιαίτερου φυσικού κάλους, ένα μεγάλο τμήμα της θεωρείται αρχαιολογικός χώρος και η γη με τα Μετόχια που περιγράψαμε, σαν γη υψηλής παραγωγικότητας.

# data[].attributes.headline
Φωτο Μετοχι Καλλιτεράκη

# data[].attributes.subject
Φωτο Μετοχι Καλλιτεράκη

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Μετόχι Καλλιτεράκη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
βιολογικά προϊόντα

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
βιολογικό ελαιόλαδο

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
βιολογικά αβοκάντο

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
εσπεριδοειδή

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
βιολογική γεωργία

# data[].attributes.attachment_link.title
Η ιστορία μας | Μετόχι Καλλιτεράκη

# data[].attributes.attachment_link.description
Αιωνόβιος ενετικός ελαιώνας, βιολογικό ελαιόλαδο, βιολογικά αβοκάντο, εσπεριδοειδή, βιολογική γεωργία, Χανιά, Κρήτη

# data[].attributes.attachment_link.title
Ετιά :: Καθημερινή Ζωή Κρήτης

# data[].attributes.headline
Οικόσημα από το ιστο

# data[].attributes.body
Οικόσημα από το ιστορικό αρχείο, κρητών ευγενών

# data[].attributes.headline
Αντρική ενδυμασία

# data[].attributes.subject
Αντρική ενδυμασία

# data[].attributes.headline
μετόχι Ησυχάκη 3

# data[].attributes.subject
μετόχι Ησυχάκη 3

# data[].attributes.body
κυρίως κρήνη Ραφιόλι

# data[].attributes.headline
Μετόχι Ησυχάκη 2

# data[].attributes.subject
Μετόχι Ησυχάκη 2

# data[].attributes.headline
Μετόχι Ησυχάκη 1

# data[].attributes.subject
Μετόχι Ησυχάκη 1

# data[].attributes.headline
ΦΤΕΡΩΤΟΣ ΛΕΩΝ (εύκολο σχέδιο)

# data[].attributes.subject
ΦΤΕΡΩΤΟΣ ΛΕΩΝ (εύκολο σχέδιο)

# data[].attributes.headline
Η Ενετοκρατία έχ

# data[].attributes.body
Η Ενετοκρατία έχει αφήσει καταφανή τα έργα από το πέρασμα της. Ο Βενετσιάνικος πύργος στα πεύκα του λόφου της Κουκουλίτσας, η πηγή Ραφιόλι που αναβλύζει 500 μέτρα νοτιότερα με τον παλ Βενετσιάνικο κτιστό εξωραϊσμό της που ύδρευε το κτίσμα, (υπάρχουν τα "ίχνη"), ο χείμαρρος Μαρόνι που διέρχεται δυτικά και πολύ πλησίον του πύργου με τις ονομασίες τους και τις μελέτες της Αρχαιολογικής υπηρεσίας επιβεβαιώνουν την καταγωγή τους. Εκεί θα ήταν η έδρα του Φεουδάρχου της περιοχής. Είχε διαλέξει τον εξαίρετο εκείνο τόπο να κατοικήσει και να επιτηρεί την περιοχή που διαφέντευε.

Κατά το τότε Ενετικό σύστημα απόλυτος κυρίαρχος των πάντων στην περιοχή του ήταν ο Άρχοντας Φεουδάρχης, και οι άμοιροι Έλληνες ήταν δούλοι στον τόπο τους εργαζόμενοι σκληρά για λογαριασμό του παίρνοντας ένα μικρό μερίδιο από τα πλούσια προϊόντα που παρήγαγαν. Ο κάθε Φεουδάρχης διοικούσε μια περιοχή μικρή ή μεγάλη, ασφαλώς ανάλογα με το μέσον που διέθετε στο συμβούλιο των Δόγηδων της Γαληνότατης δημοκρατίας της Βενετίας. Και έδινε λογαριασμό μόνο στον εκπρόσωπο γενικό προβλεπτή στην Κρήτη. Είχε δικό του οικόσημο, σημαία και στρατό, ήταν κράτος εν κράτει. Την εποχή εκείνη και το Νεροκούρου είχε την τύχη όλου του Έθνους να υποστεί τα δεινά τη ς Ενετοκρατίας.

Επί Ενετών υπήρχε ένας μικρός αριθμός Ελλήνων, οι Αρχοντορωμαίοι, που είχαν σχεδόν τα ίδια δικαιώματα με τους Βενετσιάνους άρχοντες, όπως οι Καλλέργηδες στο Μυλοπόταμο, οι Χορτάτσηδες, οι Χαρτοφύλακες στα Χανιά κ.ά. Αυτοί πιθανότατα, οι περισσότεροι τουλάχιστον, θα πρέπει να ήταν απόγονοι των Βυζαντινών αρχοντόπουλων που είχε εγκαταστήσει στην Κρήτη ο Νικηφόρος Φωκάς το έτος 961 μετά την απομάκρυνση των Σαρακηνών.

# data[].attributes.headline
<κρήνη  ραφιόλι με μορφή νυμφαίου

# data[].attributes.subject
<κρήνη  ραφιόλι με μορφή νυμφαίου

# data[].attributes.body
Το Νυμφαίο είναι μεγαλοπρεπής ημικυκλική κατασκευή, η οποία αποτελείται από δύο ανυσοϋψείς δεξαμενές και μία αψίδα.

# data[].attributes.attachment_link.title
Paper Dolls: Celebrities & Historical Figures

# data[].attributes.attachment_link.description
Ancient Greek Costumes - edprint2000paperdolls - Álbumes web de Picasa

# data[].attributes.attachment_link.description
Italian Renaissance Paper Dolls | Gabi's Paper Dolls

# data[].attributes.attachment_link.title
byzantine doll paper costumes history - Google Search

# data[].attributes.attachment_link.description
coustumes Paper Dolls | Italian Renaissance Costumes Paper Dolls

# data[].attributes.attachment_link.description
MEDIEVAL PERIOD 1200 - 1350 | COSTUMES  by Tom Tierney

# data[].attributes.attachment_link.title
Paper Dolls For Scrapbooks DIY Historical Costumes

# data[].attributes.attachment_link.description
medi (history)pd - slliver20002001@y socialstudy - Picasa Webalbum* 1500 free paper dolls at Arielle Gabriel's The International Paper Doll Society and also free China and Japan paper dolls at The China Adventures of Arielle Gabriel *

# data[].attributes.attachment_link.title
Paper Dolls For Scrapbooks DIY Historical Costumes

# data[].attributes.attachment_link.description
модница №5-98 - Жаннет Александрова - Picasa Webalbum* 1500 free paper dolls at Arielle Gabriel's The International Paper Doll Society and also free China and Japan paper dolls at The China Adventures of Arielle Gabriel *

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Το Ραφιόλι ή Μετόχι Ησυχάκη βρίσκεται στην ορεινή περιοχή Νεροκούρου στη θέση Χαλόμετρο και είναι ένα κτιριακό συγκρότημα της ενετικής περιόδου, με εξαιρετική αρχιτεκτονική σημασία. Η περιοχή έχει κηρυχθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο και τόπος ιδιαίτερου φυσικό κάλλους.

Διαθέτει τον μοναδικό σε αρκετά καλή κατάσταση αναγεννησιακό κήπο της Κρήτης που καλύπτει τρία επίπεδα. Ο ανθόκηπος γειτνίαζε με τη βόρεια πλευρά της οικίας, ενώ χαμηλότερα υπήρχε το επίπεδο με τη γούρνα και τα ψάρια. Ακόμη χαμηλότερα υπήρχε ο οπωρώνας (broglio) που ήταν δασωμένος και χωρισμένος σε έξι διαμερίσματα. Ο κήπος είχε σχεδιαστεί να περιλαμβάνει έναν ιδιωτικό κήπο (giardino segreto) με ψηλούς τοίχους και πισίνα.

JavaScript must be enabled in order for you to use Google Maps.
However, it seems JavaScript is either disabled or not supported by your browser.
To view Google Maps, enable JavaScript by changing your browser options, and then try again.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
μετόχι ησυχάκη

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Ησυχάκη (Ραφιόλι) - Ταξιδιωτικός Οδηγός Κρήτης

# data[].attributes.attachment_link.description
Μάθετε για το Μετόχι του Ησυχάκη ή Ραφιόλι στο Νεροκούρου, Χανιά

# data[].attributes.headline
εποχή Ερωτόκριτου

# data[].attributes.subject
εποχή Ερωτόκριτου

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Νέα Ακρόπολη Αθήνας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ο ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ είναι ένα ποίημα ιδιαίτερα γνωστό όσο και αγαπητό. Γραμμένο από τον ενετοκρητικής καταγωγής Βιτσέντσο Κορνάρο, υμνεί αξίες και αρετές αθάνατες αλλά και τόσο αναγνωρίσιμες από τις ιπποτικές Ψυχές.

Πριν γίνει αναφορά στην υπόθεση και στους συμβολισμούς που ενυπάρχουν στο έπος, είναι αρκετά σημαντικό να αναφερθούν κάποια στοιχεία σχετικά με τον κόσμο που παρουσιάζεται στο υπέροχο αυτό λογοτέχνημα.

Ο μυθικός, λοιπόν, κόσμος του Ερωτόκριτου είναι μια σύνθεση από διάφορες ιστορικές περιόδους. Έτσι, η υπόθεση εξυφαίνεται σε ένα ιπποτικό περιβάλλον εμποτισμένο από ενετικά χαρακτηριστικά παρότι οι Ενετοί δεν αναφέρονται. Αντιθέτως, ο φυσικός χώρος είναι η αρχαία Αθήνα που χαρακτηρίζεται ως "τση μάθησης η βρώσις και το θρονί της αφεντιάς κι ο ποταμός της γνώσης" (Α. 25-26). Όρκοι και υποσχέσεις, επικλήσεις για βοήθεια, περιγραφές ιπποτών και νταμών εμπνέονται και γίνονται με βάση τα άστρα, τον Ήλιο, το Φεγγάρι, τη γη και τον ουρανό, τις φυσικές δηλαδή αρχές και δυνάμεις, παρά το γεγονός ότι η ισχύουσα θρησκεία είναι ο Χριστιανισμός και κάθε αναφορά σε φιλοσοφίες, ιδεώδη ή "παγανισμούς" της αρχαιότητας τιμωρείται με τους πιο βάρβαρους τρόπους.

Επίσης, οι διαφορές μεταξύ ιπποτών αλλά και αντάξιων στρατών επιλύονται μέσα από το αίσθημα τιμής που έχουν και έτσι είναι σε θέση να σεβαστούν μεταξύ των συμφωνίες και να αναγνωρίσουν και να αποδεχτούν χωρίς μίση και εμπάθειες κάποιον ανώτερο από αυτούς.

Όλα αυτά τα στοιχεία, αλλά και μια πληθώρα από άλλα παρόμοια, δεν είναι τυχαία. Δεν "παντρεύονται" τυχαία η αρχαιότητα με την εποχή του ποιητή, ούτε η σύνθεση αξιών, τόπων, ονομάτων και τόσων άλλων στοιχείων γίνεται από άγνοια του ποιητή. Αντίθετα, ο Κορνάρος έχει λόγο να παρουσιάζει ως φυσικό και ενιαίο κόσμο αυτές τις ιστορικές και χρονικές "ανακρίβειες". Και ο λόγος είναι ότι το έργο αυτό μας έρχεται από πολύ μακριά, από ένα μακρινό παρελθόν που, ωστόσο, είναι πάντα παρόν μέσα στην κάθε μια ψυχή που αναζητά τις αξίες και τα ιδανικά γύρω από τα οποία αναπτύσσεται και δυναμώνει. Ο μυθικός χρόνος, η μίξη ιστορικών περιόδων είναι ξεκάθαρα δείγματα της διαχρονικότητας του ποιήματος. Ο συμβολικός και αλληγορικός του χαρακτήρας είναι το διδακτικό και μυητικό στοιχείο που αναγνωρίζει ο άνθρωπος μέσα του όσα χρόνια κι αν περάσουν από τη συγγραφή του και για αυτό ο Ερωτόκριτος είναι πάντα επίκαιρος.

Περιληπτικά, το έργο μας λέει τα εξής:

Είμαστε στην προχριστιανική αρχαία Αθήνα, όπου ζει ο βασιλιάς Ηράκλης με τη σύζυγό του Αρτέμη και την πεντάμορφη κόρη τους Αρετούσα, η οποία γίνεται χωρίς να το ξέρει ο μεγάλος μα και κρυφός έρωτας του Ερωτόκριτου, γιου ενός φρόνιμου συμβούλου του αθηναίου βασιλιά. Ο νέος, προκειμένου να πολεμήσει τη στεναχώρια του για την ταξική τους διαφορά, καταφεύγει σε γλυκές νυχτερινές καντάδες που αφιερώνει στην Αρετούσα κάτω από το παραθύρι της. Η νέα ακούει τα τραγούδια με προσοχή και αρχίζει να συμπαθεί τον άγνωστο τραγουδιστή. Όμως και οι γονείς της θέλουν να τον γνωρίσουν και για αυτό προσπαθούν δυο φορές να προκαλέσουν τη φανέρωσή του χωρίς, ωστόσο, επιτυχία. Η Φροσύνη, νένα της Αρετούσας, και ο Πολύδωρος, φίλος του Ερωτόκριτου, προσπαθούν να συμβουλέψουν τους νέους και τους προειδοποιούν για τους κινδύνους που κρύβει το ερωτικό πάθος. Ο Ερωτόκριτος φεύγει για την Έγριπο, την Εύριπο της Χαλκίδας, για να ξεχάσει τον έρωτά του για την όμορφη Αρετούσα. Να, όμως, που κατά τη διάρκεια της αυτό-επιβαλλόμενης ξενιτιάς του νέου, ο πατέρας του, ο Πεζόστρατος, αρρωσταίνει. Η Αρετούσα τον επισκέπτεται και ανακαλύπτει τυχαία στο δωμάτιο του Ερωτόκριτου μια δικιά της ζωγραφιά φτιαγμένη από τον ίδιο και τα τραγούδια του άγνωστου τροβαδούρου της. Αντιλαμβάνεται τότε ότι ο Ερωτόκριτος ήταν ο κρυφός τραγουδιστής της και παίρνει μαζί της όλα τα χαρτιά. Ο Ερωτόκριτος διακόπτει την εξορία του και γυρνάει στην Αθήνα για να δει και να φροντίσει τον πατέρα του. Ανήσυχος ανακαλύπτει ότι τα έγγραφά του δεν βρίσκονται πια στο δωμάτιο και πληροφορείται ότι η Αρετούσα είχε μπει για λίγο στην κάμαρά του. Εξαιτίας του φόβου του για τις πιθανές συνέπειες της αποκάλυψής του, προφασίζεται ασθένεια και μένει στο σπίτι του. Η Αρετούσα τότε του στέλνει τέσσερα δίφορα μήλα για να γιατρευτεί. Ο Ερωτόκριτος καταλαβαίνει ότι ο έρωτάς του βρίσκει ανταπόκριση, ξαναρχίζει τις συχνές του επισκέψεις στο παλάτι και οι δύο ερωτευμένοι νέοι επιβεβαιώνουν με τα μάτια την αμοιβαία τους αγάπη.

Η Αρετούσα εμφανίζεται μελαγχολική επειδή πρέπει να κρύβει τον έρωτά της και ο πατέρας της, που ακόμη αγνοεί τον λόγο, οργανώνει αγώνες κονταροχτυπήματος για να τη διασκεδάσει. Αρχοντόπουλα και αφέντες από διάφορα μέρη της χώρας παίρνουν μέρος: Μυτιλήνη, Ανάπλι, Πάτρα, Μεθώνη, οι αφέντες της Μακεδονίας, της Κύπρου, ο γιος του ρήγα του Βυζαντίου, ξένοι φοβεροί όπως ο Καραμανίτης Σπιθόλιοντας είναι μερικοί από τους αγωνιζόμενους. Στις τρομερές και επιβλητικές μάχες τελικός νικητής εμφανίζεται ο Ερωτόκριτος που στεφανώνεται από τα χέρια της αγαπημένης του.

Τώρα πια, η Αρετούσα δεν μπορεί να σιγάσει άλλο το πάθος της για αυτόν. Αρχίζει να συναντιέται με τον νέο της κρυφά τη νύχτα. Παρακινεί τον Ερωτόκριτο να μιλήσει στον πατέρα του και να ζητήσει για χάρη του το χέρι της Αρετούσας από τον βασιλιά. Ο άρχοντας της Αθήνας θυμώνει για την αταίριαστη πρόταση, αφού ο νέος δεν είναι από βασιλική οικογένεια, και εξορίζει τον νέο μακριά από την Αθήνα. Η Αρετούσα μαθαίνει αμέσως την αντίδραση του πατέρα της, ο οποίος ακόμη αγνοεί τα συναισθήματα που τρέφει η κόρη του, καθώς και το προξενιό που της έρχεται από το ρηγόπουλο του Βυζαντίου και αρραβωνιάζεται μυστικά τον Ερωτόκριτο το ίδιο βράδυ δίνοντάς του το δαχτυλίδι της ως δείγμα ένωσης και υπόσχεσης. Ο νέος φεύγει για την εξορία του και ζητά από τα θεϊκά άστρα και τον Ήλιο να τιμωρήσουν τον σκληρό Ηράκλη.

Ο αθηναίος βασιλιάς υποψιάζεται ότι η κόρη του αγαπά τον Ερωτόκριτο και αποφασίζει να επισπεύσει το γάμο με το ρηγόπουλο του Βυζαντίου. Η Αρετούσα αρνείται πεισματικά και ο πατέρας της διατάσσει να της κόψουν τα μαλλιά και να τη ρίξουν στη φυλακή ώσπου να αλλάξει γνώμη. Τρία χρόνια μετά, ένας εχθρός από τον Βορρά, οι Βλάχοι εισβάλλουν στη χώρα με τον βασιλιά τους Βλαντίστρατο και πολιορκούν την Αθήνα. Εμφανίζεται τότε ο Ερωτόκριτος με άλλη μορφή και σώζει το στρατό αλλά και τον βασιλιά της Αθήνας. Στην τελική μονομαχία που συμφωνείται από τους δύο αντιπάλους, ο Ερωτόκριτος νικάει τον Άριστο, ανιψιό του Βλαντίστρατου, και τον σκοτώνει.

Νικητής αλλά βαριά τραυματισμένος και πάντα μεταμφιεσμένος ο Ερωτόκριτος μεταφέρεται στο παλάτι. Γίνεται καλά, αναγνωρίζεται στο βασιλιά ως Κριτίδης και ζητά ως μόνη του ανταμοιβή τη φυλακισμένη ακόμα Αρετούσα για γυναίκα του. Την επισκέπτεται και της λέει την πρόταση του, αλλά η κόρη τον αρνείται. Για να τη δοκιμάσει ακόμη περισσότερο, της λέει ότι ο Ερωτόκριτος πέθανε και ότι το δαχτυλίδι που φορά στο χέρι του τού το έδωσε ο νέος πριν πεθάνει. Η Αρετούσα αναγνωρίζει το δαχτυλίδι που είχε δώσει σαν σημάδι στον Ερωτόκριτο πριν από τρία χρόνια, πείθεται για την αλήθεια των λόγων του "ξένου" που έχει μπροστά της και ξεσπά σε θρήνους. Τότε ο άγνωστος μελαψός νέος πείθεται για τα ειλικρινή αισθήματα της κόρης, ξαναπαίρνει την αληθινή του μορφή με τη βοήθεια ενός μαγικού υγρού και αποκαλύπτεται στην Αρετούσα. Ο βασιλιάς συμφιλιώνεται με τον Ερωτόκριτο και το ερωτευμένο και σκληρά δοκιμασμένο ζευγάρι στεφανώνεται μέσα σε μεγάλη χαρά.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό στοιχείο είναι οι συμβολισμοί που κρύβονται μέσα στο έργο. Ήδη από τα ονόματα μπορούμε να πάρουμε μια πρώτη γεύση: είναι η Αρετούσα, η Αρετή, που συμβολίζει την Αθάνατη Ψυχή του ανθρώπου, μιας και λειτουργεί και στα δύο αυτά επίπεδα, και από την άλλη είναι ο Ερωτόκριτος, που συμβολίζει τον άνθρωπο που ερωτεύεται την Αρετή, την αιώνια Ψυχή του, και προσπαθεί να την κατακτήσει. Το όνομά του ίσως να μπορεί να αναλυθεί ως Έρωτας (Βούδι) + Κρίση (Νους) φανερώνοντάς μας, έτσι, τον Ανώτερο Νου, το Μάνας σύμφωνα με το σανσκριτικό του όνομα, που έχει ως κύρια χαρακτηριστικά του τον αλτρουισμό και την αυτοθυσία για το γενικότερο καλό. Επομένως, ο άνθρωπος μέσα από τον Θείο Έρωτα μεταλλάσσεται εντέλει συνειδητά σε Ήρωα.

Επίσης, ο Ερωτόκριτος, όντας γιος του συμβούλου του Βασιλιά, ανήκει στην Αυλή, στην τάξη των Πολεμιστών, αλλά χωρίς να το έχει αποδείξει μέχρι στιγμής εμπράκτως. Για αυτόν το λόγο έρχεται η πρώτη εξορία, που ο ίδιος επιβάλλει στον εαυτό του πιθανόν από δειλία, αφού διστάζει να φανερώσει τον έρωτά του και φοβάται την αντίδραση του Βασιλιά-νόμιμου διεκδικητή της Αρετούσας-Ψυχής. Άλλωστε, δεν ανήκει ακόμη στην βασιλική-ανώτερη γενιά. Εδώ, λοιπόν, περνά την πρώτη του μύηση και εισέρχεται στον κόσμο των Πολεμιστών.

Αυτή η πρώτη απομάκρυνση του Ερωτόκριτου από τον κόσμο που έως τώρα γνωρίζει δεν είναι κάτι άσκοπο. Συμβολίζει την εθελούσια απομόνωσή του. Σε παλιότερους, μυητικούς πολιτισμούς ο άνθρωπος που ακολουθούσε έναν πιο πνευματικό δρόμο για την αναζήτηση του εαυτού του απομακρυνόταν από τον κόσμο και το οικείο του περιβάλλον προκειμένου να αρχίσει την εκπαίδευσή του και την πορεία του προς την ανακάλυψη του Ανώτερου Εαυτού του. Εφάρμοζε, δηλαδή, το φιλοσοφικό Ιδεώδες, όπως αποκαλούνταν: άφηνε τον κόσμο των απολαύσεων και της καθημερινότητας και αποτραβιόταν στην αναζήτηση των καλών στοιχείων που είχε μέσα του, των δυνάμεων ή αλλιώς αρετών του. Αυτά θα ήταν τα όπλα που θα χρησιμοποιούσε στις όποιες δυσκολίες και αντιξοότητες θα συναντούσε στην υπόλοιπή του ζωή.

Καθώς επιστρέφει στον τόπο του, ο Ερωτόκριτος περνά την δεύτερή του μύηση, τη φυλετική, λαμβάνοντας μέρος στους αγώνες κονταροχτυπήματος που διοργανώνει ο Βασιλιάς και μετέχουν μόνο οι πιο ονομαστοί, δυνατοί, άξιοι Πολεμιστές. Νικώντας τους, ο Ερωτόκριτος αποδεικνύει την αξία του ως Πολεμιστής.

Η Αρετούσα-Ψυχή τον εμπνέει για να νικήσει και ταυτόχρονα τον ερωτεύεται. Καθώς, όμως, ο ήρωας δεν ανήκει στην κάστα των Αρχόντων, ο Βασιλιάς αρνείται την ένωση και τον εξορίζει. Παρά το γεγονός ότι ο Βασιλιάς φαίνεται να είναι ο κακός της υπόθεσης, η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική. Σε αυτό το σημείο του ποιήματος, παρατηρούμε κάτι που συμβαίνει σε όλους τους μύθους: αυτός που φαινομενικά είναι ο κακός, δεν είναι απαραίτητα τέτοιος αν εξετάσουμε το ζήτημα από μια πιο εσωτερική, φιλοσοφική άποψη. Με άλλα λόγια, ο Βασιλιάς ενεργεί εδώ ως Δάσκαλος που δίνει στον Μαθητή την ευκαιρία να εξελιχθεί παραπάνω. Το ίδιο μοτίβο συναντούμε και έναν άλλο πολύ γνωστό και αγαπητό ελληνικό μύθο. Στην Οδύσσεια του Ομήρου ο Ποσειδώνας είναι αυτός που ταλαιπωρεί τον Οδυσσέα βάζοντάς του συνεχείς δυσκολίες και εμπόδια στο δρόμο του ήρωα προς την Ιθάκη. Η αλήθεια, όμως, είναι και πάλι διαφορετική. Παρότι ο θαλάσσιος θεός παρουσιάζεται να είναι ο κακός και ο δύστροπος που δεν επιτρέπει στον Οδυσσέα να γυρίσει στο σπίτι του, είναι στην πραγματικότητα αυτός που βοηθάει τον ήρωα να εξελιχθεί. Έτσι ο Οδυσσέας γίνεται πιο δυνατός, καταλάβει ποια είναι τα ελαττώματά του και ποιες οι αρετές του και πώς να τις χρησιμοποιήσει ώστε να νικήσει τα άσχημά του στοιχεία.

Για παράδειγμα, τα μικρά παιδάκια θεωρούν ως κακό το δάσκαλό τους όταν αυτός τους μαλώνει για μια ζημιά τους ή τους βάζει επιπλέον ασκήσεις. Στην πραγματικότητα, όμως, εκείνη τη στιγμή τους δίνει την ευκαιρία να μάθουν κάτι παραπάνω και να γίνουν καλύτεροι μαθητές.

Ως εκ τούτου, ο Ερωτόκριτος φεύγει ξανά, αλλά αυτή τη φορά πάει να γίνει Άρχοντας πια, όχι απλώς Πολεμιστής, ώστε να κερδίσει επάξια την Αθάνατη Ψυχή του. Εδώ, λοιπόν, με έναν όμορφο και συμβολικό τρόπο, ο ήρωας πάει να γίνει κάτι ακόμη πιο υψηλό, πάει να εξελίξει πνευματικά τον εαυτό του ακόμη περισσότερο. Πριν φύγει, όμως, αρραβωνιάζεται κρυφά την Αρετή και αυτή του δίνει ως σημάδι αναγνώρισης ένα δαχτυλίδι της. Η υπόσχεση της ένωσης έχει πλέον δοθεί. Ήδη από την αρχαιότητα, το δαχτυλίδι συμβόλιζε ακριβώς αυτό το πράγμα: ήταν ένα σημάδι που έδενε μεταξύ τους αυτούς που έδιναν μια υπόσχεση, ένας κρίκος που τους θύμιζε την πράξη τους και τους ένωνε για όσο χρόνο ίσχυε η υπόσχεσή τους.

Τη δεύτερη φορά που επιστρέφει, είναι παρόν στην ανάγκη της πόλης του. Ένας αντάξιος αντίπαλος στρατός, οι Βλάχοι, διεκδικούν το θρόνο της σοφίας. Ο Ερωτόκριτος είναι ο Πολεμιστής εκείνος που θα δώσει την τελική μάχη με τον Άριστο, τον καλύτερο και δυνατότερο Πολεμιστή των αντιπάλων, θα τον σκοτώσει και θα κερδίσει τη μάχη. Είναι εκπληκτική η ομοιότητα του σημείου αυτού με το ινδικό έπος Μπαγκαβάτ Γκίτα, όπου ο κεντρικός ήρωας, ο Αρζούνα, πρέπει κι αυτός να γίνει άξιος πολεμιστής, να πολεμήσει και να νικήσει έναν τρομερό αντίπαλο και να κερδίσει εντέλει το θρόνο της πόλης που η οικογένειά του είχε χάσει. Είτε πούμε ότι ο Αρζούνα νικά τον Δουριαδάνα, τον τρομερό και τελικό αντίπαλο, και κερδίζει τη Χαστιναπούρα, την Πόλη της Σοφίας που οι οικογένειά του είχε χάσει, είναι ακριβώς το ίδιο πράγμα με αυτό που εξιστορείται στον Ερωτόκριτο. Ο Αρζούνα και ο Ερωτόκριτος συμβολίζουν τον Άνθρωπο-Ήρωα που μπαίνει σε διαδικασία μετάλλαξης του εαυτού του ακολουθώντας μια φιλοσοφική, πνευματική ατραπό και έτσι νικά την τελική μάχη με τον φοβερότερο αντίπαλο που στις ιστορίες αυτές ονομάζεται Δουριοδάνα ή Άριστος οι οποίοι συμβολίζουν το τελικό εμπόδιο-ελάττωμα που χρειάζεται να νικήσει ο υποψήφιος. Οι Βλάχοι, που στο ινδικό έπος αντιστοιχούν με τον μεγάλο αντίπαλο των Κουράβας, συμβολίζουν το μεγάλο πλήθος των ελαττωμάτων που ενυπάρχει στον καθένα μας και που καλούμαστε να πολεμήσουμε και να νικήσουμε.

Ένα εξίσου σημαντικό στοιχείο που αναφέρεται σχετικά με τη δεύτερη επιστροφή του Ερωτόκριτου είναι ότι η μορφή του έχει αλλάξει χάρη σε ένα μαγικό υγρό, κόλπο που χρησιμοποίησε για να μην τον αναγνωρίσουν. Επιστρέφει, λοιπόν, μαύρος. Δηλαδή, ο Ερωτόκριτος είναι πλέον ο Πολεμιστής που πραγματώνει το μαύρο αλχημικό έργο. Στις διάφορες παραδόσεις που μας έρχονται από παλιότερους πολιτισμούς αναφέρεται ότι η διαδικασία αυτή, το μαύρο αλχημικό έργο, χωρίζεται σε τρεις φάσεις: στην πρώτη ο ήρωας κατεβαίνει στα σκοτάδια του εαυτού του, ανακαλύπτει δηλαδή τα ελαττώματά του, στη δεύτερη βρίσκει ποιες είναι οι αρετές του ενώ στην τελευταία γίνεται η έξοδος από το σκοτάδι.

Έτσι και στο ποίημα αυτό, ο Ερωτόκριτος κατεβαίνει στα σκοτάδια και τις μαυρίλες του εαυτού του. Η περισυλλογή έγινε στην εξορία και τώρα είναι τα έργα. Δηλαδή το φιλοσοφικό ιδεώδες πραγματοποιήθηκε και πλέον ξεκινά η μάχη με το σκοτάδι. Παλεύει τα δικά του σκοτάδια, τα ελαττώματα και τους φόβους του, μάχεται μαζί τους αντιμετωπίζοντας τον ισχυρότατο αντίπαλο στρατό και καταφέρνει να βγει νικητής.

Ακόμη, όμως, δεν αποκαλύπτεται στην Αρετή που κάποια χρόνια τώρα είναι φυλακισμένη. Πρόκειται για την ψυχή που έχει εγκλωβιστεί στην ύλη και που περιμένει τον Πολεμιστή της να έρθει να τη σώσει από τη φυλακή και να την απελευθερώσει. Έτσι, ο μυημένος πια Πολεμιστής περνά την ψυχή από δοκιμασίες θέλοντας να διαπιστώσει την πίστη της στην ένωση που είχε προηγηθεί. Η Αρετή περνά τις δοκιμασίες και ο Ήρωας, περίλαμπρος πλέον και έχοντας την αποδοχή του Βασιλιά, ενώνεται μαζί της και γίνεται ο νέος Άρχοντας. Γίνεται, δηλαδή, ο ολοκληρωμένος Άνθρωπος που έχει κατακτήσει την Αθάνατη του Ψυχή συνειδητά.

Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνεται το ποίημα και έτσι ο ποιητής του δείχνει με τρόπο κρυμμένο για τα απαίδευτα μάτια τ ην πορεία το απλού ανθρώπου που μεταλλάσσεται σε ήρωας της Ζωής. Τίποτα, όμως, δεν μένει κρυφό από τον άνθρωπο που ξέρει να αναζητά μέσα του την αλήθεια. Ο Ερωτόκριτος είναι ο Ήρωας που βρίσκεται μέσα στον καθένα μας και περιμένει από εμάς να τον αφυπνίσουμε. Όλος αυτός ο κόσμος που παρουσιάζει το έργο, οι ήρωες, τα βασίλεια, ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα δεν βρίσκονται σε ένα χώρο απροσδιόριστο και μακρινό. Είναι μέσα μας από την αρχή και περιμένουν να τα βγάλουμε στο φως.

Για να μπορέσουμε, όμως, να κάνουμε κάτι τέτοιο χρειάζεται να μάθουμε να βλέπουμε την αιχμάλωτη Αρετούσα που ζητά ελευθερία μέσα στην καρδιά μας και να καταλάβουμε ότι σε μας μόνο βρίσκεται η δύναμη την ελευθερώσουμε.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Ερωτόκριτος, Βιτσέντζος Κορνάρος, εκδ. ΕΣΤΙΑ
2. περιοδικό Νέα Ακρόπολη, τευχ. 18, άρθρο Συμβολισμοί στον Ερωτόκριτο, Παττακός Σάββας

# data[].attributes.attachment_link.title
Συμβολισμοί στον Ερωτόκριτο

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΣ είναι ένα ποίημα ιδιαίτερα γνωστό όσο και αγαπητό. Γραμμένο από τον ενετοκρητικής καταγωγής Βιτσέντσο Κορνάρο, υμνεί αξίες και αρετές αθάνατες αλλά και τόσο αναγνωρίσιμες από τις ιπποτικές Ψυχές. Πριν γίνει αναφορά στην υπόθεση και στους συμβολισμούς που ενυπάρχουν στο έπος, είναι αρκετά σημαντικό να αναφερθούν κάποια στοιχεία σχετικά με τον κόσμο που παρουσιάζεται στο υπέροχο αυτό λογοτέχνημα.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Οι μοναχοί της μονής Μεγίστης Λαύρας, στο Άγιο Όρος εξασφάλιζαν - πέρα από την τροφή τους - σημαντικά έσοδα νοικιάζοντας τέτοιους ψαρότοπους στις παραθαλάσσιες ακτές της Χαλκιδικής.
Στα μέσα του 12ου αιώνα,ο Αυτοκράτωρ Ισαάκιος Κομνηνός, ίδρυσε τη μονή Παναγίας της Κοσμοσώτειρας (η μονή σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση μέχρι σήμερα), στη δυτική όχθη του ποταμού Έβρου. Στο ιδρυτικό έγγραφο, συμβούλευε τον ηγούμενο να διασφαλίσει τα δικαιώματα της μονής που αφορούσαν το ψάρεμα στο παρακείμενο ποτάμι του Έβρου. Συγκεκριμένα του έγραφε "Όπως είπα, τα ψάρια είναι πολλά και μεγάλα και ωφελεί ο ηγούμενος να έχει το νου του και να φροντίζει ώστε να μην ψαρεύει εκεί οποιοσδήποτε". Στην αγορά της Κωνσταντινούπολης οι ιχθυοπώλες όφειλαν να αγοράζουν τα ψάρια στις ιχθυόσκαλες και να μην βγαίνουν οι ίδιοι για ψάρεμα. Οι έμποροι της Κωστ/πολης ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες, που λειτουργούσαν κάτω από την επίβλεψη του Έπαρχου της πόλης, ο οποίος είχε την ευθύνη για την εμπορική κίνηση της πρωτεύουσας, αυτός ρύθμιζε τις τιμές και έλεγχε την ποιότητα ή τη διάθεση των προϊόντων.
Όπως προαναφέραμε ο τρόπος συντήρησης των ψαριών ήταν το κάπνισμα και το πάστωμα, ένα από τα σημαντικότερα κέντρα παραγωγής αλατιού ήταν η Κέρκυρα, στο δυτικότερο άκρο της αυτοκρατορίας, όταν όμως το 14ο αιώνα η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας κατέλαβε το νησί για να εξασφαλίσει την εκμετάλλευση των πλούσιων αλυκών της. Στέρησε την δυνατότητα από την αυτοκρατορία να έχει άφθονο και καλής ποιότητας αλάτι.

Τα αρτύματα (καρυκεύματα)

Οτιδήποτε μπορούσε να καταστήσει το φαγητό νόστιμο ονομάζονταν από τους Βυζαντινούς "ήδυσμα" ή "άρτυμα". Ανάμεσα στα αρτύματα κυρίαρχη θέση είχαν:

Επίσης, χρησιμοποιούσαν και πιο εξωτικά καρυκεύματα, όπως τη κανέλα και το μοσχοκάρυδο που έρχονταν από τον γνωστό δρόμο της ανατολής. Από το σινάπι, έφτιαχναν ένα είδος μουστάρδας, που συνόδευε τα ψάρια και τα αλλαντικά. Τέλος, ως εξαιρετικό ήδυσμα οι Βυζαντινοί θεωρούσαν τον κρόκο (ζαφορά).

Κύρια μέσα παρασκευής των φαγητών ήταν το ελαιόλαδο και τα ζωικά λίπη. Όπως προαναφέραμε χρησιμοποιούσαν όλους τους γνωστούς σήμερα τρόπους μαγειρικής (ψήσιμο, βράσιμο, τηγάνισμα, αλεσμένα με μορφή πουρέ κ.λπ.).

Για να προσδώσουν γεύση στο φαγητό πρόσθεταν διάφορα αρτύματα (ηδύσματα), όπως σάλτσες που σερβί ρονταν σε ειδικά σκεύη, τα σαλτσάρια, αρωματικά φυτά (άνηθο, μάραθο, δενδρολίβανο, ρίγανη, κάπαρη) ακόμη και μπαχαρικά.

Η πιο διαδεδομένη σάλτσα που χρησιμοποιούσαν στη Βυζαντινή κουζίνα ήταν το γάρον ή ο γάρος. Γνωστό από την αρχαιότητα, ο γάρος φτιαχνόταν από εντόσθια ψαριών και μικρά ψάρια, τα οποία αφού αλάτιζαν και πιθανώς ανακάτευαν με κρασί (οινόγαρος), τα άφηναν στον ήλιο για δύο έως τρεις μήνες ή τα έβραζαν για αρκετές ώρες. Το υγρό αυτό χρησιμοποιούσαν σε διάφορες παραλλαγές ανακατεμένο με νερό, κρασί, λάδι ή ξύδι για να αρτύσουν όλων των ειδών τα φαγητά, λαχανικά, κρέατα, ψάρια. Τα μπαχαρικά (πιπέρι, κανέλα, γαρίφαλο, κάρδαμο) εισάγονταν από την Ανατολή και φυσικά η τιμή τους ήταν απαγορευτική για το λαϊκό Βυζαντινό τραπέζι.

Αν και πολλά από τα βυζαντινά φαγητά μοιάζουν να είναι πολύ κοντά στις νεοελληνικές γευστικές συνήθειες, όπως τα σκορδάτα και τα κρασάτα κρέατα, ορισμένοι συνδυασμοί γεύσεων της βυζαντινής μαγειρικής σήμερα θα φαίνονταν τουλάχιστον περίεργοι. Είναι γνωστή η συνταγή του κατσικιού που γεμιστό με σκόρδα, πράσα και κρεμμύδια και περιχυμένο με γάρον, έστειλε ως εκλεκτό δώρο ο Νικηφόρος Φωκάς στον απεσταλμένο της Δύσης "Λιουτπράνδο της Κρεμόνας" και το οποίο δεν εκτίμησε καθόλου ο πικρόχολος αυτός άνθρωπος από την "καθυστερημένη" γαστρονομικά Δύση.
Ψάρια, λαχανικά και κρέατα που περιχύνoνταν με σάλτσες, ονομάζονταν "σαβούραι".

Τα γαλακτομικά προϊόντα δεν έλλειπαν από το βυζαντινό τραπέζι, ιδιαίτερα στην ενδοχώρα, όπου η κτηνοτροφία ήταν περισσότερο διαδεδομένη.
Το τυρί οι Βυζαντινοί το έφτιαχναν από γάλα πρόβειο, κατσικίσιο, αγελαδινό, αλλά και βουβαλίσιο. Στις γραπτές πηγές αναφέρονται διάφορες ποικιλίες τυριών, όπως το "ανθότυρον", η "μυζήθρα", το "κρητικόν" το περίφημο "βλάχικον τυρίτσιν", αλλά και το χαμηλής ποιότητας "ασβεστότυρον". Από το γάλα έφτιαχναν ακόμη "οξύγαλον" (γιαούρτι) και βούτυρο.

Τα αβγά κότας ήταν ένα συνηθισμένο τρόφιμο στο Βυζάντιο. Τρώγονταν βραστά, ψητά, τηγανητά ή και "ροφητά" (ωμά).

Οι βυζαντινοί προτιμούσαν τ΄ αβγά των φασιανών σε σχέση με τ΄ αβγά της χήνας, της πάπιας και της πέρδικας.
Η κατανάλωση αυγών αποτελούσαν προνόμοιο των εύρωστων οικογενειών της εποχής παρά των πτωχών και αδυνάτων.

Ο ελαιόκαρπος υπήρξε, στη Βυζαντινή περίοδο, όπως είναι φυσικό στους Έλληνες διαχρονικά, ένα πολύ διαδεδομένο, πρόχειρο, καθημερινό και νόστιμο προϊόν. Τα "Γεωπονικά" του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Προφυρογέννητου παρέχουν πληροφορίες σχετικά με την καλλιέργεια της γης, τα οπωροφόρα δέντρα και τις ελιές.
Βυζαντινές πηγές αναφέρουν και διαφορετικές συνταγές για τις ελιές. Οι Βυζαντινοί διατηρούσαν τις ελιές τους για φαγητό μέσα σε δοχεία (πήλινοι αμφορείς) με τις παρακάτω μορφές:
Γνωστές, επίσης, ήταν οι "θλαστές" (τσακιστές) και οι "δρουπάτες" (θρούμπες). Σχετικά διαδεδομένη ήταν και η χρήση του ελαιολάδου στη μαγειρική τουλάχιστον στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές της αυτοκρατορίας.

Οι Βυζαντινοί αγαπούσαν το κρασί και και υπήρχαν διάφορες ποικιλίες. Το κάθε κρασί αναφέρονταν με το όνομα της περιοχής απ΄ όπου προέρχονταν, όπως συνέβαινε και στην Αρχαιότητα.
Αναμείγνυαν παλαιό κρασί με μέλι και πιπέρι και έφτιαχναν το "κονδίτον".
Άλλα αλκολούχα ποτά ήταν ο "μηλίτης", ο "μυρτίτης", ο "απίτης", ο "φοινικίτης" κ.λπ.
Γνώριζαν την μπίρα, αλλά έφτιαχναν και μία σειρά από άλλα ποτά μη αλκοολούχα, όπως από εκχύλισμα αμυγδάλων, μελίγαλα, ροδόμελι κ.λπ. Η Πελοπό ννησος σύμφωνα με μαρτυρίες τηε εποχής, τον 9ο και10ο αιώνα είχε τη δυνατότητα παραγωγής μπύρας από κριθάρι, συνήθεια των Σλάβων που είχαν μετοικίσει στον Ελλαδικό χώρο, αυτό όμως δεν άρεσε στους Βυζαντινούς που σχολίαζαν ότι η μπύρα είναι ποτό των βαρβάρων.
Πά ντως το κρασί, που στην ευρεία του κατανάλωση ήταν όξινον, αποτελούσε πάντα τη βάση του Βυζαντινού ποτού.
Φημισμένα είναι τα κρασιά της Bιθυ νίας και των νησιών τoυ Aιγαίου Πελάγους.
Ποτά οινοπνευματώδη

Αναψυκτικά και αφεψήματα

Εύκρατον, ζεστός ζωμός από πιπέρι, κύμινο και γλυκάνισο ή ευκρατόμελι, με μέλι

Θασόρροφον, εκχύλισμα θασίων αμυγδάλων διαλυμένο σε νερό, σουμάδα

Απόμελι, το νερό με το οποίο ξέπλεναν τις κυρήθρες

Μαραθίτης, ανηθίτης, ανισάτον

Μελίγαλα, ροδόμελι, υδρόμελι

Οξύγαλον για τη χώνεψη

Σακχαρόθερμον

Η φθηνότερη και πιο διαδεδομένη τροφή για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ήταν τα λαχανικά και τα όσπρια. Με δεδομένες τις μεγάλες περιόδους νηστείας που προέβλεπε η Εκκλησία, και τις οποίες φαίνεται ότι τηρούσαν με αρκετή ευλάβεια οι Βυζαντινοί, οι τροφές αυτές καταναλώνονταν για μακρύ χρονικό διάστημα από το σύνολο του πληθυσμού. Δεν είναι πάντα εύκολο να ταυτίσουμε τα διάφορα είδη λαχανικών που αναφέρουν οι πηγές. Μεγάλη κατανάλωση είχαν τα λάχανα, τα πράσα, τα κρεμμύδια, τα τεύτλα, τα μαρούλια, τα ραδίκια, το καρότο, ο αρακάς, η ρόκα.
Άγνωστες φυσικά ήταν οι πατάτες και οι ντομάτες, που έφτασαν στην Ευρώπη πολύ αργότερα.
Τα όσπρια ήταν φθηνά και είχαν την τιμητική τους στο τραπέζι των ασθενέστερα οικονομικά τάξεων.
Το γεγονός ότι τα όσπρια μπορούσαν να διατηρηθούν επί μακρόν μπορούσαν να φθάνουν στα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και στις απομακρυσμένες περιοχές της αυτοκρατορίας.
Τα πιο συνηθισμένα όσπρια ήταν το "φασούλιν", τα "κουκκία", η φακή, τα "λουπινάρια" και τα "ερεβίνθια".
Μεγάλη κατανάλωση φαίνεται να είχαν τα άγρια χόρτα και οι βολβοί. Το μαγείρεμα των λαχανικών είχε μεγάλη ποικιλία, τα έφτιαχναν, μάλιστα και τουρσί, για να μπορούν να τα καταναλώνουν και κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Το ψωμί αποτελούσε το κυρίαρχο είδος διατροφής. Η ποιότητα του ψωμιού παρουσίαζε ποικιλία και ήταν ανάλογη με τις οικονομικές δυνατότητες του καταναλωτή. Έτσι καλύτερος και ακριβότερος άρτος ήταν ο καθαρός άρτος ή "ο σεμίδαλις". Φτιαγμένος από καθαρό ψιλοκοσκινισμένο σιτάρι ή από σιμιγδάλι, τον απολάμβαναν οι πλουσιότερες ομάδες του πληθυσμού. Οι υπόλοιποι αρκούνταν σε έναν υποδεέστερο τύπο ψωμιού, το "μεσοκάθαρον" ή της μέσης ή ακόμη και στους "ρυπαρούς" ή "κυβαρούς" άρτους, ζυμωμένους από άλλα, χαμηλής ποιότητας δημητριακά, και συνυφασμένους με τη φτώχεια. Ένδειξη απόλυτης φτώχειας ήταν η κατανάλωση ψωμιού από πίτουρα (πιτεράτον).
Στα χωριά το κάθε νοικοκυριό έψηνε μόνο του το ψωμί που χρειάζονταν, ενώ στις πόλεις οι περισσότεροι το αγόραζαν από τους φούρνους.
Εκτός, από το φρέσκο ψωμί οι βυζαντινοί παρασκεύαζαν και παξιμάδια, που διατηρούνταν περισσότερο καιρό.
Το ψωμί ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα αντιμετώπιζε έλλειψη λόγω των καταστάσεων που επικρατούσαν την περίοδο αυτή, για παράδειγμα όταν η αυτοκρατορία έχασε τη Aίγυπτο, από τους Άραβες, και έπαυσε ο περίφημος σιτοβολώνας του δέλτα του Νήλου να τροφοδοτεί με άλευρα την Κωνσταντινούπολη τότε άρχισε να παρουσιάζεται έλλειψη ψωμιού.

Σούπες και ζωμοί με διάφορα λαχανικά, όσπρια, ψάρια ή και παστό κρέας φαίνεται ότι αποτελούσαν μία συνηθισμένη επιλογή στα βυζαντινά νοικοκυριά του 13ου αιώνα.
Μετά από το 1204 και την κατάκτηση του "Βυζαντίου" από τους σταυροφόρους, οι διατροφικές συνήθειες φαίνεται να διαφοροποιούνται αισθητά από την οικονομική κρίση που ακολούθησε. Η κατανάλωση αυτού του λαϊκού φαγητού της σούπας δηλαδή φαίνεται να καταναλίσκεται σχεδόν από το σύνολο των νοικοκυριών.

ΒΡΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΑΓΕΙΡΕΙΕΣ (Έκδοση Υπ. Πολιτισμού, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο)
ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΜΑΓΕΙΡΕΙΑΙ (Εκδοση Υπ.Πολιτισμού, Πρακτικά Ημερίδας)
ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ (Τamara Talbot Rice)
ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ (Π.Καλαμαρα)
ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΓΕΥΜΑ (Ελ..Σταμπογλη -Στους Δρόμους Του Βυζαντίου)
ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΓΕΥΣΕΙΣ (Εφ. Καθημερινή)
Από πηγή: Οππιανός, Αλιευτικά,3ος αι.

Για το Gastronomion Κώστας Σουλιώτης
22 Μαΐου 2013

# data[].attributes.attachment_link.title
Η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ (Μέρος 2ο)

# data[].attributes.attachment_link.description
Οι μοναχοί της μονής Μεγίστης Λαύρας, στο Άγιο Όρος εξασφάλιζαν - πέρα από την τροφή τους - σημαντικά έσοδα νοικιάζοντας τέτοιους ψαρότοπους στις παραθαλάσσιες ακτές της Χαλκιδικής. Στα μέσα του 12ου αιώνα,ο Αυτοκράτωρ Ισαάκιος Κομνηνός, ίδρυσε τη μονή Παναγίας της Κοσμοσώτειρας (η μονή σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση μέχρι σήμερα), στη δυτική όχθη του ποταμού Έβρου.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ιστορία β΄λυκείου

# data[].attributes.attachment_link.title
Μύθοι και πραγματικότητα στο Βυζάντιο - Αρχή

# data[].attributes.attachment_link.description
Μύθοι και πραγματικότητα στο Βυζάντιο

# data[].attributes.headline
βυζαντινή κουζίνα

# data[].attributes.subject
βυζαντινή κουζίνα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Oι γραπτές πηγές δίνουν πολλές πληροφορίες για τη διατροφή των Βυζαντινών. Τι διαφορές και ομοιότητες είχε με τη σημερινή διατροφή και με ποιον τρόπο παρασκευάζονταν τα βυζαντινά γεύματα;

Βασική επιδίωξη ήταν η αυτάρκεια του νοικοκυριού και γι' αυτό κάθε οικογένεια καλλιεργούσε τα βασικά λαχανικά και εξέτρεφε κάποια ζώα (κυρίως πουλερικά). Βέβαια αυτό ήταν δύσκολο να ισχύει στις μεγάλες πόλεις και ιδιαίτερα στην Κωνσταντινούπολη, που την περίοδο της ακμής της έφτανε τους 500.000 κατοίκους. Για αυτές τις περιπτώσεις, επενέβαινε η κρατική μέριμνα, κυρίως μέσω του έπαρχου της πόλης.

Τα κύρια γεύματα των Βυζαντινών ήταν το πρόγ(ε)υμα ή πρόφαγον, το άριστον ή μεσημβρινόν (γεύμα), καθώς και ο δείπνος. Έτρωγαν χρησιμοποιώντας κυρίως τα χέρια, αφού το πιρούνι ήταν άγνωστο μέχρι το 10ο αιώνα και η χρήση του σπάνια στους επόμενους αιώνες. Χρησιμοποιούσαν επίσης κοχλιάρια ή κουτάλια και μαχαίρια. Πριν και μετά το φαγητό έπλεναν τα χέρια τους, χρησιμοποιώντας το χέρνιβ(ι)ον (πήλινο ή μεταλλικό αγγείο).

Οι βυζαντινές γεύσεις
Η διαδικασία παρασκευής της τροφής -η επιλογή υλικών, μεθόδων και σκευών- αποτελεί μία σημαντική παράμετρο του πολιτισμού μίας εποχής και η διερεύνηση της συνεργεί στην αναπαράσταση της καθημερινότητας ενός λαού, σε μία συγκεκριμένη χρονική περίοδο.

Η περίοδος του Βυζαντίου είναι μία σημαντική εποχή, όπου το ελληνικό στοιχείο αναδεικνύεται κυρίαρχο και παράλληλα συμβιώνει με σειρά άλλους λαούς, που είχαν πρόσβαση στη Μεσόγειο, αλλά και στην Κασπία και στη Μαύρη Θάλασσα.

Η αναζήτηση των βυζαντινών γεύσεων αποδεικνύεται περισσότερο δύσκολη απ΄ όσο μπορεί κανείς να φανταστεί. Η πρώτη δυσκολία προκύπτει από τις γραπτές πηγές της εποχής, οι οποίες παρέχουν μεν πληροφορίες για το τι έτρωγαν οι Βυζαντινοί, αποδεικνύονται όμως μη διαφωτιστικές σ΄ ό,τι αφορά στον τρόπο που μαγείρευαν τα φαγητά τους, για τη δοσολογία των διαφόρων υλικών που χρησιμοποιούσαν ή για τον χρόνο που απαιτούνταν για την παρασκευή ενός φαγητού.

Διαφοροποιήσεις στις διατροφικές συνήθειες επέβαλλαν προφανώς οι κατά τόπους διαφορετικές κλιματολογικές και γεωγραφικές συνθήκες (όπως π.χ. η γειτνίαση ή όχι με τη θάλασσα), η κοινωνική και οικονομική διαστρωμάτωση του πληθυσμού, η πιστή ή όχι τήρηση των απαγορεύσεων, που υποδείκνυαν οι διάφορες θρησκείες. Ακόμα, μάλιστα και οι ιστορικές εξελίξεις, που σχετίζονταν με τις μετακινήσεις των πληθυσμών, τη σταδιακή αλλαγή της σχέσης μεταξύ της υπαίθρου και των πόλεων και την αυξομείωση των συνόρων της επικράτειας των Βυζαντινών.

Σημαντικές αλλαγές υπήρξαν, στις διατροφικές συνήθειες των Βυζαντινών, μετά το 1204 μ.Χ. και την κατάλυση της αυτοκρατορίας από τους Σταυροφόρους.

Στο φούρνο
Τα κυριότερα είδη διατροφής ήταν το ψωμί, το λάδι, οι ελιές και το τυρί. Η ποιότητα του ψωμιού παρουσίαζε ποικιλία και ήταν ανάλογη με τις οικονομικές δυνατότητες του καταναλωτή. Έτσι καλύτερος και ακριβότερος άρτος ήταν ο καθαρός άρτος ή ο σεμίδαλις. Φτιαγμένος από καθαρό ψιλοκοσκινισμένο σιτάρι ή από σιμιγδάλι, τον απολάμβαναν οι πλουσιότερες ομάδες του πληθυσμού. Οι υπόλοιποι αρκούνταν σε έναν υποδεέστερο τύπο ψωμιού, το μεσοκάθαρον ή της μέσης ή ακόμη και στους ρυπαρούς ή κυβαρούς άρτους, ζυμωμένους από άλλα, χαμηλής ποιότητας δημητριακά, και συνυφασμένους με τη φτώχεια. Ένδειξη απόλυτης φτώχειας ήταν η κατανάλωση ψωμιού από πίτουρα (πιτεράτον).

Το ψωμί
Στα χωριά το κάθε νοικοκυριό έψηνε μόνο του το ψωμί που χρειάζονταν, ενώ στις πόλεις οι περισσότεροι το αγόραζαν από τους φούρνους. Εκτός από το φρέσκο ψωμί οι Βυζαντινοί παρασκεύαζαν και παξιμάδια, που διατηρούνταν περισσότερο καιρό .

Όσπρια - λαχανικά
Η φθηνότερη και πιο διαδεδομένη τροφή για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ήταν τα λαχανικά και τα όσπρια. Με δεδομένες δε τις μεγάλες περιόδους νηστείας που προβλέπει η Εκκλησία, και τις οποίες φαίνεται ότι τηρούσαν με αρκετή ευλάβεια οι Βυζαντινοί, οι τροφές αυτές καταναλώνονταν για μακρύ χρονικό διάστημα από το σύνολο του πληθυσμού. Δεν είναι πάντα εύκολο να ταυτίσουμε τα διάφορα είδη λαχανικών που αναφέρουν οι πηγές. Μεγάλη κατανάλωση είχαν τα λάχανα, τα πράσα, τα κρεμμύδια, τα τεύτλα, τα μαρούλια, τα ραδίκια, το καρότο, ο αρακάς, η ρόκα. Άγνωστες φυσικά ήταν οι πατάτες και οι ντομάτες, που έφτασαν στην Ευρώπη πολύ αργότερα.

Τα όσπρια ήταν φθηνά και είχαν την τιμητική τους στο τραπέζι των ασθενέστερα οικονομικά τάξεων. Το γεγονός ότι τα όσπρια μπορούσαν να διατηρηθούν επί μακρόν μπορούσαν να φθάνουν στα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και στις απομακρυσμένες περιοχές της αυτοκρατορίας.

Τα πιο συνηθισμένα όσπρια ήταν το "φασούλιν", τα "κουκκία", η φακή, τα "λουπινάρια" και τα "ερεβίνθια".

Μεγάλη κατανάλωση φαίνεται να είχαν τα άγρια χόρτα και οι βολβοί. Το μαγείρεμα των λαχανικών είχε μεγάλη ποικιλία, τα έφτιαχναν, μάλιστα και τουρσί, για να μπορούν να τα καταναλώνουν και κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

Σούπες
Σούπες και ζωμοί με διάφορα λαχανικά, όσπρια, ψάρια ή και παστό κρέας φαίνεται ότι αποτελούσαν μια συνηθισμένη επιλογή στα βυζαντινά νοικοκυριά του 13ου αιώνα. Μετά το 1204 και την κατάκτηση του Βυζαντίου από τους σταυροφόρους, οι διατροφικές συνήθειες φαίνεται να διαφοροποιούνται, τόσο από τις δυτικές επιρροές, όσο και από την οικονομική κρίση που ακολούθησε.

Τα αυγά και τα φρούτα, οι ξηροί καρποί, το γάλα και το τυρί
Τα αυγά κότας ήταν ένα συνηθισμένο τρόφιμο στο Βυζάντιο. Τρώγονταν βραστά, ψητά, τηγανητά ή και "ροφητά" (ωμά). Οι Βυζαντινοί προτιμούσαν τα αυγά των φασιανών σε σχέση με τα αυγά της χήνας, της πάπιας και της πέρδικας.

Τα φρούτα και οι ξηροί καρποί αποτελούσαν το επιδόρπιο των Βυζαντινών. Φρούτα, όπως τα σύκα και τα σταφύλια τα αποξέραιναν και μαζί με κάστανα αμύγδαλα φιστίκια και κουκουνάρια τα έτρωγαν τους χειμερινούς μήνες.

Τα γαλακτοκομικά προϊόντα δεν έλειπαν από το βυζαντινό τραπέζι, ιδιαίτερα στην ενδοχώρα, όπου η κτηνοτροφία ήταν περισσότερο διαδεδομένη. Το τυρί οι Βυζαντινοί το έφτιαχναν από γάλα πρόβειο, κατσικίσιο, αγελαδινό, αλλά και βουβαλίσιο. Στις γραπτές πηγές, αναφέρονται διάφορες ποικιλίες τυριών, όπως το ανθότυρον, η μυζήθρα, το κρητικόν το περίφημο "βλάχικον τυρίτσιν", αλλά και το χαμηλής ποιότητας "ασβεστότυρον". Από το γάλα έφτιαχναν ακόμη "οξύγαλον"(γιαούρτι) και βούτυρο.

Η ελιά και το λάδι, τα ψάρια και το απαραίτητο ιώδιο από τη θάλασσα
Ο ελαιόκαρπος υπήρξε, στα βυζαντινά χρόνια, ένα πολύ διαδεδομένο, πρόχειρο και νηστίμο προϊόν. Οι ελιές διατηρούνταν σε άλμη (αλμάδες), σε ξίδι ή σε "οξύμελι" (ξίδι και μέλι μαζί).

Γνωστές, επίσης, ήταν οι "θλαστές" (τσακιστές) και οι "δρουπάτες" (θρούμπες). Σχετικά διαδεδομένη ήταν και η χρήση του ελαιολάδου στη μαγειρική, τουλάχιστον στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές της αυτοκρατορίας.

Τα ψάρια οι Βυζαντινοί τα έτρωγαν "εκζεστά" (βραστά), "οφτά" (ψητά) ή "τηγάνου" (τηγανητά).

Τα παστά ψάρια ήταν διατηρημένα σε χοντρό αλάτι και καταναλώνονταν κυρίως το χειμώνα, αλλά και καθόλη τη διάρκεια τους έτους στις περιοχές της αυτοκρατορίας, που ήταν απομακρυσμένες από τη θάλασσα. Στο βυζαντινό τραπέζι σερβίρονταν ακόμα και θαλασσινοί μεζέδες, τα λεγόμενα "αγνά" (καλαμάρια, χταπόδια, γαρίδες, χτένια, πεταλίδες, μύδια, στρείδια, αχινοί κ.λπ.), τα οποία τα μαγείρευαν με διάφορους τρόπους ή τα έτρωγαν ωμά.

Τη διατροφή των Βυζαντινών συμπλήρωναν, κυρίως στις παραθαλάσσιες και παραποτάμιες περιοχές, τα ψάρια και τα θαλασσινά. Βέβαια, στις μεγάλες πόλεις και γενικότερα όπου δεν υπήρχε άμεση δυνατότητα αλιείας, τα μεγάλα και ακριβά ψάρια (κεφάλα, συναγρίδες, μπαρμπούνια, λαβράκια, λυθρίνια, καλκάνια) ήταν προνόμιο των λίγων, ενώ οι υπόλοιποι περιορίζονταν στα μικρά ψάρια (σαρδέλες, παλαμίδες, σκουμπριά, τσίρους) και κυρίως στα παστά.

Tο κρέας, είδος πολυτελείας
Η ίδια διάκριση ισχύει και για την κατανάλωση του κρέατος. Τα ζώα της οικογένειας εκτρέφονταν κυρίως για τα γαλακτοκομικά προϊόντα και τα αβγά. Η κατανάλωση κρέατος, ακόμη και του παστού, ήταν μια σπάνια πολυτέλεια για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Αντίθετα, στα τραπέζια των πλουσίων έβρισκαν συχνότερα τη θέση τους αρνιά, κατσίκια, κότες, πουλερικά, καθώς και κυνήγια. Σε ιδιαίτερη εκτίμηση είχαν τα χοιρινά κρέατα. Τα εντόσθια θεωρούνταν υποδεέστερη τροφή, κατασκεύαζαν, όμως, με αυτά φαγητά που θυμίζουν το σημερινό κοκορέτσι (πλεκτήν) και τη γαρδούμπα (γαρδούμιον).

Το κρέας δεν αποτελούσε καθημερινή τροφή για τους Βυζαντινούς. Όχι μόνον επειδή ήταν μάλλον σπάνιο και ακριβό, αλλά και εξαιτίας των νηστειών που υπαγόρευε η χριστιανική θρησκεία, για τις μισές τουλάχιστον ημέρες του χρόνου. Περισσότερο αγαπητό ήταν το χοιρινό κρέας, το οποίο μαγείρευαν με ποικίλους τρόπους. Από το τραπέζι τους δεν έλειπαν τα αρνιά, οι γίδες, τα βοοειδή, καθώς και το κυνήγι π.χ.: ελάφια και λαγοί.

Βρώσιμα θεωρούνταν όλα σχεδόν τα μέρη των ζώων -ακόμα και το κεφάλι, η ουρά, τα πόδια και τα εντόσθια. Το κρέας που δεν καταναλώνονταν αμέσως -μετά από τη σφαγή του ζώου-, συνήθως παστώνονταν, προκειμένου να διατηρηθεί μεγαλύτερο διάστημα.

Τα πουλερικά είναι το κρέας που έτρωγαν περισσότερο από κάθε άλλο. Η ποικιλία ήταν πολύ μεγάλη. Ωστόσο, οι πηγές αναφέρουν ότι οι Βυζαντινοί προτιμούσαν τις πάπιες, τις χήνες, τα περιστέρια, τα παγόνια, τις πέρδικες, τα κοτσύφια και τις τσίχλες. Υπήρχαν, μάλιστα κι ειδικά εκτροφεία παγωνιών, καθώς το πουλί αυτό ήταν στην κορωνίδα των προτιμήσεων της άρχουσας τάξης.

Σάλτσες και καρυκεύματα
Ψάρια, λαχανικά και κρέατα περιχύνονταν συχνά με σάλτσες, που ονομάζονταν "σαβούραι". Οι περισσότερες πολυτελείς σάλτσες είχαν ως βάση το λάδι ή το βούτυρο. Η πλέον δημοφιλής σάλτσα των Βυζαντινών ονομάζονταν "γάρος".

Γάρος
Κύρια μέσα παρασκευής των φαγητών ήταν το ελαιόλαδο και τα ζωικά λίπη. Χρησιμοποιούσαν δε όλους τους γνωστούς σήμερα τρόπους μαγειρικής (ψήσιμο, βράσιμο, τηγάνισμα, αλεσμένα με μορφή πουρέ κ.λπ.). Για να προσδώσουν γεύση στο φαγητό πρόσθεταν διάφορα αρτύματα (ηδύσματα), όπως σάλτσες (που σερβίρονταν και σε ειδικά σκεύη, τα σαλτσάρια), αρωματικά φυτά (άνηθο, μάραθο, δενδρολίβανο, ρίγανη, κάπαρη) ακόμη και μπαχαρικά. Η πιο διαδεδομένη σάλτσα που χρησιμοποιούσαν στη βυζαντινή κουζίνα ήταν το γάρον ή ο γάρος. Γνωστό από την αρχαιότητα, το γάρον φτιαχνόταν από εντόσθια ψαριών και μικρά ψάρια, τα οποία αφού αλάτιζαν και πιθανώς ανακάτευαν με κρασί, τα άφηναν στον ήλιο για δύο έως τρεις μήνες ή τα έβραζαν για αρκετές ώρες. Το υγρό αυτό χρησιμοποιούσαν σε διάφορες παραλλαγές (ανακατεμένο με νερό, κρασί, λάδι ή ξύδι) για να αρτύσουν όλων των ειδών τα φαγητά, λαχανικά, κρέατα, ψάρια. Τα μπαχαρικά (πιπέρι, κανέλα, γαρίφαλο, κάρδαμο) εισάγονταν από την Ανατολή και φυσικά η τιμή τους ήταν απαγορευτική για το συνηθισμένο βυζαντινό τραπέζι.

Αν και πολλά από τα βυζαντινά φαγητά μοιάζουν να είναι πολύ κοντά στις νεοελληνικές γευστικές συνήθειες, όπως τα σκορδάτα και τα κρασάτα κρέατα, ορισμένοι συνδυασμοί γεύσεων της βυζαντινής μαγειρικής σήμερα θα φαίνονταν τουλάχιστον περίεργοι. Είναι γνωστή η συνταγή του κατσικιού που γεμιστό με σκόρδα, πράσα και κρεμμύδια και περιχυμένο με γάρον, έστειλε ως εκλεκτό δώρο ο Νικηφόρος Φωκάς στον Λιουτπράνδο της Κρεμόνας και το οποίο δεν εκτίμησε καθόλου ο πικρόχολος αυτός άνθρωπος από την "καθυστερημένη" Δύση.

Καρυκεύματα
Οτιδήποτε μπορούσε να καταστήσει το φαγητό νόστιμο ονομάζονταν από τους Βυζαντινούς "ήδυσμα" ή "άρτυμα". Ανάμεσα στα αρτύματα κυρίαρχη θέση είχε το λάδι, τα λίπη, το σκόρδο, τα γαλακτοκομικά, το ξίδι και οι σάλτσες. Από τα καρυκεύματα συνηθισμένα ήταν η ρίγανη, ο δυόσμος, το πιπέρι, το σέλινο, το πράσο, ο άνηθος, το δενδρολίβανο και το κύμινο. Επίσης, χρησιμοποιούσαν και πιο εξωτικά καρυκεύματα, όπως η κανέλα και το μοσχοκάρυδο. Από το σινάπι, μάλιστα, έφτιαχναν ένα είδος μουστάρδας, που συνόδευε τα ψάρια και τα αλλαντικά. Τέλος, ως εξαιρετικό ήδυσμα οι Βυζαντινοί θεωρούσαν τον κρόκο (ζαφορά).

Επιδόρπιο, κρασί κι άλλα ποτά
Βασικό συμπλήρωμα της διατροφής ήταν τα φρούτα (μήλα, αχλάδια, σύκα ξερά και φρέσκα, κεράσια, σταφύλια, πεπόνια κ.ά.), καθώς κι οι ξηροί καρποί (καρύδια, αμύγδαλα, φουντούκια). Τέλος, ως επιδόρπια (επίδειπνα ή δούλκια) είχαν διάφορα γλυκίσματα. Κύριο γλυκαντικό μέσο ήταν το μέλι. Γνωστά γλυκίσματα της εποχής είναι ο σησαμούς (παστέλι), η μουστόπιτα (μουσταλευριά), το κυδωνάτον (κυδωνόπαστο), διάφορα γλυκά κουταλιού, καθώς κι ένα είδος τηγανίτας (το λάγανον ή λαλλάγγι). Ένα γλύκισμα (κοπτοπλακούς) με φύλλα ζύμης, αμύγδαλα, καρύδια και μέλι μοιάζει να είναι ο πρόγονος του μπακλαβά.

Οι Βυζαντινοί αγαπούσαν το κρασί κι είχαν μεγάλη ποικιλία. Το κάθε κρασί αναφερόταν με το όνομα της περιοχής από όπου προερχόταν. Αναμίγνυαν παλαιό κρασί με μέλι και πιπέρι κι έφτιαχναν το "κονδίτον".

Άλλα αλκοολούχα ποτά ήταν ο "μηλίτης", ο "μυρτίτης", ο "απίτης", ο "φοινικίτης" κτλ. Γνώριζαν την μπίρα, αλλά έφτιαχναν και μια σειρά άλλα ποτά μη αλκοολούχα, όπως από εκχύλισμα αμυγδάλων, μελίγαλα, ροδόμελι κ.ά.
Βυζαντινές συνταγές

Μονόκυθρον: Μαγειρεύονταν από διάφορα παστά ή και φρέσκα ψάρια, μαζί με κομμάτια διάφορων τυριών, αβγά και λάχανο, μέσα σε λάδι με πιπέρι και σκόρδα.

Μυττωτόν: Ήταν ψιλοκομμένες σκελίδες σκόρδου, αναμεμειγμένες με λάδι και πολτό μαύρης ελιάς.

Γάρος (σάλτσα): Αναμιγνύονταν μικρά ψάρια, εντόσθια, βράγχια κι αίμα ψαριών με αλάτι. Προσέθεταν πιπέρι και παλιό κρασί. Σιγόβραζαν το μείγμα για αρκετές ώρες ή το άφηναν να "ζυμωθεί" στον ήλιο για 2-3 μήνες. Ο γάρος σερβίρονταν αναμεμειγμένος με λάδι (ελαιόγαρος) ή με νερό (υδρόγαρος) ή με κρασί (οινόγαρος) ή με ξίδι.

Εκζεστά ψάρια σε "λευκό ζωμό": Έβραζαν μεγάλα ψάρια, όπως συναγρίδες, φαγκριά ή και χάνους σε ζωμό από νερό, αρκετό λάδι, λίγο άνηθο και πράσο. Στο τέλος έριχναν το αλάτι.

Κρασάτον ή ξιδάτον λαγομαγείρευμα: Οι Βυζαντινοί αγαπούσαν να μαγειρεύουν τον λαγό μέσα σε κόκκινο κρασί ή σε ξίδι, με την προσθήκη πιπεριού, γαριφάλου και νάρδου (βαλεριάνα). Για να ενισχύσουν τη γεύση, προσέθεταν κατά το μαγείρεμα και λίγο χοιρινό κρέας.

Φάβατα: Έβραζαν σε νερό ξερά κουκιά, μέχρι να μπορούν να τα διαλύσουν, ανακατεύοντάς τα με μία ξύλινη κουτάλα. Προσέθεταν λάδι κι αλατοπίπερο.

Όρνις μονθυλευτή: Άφηναν ένα κοτόπουλο για λίγες ώρες σε κρασί ή ξίδι, με διάφορα καρυκεύματα (πιπέρι, γαρίφαλο, κανέλα, μοσχοκάρυδο). Μετά το παραγέμιζαν με ψίχα ψωμιού, αμύγδαλα και άλλα καρυκεύματα. Συχνά, προσέθεταν σταφίδες, κουκουνάρια και ψιλοκομμένα μανιτάρια. Σιγόβραζαν το κοτόπουλο σε κρασί ή το έψηναν στο φούρνο μέσα σ΄ ένα καλά κλεισμένο πήλινο σκεύος, αφού το άλειφαν καλά με βούτυρο.

Αμανίται: Έκοβαν φέτες μανιτάρια και τα αλατοπιπέρωναν και στη συνέχεια τα τηγάνιζαν με φέτες αχλαδιού.

Σφουγγάτον: Έτριβαν ένα κρεμμύδι και το τσιγάριζαν στο τηγάνι. Προσέθεταν μυρωδικά και στο τέλος τ΄ αβγά.

Πηγή: fablesandrealitydsa11c.weebly.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Γεύσεις, συνταγές και διατροφικές συνήθειες από το Βυζάντιο

# data[].attributes.attachment_link.description
Oι γραπτές πηγές δίνουν πολλές πληροφορίες για τη διατροφή των Βυζαντινών. Τι διαφορές και ομοιότητες είχε με τη σημερινή διατροφή και με ποιον τρόπο παρασκευάζονταν τα βυζαντινά γεύματα; Βασική επιδίωξη ήταν η αυτάρκεια του νοικοκυριού και γι' αυτό κάθε οικογένεια καλλιεργούσε τα βασικά λαχανικά και εξέτρεφε κάποια ζώα (κυρίως πουλερικά).

# data[].attributes.attachment_link.title
Η βυζαντινή κουζίνα - οι διατροφικές συνήθειες του μεσαιωνικού ελληνισμού

# data[].attributes.attachment_link.description
Tο βυζαντινό τραπέζι, ενός φτωχού ή πλούσιου, διακρινόταν για την ποικιλία και τη φαντασία του. Από τα πλούσια κα

# data[].attributes.headline
μετοχι καλλιτερακη

# data[].attributes.subject
μετοχι καλλιτερακη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Καλλιτεράκη 2

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΓΕΥΜΑ

# data[].attributes.subject
ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΓΕΥΜΑ

# data[].attributes.body
ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΒΙΒΛΙΟ ΑΠΛΑ ΓΡΑΜΜΕΝΟ ΜΕ ΠΟΛΥ ΩΡΑΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ

# data[].attributes.attachment_link.title
Francesco Cavalli (1602-1676): Canzon a 3 - ENSEMBLE ANIMANTICA

# data[].attributes.attachment_link.description
CANDIA 1669, musiche veneziane, ottomane, sefardite ai tempi della guerra di Creta /Registrazione LIVE / Bargi, Chiesa dei Santi Giacomo e Cristoforo, 30 ottobre 2016 ENSEMBLE ANIMANTICA Michele Andalò - contraltista Stefano Rossi - violino I, maestro concertatore Anais Chen - violino II Cristiano Contadin - viola da gamba basso

# data[].attributes.attachment_link.title
Β. Κορνάρος, "Ερωτόκριτος"

# data[].attributes.attachment_link.description
Ως άνθρωπος της Αναγέννησης και ως Ελληνας, ο ποιητής διαλέγει για χώρο της δράσης την αρχαία Αθήνα, όχι όμως όπως τη γνωρίζουμε από την ιστορία. Στον Ερωτόκριτο τα γεγονότα διαδραματίζονται σ' έναν κόσμο αόριστο ιστορικά, συμβατικό και παραμυθένιο. Το ποίημα διαιρείται σε πέντε μέρη.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Italian 14th century clothing.

Italian costumes in the second Half of the 14th Century.

Top row left: Dress of the Viktor Pisani, Supreme Commander, Admiral of the Venetian fleet in 1380. Clothing of an Italian pages and Neapolitan knight in full armor with a sword. Right: Italian soldiers, archer and knights in armor.
Bottom row left: Dresses of a young Italian woman, Italian nobles and women of Siena. Right: Clothing of a young man, Senator of Rome and noble Venetians.
On the history of costumes. Münchener Bilderbogen. Edited by Braun and Schneider 1860.
Italian Renaissance fashion of the 14th and 15th century

In the fifteenth century Italian dress exhibited the same variety as that of France, England, and Germany. Still, in spite of foreign influences, it preserved its own peculiar national character, and was distinguished from German dress by far more lavish adornment and by the richness of the materials used. In Italy, as in other countries, numerous enactments were promulgated with the object of restraining the ever-increasing luxury in attire, but these were just as unsuccessful in Italy as elsewhere.

Men's Dress.

For the short over-dress the styles that prevailed in the fourteenth century continued into the fifteenth. These were either close-fitting all the way down, or widened from the shoulders down, but changes in shape and finish greatly altered their appearance. Fur trimming was still in favor, and was displaced only for a brief period by points, which appealed to Italian taste also.

The greatest change was in the sleeves. Fashion prescribed no special styles, and every one was left free to follow his own taste. The first changes in the shape of the coat that the fifteenth century saw were unimportant. The coat was much shorter. Although the high neck remained fashionable for a time, the neck was now mostly low, cut in a deep V-shape both back and front, allowing the underdress to be seen. Thus the slit at the breast, which came down to the waist, and could be buttoned, became unnecessary.

During the first half of the fifteenth century close-fitting coats went entirely out of fashion. Coats were cut away above the hips and a pleated skirt sewn on, the seam being hidden by a girdle buckled over it. Even with the coats that widened gradually the girdle was now worn higher up, to keep in place the pleats of the coat. In most cases, however, these pleats were sewn down when the coat was made.

This last style of coat, the sleeves of which were long and full, or tight and half-length, or long, wide, and pendent, was mostly open at both sides from the foot to the hips, and had all the edges trimmed with fur. These coats (Fig. 1.), widening downward, were made to fit the body closely; the skirt was sewn on in such a manner that the pleats in it reached into the upper part in the shape of thick, pointed scallops (Fig. 2.).

The skirt was sewn to the body of the coat as follows. In the bottom edge of the upper part was cut a long, narrow gusset for each pointed scallop. The upper edge of the skirt, which was straight and wide, was shaped into an equal number of scallops, as long as the gussets, but much broader. These were sewn to the top of the skirt so that each formed a roll that increased in width downward. Each of these rolls represented a pleat whose size varied with the shape of the scallops.

The coat was then arranged for buttoning down to the abdomen. Besides these somewhat long coats, the Italians also wore the short, close-fitting German jacket, but with wide, slashed sleeves. In ceremonial dress or dress indicating distinction the long over-garments continued almost exactly as they had been in the fourteenth century.

They were, if anything, even longer, and open all down the front. The increase in width began only at the breast, and if twice or four times the width of the material was not enough, the necessary width was obtained by sufficiently large gussets at the sides. The sleeves of the long over-coats were of all kinds. They were mostly long and, especially in front, very wide. Sack sleeves were also worn, the opening for the hand being at the wrist and as tight as possible.

Fur trimming continued in the 15th century. When, during the second half of the 15th century, long, wide over-coats again became the universal fashion in Italy, as elsewhere, they showed a great variety of shape, due more to small changes of detail than to any great change of general cut. The cut of the tunic was, strictly speaking, the same as before.

Usually it reached to the feet, sometimes to the ankles, and sometimes only half way down the calf. The width showed similar variation, but the coats were never so tight that the wearing of a girdle did not cause numerous folds round the body. A girdle was not always worn, but when it was used it was a richly ornamented leather belt worn obliquely, or a thick cord, or a long shot silk sash. Sometimes the coat was fitted with a small strap, through which the cord or belt was passed and tied according to taste.

There were other changes in these long over-garments. They were either closed all down the front or had merely a long opening at the breast. The neck was high or low, round, oval, or square, and the coat was fitted either with an erect collar or with a hood. Toward the end of the century the practice came in of omitting sleeves altogether (Fig. 3. 4.) or of making them like those of the German Tappert - i.e., open down both sides from the shoulder-or they were more or less tight instead of wide as hitherto.

When the fashion of tight sleeves for the long coats came in the cut of the coat also was slightly changed. Instead of gradually widening from the breast down, it fitted closely down to the hips, the widening beginning there. This style usually had a long opening at the breast, which could be buttoned, but it was sometimes preferred to have it open all down the front, with a drawstring by means of which it could be open or closed at will.

Beneath this long over-garment was worn either a long or a short coat, or even a kind of jacket. The trimming was usually a narrow edging of fur or colored material; very often the entire jacket was lined in the same way. This jacket was wide and open in front, and both sides of the front were very wide, so that they could be thrown back. This extra width at the front was often made like a wrap by being continued round the neck as a fall-over collar.
Mi-parti was sometimes introduced into the long overcoats.

The under-coat usually worn beneath the overcoat was of the same shape, except that it was much shorter and tighter, and in particular had short sleeves. Speaking generally, the under-coats were closefitting, the skirt gradually widening from the hips down. The neck was in most cases high rather than low, and usually had a low, upright collar. The breast was made to button.

Hose were still close-fitting. They were not very different from what they had been at the end of the fourteenth century. Made of elastic material, the hose (which now had feet) came up to the hips and were sewn together both between the legs and down back and front, so that they completely covered the lower part of the body all round. They were fastened either with a belt or with a cord drawn through the top hem, or were connected with the foot of the jacket by strings or buttons. Hose made of less elastic material could not be joined in this fashion unless they were first widened greatly at the seat, for the wearer could neither have stooped nor sat down in them.

At the end of the fourteenth century a beginning had already been made with this widening i.e., the wearer's seat was covered by a broad gore. This was not, however, sewn to the hose. During the second half of the fifteenth century a better method was found-the gore and the hose were cut much wider, even somewhat convex. When the hose were sewn together there was produced an enlargement which prevented actual strain, but still left an uncomfortable tightness. In front the hose were joined, as in former times, by a pouch-shaped flap which closed them. These hose, made of coarse material, were fastened at the top in exactly the same way as the elastic variety, except that no cord was needed, as they were made to fit better above the hips than those made of elastic material and were not so likely to slip down. (See Figs. 5.-7.)

The cloak, the long, wide cape over back and shoulders, without either sleeves or armholes, went entirely out of fashion in Italy in the first half of the fifteenth century. On the other hand, the coatshaped, wide plaids were in general use in rough weather. Some of them were more like a cloak than a coat. They were simply square pieces of material hanging over both shoulders down to the knees, with elongated armholes at the sides. They could be worn either like a Roman toga or down the back like a cloak. The voluminous folds gave them a handsome appearance.

There was another kind of wrap, which, although similar to that just described, was really more like the sleeveless over-coats, only much wider (Fig. 8.). These were mostly of dark material, lined with brighter stuff. They were semicircular, and had armholes. The great width across the breast was disposed of by being turned back and outward at both sides. Sometimes flaps of this kind were added to wraps of a different shape; they were connected by means of a collar that reached some way down the back. To wraps of this kind a shoulder-collar (or real cape) was added, completely hiding the armholes. This garment was something like a close-fitting tunic across the breast, but was much wider behind. These collars were variously shaped, and many of them were very peculiar. (See Figs. 9. and 10.)

Not content with these wraps, dandies sometimes decked themselves out in the various short and close-fitting shoulder-capes then current in France and Germany. The toghe, a shoulder-cape reaching to the feet and gathered at the breast, was worn during the fifteenth century only as part of ceremonial dress. Footwear underwent little change during the fifteenth century, and only the tops, shape, and trimming of shoes were altered. Of all the various styles of shoes, the wide, ankle-high variety was the most popular. These were made of some soft leather, and ornamented with a broad strap, usually white. Low-cut shoes of this kind were usually kept in position by means of a strap across the instep.

Women's Dress.

Women's over-dresses underwent some very important alterations during the second half of the fifteenth century. The first change affected those garments which began to widen from the bust down. These were made still more voluminous by the insertion of larger and

more numerous gores or gussets. The height or lowness at the neck continued to be a matter of individual choice. Older ladies wore high-necked dresses, and younger ones favoured a low neck or an open, V-shaped front. The sleeves lost their amplitude, and were either quite close-fitting or of a moderate and equal width throughout, but they were now so long that they extended beyond the hands and had to be thrown back.

These dresses were usually worn without a girdle, but one was sometimes worn to assist in tucking up the dress and thus to correct its extreme length. Something quite new was the use of thick patterned silks and velvets, interwoven at times with silver or gold. As these materials were very heavy, and could be draped only in large folds, the cut of the dress had to be altered so that the stiffness of the material should not unduly interfere with freedom of movement.

Previous to any change in the cut, however, the long train was abandoned with these stiff dresses. Trains were worn only on great occasions, and were then borne by attendants. On the whole, the dresses were of the same shape as before. They were either close-fitting or wide all the way down. But both styles suffered some change in cut. The style that was close-fitting down to the hips was made open down the whole front; the two front wings were laced across the breast. The dress was usually left open from the waist down, although buttons and buttonholes were provided. The sleeves were as tight as possible, but very long-down to the tips of the fingers- and slashed longitudinally or across at the elbows, revealing a puff made of some delicate tissue disposed in folds.

There was also a change in the back. It was divided longitudinally, and shaped at the waist somewhat after the manner that had previously been restricted to the sides. The two edges were then sewn together, a perfectly close fit being thus produced. The gussets at the sides extended up to the hips; they were not now pointed at the top, but were blunted or rounded.

In order to secure a perfectly close fit at the back, the back was separated from the skirt. Both were shaped to some extent at the sides and again sewn together. The longitudinal folds that appeared in the dresses made of stiff material were ironed in with a warm rounded iron. Dresses that were wide from the shoulders down were cut in the same way as those made of thinner materials, but in their case the neck was low and the front slit extended to below the breast (Fig. 12.). Other differences were due to the manner of making rather than to the cut. The back and front (each being made of suitable width by the insertion of gussets) were sewn together only on the shoulders. The sides were left open, either all the way or at least from the hips down. In both cases the unjoined parts were loosely laced together. If the dress was open from the armpit only the top half of the sleeves could be sewn to the dress.

This, however, was not always done with a continuous seam-the sleeves were sometimes attached to the dress by small buttons sewn on short distances apart, so as to reveal puffs of delicate tissue disposed in folds. The same delicate material peeped out from all the slashes-at the elbows, at the back of the upper arm and forearm, and sometimes also at the front of the upper sleeve. These slashes were held in place by small buttons or by loose lacing.

The sleeves were close-fitting on the forearm and gradually widened from the elbow to the shoulder. Sometimes, too, these dresses were worn with short sleeves reaching only to the elbows, and occasionally they had no sleeves at all. In both cases the similarly slashed sleeves of the dress worn beneath were visible. In these under-dresses the bodice and the skirt and sometimes even the sleeves were not infrequently made of different materials.

By Carl Kohler

Related to:
(Medieval, Byzantine, Gothic, Burgundy, early Renaissance)

# data[].attributes.attachment_link.title
Italian 14th and 15th century fashion history.

# data[].attributes.attachment_link.description
Top row left: Dress of the Viktor Pisani, Supreme Commander, Admiral of the Venetian fleet in 1380. Clothing of an Italian pages and Neapolitan knight in full armor with a sword. Right: Italian soldiers, archer and knights in armor. Bottom row left: Dresses of a young Italian woman, Italian nobles and women of Siena.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Χανιώτικα Νέα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
390. TA "ΑΓΝΩΣΤΑ" ΣΠΙΤΙΑ ΤΟΥ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Toυ: ΜΑΝΩΛΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΑ
Για την ακρίβεια εικόνες από τα λιγότερο γνωστά οικήματα στα οποία κατοίκησε ή χρησιμοποίησε ως γραφεία ο Ελευθέριος Βενιζέλος στα Χανιά, την περίοδο από το 1873, όταν επέστρεψε από τη Σύρα (Ερμούπολη), μέχρι το 1910 οπότε έφυγε στην Αθήνα για να αναλάβει τα ηνία του έθνους. Οι μισές από τις σημερινές φωτογραφίες δημοσιεύονται για πρώτη φορά. Με το θέμα των κατοικιών του Ελευθερίου Βενιζέλου έχει ασχοληθεί η κα Ζωή Μητσοτάκη, της οποίας το βιβλίο ´Το σπίτι του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Χαλέπα Χανίων. Η στέγη της ζωής του´ εξέδωσε το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών και Μελετών Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος το 2001. Για το θέμα αυτό έχουν γράψει παλιότερα και άλλοι μελετητές. Ας μείνουμε όμως στις φωτογραφίες, στις οποίες δεν συμπεριέλαβα το σπίτι που γεννήθηκε στις Μουρνιές, ούτε τη ´Γαλαρία´ (το σπίτι του ανιψιού του, Κυριάκου Μητσοτάκη) την περίοδο που γινόταν η αναμόρφωση του σπιτιού του, ούτε το αρχοντικό της Χαλέπας.
Στην πρώτη, το σχεδόν άγνωστο διώροφο κτίσμα που βρισκόταν στη νοτιοανατολική γωνία του αρχοντικού της Χαλέπας μέχρι το 1927, οπότε κατεδαφίστηκε για να επεκταθεί ως εκεί ο κήπος. Το κτίσμα αυτό, προϋπήρξε του σπιτιού που άρχισε να κτίζει το1877 ο πατέρας Κυριάκος Βενιζέλος και για κάποια χρόνια στέγασε την οικογένειά του μέχρι να ολοκληρωθεί το μεγάλο σπίτι. Φαίνεται κτίσμα των μέσων του 19ου αιώνα, στο οποίο υπαγόταν το κτήμα, μετέπειτα οικόπεδο που κτίστηκε το μεγάλο σπίτι. Στο σπίτι αυτό γεννήθηκε το 1918 και ο συντοπίτης μετέπειτα πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. Εκείνη την περίοδο ο πατέρας του πραγματοποιούσε επισκευές στο αρχοντικό του (Γαλαρία) κι έμενε στο μικρό σπίτι του Βενιζέλου.
Αργότερα ανταπέδωσε αυτή την εξυπηρέτηση με τον ίδιο τρόπο, (φωτ. περίπου το 1910).
Στη δεύτερη, το σπίτι στην οδό Χάληδων (αριθ. 56) που στέγασε την οικογένεια του Κυριάκου Βενιζέλου μετά την επάνοδο από την εξορία του στη Σύρο (το 1872) και την αμνηστία που έδωσε τότε η τουρκική διοίκηση. Το υαλοπωλείο του Κυριάκου βρισκόταν λίγο παρακάτω στον ίδιο δρόμο. Οι Μουρνιές, που βρισκόταν η παλιά κατοικία της οικογένειας, ήταν αρκετά μακριά και υπήρχαν και οι περιορισμοί στην πρόσβαση με το άνοιγμα και κλείσιμο των πυλών του τείχους, (φωτ. της δεκαετίας του '70).
Στην τρίτη, το βενετσιάνικο αρχοντικό της οικογένειας Κατελούζου στον Τοπανά, στην αρχή της Θεοτοκοπούλου. Ενα από τα μεγαλοπρεπέστερα κτήρια της ιστορικής συνοικίας και από τα ελάχιστα που διέθεταν μεγάλη αυλή.
Ο Σοφοκλής Κατελούζος, πεθερός του Ελευθερίου Βενιζέλου, κατοικούσε εκεί μαζί με την οικογένειά του και τ' αδέρφια του. Για την ανακαίνιση (πιθανά και την προσθήκη του τελευταίου ορόφου) του μεγάρου τους, είχαν καλέσει μηχανικό από τη Βιέννη...
Εδώ έζησε η σύζυγος του Βενιζέλου Μαρία μέχρι τον γάμο τους, οπότε εγκαταστάθηκαν στη Χαλέπα, (φωτ. της δεκαετίας του '70).
Στη τέταρτη, το επίσης βενετσιάνικο αρχοντικό στη γωνία των οδών Θεοφάνους και Μόσχων στον Τοπανά (απέναντι από το Casa Delfino), στο οποίο κατοίκησε ο Βενιζέλος από το 1906 μέχρι το 1910 που έφυγε για την Αθήνα. Το σπίτι ανήκε στον Τουρκοκρητικό Ομέρ Γραντάκη που το νοίκιασε στο Βενιζέλο. Εκεί, εκτός από τον ίδιο και τους δύο γιους του, κατοίκησαν και τα ανίψια του (Νοστράκη) αφού εκείνη την περίοδο ήταν ο μοναδικός τους προστάτης.
Από τη Χαλέπα είχε φύγει για λόγους κυρίως οικονομικούς (για να νοικιαστεί το σπίτι) αλλά και για να αποφύγει τη γειτνίαση και τις προστριβές με τον πρίγκηπα και τους ανθρώπους του. Αλλωστε στον Τοπανά (στο κτήριο του σημερινού ξενοδοχείου Amphora) κατοικούσε και η αγαπημένη του Παρασκευούλα.
Το κτήριο σήμερα έχει ανακαινιστεί και χρησιμοποιείται ως ξενοδοχείο (Porto del Colombo). H φωτογραφία είναι του τέλους της δεκαετίας του '30 και το κτήριο είχε ήδη εγκαταλειφθεί. Στη μάχη της Κρήτης έπαθε κι άλλες ζημιές και παρέμεινε έρημο μέχρι τη δεκαετία του '80. Στην αποκατάσταση που ακολούθησε έγιναν κάποιες απλουστεύσεις (δεν αναστηλώθηκε η βενετσιάνικη προεξοχή τμήματος των ορόφων που πατούσε σε πέτρινους προβόλους και αφαιρέθηκε περίτεχνη παλιά σιδεριά στον φεγγίτη της πόρτας). Ομως ήταν ένα έργο δύσκολο που έγινε με αρκετή επιτυχία, αποκαταστάθηκαν τα ανοίγματα της οδού Μόσχων στην αρχική τους μορφή (της τουρκοκρατίας) και το κτήριο απέκτησε ζωή. Στο εσωτερικό έχει γίνει προσπάθεια να διατηρηθεί η ατμόσφαιρα των αρχοντικών της εποχής, της γεμάτης μυστήριο και γοητείας συνοικίας. Στη βενετοκρατία αποτελούσε μέρος του αρχοντικού της οικογένειας Ρενιέρη (ευγενών που έζησαν εκεί το 16ο - 17ο αιώνα) που επεκτάθηκε και μετασκευάστηκε στην τουρκοκρατία. Εντυπωσιακή είναι η αίθουσα με τα οξυκόρυφα τόξα, από την αρχική κατασκευή, που σώζεται στο ισόγειο.
Στην πέμπτη, όψη του ίδιου κτηρίου σήμερα.
Στην έκτη, το κτήριο δίπλα στην Τριμάρτυρη που ο Βενιζέλος μετέφερε το δικηγορικό του γραφείο όταν κατοικούσε στην οδό Θεοφάνους. Το γραφείο βρισκόταν στον όροφο του κτίσματος, που αποτελεί ένα από τα ελάχιστα αυτής της πλευράς που σώθηκαν από τους βομβαρδισμούς. (φωτ. της δεκαετίας του '70).
Στην έβδομη, η βορειοανατολική γωνία της πλατείας του Σαντριβανιού (τότε Μαυροβουνίων) και η αρχή της οδού Κανεβάρο, έξω από την πύλη του βυζαντινού τείχους. Εκεί βρισκόταν το πρώτο δικηγορικό γραφείο του Ελ. Βενιζέλου, εκεί στεγαζόταν για το μεγαλύτερο διάστημα της λειτουργίας του. Συγκεκριμένα πρόκειται για το διώροφο σπίτι που διακρίνεται στο βάθος, στην ανηφοριά μεταξύ της Πόρτας του Κολόμπου (Porta del Colombo δίπλα στις σημερινές Μούσες) και της δυτικής πύλης του Καστελιού, που δε φαίνεται εδώ.
Το γραφείο είχε είσοδο στο δρόμο και πέτρινη σκάλα. Απέναντι βρισκόταν το σπίτι και το γραφείο του Θανάση Βλουμ που υπήρξε συνεργάτης του Βενιζέλου. Τα κτίσματα αυτά δημιουργήθηκαν την τουρκοκρατία σε επαφή με το παλιό τείχος. Χάθηκαν μαζί με την πύλη μετά το 1915 και όσα είχαν απομείνει σαρώθηκαν από τους βομβαρδισμούς του 1941 και τις μετέπειτα διανοίξεις.
Στην όγδοη, το παλιό υαλοπωλείο (είδη κιγκαλερίας) του Κυριάκου Βενιζέλου στην οδό Χάληδων. Σήμερα είναι κατάστημα τουριστικών ειδών. Για χρόνια στέγαζε το κατάστημα ηλεκτρικών ειδών Χαχαριδάκη.

# data[].attributes.attachment_link.title
ΦΩΤΟΑΝΔΡΟΜΕΣ ΣΤΑ ΠΑΛΙΑ ΧΑΝΙΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Toυ: ΜΑΝΩΛΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΑΓια την ακρίβεια εικόνες από τα λιγότερο γνωστά οικήματα στα οποία κατοίκησε ή χρησιμοποίησε ως γραφεία ο Ελευθέριος Βενιζέλος στα Χανιά, την περίοδο από το 1873, όταν επέστρεψε από τη Σύρα (Ερμούπολη), μέχρι το 1910 οπότε έφυγε στην Αθήνα για να αναλάβει τα ηνία του έθνους.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
δήμος ελευθερίου βενιζέλου - χανιά κρήτης - μουρνιές

# data[].attributes.attachment_link.title
Δήμος Ελευθερίου Βενιζέλου - Ιστορία τέως Κοινότητας Νεροκούρου

# data[].attributes.attachment_link.description
Δήμος Ελευθερίου Βενιζέλου - Χανιά Κρήτης

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Μοναστήρια της Ελλάδος

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Χρυσοπηγής στα Χανιά

Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Παναγίας Χρυσοπηγής, ένα από τα γνωστότερα γυναικεία μοναστήρια σήμερα στην Ελλάδα, βρίσκεται στα Χανιά της Κρήτης, σε απόσταση μόλις τριών χλμ. από την πόλη, στη διαδρομή προς το λιμάνι της Σούδας.

Η μονής ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα, κατά την τελευταία περίοδο της Βενετοκρατίας και υπήρξε ανδρική μέχρι τα πρόσφατα χρόνια. Στο πέρασμα των αιώνων το μοναστήρι γνώρισε περιόδους άνθισης και παρακμής.

Την περίοδο της Βενετοκρατίας, η Χρυσοπηγή υπήρξε πνευματικό κέντρο για την Κρήτη με πολλούς μοναχούς και πλούσια βιβλιοθήκη. Κατά την Τουρκοκρατία, η πνευματική παράδοση της μονής συνεχίστηκε και η μονή μετατράπηκε σε πατριαρχικό σταυροπήγιο. Κατά τη διάρκεια των επαναστάσεων, οι πατέρες της μονής συμμετείχαν στους ιστορικούς αγώνες της Κρήτης. Το μοναστήρι υπέφερε πολλά δεινά από τους Τούρκους και καταστράφηκε το έτος 1821, κατά τη διάρκεια της Επανάστασης.

Υπέστη επίσης σοβαρές καταστροφές από τους Γερμανούς κατακτητές της Κρήτης.

Όλα τα κτίρια αναστηλώθηκαν με τα ήδη υπάρχοντα παλαιά υλικά, με την προσεκτική περισυλλογή της πέτρας των ερειπωμένων κτιρίων και με τη χρήση υλικών από το περιβάλλον. Παράλληλα με την αναστήλωση στην Ιερά Μονή Χρυσοπηγής, συντηρήθηκαν όλα τα ιστορικά κειμήλια και διαφυλάχθηκαν με τη λειτουργία Εκκλησιαστικού και Λαογραφικού Μουσείου, που επίσης παρουσιάζει ενδιαφέρον.

Τα διακονήματα των αδελφών της μονής είναι η αγιογραφία, το εκκλησιαστικό κέντημα, η συντήρηση παλαιών βιβλίων και εικόνων, η βιβλιοδεσία, η έκδοση βιβλίων, η μελισσοκομία, η κηροπλαστική, η παρασκευή λιβανιού και σαπουνιού κ.ά.

Κύριο διακόνημα της μονής είναι η καλλιέργεια των κτημάτων, η οποία γίνεται με τη μέθοδο της βιολογικής γεωργίας. Στο μοναστήρι καλλιεργούνται με βιολογικό τρόπο πάνω από 100 στρέμματα γης με ελιές, μανταρινιές, πορτοκαλιές, αβοκάντο, συκιές και λαχανόκηπους. Από τα παραγόμενα προϊόντα πωλείται κυρίως ελαιόλαδο με σκοπό την προώθηση της βιολογικής καλλιέργειας. Επίσης, εφαρμόζονται προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης για μαθητές όλων των βαθμίδων.

Η αδελφότητα της Ιεράς Μονής Χρυσοπηγής, τα έτη 1993-1996, αναστήλωσε το παλαιό μετόχι της Αγίας Κυριακής, στο Βαρύπετρο Κυδωνίας, σε απόσταση 12 χλμ. από τα Χανιά.

To μετόχι, μνημείο του 17ου αιώνα, βρίσκεται σε θαυμάσια περιοχή, η οποία περιλαμβάνει αισθητικό δάσος, μικρό φαράγγι, που το χειμώνα διασχίζεται από ποτάμι, και πολλά σπηλαιώδη παρεκκλήσια, στα οποία οδηγούν λιθόστρωτα μονοπάτια.

Στην περιοχή της Αγίας Κυριακής, πάνω σε βραχώδη λόφο κάτω από τα ερείπια του βυζαντινού κάστρου "Κάστελλος", έχουν ανεγερθεί τα νέα μοναστικά κτίσματα της Χρυσοπηγής. Στόχος είναι η δημιουργία ενός συνόλου, όπου ο δομημένος και ο αδόμητος χώρος βρίσκονται σε ισορροπία, έτσι ώστε να αναδεικνύεται το φυσικό περιβάλλον και η εναρμονισμένη σχέση του με τα κτίσματα.

Αυτόν τον χώρο τον ευλόγησε με την παρουσία του το 2002 ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος, ο οποίος περπάτησε στα μονοπάτια της περιοχής και έθεσε το θεμέλιο λίθο του νέου Καθολικού της μονής, που είναι αφιερωμένο στην Μεταμόρφωση του Χριστού.

Στη μονή Χρυσοπηγής, εκτός από το Καθολικό, πού είναι αφιερωμένο στην Παναγία την Ζωοδόχο Πηγή, υπάρχουν πέντε ακόμη παρεκκλήσια, αφιερωμένα στον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο και στην Αγία Αικατερίνα (που βρίσκονται στον κυρίως ναό), στον Άγιο Χαράλαμπο, στον Άγιο Ιωάννη τον Καλυβίτη και στον Άγιο Αρσένιο τον Καππαδόκη.

Στην περιοχή της Αγίας Κυριακής υπάρχουν παρεκκλήσια μέσα σε σπηλιές, τα οποία τιμώνται στον Άγιο Αντώνιο, στους Αγίους Επτά Παίδες, στην Παναγία την Μυρτιδιώτισσα - Άγιο Σιλουανό τον Αθωνίτη και στους Αγίους Νεομάρτυρες της Κρήτης.

7 Ιουλίου, εορτή της Αγίας Κυριακής

6 Αυγούστου, εορτή της Μεταμορφώσεως του Χριστού

Τα παρεκκλήσια της μονής εορτάζουν:

15 Ιανουαρίου, του Αγίου Ιωάννου του Καλυβίτη (του οποίου το αριστερό χέρι φυλάσσεται στη Μονή)

10 Φεβρουαρίου, του Αγίου Χαραλάμπους

31 Αυγούστου, της Τιμίας Ζώνης της Θεοτόκου

26 Σεπτεμβρίου και 8 Μαΐου, Αγίου Ιωάννου Θεολόγου

10 Νοεμβρίου, του Αγίου Αρσενίου του Καππαδόκη

25 Νοεμβρίου, της Αγίας Αικατερίνης.

Επίσης, η Ιερά Μονή Χρυσοπηγής Χανίων έχει εκδώσει το βιβλίο "Βίος και Λόγοι", το οποίο στη δεκαετία 2003-2013 μεταφράστηκε σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Στο βιβλίο περιλαμβάνονται αυτούσια η διδασκαλία και οι λόγοι του Αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτου.

Η μονή είναι ανοιχτή για τους προσκυνητές καθημερινά (8.00 π.μ. - 12.00 μ.μ. και 3.30 μ.μ. - 6.00 μ.μ.). Στο μοναστικό λειτουργικό πρόγραμμα των καθημερινών ακολουθιών συμμετέχουν όσοι προσκυνητές επιθυμούν. Θεία Λειτουργία τελείται κάθε Σάββατο και Κυριακή και στις μεγάλες εορτές.

Τηλ. μονής: (+30) 2821091125 , Τηλ. μετοχίου Αγίας Κυριακής: (+30) 2821029840

Πηγές: imx.gr , imka.gr (Μητρόπολη Κυδωνίας και Αποκορώνου)

# data[].attributes.attachment_link.title
ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΧΡΥΣΟΠΗΓΗΣ ΧΑΝΙΩΝ - Μοναστήρια της Ελλάδος

# data[].attributes.attachment_link.description
Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Χρυσοπηγής στα Χανιά Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Παναγίας Χρυσοπηγής, ένα από τα γνωστότερα γυναικεία μοναστήρια σήμερα στην Ελλάδα, βρίσκεται στα Χανιά της Κρήτης, σε απόσταση μόλις τριών χλμ. από την πόλη, στη διαδρομή προς το λιμάνι της Σούδας.

# data[].attributes.attachment_link.description
Δείτε όλα τα μνημεία 330μ.Χ.-1204 μ.Χ. Το 330 η Κρήτη απελευθερώνεται από τους Ρωμαίους και προσαρτάται στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Γίνεται "Θέμα", αυ...

# data[].attributes.headline
κρητικη πολιτεια

# data[].attributes.subject
κρητικη πολιτεια

# data[].attributes.attachment_link.description
Δείτε όλα τα μνημεία 1898μ.Χ. - 1913μ.Χ. Το Δεκέμβριο του 1898 ξεκινάει επίσημα η λειτουργία της νεοσύστατης Κρητικής Πολιτείας, όταν αποβιβάζεται στη...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η θρυλική αγρέπαυλη "Κουκουναρά", τη "Σουλτανιγιέ" όπως την ονόµαζαν οι µουσουλµάνοι, λόγω της επίσκεψης του Σουλτάνου Αµπτούλ Μετζίτ Χαν εκεί το 1850.

Κατά τη διάρκεια της επανάστα-σης του 1821, ο ιδιοκτήτης της Αλή Αγά Σοφτάς πρόσφερε καταφύγιο και φιλοξένησε αρκετούς χριστιανούς, µεταξύ των οποίων και τον γιατρό και ετέπειτα πολιτικό παράγοντα Νικόλαο Ρενιέρη. Είναι πιθανό ο τελευταίος να συνδεόταν µαζί του µε µακρινή συγγένεια, αφού οι Σοφτάδες (επίσης Bεηζαδέδες και Αγαζαδέδες) προέρχονταν από εξισλαµισµένο κλάδο επιφανούς βενετοκρητικής οικογένειας.

Το 1830 και στη διάρκεια των γεγονότων που σχετίζονται µε την παράδοση της Κρήτης στον Μωχάµετ Αλι της Αιγύπτου, ο σφακιανός αγωνιστής και εγγονός του ∆ασκαλογιάννη Γεώργιος ∆ασκαλάκης ή Τσελεπής κατέκαυσε με τα παλικάρια του την "Κουκουναρά" για να εκδικηθεί τους Τούρκους. Έξι χρόνια αργότερα την ανοικοδόµησε ο Χαµίτ Κασιµιζαδές, ο οποίος δεξιώθηκε και τον σουλτάνο το 1850 Σε ανάµνηση µάλιστα αυτής της επίσκεψης τοποθετήθηκε µαρµάρινη πλάκα πάνω από τον εξώστη, µε "αραβική" επιγραφή. Ο σουλτάνος φύτεψε στην αυλή την πρώτη στην Κρήτη αροκάρια (είδος κωνοφόρου). Ας δώσουµε το λόγο όµως πάλι στη ∆ήµητρα Ποθουλάκη:

"Μονάχα την Κουκουναρά
θε να σας ιστορίσω
των Κρητικών περιβολιών
πρώτον θα παραστήσω
δεν είναι άλλο σαν αυτό,
ούτε και δε θα γίνει
περιβόλι οµορφότερο
στην Κρήτη, δεν αφήνει
κανένα ασυγκίνητο ή σε χωριό
ή σε πόλη
και Ευρωπαίοι πήγασι
και θαύµασαν όλοι.

Μεταξύ τόσων ξακουστών προσωπικοτήτων και η πανέµορφη Αυτοκράτειρα Ευγενία, του Ναπολέοντος Γ', επισκέπτεται και φιλοξενείται στην Κουκουναρά. Και η Βασίλισσα Όλγα της Ελλάδος µαζί µε τον τότε διάδοχον Κωνσταντίνο και την άτυχη πριγκίπισσα Μαρία της Ρωσίας, φιλοξενούνται στ' αρχοντικό του Χαµίτ Βεηζαδέ. Και όταν βρέθηκε στο Χαρέµι είπε προφητικά στην Χανούµ:

Προβλέπω ότι γρήγορα θα αποκτήσετε την ελευθερίαν σας.
Στα λόγια τούτα της Βασίλισσας τρόµαξε η Χανούµ Βεηζαδέ.
Πώς µπορεί να συµβεί αυτό, αφού τούτο ακριβώς είναι που πρεσβεύει η θρησκεία µας;

Τα οστά της Χανούµ σίγουρα θα έτριζαν και θα τρίζουν για όσα γινόταν γύρω της. Όχι βέβαια για την ελευθερία που απέκτησαν οι Οθωµανίδες, µιας και έγινε εκ µέρους των καλή χρήσις, αλλά για ό,τι καλό στέριωσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος µαζί µε κάποιους Τούρκους µεγάθυµους, σαν τους Χαµίτ Βέηδες και που σήµερα άφρονες της Σµύρνης και της Κωνσταντινούπολης και της Κύπρου, Τούρκοι, πάνε να το γκρεµίσουν ανεπανόρθωτα.

Στην Κουκουναρά παραθέριζε επί τέσσερα χρόνια και ο Ηγεµών της Κρήτης Γεώργιος. Και ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος στην Κουκουναρά παρέµεινε, όταν τον ∆εκέµβριο του 1913 κατήλθε στην Κρήτη για να υψώσει στο φρούριο Φιρκά την Ελληνική Σηµαία. Και κατά µοιραία σύµπτωση στο ίδιο δωµάτιο που κοιµήθηκε, υπεγράφη και η συνθηκολόγησες των Γερµανών µετά των Άγγλων.

Ο Χαµίτ Βέης Κασιµζαδές υπήρξε Μπάρµπους (∆ήμαρχος). Γι' αυτό και η συνοικία Κουµπές, ονοµάζεται και Μπάρµπου γιατί σαν πέθανε, καθώς και η γυναίκα του, ετάφησαν στον Κουµπέ, στον ίδιο τάφο του διάσηµουτιµής ένεκεν - Γαζή Μουσταφά. Κι είναι ο ίδιος που υποδέχθηκε και φιλοξένησε στην Κουκουναρά το Σουλτάνο Αβδούλ Μετζίτ Χαν.

Μετά τον Κασιµιζάδε διαφέντευε την Κουκουναρά ο γιος του Μεχµέτ Χαµίτ Βεηζαδές που είχε εκλεγεί επτά φορές βουλευτής Χανίων. Χρηµάτισε και Υπουργός Παιδείας επί Κρητικής Πολιτείας και Νο ∆ άρχης και ∆ήµαρχος Χανίων. ΓενικόςΔ,ευθυντής Θράκης και έκτακτος απεσταλµένος στην Σ µ ύρνη. Για τα φιλελληνικά του αισθήατα ο Ελευθέριος Βενιζέλος ψήφισε ειδικόν νόµον στην Βουλήν, πρώτον να µη υπαχθεί στους ανταλλάξιµους και δεύτερον να µπορεί να πουλήσει την κτηµατικήν του περιουσία".

Το 1926 ο Χαµίτ Βεηζαδές την πούλησε στον Άγγλο Perry Show, ο οποίος την επισκεύασε, αλλά δεν πρόλαβε να κατοικήσει. Την πούλησε στον Ανδρέα Μανιουδάκη, ο οποίος επίσης δεν κατοίκησε.

Στη διάρκεια της µάχης της Κρήτης, χρησιµοποιήθηκε για νοσοκοµείο του 6ου Ελληνικού Συντάγµατος. Γιατρός ήταν ο Μεταξάκίς από τις Μουρνιές.

Οι Γερµανοί τη χρησιµοποίησαν για τις ανάγκες του Ναυαρχείου τους και λέγεται ότι εκεί υπέγραψαν την παράδοσή τους στους Συµµάχους το 1945. Οι Άγγλοι που την παρέλαβαν την λεηλάτησαν και πήραν µαζί τους τις εγκαταστάσεις του ραδιοφωνικού σταθµού του Γερµανικού Ναυαρχείου. Αργότερα αγοράστηκε από τον Στυλ. Κνιθάκη, ο οποίος την πούλησε στη Σοφία Π. Σπανουδάκη και τον σύζυγό της που φιλοδοξούσε να τη µετατρέψει σε τουριστικό ξενοδοχείο

Τελικά αφού λειτούργησε σαν ξενοδοχείο για κάποιο διάστηµα, απαλλοτριώθηκε από το Ναυτικό (το 1961) το οποίο την κράτησε µέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 70.

Έκτοτε εγκαταλείφθηκε αποτελώντας περιουσία της Κτηµατικής Περιουσίας του ∆ηµοσίου. ΣτΓς δεκαετίες του 70 και κυρίως του '80, η αυθαίρετη δόµηση παραµόρφωσε τελείως το γύρω χώρο και τις όµορες ιδιοκτησίες που παλιότερα ανήκαν σ' αυτήν, καταστράφηκαν µάλιστα και κάποια βοηθητικά κτίσµατα στην περιφέρεια του κεντρικού κτιρίου (ελαιοτριβεία κ.λπ.). Γκρεµίστηκε επίσης µεγάλο µέρος από τον καλοκτισµένο εξωτερικό περίβολο, από παλιατζίδικο που εγκαταστάθηκε εκεί τη δεκαετία του '80.

Αργότερα η εθνική οδός και ο κόµβος των Μουρνιών που σχηµατίστηκε παραδίπλα (αναγκαίο κακό...) παραµόρφωσε περισσότερο το περιβάλλον τη κάποτε ερηµικής και ροµαντικής έπαυλης.

Ο σηµερινός δήµαρχος Ελ. Βενιζέλου κ. Κεεσίδης, κάνει προσπάθειες να παραχωρηθεί η αγρέπαυλη από το ∆ηµόσιο για χρήση πολιτιστική. Συγκεκριένα για να στεγαστεί εκεί το πολύπαθο και απαξιωµένο τόσα χρόνια τώρα Λαογραφικό Μουσείο των Χανίων, σε συνεργασία µε την ΙΛΑΕΚ, που τόσες προσπάθειες έκανε στο παρελθόν για να βρεθεί κατάλληλο κτίριο. Μακάρι να ευοδωθεί αυτή η προσπάθεια και τελικά η µόνη πόλη της Κρήτης που στερείται Λαογραφικού Μουσείου, να βρει χώρο για να στεγάσει και αυτό το κοµµάτι του πολιτισµού µας.

Χανιώτικα Νέα - Mανώλης Μανούσακας

# data[].attributes.attachment_link.description
Η θρυλική αγρέπαυλη "Κουκουναρά", τη "Σουλτανιγιέ" όπως την ονόµαζαν οι µουσουλµάνοι, λόγω της επίσκεψης του Σουλτάνου Αµπτούλ Μετζίτ Χαν εκεί το 1850. Κατά τη διάρκεια της επανάστα-σης του 1821, ο ιδιοκτήτης της Αλή Αγά Σοφτάς πρόσφερε καταφύγιο και φιλοξένησε αρκετούς χριστιανούς, µεταξύ των οποίων και τον γιατρό και ετέπειτα πολιτικό παράγοντα Νικόλαο Ρενιέρη.

# data[].attributes.headline
Ιστορία Νεροκούρου_Metoxia

# data[].attributes.subject
Ιστορία Νεροκούρου_Metoxia

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Ιστορία της Περιοχής

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
Σακιρ Μπέης Αγαζαδε

# data[].attributes.subject
Σακιρ Μπέης Αγαζαδε

# data[].attributes.body
sakir bay

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχια Ξυλοκαμάρας 3

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
δήμος ελευθερίου βενιζέλου - χανιά κρήτης - μουρνιές

# data[].attributes.attachment_link.title
Δήμος Ελευθερίου Βενιζέλου - Μετόχια

# data[].attributes.attachment_link.description
Δήμος Ελευθερίου Βενιζέλου - Χανιά Κρήτης

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχια Ξυλοκαμάρας 3

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
μετοχι καλλιτερακη

# data[].attributes.subject
μετοχι καλλιτερακη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Καλλιτεράκη 1

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
μετοχι νεροκουρου

# data[].attributes.subject
μετοχι νεροκουρου

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Νεροκούρου

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
μετοχι κουκουνάρα1

# data[].attributes.subject
μετοχι κουκουνάρα1

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Κουκουνάρας 1

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
Χαίνηδες και Τουρκοκρατία στα Χανιά

# data[].attributes.subject
Χαίνηδες και Τουρκοκρατία στα Χανιά

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Εμμανουήλ Σαβοϊδάκη, Συνταξιούχου Εκπαιδευτικού
Σε προηγούμενο άρθρο είχαμε αναφερθεί σ' αυτό που γράφει ο ιστορικός Γιάννης Μουρέλλος στο βιβλίο του "Η Ιστορία της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη": "Αλλοίμονο στο ελληνικό γένος αν η τυραννία που καταπίεζε τους χριστιανούς της Κρήτης, καταπίεζε και τους χριστιανούς του Μωριά, της Ρούμελης και των άλλων νησιών, θα ήταν χαμένη τελειωτικά η φυλή, όχι γιατί η ψυχική ρώμη των άλλων Ελλήνων ήταν μειωμένη, αλλά γιατί τότε θα λιγόστευαν οι παράγοντες της μεγάλης ελπίδας που γέννησαν το θαύμα της Αναστάσεως της φυλής". Και πράγματι δεν είχε άδικο γιατί κάτω από το καμτσίκι που ξεπετά στα χτυπήματα αίμα, το ναι γίνεται όχι και κάτω από την τυρρανία τα αισθήματα όσο και αν είναι ριζωμένα αλλάζουν γιατί οι ρίζες τους σαπίζουν και ο καρπός τους συρρικνώνει.

Να γιατί ήταν θαύμα ο κρητικός ηρωισμός που ξεπετάχτηκε νικητής και δημιουργός μέσα από φλόγες αιώνων και να γιατί, αν αξίζουν τιμή οι δημιουργοί της ελληνικής ελευθερίας, αξίζουν διπλή έστω - αν όχι πολλαπλή- οι ραγιάδες της Κρήτης.

Τραγικότατες είναι οι σκηνές που ξετυλίγονταν και άπειρες, στα κονάκια και τους πύργους των γενιτσάρων και αγάδων. Πόσες γυναίκες δεν έφευγαν από το κονάκι του αγά χωρίς μαστούς με δύο φριχτές πληγές στη θέση τους, που η αιμορραγία τους έφερνε το θάνατο, όταν ο αγάς στην άρνησή τους να δουλωθούν στις βάρβαρες ορμές του,διέταζε και έβαναν τα στήθια τους στην κόχη της κασέλας κι ύστερα έβανε ένα αράπη δούλο να χορεύει πάνω στο σκέπασμά της.

Πόσες κόρες που δεν δέχτηκαν τα χάδια του αγά δεν καταδικάστηκαν να φάνε τα συκώτια του σφαγμένου γαμπρού, που ο αγάς δήθεν από αγάπη τους έδινε με την όρεξή του.Πόσες γυναίκες ολόγυμνες μπρος στον αγά δε χόρευαν στο ρόβι το χυμένο πάνω, για να γλυστρούν και να ξαπλώνουν τα ροδαλά κορμιά τους κάτω στον οντά και να γελά ο Μπέης στην απροσδόκητη στάση τους. Πόσες δύσμοιρες Κρητικοπούλες δεν είδαν πάνω στο δίσκο το κεφάλι του παιδιού τους -του μονάκριβου παιδιού τους- γιατί αρνήθηκαν να δεχτούν τ' αγκάλιασμα του τρομερού βαρβάρου. Και πόσες κόρες δεν καταδικαζόταν να δεχτούν την κτηνωδία των αραπάδων της Βεγγάζης, που αφρισμένοι από ορμή και κτηνωδία εσπάρασαν την τιμή των κοριτσιών μπρος στα μάτια των γερόντων, των αντρών και των γονέων τους. Αυτών των φριχτών και ανατριχιαστικών και άλλων άπειρων εγκλημάτων που περιγράφει ο ιστορικός Μουρέλλος ήρθαν αρχικά αμείλικτοι τιμωροί οι χαϊνηδες της αδάμαστης κρητικής ψυχής και αργότερα η ίδια η κεντρική τουρκική εξουσία, η "Υψηλή Πύλη" να περιορίσει ή να σταματήσει στέλνοντας στην Κρήτη για τιμωρό τον Χατζη-Οσμάν Πασά.
Ο Χατζή-Οσμάν Πασάς
Για τον Χατζη-Οσμάν Πασά η παράδοση φέρει πολλούς περίεργους θρύλους, επηρεασμένη από τη δραστηριότητα που έδειξε για να ξεπαστρέψει τους άγριους γενίτσαρους που καταπίεζαν τους Χριστιανούς.

Μια παράδοση έφερε τον Οσμάν Πασά ως "κρυπτοχριστιανό" άπ' τη Μικρά Ασία που υποκρινόταν ότι δεν ήξερε ελληνικά, ενώ ήταν μεγάλης μόρφωσης ελληνικής και τουρκικής. Άλλη παράδοση τον έφερε ότι ήταν διάκος ή καλόγηρος ονόματι Βασίλειος, έμπιστος του Πατριάρχη, που ο Γρηγόριος τον μεταμφίεσε σε Τούρκο και τον παρουσίασε στο Σουλτάνο για να του υποσχεθεί το ξεπάστρεμα των γενιτσάρων της Κρήτης.

Μάλιστα η παράδοση αυτή λέει πως όλο το διάστημα που 'μενε στα Χανιά πήγαινε μεταμφιεσμένος σε μία κατακόμβη για να λειτουργηθεί και να μεταλάβει. Το πιθανότερο είναι ότι ο Κιούρτ Οσμάν πασάς ήταν ως τότε πασάς της Εύβοιας κι εκεί του δόθηκε η ευκαιρία να μεταχειριστεί αυστηρά και αποτελεσματικά μέτρα για τους γενίτσαρους που ασεβούσαν προς την Πύλη κι αυτό το κατόρθωμα τον έφερε ως τον πιο κατάλληλο για τη δύσκολη επιχείρηση της Κρήτης. Είναι πάντως εξακριβωμένο ότι ο Οσμάν Πασάς αποτελούσε εξαιρετικό φαινόμενο Τούρκου υπαλλήλουμε την ευρεία του πολιτική αντίληψη.

Ας έρθουμε τώρα εις το ιστορικό της παρουσίας του Χατζή -Οσμάν Πασά στην Κρήτη και στη δραστηριότητάτου, τα δύσμοιρα εκείνα χρόνια. Όση κι αν ήταν η αδυναμία της Πύλης να επιβληθεί στους άγριους γενίτσαρους κι εσπέχηδες της Κρήτης, οι εξευτελισμοί που υφίστατο διαρκώς η κεντρική κυβέρνηση της Κωνσταντινουπόλεως από το θράσος τους την ανάγκασαν στο τέλος να λάβει μέτρα αυστηρά. Αυτό συνέβη όχι μόνο τόσο -ίσως- για να ανακουφίσει τους ραγιάδες της, αφού οι Σουλτάνοι κι οι βεζύρηδές της δεν μπορούσαν να καταλάβουν το τι θα μπορούσαν να πετύχουν αν εξασφάλισαν μία ανεκτή καλοδιοίκηση, αλλά για να κρατήσουν λίγο ψηλά το κύρος τους, που κάθε λίγο κατακουρελιαζόταν από τους γενίτσαρους. Κάποτε βρίσκονταν κρυφοί εκδικητές και κάθε τόσο χάνονταν και μέσα στις πολιτείες αρκετοί από τους τυράννους, που βασάνιζαν τους ραγιάδες, αλλά οι τιμωρίες αυτές ήταν ασήμαντες μπρος στον όγκο των εγκλημάτων τους.

Η ευκαιρία να τους υποτάξει δόθηκε στην Πύλη από μία ενέργεια που 'χε κάμει τον Απρίλιο του 1812 ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε'. Την εποχή εκείνη ένας γενίτσαρος Αμπαδιώτης, ο Μπραήμ Αγακάκης από το Βαθιακό σκότωσε τον Καπετάν Γιακουμή από τις Μέλαμπες Ρεθύμνου. Οι χωριανοί του, γυναίκες και άνδρες, χωρίς τουφέκια κατόρθωσαν να τον πιάσουν και να τον πετσοκόψουν. Μα ο θάνατος του Μπραήμ Αγά, που τον παρακολούθησαν από μακρυά οι σύντροφοί του, οι οποίοι γλεντούσαν στο "Σελί των Μπίκηδων" έγινε αίτια και σε δύο μέρες σκοτώθηκαν μέσα στις Μέλαμπες εβδομήντα δύο (72) άνθρωποι, γέροι, γριές, παιδιά, όσοι δεν πρόφθασαν να τραβηχτούν ψηλά προς τα βουνά και να γλυτώσουν.

Οι Μελαμπιανοί αφού έθαψαν τους νεκρούς τους, εξέλεξαν μία αντιπροσωπεία που με κόπο και κίνδυνο πήγε στο Μεγάλο Κάστρο, για να παραπονεθεί στον Σαμήρ Μπεκήρ Πασά.

-Ίντα να σάσε κάμω, κακομοίρηδες, που σκοτώσατε γενίτσαρο και κανείς δεν τολμά να σας υπερασπιστεί, ούτε εγώ ο ίδιος. Μόνο το καλό που σας θέλω τραβήξετε πάλι πίσω ένας-ένας, όπως ήρθετε, για να μη σας υποψιαστούνε, γιατί θα χαθείτε κι άλλοι και κάτσετε στ' αυγά σας.

Γυρίζοντας πίσω έτυχε να συναντήσουν τον Πισκοπιανό παπα-Μανώλη, που οι Τούρκοι του ατίμασαν την κόρη του και τον καταδίκασαν να κρατά το κερί. Ετοιμαζόταν να πάει στην Κωνσταντινούπολη να ζητήσει την τιμωρία του Τούρκου από τον Πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε'. Αποφάσισαν κι έστειλαν κι αυτοί δύο Μελαμπιανούς μαζί με τον παπα-Μανώλη.

Πραγματικά οι δύο αυτές διηγήσεις που σε κατάλληλη στιγμή έκαμε ο Πατριάρχης στο Σουλτάνο Μαχμούτ Χάν τον Δίκαιο, τον εστενοχώρησαν τόσο -ίσως περισσότερο η αδυναμία του πασά να υπερασπιστεί τους Μελαμπιανούς- που αποφάσισε ο Σουλτάνος να στείλει ένα από τους πιο δυνατούς και γενναίους πασάδες του για να τιμωρήσει και να δαμάσει τους άγριους γενίτσαρους που εξευτέλιζαν την ισχύ του.

Διάλεξε λοιπόν τον Χατζη-Οσμάν Πασά, ένα γενναίο Κούδρο, και τον διέταξε να βγεί στη Σούδα με στρατιωτική δύναμη και να πρωτοδαμάσει τους Χανιώτες και σιγά σιγά να τραβήξει στο Ρέθυμνο και στο Μεγάλο Κάστρο, ώσπου να ξεκαθαρίσει όλη την Κρήτη.

Πραγματικά ο Οσμάν Πασάς έφθασε στη Σούδα στις 12 του Σεπτέμβρη του 1812 με αρκετή δύναμη τακτικού στρατού, προχώρησε προς τα Χανιά χωρίς να συμμορφωθεί προς την υπόδειξη που του έκαμαν εκείνοι που ήλθαν να τον συνεπάρουν, σαν περνούσαν μπρος από το μνήμα του Μπάρμπου, και όχι μόνο δεν προσκύνησε, όπως έκαναν όλοι οι άλλοι πασάδες ως τώρα, μα ούτε κάν έστρεψε να δει το μνήμα του αγιοποιημένου τούρκου ήρωα που είχε πέσει το 1646 όταν οι Τούρκοι πήραν τα Χανιά από τους Βενετσιάνους.

Μαζί του τραβούσε άπ' την Κωνσταντινούπολη τον Χανιώτη Γενιτσαραγά που είχαν καθαιρέσει προ ενός έτους οι γενίτσαροι και τον είχαν αναγκάσει να φύγει. Μ' αυτόν είχε καταστρώσει τα σχέδια του δαμάσματος των ατίθασων αγάδων κι ευθύς ως έφθασαν άρχισαν την εφαρμογή τους.

Πρώτα άπ' όλα ειδοποίησαν τους πιο ξακουστούς "χαΐνηδες" να κατεβούν με τα όπλα τους και να πάρουν όσα παλληκάρια μπορούσαν να βρουν και να τραβήξουν μυστικά προς το Νεροκούρου, κοντά στη Σούδα. Εκεί θα 'βρισκαν τουφέκια και πολεμοφόδια του τούρκικου στρατού να οπλιστούν όλοι καλά και να περιμένουν κρυμμένοι για να μην ειδοποιηθούν οι σκληροί γενίτσαροι. Ο Οσμάν Πασάς είχε μαζωμένα τ' αναγκαία στοιχεία κι ήξερε πως έπρεπε να πρωτοκτυπήσει για να παραλύσει το γενικό συγκρότημα των γενιτσάρων. Χωρίς φόβο οι χαΐνηδες και πολλοί από τα περίχωρα των Χανίων και άπ' τον Αποκόρωνα έτρεξαν στο Νεροκούρου κι οπλίστηκαν. Η απροσδόκητη αυτή οπλοφορία, που γινόταν με την άδεια και προτροπή του Τούρκου πασά εξασφάλισε την εμπιστοσύνη των χριστιανών,ώστε καθένας τους μόλις του δόθηκε τέτοια ανέλπιστη ευκαιρία έσπευσε να γίνει"φέρμελης" και να γραφτεί στον κατάλογο της στρατολογίας του Οσμάν Πασά.Αρχηγοί εκείνων που μαζεύτηκαν στο Νεροκούρου ήταν ένας κι ένας διαλεχτοί χαΐνηδες και πρόκριτοι του Νομού Χανίων.

Τακαμπουριασμένα από τον πόνο και την απόγνωση κορμιά των ραγιάδων στηλώθηκαν όρθά σε λίγες ώρες και οι τσακισμένες ψυχές τους φτερούγισαν σ' ελπίδες, κι οι ελπίδες σε πόθους, κι οι πόθοι σ' αστραπές ματιών, που αντίκρυζαν το αύριο με πεποίθηση νίκης.

Στα πρόσωπά τους ξεπετούσε η δύναμη και τα νεύρα τους σαν βίτσες από χάλυβα ήταν έτοιμα να κτυπήσουν τον άγριο αγά, που τόσες φορές έσκυψαν μπρος του δειλοί κι ανήμποροι. Στο σφίξιμο του τουφεκιού του ο Κρητικός ένιωσε ένα κύμα από χυμούς γεμάτους δύναμη να φτάνει μέσα του από το απόμακρο "παρελθόν" που αντίκρυσε τον κατακτητή και τον έκαμε να φύγει ή να συνθηκολογήσει μαζί του.

Όταν προετοίμασε τους χριστιανούς ο Οσμάν πασάς προσπάθησε με ψεύτικα φιρμάνια και διαταγές του Σουλτάνου ν' αποκοιμήσει τους γενίτσαρους των Χανίων. Ήθελε να προλάβει κάθε οργάνωσή τους πριν ενωθεί το σώμα του με τους χαΐνηδες, που με αυτή την ενέργεια του πασά ήταν η πρώτη και μοναδική φορά που αναγνωρίσθηκαν "φερμελήδες" -οπλοφόροι- και αρματωλοί όπως την άλλη Ελλάδα. Σ' όλο αυτό το διάστημα ο πασάς δεν βγήκε έξω από το κονάκι του, για αυτό οι Τούρκοι τον έλεγαν "κούβα",δηλαδή γαλοπούλα που είναι κλεισμένη μες στο κοτέτσι της και κλωσσάει τ' αυγά της. Δεν ήξεραν τι αυγά επώαζε ο δυνατός και τίμιος αυτός πασάς και τι τους προετοίμαζε με την εξαγριωμένη ορμητικότητα του.

Ο Οσμάν Πασάς περικύκλωσε τα πλούσια κονάκια του Μεχμέτ Αγά, που 'χαν μεταβληθεί σε πύργους με ισχυρές πολεμίστρες μα δεν κατόρθωσε να τον πιάσει γιατί κάτω από τα κονάκια του είχε υπόγειους δρόμους, που ' βγαιναν μακριά, σε μια χαράδρα κι όταν είδε τον όγκο του στρατού και των χαΐνηδων κατάλαβε πως δεν θα κατόρθωνε να παλέψει μαζί τους και να βγει νικητής φεύγοντας από εκεί με τους ορτάκηδές του.

Σε λίγο ο πασάς κατάλαβε πως τα κονάκια είχαν κενωθεί, γιατί στους διαρκείς πυροβολισμούς των πολιορκητών δεν ερχόταν άπ' τα κονάκια για απάντηση καμιά αμυντική κίνηση.

Έσπασε τις πόρτες κι εβεβαιώθηκε πως ο γενίτσαρος είχε φύγει κι ευρήκε και τον υπόγειο διάδρομο. Αυτό τον έκαμε να νευριάσει και να θυμώσει με την αποτυχία του και διέταξε να κάψουν και τα κονάκια και τα λιόφυτα του Μεχμέτ Αγά και να καταστρέψουν τους μελισσόκηπους και τα περιβόλια του. Μόλις τελείωσε την καταστροφή γύρισε πίσω στα Χανιά μαζεύοντας στο δρόμο τους προγεγραμμένους γενίτσαρους.

Ωστόσο ο Μεχμέτ Αγάς με τους ορτάκηδές του βγήκε στις Μαδάρες ζητώντας προστασία στις κορυφές τους. Κι όμως η πείνα κι η δυσκολία να προμηθευθεί τρόφιμα και ιματισμό διασκόρπισε τους συντρόφους του άλλους προς τη Μικρά Ασία κι άλλους προς τον κάμπο. Όσοι κατέβηκαν προς τον κάμπο πιάστηκαν όλοι και παραδόθηκαν στον Οσμάν Πασά που χωρίς οίκτο τους κρέμασε για την ανταρσία τους. Σε λίγο αναγκάστηκε κι ο γενίτσαρος να παραδοθεί γιατί κινδύνευε να σκοτωθεί από τους ορεινούς χριστιανούς που ήξεραν την σκληρότητά του προς τους χριστιανούς.

Ο Μεχμέτ Αγάς ρίχτηκε στη φυλακή και σε λίγες μέρες μία κανονιά άπ' την ψηλή τάπια του φρουρίου ανήγγειλε το στραγγαλισμό του γενίτσαρου μέσ' στη φυλακή, όπως ήταν συνήθεια να γίνεται για κάθε θανατική εκτέλεση γενιτσάρου.

Τοάγγελμα του θανάτου του τρομερού γενίτσαρου μέσα στους τόσους άλλους θανάτους των πιο ξακουστών εσπέχηδων και αγάδων -οι θάνατοι είχαν φτάσει τους πεντακόσιους ως τότε- τρομοκράτησε όχι μόνο τους γενίτσαρους, μα και κάθε τούρκο που 'βλέπε στην ενέργεια αυτή του Οσμάν πασά ένα τέλειο ξεχαλάρωμα της τουρκικής δύναμης και μία γενική παράλυση των συμφερόντων τους.

Σ'όλο αυτό το διάστημα οι χριστιανοί σήκωναν τα καμπουριασμένα κορμιά τους κι αναντράνισαν οι δυστυχισμένοι ραγιάδες.

Κάθε θάνατος γενιτσάρου ελευθέρωνε και μία περιφέρεια κι πρώτη εκδήλωση του μεγάλου καλού, που'φερε το ξεκαθάρισμα των τυράννων, ήταν η δυνατή βλάστηση της γής, που πρώτη φορά μετά από εκατό σαράντα (140) χρόνια δεχόταν ορεξάτη το ινί και τη σκαπάνη του χριστιανού γεωργού.

Μετά την καταδίκη του γενίτσαρου, ο πασάς, έχοντας πάντα μαζί του τους αρματολοποιημένους χαΐνηδες, τράβηξε πάλι προς τον Αποκόρωνα και τον ξεκαθάρισε από τους σκληρούς ζορμπάδες. Τους κρέμασε όλους με τη σειρά, γιατί με τις πιέσεις τους και εκβιασμούς τους, είχαν μαράνει ολόκληρη αυτή την επαρχία. Από εκεί προχώρησε στα Κεραμιά της Κυδωνιάς και ξεκαθάρισε και το διαμέρισμα αυτό. Στο Κατωχώρι κρέμασε μαζεμένους δώδεκα γενίτσαρους κι όπου περνούσε μία γιγάντια ανακούφιση τον κατευώδωνε και το γέλιο των ραγιάδων εφώτιζε τα μέχρι χθες ακόμα χυμένα και τρομαγμένα πρόσωπα τους.

Για να φτάσει στη λυκοφωλιά του Σελίνου ο Χατζή- Οσμάν Πασάς πέρασε κι από την Κίσσαμο και κρέμασε τον Λιοντάρ Αγά από το Κάτω Παλιόκαστρο και το Λατίφη, Νασίρη και Κωλένη από τις Λουσακιές. Διάλεξε τον πλάτανο που οι γενίτσαροι κρεμούσαν τους χριστιανούς για να τοποθετήσει τους βρόχους των τρομερών τυράννων. Λέγεται πως όταν ο Σουλτάνος ανακάλεσε τον Οσμάν Πασά από την Κρήτη οι γενίτσαροι ξερίζωσαν τον πλάτανο για να μην τους θυμίζει την οδυνηρή ιστορία του απαγχονισμού των δικών τους και τον εξευτελισμό που δοκίμασαν από τον Οσμάν Πασά.

Μετά το ξεκαθάρισμα της Κισσάμου τράβηξε προς τη λυκοφωλιά του Σελίνου που παρουσίαζε τη μεγαλύτερη δυσκολία, γιατί οι γενίτσαροι του ήταν οι αγριότεροι της Κρήτης και γιατί με τις καταδίκες των άλλων, που αυτοί τις μάθαιναν από ορτάκηδές τους, είχαν λάβει τα μέτρα τους για ν' αμυνθούν όσοι δεν ήθελαν να φύγουν. Τους κρέμασε όλους στη μέση του χωριού παίζοντας κι από μία κανονιά για κάθε ένα που κρεμούσε για παραδειγματισμό όσων είχαν προκάμει να φύγουν.

Ταπερισσότερα ονόματα των γενιτσάρων αυτών αλλά και άλλων στην υπόλοιπη Κρήτη λέγεται ότι ήταν Βενετσιάνων αρχόντων, όπως και οι ιστορικοί αναφέρουν. Αυτό αποδεικνύει τον ομαδικό εξισλαμισμό των Φεουδαρχών Βενετσιάνων, που απόμειναν μετά την Τουρκική κατάληψη, με το σκοπό να διατηρήσουν τις πλούσιες γαίες τους και τη πιεστική προς τους χριστιανούς ζωή τους.

Μια συκοφαντία Τούρκων έγινε αιτία να καταδικάσει σε απαγχονισμό και τρεις νέους χριστιανούς μες στα Χανιά, που ξεθαρεμένοι από την ακριβοδίκαιη πολιτεία του Οσμάν Πασά,τόλμησαν το Πάσχα εκείνο να γλεντήσουν και να τραγουδήσουν λίγο με ξεφωνητά μέσα στο σπίτι τους.

Ο Οσμάν Πασάς με τη δυνατή του ευφυΐα κατάλαβε τη συκοφαντία αλλά ευρήκε την ευκαιρία προσφέροντας τρία αθώα θύματα χριστιανούς να υποστηρίξει τον σκοπό που τόσο επεδίωκε και συνέχιζε μελετημένα και μεθοδικά πνίγοντας κάθε τόσο κι από ένα τύραννο.

Άλλωστε θα ήταν πολύ επικίνδυνο ν' αδιαφορήσει στο γενικό αναβρασμό που' χε γεννήσει σ' όλους τους Τούρκους των Χανίων η πλαστή κατηγορία πως οι τρεις αυτοί χριστιανοί ετόλμησαν μέσα άπ' το σπίτι τους την ώρα που γλεντούσαν να πυροβολούν. Έτσι παρακαλούσαν οι συκοφάντες ν' αρνηθεί ο Οσμάν Πασάς την τιμωρία τους για να βρουν ευκαιρία να ξεσηκώσουν τον όχλο των Τούρκων ενάντια του Οσμάν Πασά, και να διώξουν τον πασά που σακάτευε τόσο σκληρά τους Τούρκους της Κρήτης.

Αυτοί οι τρεις θάνατοι που εξετέλεσε ακουσίως του, του έδωκαν το δικαίωμα πιο θαρρετά να τιμωρεί διαρκώς και επί ενάμιση χρόνο σκληρότατα και τη μικρότερη καταγγελία κατά γενιτσάρου, όχι μόνο για σύγχρονες πράξεις του, αλλά και για πολύ παλιές και σχεδόν ξεχασμένες.

Αυτό έκαμε την Πύλη να τον διατάξει να προχωρήσει προς το Ρέθυμνο και να ενεργήσει και εκεί το ίδιο ξεκαθάρισμα. Μόλις έφθασε στο Ρέθυμνο ο Οσμάν Πασάς κατόρθωσε να πιάσει τον Αρίφ Αγά Γενίτσαρη, το θείο του Μεχμέτ της Κάϊνας και τον κρέμασε γιατί, όπως λέει το δημοτικό τραγούδι, αυτός ήταν που πήρε την κόρη του παπα-Μανώλη από την Επισκοπή και παρεκίνησε και τον ανεψιό του Μεχμέτ να καταστρέψει τις δύο άλλες κόρες του δυστυχισμένου Ιερέως.
"Όχι μα τα ουράνια, μα τσ' άγιες ήμερες∙ Δεν τσί ορίζ'αφέντη μου, τσί τρεις μου θυγατέρες∙ Μα τα χρυσά μου τα χαρτιά και μα την κοι δεν την ορίζ' αφέντη μου μηδέ την παπαδιά μου". νωνιά μου,
Μετά τον απαγχονισμό του Αρίφ Αγά εύκολα κατόρθωσε να πιάσει και αρκετούς άλλους, ιδίως άπ' τους Αμπαδιώτες του Αμαρίου και τους Οξούζηδες του Μυλοποτάμου, και να τους κρεμάσει.

Μετά το ξεκαθάρισμα δε του Ρεθύμνου έφτασε στο Μεγάλο Κάστρο με σκοπό να κατορθώσει την ξαφνική σύλληψη των γενιτσάρων που είχαν ξεφύγει από την αυστηρή καταδίωξή του και που είχαν καταφύγει όλοι μέσα στο Μεγάλο Κάστρο. Αλλά οι γενίτσαροι τόσο αυτοί που είχαν καταφύγει εκεί και που 'ξεραν τι τους περίμενε όσο και οι άλλοι του Μεγάλου Κάστρου, είχαν μαζευτεί από όλα τα μάκρυνα χωριά και τους πύργους κι είχαν σχηματίσει ισχυρό επαναστατικό σώμα. Έκλεισαν τις πόρτες του Μεγάλου Κάστρου στον Οσμάν Πασά, ενώ συγχρόνως είχαν στείλει στην Κωνσταντινούπολη επιτροπή μεγάλη από γενίτσαρους ισχυρούς με άφθονο χρήμα και πλούσια δώρα για να κατορθώσουν την ανάκλησή του. Μόνο ο Αρχιγενίτσαρος Χουσεΐν Κουρμούλης (ο Κρυπτοχριστιανός Μιχ. Κουρμούλης) απ' τον Κουσέ Μεσσαράς δεν φοβήθηκε την πρόσκλησή του, αλλά πήγε στο Τόπ Αλτί που ήταν στρατοπεδευμένος ο Οσμάν Πασάς.

-Έμαθα πως έχεις σκοτωμένους αρκετούς πιστούς του Ισλάμ και πως τρομοκρατείς κάτω στη Μεσσαρά όλους τους πιστούς.

-Πασά μου, δεν έκαμα άλλο παρά ότι κάνει κι η αφεδιά σου. Προστατεύω κάθε υπήκοο του πολυχρονεμένου μας Πατισάχ, που 'χει την προστασία του πάνω σ' όλους τους ραγιάδες του ντοβλετιού. Αν σκοτώσουμε όλους τους γκιαούρηδες ποιος θα δουλεύει για το μεγάλο μας Πατισάχ;".

Τοδυνατό και σοφό μάτι του Οσμάν Πασά υποψιάστηκε στα λόγια του Κουρμούλη κάτι το ύποπτο, μα είτε πραγματικά αναγνώρισε τη δράση του Κουρμούλη σύμφωνη προς το δικό του πρόγραμμα, είτε γιατί τον κατάλαβε ως κρυπτοχριστιανό, που όπως λέει η περίεργη παράδοση του ήταν κι αυτός, τον άφηκε με τιμές και γύρισε στον πύργο του. Η ενέργεια αυτή του Οσμάν Πασά έδινε νέα ισχύ στους Κουρμούληδες και τους εδυνάμωσε περισσότερο στην προστατευτική τους δράση. Ο Οσμάν Πασάς υποκρίθηκε ότι υποχωρεί και τραβήχτηκε στο Μυλοπόταμο περιμένοντας να συνεννοηθεί προηγουμένως με την Πύλη για την καταστολή της ομαδικής αυτής ανταρσίας και να καλέσει και τον Βεζύρη του Μεγάλου Κάστρου, το Σαμή Μπεκήρ Πασά σε κοινή οργανωμένη ενέργεια. Προς τούτο ανέφερε στην Πύλη την ανάγκη να διαταχθεί ο πασάς του Μεγάλου Κάστρου, που κι αυτός δεν έβλεπε με καλό μάτι τις επιτυχίες του Οσμάν, να μην εξακολουθεί να κρατιέται στην απάθεια που ως τότε κρατιόταν, αλλά να σπεύσει να βοηθήσει το έργο της γενικής εκκαθάρισης.

Αντί όμως να επιτύχει στις ενέργειές του ο Χατζη-Οσμάν Πασάς, πέτυχαν οι γενίτσαροι με το χρυσάφι που 'χαν στείλει κι έφθασε ειδικός απεσταλμένος της Πύλης για να εγχειρίσει το φιρμάνι της ανάκλησής του.
Μετά τη γαλήνη ο πόνος
Τοάγγελμα της ανάκλησής του διαδόθηκε σ' όλη την Κρήτη με πρωτοφανή ταχύτητα για να ρίξει τους ραγιάδες στην πρώτη τους απόγνωση και την πρώτη συμφορά και τους γενίτσαρους σε διασκεδάσεις και βαρβαρότητες.

Καβαλάρηδες οι τρομεροί αυτοί κακούργοι έτρεχαν παντού για ν'αναγγείλουν στους χριστιανούς τη σκληρή είδηση και να τους ξανακάμουν να σκύψουν το κεφάλι τους "Έφυγε ο παπα-Γιάννης σας ταβλόπιστοι, και τώρα θα δείτε ίντα θα πάθετε!".

Ο Χατζη-Οσμάν Πασάς διατάχτηκε να γυρίσει στην Κωνσταντινούπολη κι από εκεί εξορίστηκε στην Προύσα, ύστερα από τις συκοφαντικές καταγγελίες στο Σουλτάνο Μαχμούτ Χάν το Δίκαιο, πως όπλισε τους Χριστιανούς και συμφώνησε μαζί τους να τον βοηθήσουν να γίνει ηγεμόνας τους αν θα σκότωναν όλους τους πότες Τούρκους και πως με τις προγραφές που έκαμε απόκτησε σε δύο χρόνια μέσα αμύθητα πλούτη και θησαυρούς.

Σε λίγο εξόριστος στην Προύσα σκοτώθηκε, γιατί διαφορετικά δεν μπορούσε να δημευθεί η περιουσία του και να την αρπάξουν οι επιτήδειοι Βεζύρηδες. Ενάμιση χρόνο που ο Χατζη-Οσμάν Πασάς έμεινε στην Κρήτη, ήταν το μόνο διάστημα που οι χριστιανοί μπόρεσαν να ζήσουν πραγματικά σαν ίσοι προς τους άλλους πολίτες και να αισθανθούν λίγη χαρά στην πολυπικραμένη ζωή τους. Η ηρεμία κι η γαλήνη που βάσταξε το λίγο αυτό καιρό δεν παρουσιάστηκε μόνο στα μέρη που είχε φτάσει η τρομερή δράση του Οσμάν.

Τοτι επακολούθησε μετά την αναχώρηση του Οσμάν και τη διάλυση των χριστιανικών βοηθητικών σωμάτων του και μετά την ανάκληση και του τακτικού στρατού που 'χε φέρει μαζί του δεν περιγράφεται. Οι γενίτσαροι ήθελαν σε λίγες μέρες μέσα, όχι μόνο να εκδικηθούν τους θανάτους των γενιτσάρων που κρεμάστηκαν, σκοτώνοντας τους χριστιανούς που θεωρούσαν αιτία του θανάτου τους, αλλά και να παρουσιάσουν μαζεμένα τα κακουργήματα που τους εμπόδισε η παρουσία του Οσμάν Πασά να κάμουν το χρόνο που 'μενε αυτός στην Κρήτη.

Κατά το έτος1818 ο Γάλλος πρόξενος στα Χανιά Λαρούζης διηγείτο στον ιατρό Ν. Ρενιέρη ότι οι πληροφορίες του Προξενείου ανεβίβαζαν το αριθμόν των τουρκευσάντων στην περιφέρειά του εντός οκτώ (8) ετών στο σεβαστό αριθμό των 2.811. Στον αριθμό αυτό δεν αναφέρονται γυναίκες παρά μόνο άνδρες και ιδίως στην επαρχία Σελίνου.Αναφέρει δε και το εξής περιστατικό ο ιατρός Ρενιέρης:

"Κατά το έτος1819 ασθενούντος του Λατίφ Πασά προσεκλήθην, όπως τον επισκεφθώ, είδον τότε έξωθι του Σεραγίου 3 γυναίκας και 1 ιερέα κλαίοντας, τους δε καβάσηδες του πασά εκδιώκοντας αυτούς. Επί τη ερωτήσει μου τι συμβαίνει οι καβάσηδες με αρπάζουν και με πετούν εντός του Σεραγίου, υβρίζοντάς με συνάμα ότι δεν είναι δουλειά μου και ότι διώχνουν αυτούς διότι δεν φεύγουν. Ανελθών εις το δωμάτιον του ασθενούς πασά ηρωτήθην παρά του διερμηνέως του, ιδόντος με κατατρομαγμένον τι έχω, αφού δε διηγήθην την προς εμέ συμπεριφοράν των καβάσηδων και εξήτασα τον ασθενή, ούτος διέταξε τον διερμηνέα να μου είπη: "Αυτοί οι άνθρωποι μου έφεραν αναφοράν λέγοντες ότι οι Κοτρόνηδες από τα Μεσόγεια επήγαν εις το χωρίον Αερινόν και αφού έσφαξαν δύο υιούς του παπά και τέσσερις αδελφούς των γυναικών, απήγαγαγον εις Μεσόγεια τρεις και με παρεκάλουν να τους σώσω. Έστειλα ανθρώπους και τους ευρήκα, αλλά μου ζητούν (οι γενίτσαροι εννοείται) 3 χιλιάδες γρόσια να μου τους στείλουν! Να σου πω όμως Δεττοράκι,είχαν και δίκαιον, διότι οι Κοτρόνηδες είχαν ένα σκύλο καλόν και εβεβαιώθησαν ότι τον έκλεψαν οι Αερινιώτες και άμα ανεκαλύφθηκαν τον εσκότωσαν. Βλέπεις, μου λέγει τουρκιστί τότε ο πασάς ο ίδιος, πως καμιά φορά δεν πταίουν οι Τούρκοι; Έφριξα ακούσας τας κρίσεις του εξοχωτάτου και ανεχώρησα. Η αξία ενός σκύλου ίση προς την ζωήν έξι ανθρώπων".

Τογυρισμό της αγριότητας των γενιτσάρων κάθε χωριού της Κρήτης τον αισθάνθηκε με κοπετούς και θρήνους, με θανάτους και ατιμώσεις. Τίποτε πιά δεν συγκρατούσε τους άγριους Μελικιαναγάδες. Ο Μπεντρή Αγάς κι ο Χανιαλής στο Μεγάλο Κάστρο, οι Καούρηδες στο Σέλινο, οι Γενιτσαράπηδες στο Ρέθυμνο, ο Αζίζ Μπέης στην Κυδωνιά,ο Ιμβραήμ Αφεντακάκης στη Σητεία με βοηθούς σκληρούς κι απάνθρωπους σουμπάσηδες, άρχισαν το αιματωμένο δευτέρωμα της τυραννίας τους. Δυσπερίγραπτα είναι τα δεινά των χριστιανών από το 1813 που έφυγε ο Οσμάν Πασάς άπ' την Κρήτη ως το 1821 που άρχισε η μεγάλη Επανάσταση.

Οι φρικτότεροι τρόποι βασάνων είχαν εφευρεθεί για να συμπληρώσουν το μαρτύριο των χριστιανών. Οι άνδρες εύρισκαν το θάνατο κι αυτός ήταν προτιμότερος από τα μαρτύρια, που τραβούσαν οι γυναίκες.

Ταόργια των Τούρκων δεν περιορίζονταν στην ικανοποίηση της σαρκικής τους κτηνωδίας, εύρισκαν τρόπους νέους για να καταδικάσουν τις χριστιανές σε απαίσιους εξευτελισμούς, όπως ήταν η καταδίκη τους να χορεύουν γυμνές πάνω σε ρόβι ή στα σκάγια ή στα περιχυμένα με λάδι σανίδια, που επίτηδες περιέχυναν κάθε τόσο, για να μην μπορούν να σταθούν όρθιες, ενώ ο μαύρος δούλος γυμνός τις κυνηγούσε με το καμτσίκι, κτυπώντας κείνες που δεν κατόρθωναν να στέκουν ορθές να χορεύουν.

Πολλές φορές γλυστρούσε κι ο αράπης και το γυμνό του σώμα ανακατευόταν σε τραγικά ακούσια αφροδίσια συμπλέγματα με τα σώματα των γυναικών που στο τέλος παρέδιναν όσες τους περίσσευαν στους δούλους του για να οργιάσουν. "Άνθρωποι είναι κι αυτοί οι κακομοίρηδες! ας γλεντήσουν με των ταβλόπιστων τσί γυναίκες. Ίντα θαρείς πως δεν θέλουνε κι αυτές", Ίντα θ' αναζητήξουνε,τσί μισοποθαμένους άνδρες τους, που δεν έχουνε νάκαρα να μετασηκώσουνε τα πόδια τους;". Μόνο για να γελάσουνε στις εορτές του Μπαϊραμιού, όπως λέει ο Γερμανός Σίμπερ, έβαναν στο σημάδι το χριστιανό που η κακή του μοίρα τον έφερνε να περάσει από μπρος τους, που πολλές φορές έπεφτε με δέκα σύγχρονες σφαίρες πάνω στο κορμί του.

Ο ίδιος γράφει πως ένας τούρκος υποχρέωσε ένα ιερέα, που έτυχε να περάσει μπρος άπ' την παρέα των τούρκων που γλεντούσε την εορτή του Μπαϊραμιού, να βάλει πάνω σ' ένα ξύλο το καλυμαύχι του για να δει αν το βρει με την πιστόλα του, ο δυστυχισμένος ιερέας δεν τόλμησε ν' αρνηθεί, μα τη στιγμή που πήγαινε να τοποθετήσει το καλυμαύχι του πάνω στο ξύλο έπεσε νεκρός άπ' τον πυροβολισμό του τούρκου που γελώντας φώναξε: "Γιαχνίς (λάθος), βαλάι!".

Πόσοι χριστιανοί όταν έφυγε ο Οσμάν Πασάς δεν αναγκάσθηκανσαν τον παπα- Μανώλη τον Πισκοπιανό, που έγινε η αίτια να 'ρθει ο τιμωρός πασάς με τα παράπονά του στον Σουλτάνο, να κρατούν είτε το λύχνο είτε το κερί πάνω από το γυμνό κορμί της κόρης τους που ατίμαζε ο γενίτσαρος.

Αλίμονο αν τολμούσε ο πατέρας να διαμαρτυρηθεί ή να κλάψει ή ν' αναστενάξει κάν. Κι αυτός και η κόρη του σφαζόταν.

Κατάπινε ο δυστυχισμένος ραγιάς το πικρό ποτήρι του πόνου του και μόνη παρηγοριά του απόμενε ο χαΐνης του τόπου του, που μετά το πάθημά του, τον έβρισκε για να χύσει "μαύρα δάκρυα" μπρος του για τη φριχτή κι ατιμωτική συμπεριφορά του γενιτσάρου.
Πηγή: Διμηνιαία έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπυτνής και Σητείας, "Άγκυρα Ελπίδος", περίοδος Β΄,τ.68, Μάϊος-Ιούνιος 2012
Όσος και αν ήταν ο φόβος άπ' τους χαΐνηδες, τόσο μεγάλωνε το μίσος τους για την προσωρινή τους συμμαχία προς τον δυνάστη τους και δε δειλιούσαν να κάνουν και τις φρικτότερες ατιμίες, για να δείξουν την περιφρόνηση τους προς τους χαΐνηδες και να επιδείξουν τη συνέχιση της δύναμής τους. Και κάθε τόσο και καινούργιοι τύραννοι ξεπηδούσαν και κάθε τόσο καινούργιες λυκοφωλιές γεννούσαν και νέους καταπιεστές.

Αλλά και κάθε μέρα νέοι χαΐνηδες και νέοι εκδικητές και τιμωροί των απαίσιων γενιτσάρων ξεπηδούσαν σε κάθε βουνό της Κρήτης και προπαρασκεύαζαν με την ηρωική τους άμυνα τον αγώνα, που θα σημείωνε τη μεγαλύτερη απελευθερωτική ελληνική προσπάθεια.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η στυγνή τουρκοκρατία στην Κρήτη· Η περίοδος του Χατζη-Οσμάν Πασά

# data[].attributes.attachment_link.description
Εμμανουήλ Σαβοϊδάκη, Συνταξιούχου Εκπαιδευτικού Σε προηγούμενο άρθρο είχαμε αναφερθεί σ' αυτό που γράφει ο ιστορικός Γιάννης Μουρέλλος στο βιβλίο του "Η Ιστορία της Τουρκοκρατίας στην Κρήτη": "Αλλοίμονο στο ελληνικό γένος αν η τυραννία που καταπίεζε τους χριστιανούς της Κρήτης, καταπίεζε και τους χριστιανούς του Μωριά, της Ρούμελης και των άλλων νησιών, θα ήταν χαμένη τελειωτικά η φυλή, όχι γιατί η ψυχική ρώμη των άλλων Ελλήνων ήταν μειωμένη, αλλά γιατί τότε θα λιγόστευαν οι παράγοντες της μεγάλης ελπίδας που γέννησαν το θαύμα της Αναστάσεως της φυλής".

# data[].attributes.headline
Μετόχι Κιντελή

# data[].attributes.subject
Μετόχι Κιντελή

# data[].attributes.attachment_link.description
Το Μετόχι Κινδελή είναι ένα παραδοσιακό αγρόκτημα που βρίσκεται στην άκρη της πόλης των Χανίων. ΄Εχει τις ρίζες του στην όψιμη ενετοκρατία και ήταν ένα από

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Μουλά Χανούμ

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
μετοχι Καιμακακη

# data[].attributes.subject
μετοχι Καιμακακη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Mετόχι Καϊμακάμη

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
μετοχι αγ Γεωργίου

# data[].attributes.subject
μετοχι αγ Γεωργίου

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Αγίου Γεωργίου

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
μετοχι Μπάρμπου

# data[].attributes.subject
μετοχι Μπάρμπου

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Κουμπέ

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.headline
χανιωτικα νεα?μετοχια

# data[].attributes.subject
χανιωτικα νεα?μετοχια

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Χανιώτικα Νέα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Toυ: ΜΑΝΩΛΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΑ

391. ΜΑΛΜΕΙΟΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ
Η ´Μάλμειος βιβλιοθήκη´ ήταν για πολλά χρόνια μια ζωντανή πνευματική εστία των Χανίων, μια ιδιωτική συλλογή βιβλίων και άλλων ιστορικών αντικειμένων, δημοφιλής και προσιτή στον καθένα. Την ίδρυσε ο ιταλικής και μαλτέζικης καταγωγής Χανιώτης Αντώνιος - Κυριάκος (Ντομένικο) Μάλμο(ς) ένας ´γραφικός τύπος τζέντλεμαν´ όπως τον χαρακτηρίζει ο Γ. Φθενάκης στο βιβλίο του ´Σινέ Σαντάν´. Ο Μάλμος, ήταν μανιώδης συλλέκτης παντός εντύπου, κυρίως αυτών που αφορούσαν την Κρήτη και αν και δεν είχε φοιτήσει σε σχολείο, ήταν εξαιρετικά καλλιεργημένος και εραστής της Tέχνης, αποκτώντας γνώσεις επί παντός επιστητού. Γεννήθηκε στα Χανιά το 1901 από πατέρα Ιταλό (που είχε εγκατασταθεί εδώ στα τέλη του 19ου αιώνα και διέθετε και κάποιους τίτλους ευγενείας) και μητέρα μαλτέζικης καταγωγής. Oταν ήταν 11 χρονών ορφάνεψε από τον πατέρα του, ο οποίος του άφησε ένα κουρείο, από τα έσοδα του οποίου προσπαθούσε να τα βγάλει πέρα, επωμιζόμενος τα βάρη και της υπόλοιπης οικογένειας. Φρόντιζε όμως να προμηθεύεται βιβλία, όσο πιο πολλά μπορούσε, στερούμενος σχεδόν τα πάντα. Τα βιβλία αυτά (που με τον καιρό έγιναν πολλά, μέσα στα οποία περιλαμβάνονταν κάποια μοναδικά και σπάνια), έπειτα από μια σειρά μετακομίσεων τα εγκατέστησε σε παλιό τουρκικό μέγαρο στην οδό Χατζημιχάλη Νταλιάνη. Το κτήριο αυτό, με 14 δωμάτια, κτισμένο όπως φαίνεται στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα πάνω στα υπολείμματα εντυπωσιακού βενετσιάνικου μεγάρου (το δυτικό τμήμα του κτηρίου), στέγασε από το τέλος της κατοχής τη βιβλιοθήκη και τις συλλογές του, αν κι ο ίδιος έμεινε για κάποια χρόνια στο μετόχι του Σακίρ Μπέη, στις Μουρνιές, μαζί με τη μητέρα του. Στην πραγματικότητα το μόνο του έσοδο ήταν τα λίγα χρήματα που εισέπραττε από την ενοικίαση κάποιων δωματίων του απέραντου κτηρίου σε εργένηδες. Ο Αντώνιος Μάλμος ήταν καθολικός το θρήσκευμα, πατέρας (επίσημα) ενός γιου, με ευγενικούς και κομψευόμενους τρόπους και φυσιογνωμία. Διετέλεσε για ένα διάστημα (επί κατοχής) πρόξενος της Ιταλίας, πράγμα που τον ταλαιπώρησε αργότερα, αφού κατηγορήθηκε (χωρίς αποδείξεις) για συνεργασία με τους κατακτητές και τελικά αθωώθηκε. Η ´Μάλμειος βιβλιοθήκη´ ήταν για μια περίπου δεκαετία η μοναδικά ανοιχτή στο κοινό βιβλιοθήκη των Χανίων, αφού αυτή του ´Χρυσόστομου´ είχε καταστραφεί, ενώ η Δημοτική βιβλιοθήκη ιδρύθηκε μόλις το 1953. Η ακμή της κράτησε όμως για αρκετά ακόμα χρόνια, μέχρι το 1971 που απεβίωσε ο ιδρυτής της. Από 'κει πέρασαν πλήθος επώνυμων κι ανώνυμων βιβλιόφιλων κι ερευνητών, καλλιτέχνες όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Μιχ. Κακογιάννης, ο Νίκος Κούνδουρος, η Μαρία Φαραντούρη, πολιτικοί όπως ο Γ. Ζίγδης, ο Κ. Μητσοτάκης κ.λπ.. Γενικά, παρά την ιδιόρρυθμη συμπεριφορά του, ο Αντώνιος Μάλμος ήταν αγαπητός σε μεγάλη μερίδα Χανιωτών. Στη συλλογή του συμπεριλαμβάνονταν ένα παλαιότατο χειρόγραφο κοράνι, γραμμένο με μελάνι σουπιάς (που μερικοί νόμιζαν πως ήταν αίμα, λόγω του χρώματός του), ´ντουράδες´ του Μωάμεθ του Πορθητή, σπάνια βιβλία περιηγητών του 19ου αιώνα, πίνακες και αρκετές παλιές φωτογραφίες. Δυστυχώς, με την είδηση του θανάτου του, κάποιοι που γνώριζαν την αξία τους φρόντισαν να διαρπάξουν ό,τι μπορούσαν (κάτι που ίσως συνεχίστηκε όταν αργότερα η βιβλιοθήκη δόθηκε στον Δήμο Χανίων αλλά δε συντάχθηκε πρωτόκολλο παράδοσης και παραλαβής)... Ετσι, ελάχιστα από τα σημαντικά βιβλία (μαζί με πολλά άλλα χωρίς ιδιαίτερη αξία) κατέληξαν κατόπιν συμφωνίας στη Δημοτική βιβλιοθήκη Χανίων.
Εύκολα μπορεί να τα αναγνωρίσει κανείς σήμερα, από τη σφραγίδα με τη νεκροκεφαλή που τους έβαζε ο Μάλμος. Αντικείμενα από τη συλλογή του υπάρχουν σε χέρια ιδιωτών, το μέγαρο όμως που στέγαζε τη βιβλιοθήκη (και που φαίνεται πως είχε ακόμα κάποια έντυπα και φωτογραφίες) έγινε παρανάλωμα του πυρός πριν λίγα χρόνια, αφήνοντας μόνο τους πέτρινους τοίχους του κελύφους απείραχτους...
Οι πρώτες φωτογραφίες του σημερινού άρθρου, έχουν τραβηχτεί προς το τέλος της γερμανικής κατοχής, μάλλον από κάποιο ξένο στρατιωτικό και βρέθηκαν μαζί με άλλες της ίδιας περιόδου. Πολλές φωτογραφίες μαζί με εκτενές κι ενημερωτικό κείμενο, έχουν δημοσιευτεί στο ´Σινέ Σαντάν´ του αείμνηστου Γ. Φθενάκη.
Οι πρώτες τρεις, δείχνουν το εσωτερικό της βιβλιοθήκης με τα κατάφορτα ράφια και το μεγάλο τραπέζι που χρησίμευε ως αναγνωστήριο. Ο Αντ. Μάλμος διακρίνεται στην πρώτη και την τρίτη φωτογραφία αφοσιωμένος στην ανάγνωση. Στη πρώτη φαίνεται αρκετά νέος. Η κυρίως αίθουσα της βιβλιοθήκης βρισκόταν πάνω από την αψίδα (διαβατικό) της σημερινής οδού Αντ. Μάλμου που είναι κάθετη στη Χατζημιχάλη Νταλιάνη.
Η τέταρτη δείχνει την τραπεζαρία του σπιτιού. Στο μεγάλο κάδρο, η φωτογραφία μάλλον δείχνει την Πιπίνα Λία - Μάλμο, μητέρα του Αντώνη.
Η πέμπτη δείχνει το καθιστικό, με την ιταλική σημαία που έχει το βασιλικό θυρεό, στον τοίχο. Ο θυρεός καταργήθηκε μετά το τέλος του πολέμου.
Η έκτη την αίθουσα με το μπιλιάρδο και τους χάρτες.
Η έβδομη, το τζάκι, με δύο βενετσιάνικους στριφτούς κιονίσκους σε δεύτερη χρήση.
Η όγδοη τέλος, δείχνει την εξωτερική όψη του σπιτιού στη Χατζημιχάλη Νταλιάνη, με την πανύψηλη αψίδα. Χαρακτηριστικό κτίσμα του 19ου αιώνα, πάνω σε βενετσιάνικα υπολείμματα. Το αναγνωστήριο βρισκόταν πάνω από την καμάρα. Σήμερα το εσωτερικό του κτηρίου είναι καμμένο (φωτογραφία του 1969-70)
Σημείωση 1: Στο προηγούμενο άρθρο, στην πρώτη φωτογραφία, είδαμε το παλιότερο σπίτι της οικογένειας Βενιζέλου στη Χαλέπα. Στο σπίτι αυτό ζούσε τη δεκαετία του 1920 και μέχρι την κατεδάφισή του, ο Κ. Καλεμικέρης, ο ιδρυτής και για χρόνια Διευθυντής της Εμπορικής Σχολής Χανίων.
Σημείωση 2: Το βιβλίο μου για τα μουσουλμανικά μνημεία του νομού Χανίων ´Τζαμιά, τεκέδες και μαυσωλεία - τουρμπέδες´ έχει ήδη κυκλοφορήσει και διατίθεται από μένα και τα βιβλιοπωλεία της πόλης μας. Είναι 128 σελίδων και περιέχει πάνω από 100 φωτογραφίες, κάποιες από τις οποίες δημοσιεύονται για πρώτη φορά.
Πολλές πληροφορίες επίσης δημοσιεύονται για πρώτη φορά, παρά τις όποιες αβλεψίες, που ελπίζω να τακτοποιηθούν σε επόμενη έκδοση (επισημαίνονται σε χωριστή σελίδα). Για τη μελλοντική παρουσίασή του θα υπάρξει ενημέρωση...

# data[].attributes.attachment_link.title
ΦΩΤΟΑΝΔΡΟΜΕΣ ΣΤΑ ΠΑΛΙΑ ΧΑΝΙΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Toυ: ΜΑΝΩΛΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΑ 391. ΜΑΛΜΕΙΟΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΗ ´Μάλμειος βιβλιοθήκη´ ήταν για πολλά χρόνια μια ζωντανή πνευματική εστία των Χανίων, μια ιδιωτική συλλογή βιβλίων και άλλων ιστορικών αντικειμένων, δημοφιλής και προσιτή στον καθένα. Την ίδρυσε ο ιταλικής και μαλτέζικης καταγωγής Χανιώτης Αντώνιος - Κυριάκος (Ντομένικο) Μάλμο(ς) ένας ´γραφικός τύπος τζέντλεμαν´ όπως τον χαρακτηρίζει ο Γ.

# data[].attributes.attachment_link.title
OpenDelos: Μινωική Νεοανακτορική αρχιτεκτονική. Μέρος Ζ'.

# data[].attributes.attachment_link.description
OpenDelos: Μινωική Νεοανακτορική αρχιτεκτονική. Μέρος Ζ'.

# data[].attributes.attachment_link.title
Νεοανακτορική Οικιστική Αρχιτεκτονική

# data[].attributes.attachment_link.title
OpenDelos: Μινωική Νεοανακτορική αρχιτεκτονική. Μέρος Α'.

# data[].attributes.attachment_link.description
OpenDelos: Μινωική Νεοανακτορική αρχιτεκτονική. Μέρος Α'.

# data[].attributes.headline
μινοαν μανσιον

# data[].attributes.subject
μινοαν μανσιον

# data[].attributes.attachment_link.title
Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού | Μινωική Έπαυλη στα Νεροκούρου Χανίων

# data[].attributes.attachment_link.description
Από το 1977 έως το 1982, διενεργήθηκε ελληνοϊταλική ανασκαφική έρευνα στο χώρο του σημερινού χωριού Νεροκούρου, λίγο έξω από την πόλη των Χανίων. Ανασκάφηκε εκτεταμένος οικισμός , συγκροτημένος κατά γειτονιές, που ιδρύθηκε προς το τέλος της μεσομινωικής περιόδου. Από τον οικισμό διατηρείται επισκέψιμη η Οικία Ι, που αρχιτεκτονικά ανήκει στον τύπο της μινωικής έπαυλης.

# data[].attributes.attachment_link.title
μινωικη οικία στις αρχανες 1600πχ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Οι μικρότερες πόλεις και τα χωριά οργανώνονται σε μικρότερη κλίμακα, αλλά σε αναλογία με τις μεγάλες μινωικές πόλεις όπως προκύπτει από τα ευρήματα των ανασκαφών.

Στα , έναν οικισμό της Ανατολικής Κρήτης που ήκμασε την περίοδο 1550 - 1400 π.Χ., σώζεται σχεδόν ολόκληρος ο οικισμός που καταλαμβάνει ένα χαμηλό λόφο. Μας δίνει μια πλήρη εικόνα για το πως ήταν ένα μικρό οικιστικό κέντρο τη μινωική περίοδο.

Οι δρόμοι του ακολουθούν τη μορφολογία του εδάφους και όπου χρειάζεται δημιουργούνται σκαλοπάτια για να καλύπτονται οι υψομετρικές διαφορές. Οι κατοικίες διαθέτουν περισσότερους από έναν ορόφους και η πρόσβαση σ' αυτούς γίνεται από εσωτερικά κλιμακοστάσια. Στο υψηλότερο σημείο του οικισμού βρίσκεται το μικρό ανάκτορο του τοπικού άρχοντα, το οποίο διέθετε αποθήκες, διαμερίσματα ανδρών και γυναικών, κεντρική αίθουσα και μεγάλη αυλή κατά τα πρότυπα των μεγάλων μινωικών ανακτόρων.

Επαύλεις

Οι επαύλεις συναντιώνται τόσο στους οικισμούς όσο και μεμονωμένες στην ύπαιθρο.

Πρόκειται για πολυτελείς αγροικίες με πολλά δωμάτια και οργάνωση των χώρων και των λειτουργιών στη λογική των ανακτόρων. Έχουν τον ίδιο τρόπο ανάπτυξης και κατασκευής, απλά είναι πολύ μικρότερες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αγροτικών επαύλεων είναι το συγκρότημα των τριών κτιρίων της για τις οποίες μπορούμε να έχουμε μια πολύ σαφή εικόνα λειτουργίας και κατασκευής.

Αγροικίες

Οι κατοικίες των απλών ανθρώπων στην ύπαιθρο χαρακτηρίζονται από μια απλότητα που δεν απέχει και πολύ από την εικόνα που είχε το κρητικό αγροτικό σπίτι στις αρχές του 20ου αιώνα. Ορθογωνισμένη κάτοψη με όσα δωμάτια απαιτούναι για να καλύψουν τις ανάγκες των κατοίκων. Λιγοστά σκεύη και τα απαραίτητα αγροτικά εργαλεία είναι ο βασικός εξοπλισμός.

Χαρακτηριστικός τύπος τέτοιας απλής κατοικίας είναι αυτός στην περιοχή στη Μεσσαρά ή η κατοικία που απεικονίζεται σε πήλινο ομοίωμα που ανακαλύφθηκε στις Αρχάνες.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
κρητικός πολιτισμός

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
κρητικά πολιτισμικά στοιχεία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
κρητική αρχιτεκτονική

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
παραδοσιακή κρητική αρχιτεκτονική

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αρχιτεκτονική στην κρήτη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αρχιτεκτονικές μορφές κρήτη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αρχιτεκτονικές τυπολογίες στην κρήτη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ρίζες κρητικής αρχιτεκτονικής

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
μινωική αρχιτεκτονική

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αρχιτεκτονική υπαίθρου μινωική κρήτη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αρχιτεκτονική στη μινωική ύπαιθρο

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
μινωικές επαύλεις

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
μινωικές αγροικίες

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
μινωικοί οικισμοί

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αρχιτεκτονική μινωικών κτιρίων

# data[].attributes.attachment_link.title
Η Αρχιτεκτονική στην ύπαιθρο

# data[].attributes.attachment_link.description
Οι μικρότερες πόλεις και τα χωριά οργανώνονται σε μικρότερη κλίμακα, αλλά σε αναλογία με τις μεγάλες μινωικές πόλεις όπως προκύπτει από τα ευρήματα των ανασκαφών. Στα , έναν οικισμό της Ανατολικής Κρήτης που ήκμασε την περίοδο 1550 - 1400 π.Χ., σώζεται σχεδόν ολόκληρος ο οικισμός που καταλαμβάνει ένα χαμηλό λόφο.

# data[].attributes.attachment_link.title
ΕΝΑ ΣΠΙΤΙ ΤΗΣ ΜΙΝΩΙΚΗΣ ΠΟΛΗΣ ΣΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ ΤΟΥ ΛΟΦΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.description
Ανέγερση μινωικής οικίας, οικονομική και οικογενειακή ζωή, πορεία μέσα στον χρόνο

# data[].attributes.attachment_link.description
Pictures and a short description of the remains of the Minoan villa at Nerokourou

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Αρχαιολογικοί χώροι

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.attachment_link.title
Κουκουναρά-1904-1910-φωτο-Π.-Διαμαντόπουλου

# data[].attributes.attachment_link.description
Δείτε όλα τα μνημεία 1204 - 1645 μ.Χ. Μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τους Λατίνους, η Κρήτη δόθηκε στον Βονιφάτιο Μαρκήσιο του Μομ...

# data[].attributes.headline
Νεώτεροι χρονοι

# data[].attributes.subject
Νεώτεροι χρονοι

# data[].attributes.attachment_link.description
Δείτε όλα τα μνημεία Όταν ο πόθος των Κρητικών έγινε πραγματικότητα και την 1η Δεκεμβρίου 1913 ενώθηκε η Κρήτη με τη μητέρα Ελλάδα, όλα τα βλέμματα στ...

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πολιτιστικός σύλλογος

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετόχι Ησυχάκη 3

# data[].attributes.attachment_link.description
Νεροκούρου - Πολιτιστικός Σύλλογος -Nerokourou

# data[].attributes.attachment_link.title
Βίλα-κουκουναρά