# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dlaczego świętujemy dzień 11 listopada? Czy była to rzeczywiście przełomowa data w procesie odzyskiwania niepodległości przez Polskę?

Jak wszystkie daty obchodów wielopłaszczyznowych wydarzeń historycznych, także i ta ma charakter umowny. Powstawanie państwa to przecież proces trwający dłużej niż jeden dzień czy miesiąc. 11 listopada stał się dla naszego społeczeństwa datą symboliczną głównie dlatego, że w tym dniu skończyła się wielka wojna, a tym samym nadzieje Polaków na odzyskanie wolności politycznej przestały być marzeniem, przekształcając się w rzeczywistość. Uciskająca nas obręcz trzech zaborców definitywnie się rozpadła. Europa wstąpiła na drogę budowy powojennego ładu, w którym - zgodnie z zapowiedziami zachodnich mężów stanu - miało znaleźć się miejsce także dla niepodległej Polski.Można więc powiedzieć, że niepodległość Polski była w dużej, jeśli nawet nie decydującej mierze skutkiem sprzyjających okoliczności zewnętrznych.

Tak, oczywiście, niezależnie od tego, że przez cały okres międzywojenny, a także i później, toczono spory o to, czy Polacy wywalczyli własne państwo, czy też spożytkowali koniunkturę międzynarodową. Dzisiaj te kontrowersje już wygasły, toteż możemy spokojnie stwierdzić, że w 1918 roku wykorzystaliśmy zaistniałą sposobność, w czym nie ma niczego zdrożnego. Społeczeństwo polskie nie reprezentowało przecież takiej mocy, aby samodzielnie zrekonstruować Europę. Ważne natomiast, że było moralnie i organizacyjnie przygotowane na nadejście chwili, w której owa szansa zaistniała. Polskie elity szykowały się na ten moment przez wiele dziesięcioleci.

Józef Piłsudski jest ikoną odzyskania niepodległości przez Polskę. Jednak nie jest jedynym bohaterem tego wydarzenia. Pracowały na to osoby różnej proweniencji politycznej. Co je dzieliło? Co było istotą konfliktu między nimi?

Nasze elity były podzielone, niekiedy mocno skłócone, ale w listopadzie 1918 roku rozbieżności zapatrywań zeszły na czas jakiś na dalszy plan. Istniejące w kraju obozy polityczne potrafiły osiągnąć konsensus, choć był on chwilami zakłócany wystąpieniami ekstremistów. Dominujące formacje działały one wedle zasady faktycznego podziału ról. Piłsudski i jego zwolennicy tworzyli w kraju wojsko, aparat władzy politycznej, administracyjnej itp. Natomiast kierowana przez Romana Dmowskiego Narodowa Demokracja występowała w roli reprezentanta Polski na arenie międzynarodowej, starając się zyskać sympatię możnych tego świata dla polskich inicjatyw.

Siódmy z 14 punktów Wilsona mówi o tym, że "Belgia musi być ewakuowana i restytuowana bez żadnych prób ograniczenia jej suwerenności", w trzynastym natomiast napisano, że "powinno zostać stworzone niepodległe państwo Polskie". Czy w różnicy sformułowań tych punktów należałoby się dopatrywać czegoś szczególnego? Czy jest to bezpośrednio związane z tym, że Belgia istniała bezpośrednio przed wojną, a Polska mimo wszystko nie?

Bez wątpienia. W 1914 roku Niemcy pogwałcili neutralność Belgii i ją zniewolili. Toteż nie podlegało dyskusji, iż z chwilą pokonania Niemiec sprawy winny szybko wrócić do punktu wyjścia. Restytuowanie państwa polskiego nie wszystkim wydawało się równie oczywiste. Ponadto Belgia była bytem określonym, jej terytorium rysowało się wyraziście. Natomiast ani Europa, ani sami Polacy nie potrafili dojść do zgody w kwestii, gdzie zaczynają się i gdzie kończą granice polskości.

Kiedy zakończył się proces odzyskiwania niepodległości? Czy walka o granice był jeszcze jego elementem, czy jest już raczej zmaganiem się o utrwalenie niepodległego państwa?

Powstanie Polski stało się nieodwracalnym faktem w momencie, kiedy weszły w życie układy, które potwierdzały istnienie państwa polskiego w sferze prawa międzynarodowego. Myślę tu zwłaszcza o traktacie wersalskim - choć w chwili jego podpisywania Rzeczpospolita nie miała jeszcze w pełni wytyczonych granic, traktat czynił z niej równouprawniony podmiot europejskiej sceny politycznej.

Kształtowanie się granic przebiegało natomiast dłużej, bo mocarstwa zachodnie uznały przynależność wschodniej Galicji do Polski dopiero w 1923 roku. Proces formowania się kształtu naszej państwowości w sferze ekonomicznej czy administracyjnej trwał natomiast nadal nawet w latach trzydziestych.

Czy uprawnione jest stwierdzenie, że w dwudziestoleciu międzywojennym Polska była państwem sezonowym?

O "sezonowości" Polski mówili jej wrogowie, dając do zrozumienia, że stanowi ona przemijającą efemerydę. Inną natomiast kwestią jest zagadnienie, czy w strukturze ówczesnego państwa tkwiły trwale elementy zagrażające jej stabilności. Po 1918 roku Polacy musieli dokonać homogenizacji kraju, który - jak mówiono - złączony został z "trzech połówek". Trzeba było stworzyć spójny porządek prawny i administracyjny, ujednolicić strukturę oświatową, znormalizować system miar i wag itp. - wiadomo przecież, że nawet szerokość toru kolejowego w poszczególnych zaborach była różna . Z tymi problemami poradzono sobie na ogół sprawnie - w ciągu kilku lub kilkunastu lat.

Trudniejsze były przekształcenia, które by nas przybliżyły do wyżej rozwiniętych państw Europy Zachodniej. Modernizacja kraju napotkała na wiele przeszkód - głównie w postaci braku środków na inwestycje, a ponadto w sferze politycznej, jak też w zakresie mentalności społecznej. Toteż wysiłki zmierzające do unowocześnienia Polski zakończyły się przed rokiem 1939 jedynie umiarkowanym sukcesem, chociaż znaczenia wielu osiągnięć nie można lekceważyć.

Bardzo słabym ogniwem Rzeczypospolitej była bezsprzecznie struktura etniczna ludności. Trudno dziś spekulować, czy i jak długo mogło przetrwać państwo, w którym jedna trzecia mieszkańców odnosiła się doń wrogo bądź z daleko idącą obojętnością.

O losach Polski zdecydowało jednak jej położenie geopolityczne. Państwo polskie nie upadło pod ciężarem własnych błędów i słabości, lecz stało się ofiarą agresji ze strony silniejszych i agresywnych sąsiadów. Nasz wpływ na kierunki rozwoju sytuacji międzynarodowej był przy tym ograniczony. Druga Rzeczpospolita powstała jako owoc systemu wersalskiego i doszła do tragicznego finału wraz z rozpadem tego porządku.

Czy moglibyśmy "lepiej" odzyskać niepodległość? Czy były takie sprawy, w których popełniono jakieś ewidentne błędy?

Rzadko kiedy jesteśmy perfekcyjni, przeważnie popełniamy pomyłki, a mądrzejsi stajemy się już po szkodzie. Myślę, że po 1918 roku można było lepiej rozwiązać niektóre kwestie strukturalne, na przykład w zakresie ustroju politycznego. Przyjęty w 1919 roku system wyborów proporcjonalnych był oczywiście bardzo demokratyczny, bo wiernie odzwierciedlał sympatie społeczne, ale jednocześnie skazywał polski parlament na niestabilność. Elity powinny umieć to przewidzieć. Należało też inaczej określić pozycję prezydenta i rządu. Rząd został nadmiernie skrępowany poprzez kontrolę ze strony parlamentu, zaś prezydenta Konstytucja marcowa wręcz ubezwłasnowolniła. Tymczasem w czasach odbudowy Polsce potrzebna była silna władza wykonawcza, wyposażona w szerokie kompetencje.

Wielu polityków nie potrafiło wznieść się ponad partyjne, regionalne czy też grupowe interesy. Wmawianie na przykład chłopom, że parcelacja majątków ziemiańskich rozwiąże sama w sobie problemy rolnictwa, nie świadczyło o roztropności czy też poczuciu odpowiedzialności przywódców ruchu ludowego. W postępowaniu wobec ludności niepolskiej brała często górę głupota lub nacjonalistyczne zacietrzewienie. Z kolei w polityce zagranicznej nasi przywódcy grzeszyli niekiedy brakiem przenikliwości oraz daru przewidywania. Jedynie nielicznych spośród nich można nazwać mężami stanu. W planie generalnym, elity przywódcze miały ograniczone możliwości manewru. Można było jednak, w ramach tej drogi, którą obrano, rozwiązać wiele sprawy lepiej.

Andrzej Chojnowski - kierownik Zakładu Historii XX wieku Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, członek Rady Naukowej Polskiego Słownika Biograficznego, autor m.in. książek: Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939 (1979), Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (1986).

# data[].attributes.attachment_link.description
Dlaczego świętujemy dzień 11 listopada? Czy była to rzeczywiście przełomowa data w procesie odzyskiwania niepodległości przez Polskę? Jak wszystkie daty obchodów wielopłaszczyznowych wydarzeń historycznych, także i ta ma charakter umowny. Powstawanie państwa to przecież proces trwający dłużej niż jeden dzień czy miesiąc.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W listopadzie 1918 roku, po 123 latach nieobecności na mapach politycznych Europy Polska odzyskała niepodległość. Stało się to głównie dzięki wytrwałości i ofiarności aktywnej części polskiego społeczeństwa, które w okresie niewoli przekazywało nowym generacjom młodych Polaków przywiązanie do języka i kultury narodowej. W latach pierwszej wojny światowej (1914-1918) wystąpiły sprzyjające okoliczności dla sprawy polskiej. Zaborcy Polski stanęli wówczas naprzeciwko siebie, łamiąc swą dotychczasową solidarność w kwestii polskiej.

Mimo trwającej ponad sto lat niewoli, krwawo stłumionych powstań narodowych, represji politycznych, zsyłek na Syberię, nasilającej się polityki rusyfikacji i germanizacji na przełomie XIX i XX wieku, Polacy nie porzucili marzeń o odzyskaniu niepodległości. Na różne sposoby polskie elity starały się zaszczepić wśród chłopów i robotników polską świadomość narodową, rozwijając różnorodne formy samokształcenia i starając się bronić języka polskiego w szkolnictwie. Postulat odbudowy państwa polskiego miały w swych programach wszystkie liczące się polskie partie polityczne. Centrum polskiego życia narodowego stała się ciesząca się od lat 60. XIX w. szeroką autonomią polityczną Galicja. Tam schronienie znajdowali ścigani w zaborze rosyjskim aktywiści, działały swobodnie polskie partie polityczne, a w szkolnictwie, administracji i sądownictwie używano języka polskiego. Hucznie obchodzono tu polskie święta narodowe takie jak rocznice wybuchu powstań narodowych czy ustanowienia konstytucji 3 Maja.

Nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości od przełomu XIX i XX w. wzmacniały mnożące się spory pomiędzy zaborcami, czyli z jednej strony Rosją, a z drugiej Niemcami i Austro-Węgrami. Liczne kryzysy międzynarodowe (np. marokańskie, bałkańskie), jakie wówczas wybuchały, czyniły wizję wojny ogólnoeuropejskiej - a w związku z tym umiędzynarodowienie sprawy polskiej - coraz bardziej realną. Należało się do niej odpowiednio przygotować. W 1908 r. Józef Piłsudski ze współpracownikami założył we Lwowie Związek Walki Czynnej. Wkrótce zaczęły w Galicji powstawać organizacje paramilitarne (np. Strzelec, Związek Strzelecki), które za cel stawiały sobie wojskowe przeszkolenie polskiej młodzieży i przygotowanie jej do walki o niepodległość.

Latem 1914 r., u progu rozpoczynającej się wojny, Polacy stanęli przed dylematem, po której stronie konfliktu się opowiedzieć. Część, m.in. Józef Piłsudski, nadzieje na odbudowę Rzeczypospolitej wiązała z państwami centralnymi. U ich boku sformowano ochotnicze Legiony Polskie. Inni (a wśród nich Roman Dmowski) to w Rosji i jej sojusznikach na Zachodzie widzieli mocarstwa, które mogły najpierw zjednoczyć ziemie polskie a w dalszej perspektywie doprowadzić do odzyskania przez Polskę niepodległości. Dla setek tysięcy Polaków zmobilizowanych do armii państw zaborczych wojna miała charakter bratobójczy. Poza tym same działania wojenne przyczyniły się do ogromnych zniszczeń materialnych, a setki tysięcy osób zmusiły do opuszczenia swych domostw w charakterze uchodźców wojennych.

Już w pierwszych dniach wojny Polacy chwycili za broń, aby zademonstrować światu swe prawa do własnego państwa. 6 sierpnia 1914 r. na czele kompanii kadrowej Józef Piłsudski przekroczył granicę austriacko-rosyjską, z bronią w ręku wkraczając na teren zaboru rosyjskiego. Wkrótce zaczęto w Galicji formować Legiony Polskie. W ciągu roku rozrosły się one do trzech brygad, liczących łącznie 20-25 tys. żołnierzy. Dowództwo pierwszej z nich objął Józef Piłsudski. W latach 1914-1916 Legiony walczyły m.in. w Małopolsce, Karpatach Wschodnich, na Lubelszczyźnie i na Wołyniu. Zwolennicy odbudowy Polski w oparciu o państwa centralne latem 1914 r. powołali do życia w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy, mający stanowić główną reprezentację polityczną Polaków.

Z kolei stronnicy współpracy z państwami ententy skupili się wokół założonego w Warszawie w listopadzie 1914 r. Komitetu Narodowego Polskiego. Jednym z jego liderów został Roman Dmowski. U boku armii rosyjskiej stworzono wówczas niewielki, bo liczący zaledwie tysiąc żołnierzy, oddział ochotniczy - tzw. Legion Puławski.

W 1915 r., w wyniku zajęcia Warszawy przez Niemców, Komitet Narodowy Polski przeniósł się do Piotrogrodu, a Legion Puławski, który poniósł ogromne straty, niemal przestał istnieć. Gdy dwa lata później Rosję ogarnęła rewolucja, Dmowski przeniósł się do Francji, gdzie w Paryżu założono kolejny Komitet. Stał się on wkrótce głównym reprezentantem sprawy polskiej w obozie ententy, swoistym rządem na uchodźctwie. We Francji już na początku wojny sformowano niewielki ochotniczy oddział Polaków tzw. bajończyków.

Długo oczekiwany przełom w sprawie polskiej nastąpił w listopadzie 1916 r. Wówczas to cesarze Niemiec i Austrii proklamowali odrodzenie państwa polskiego na ziemiach odebranych Rosji (tzw. Akt 5 Listopada). Stanowił on wyłom w zmowie milczenia w kwestii polskiej. Kilka miesięcy później w Rosji obalono carat. Nowe władze Rosji uznały prawo Polaków do samostanowienia. Wkrótce zdecydowali się na to Francuzi i Brytyjczycy. Widząc, że państwa centralne nie są gotowe przyznać Polsce rzeczywistej niepodległości, Piłsudski zerwał z nimi i został internowany, a Legiony rozwiązane.

Mimo początkowej euforii Akt 5 Listopada szybko rozczarował Polaków. Cesarze Wilhelm II i Franciszek Józef I nie określili bowiem granic państwa polskiego. Milczeli też w kwestii osoby przyszłego monarchy. Dla wszystkich stało się jasne, że chodziło im jedynie o pozyskanie polskiego rekruta. W kolejnych miesiącach na ziemiach okupowanych powołano polskie instytucje życia publicznego, takie jak Tymczasowa Rada Stanu, Rada Regencyjna, a nawet rząd. Pełniły one jednak funkcje doradcze wobec władz okupacyjnych.

Wiosną 1917 r. wśród legionistów narastała frustracja i niepewność co do przyszłości. Legiony zostały wówczas przekazane pod niemieckie dowództwo i miały stanowić podstawę przyszłej armii polskiej. Legioniści obawiali się, że ich formacje mogą utracić polski charakter narodowy. Zmienił się także kontekst międzynarodowy sprawy polskiej. W Rosji obalono carat, a do wojny przeciw państwom centralnym przyłączyły się potężne Stany Zjednoczone. Piłsudskiemu zaczął wówczas ciążyć taktyczny sojusz z państwami centralnymi, jaki zawarł na początku wojny. W lipcu 1917 r. doszło do przesilenia. Za namową Piłsudskiego większość legionistów (głównie żołnierze I i III Brygady, w których przeważali jego stronnicy) odmówiła złożenia nowej wersji przysięgi wojskowej, w której zobowiązać się mieli do utrzymania sojuszu z państwami centralnymi do końca toczącej się wojny. W rezultacie Legiony Polskie zostały rozwiązane. Legionistów - dawnych poddanych rosyjskich - uwięziono w obozach w Szczypiornie koło Kalisza, w Beniaminowie pod Zegrzem i w Łomży. Natomiast poddanych austriackich wcielono do wojska austro-węgierskiego i wysłano na front włoski. Na rzecz internowanych polskie społeczeństwo organizowało zbiórki pieniężne i materiałowe, a zbiegom z obozów pomagano w ukrywaniu się w przed władzami. Sam Piłsudski został internowany w więzieniu wojskowym w dawnej twierdzy w Magdeburgu. Wokół Brygadiera urosła legenda męczennika sprawy narodowej. Ponad roczny okres uwięzienia pomógł mu także zdjąć z siebie odium sojusznika państw centralnych i uwiarygodnić się w oczach przywódców ententy, co miało kolosalne znacznie po zakończeniu wojny. Tylko żołnierze II Brygady, w większości i tak poddani austriaccy, złożyli przysięgę i jako Polski Korpus Posiłkowy kontynuowali walkę z Rosjanami u boku c.k. armii. Dowodził nimi Józef Haller.

Na rzecz sprawy polskiej lobbowali na Zachodzie luminarze polskiej kultury. Ignacy Paderewski zbierał pieniądze na ofiary wojny na ziemiach polskich i namawiał polityków państw zachodnich do poparcia idei niepodległości Polski. Między innymi w wyniku jego zabiegów Woodrow Wilson, prezydent USA, które w kwietniu 1917 r. przystąpiły do wojny, zaczął sprzyjać Polakom. Postulat niepodległości Polski uznali wkrótce i inni przywódcy państw ententy. We Francji z ochotników wywodzących się głównie ze środowisk polonijnych sformowano Armię Polską.

Po obaleniu caratu w ramach armii rosyjskiej wiosną 1917 r. zaczęto wyodrębniać oddziały złożone z Polaków (trzy korpusy). Starały się one trzymać z dala od narastającego w Rosji chaosu, a po rewolucji październikowej zachować neutralność w wojnie między białymi a czerwonymi. W wyniku przemian w Rosji także jej zachodni alianci, czyli Wielka Brytania, Francja i Włochy zaczęli dostrzegać w Polakach pożądanych sojuszników. Latem 1917 r. we Francji rozpoczęto formowanie Armii Polskiej, od koloru mundurów zwanej Błękitną. W jej szeregi wstępowali ochotnicy z Europy Zachodniej, Stanów Zjednoczonych, Kanady oraz polscy jeńcy z armii niemieckiej. Formacje Błękitnej Armii weszły do walk z Niemcami w ostatnich dniach wojny.

W lutym 1918 r. państwa centralne zawarły niekorzystny z polskiej perspektywy pokój brzeski z Ukrainą. Rozczarowani Polacy ostatecznie zerwali z państwami centralnymi i nadzieje na odbudowę Polski zaczęli powszechnie wiązać z ententą. Rozwiązano ostatnie odziały polskie walczące u boku państw centralnych. W przemówieniu do kongresu w styczniu 1918 r. Woodrow Wilson ogłosił odbudowę niepodległej Polski z dostępem do morza za jeden z warunków zawarcia trwałego pokoju.

Podpisane przez Niemcy i Austro-Węgry porozumienia z powstającą właśnie Ukraińską Republiką Ludową zakładało przekazanie jej Chełmszczyzny. Wywoływało to powszechne oburzenie polskiej opinii publicznej, która uznała ten dokument za kolejny rozbiór Polski. Znajdowało ono swój wyraz w gwałtownych manifestacjach i strajkach. W Galicji urzędnicy rezygnowali z pracy, odznaczeni przez władze państwowe odsyłali im z powrotem przyznane medale, a osoby mające tytuły dworskie rezygnowały z nich. Polscy parlamentarzyści w Wiedniu ogłosili przejście do opozycji wobec rządu. Rozwiązano także Polski Korpus Posiłkowy. Część jego żołnierzy przedostała się na teren Rosji, część została internowana.

Wizerunek państw centralnych w oczach polskiej opinii publicznej został nieodwracalnie zrujnowany. Wśród Polaków rosły nastroje radykalne i republikańskie, rozkwitała tajna prasa i potajemne organizacje, jak założona przez Piłsudskiego jeszcze w 1914 r. Polska Organizacja Wojskowa. Zdecydowana większość polskiego społeczeństwa życzyła zwycięstwa entencie i czekała na dalszy rozwój wypadków.

Gdy w październiku i listopadzie kończyła się wojna na Zachodzie i nastąpił rozpad Austro-Węgier, Polacy przystąpili do rozbrajania okupantów i tworzenia niezależnych instytucji państwowych. Uwolniony przez Niemców Józef Piłsudski po przyjeździe do Warszawy, 11 listopada 1918 r. przejął z rąk Rady Regencyjnej pełnię władzy cywilnej i wojskowej przyjmując funkcję Naczelnika Państwa. Rozpoczął się nowy etap w historii Polski.

Na początku października 1918 r. na wieść o nawiązaniu przez Niemców kontaktu z Amerykanami w sprawie warunków zawieszenia broni doszło do wzrostu aktywności politycznej na ziemiach polskich. Rada Regencyjna ogłosiła proklamowanie Królestwa Polskiego z dostępem do morza, natomiast coraz częściej były bojkotowane zarządzenia władz okupacyjnych. Następował także rozpad Austro-Węgier, na terytorium których deklarowano albo powstanie niepodległych państw - np. Czechosłowacji - albo przyłączenie do państw sąsiednich. W Krakowie 28 października 1918 r. ukonstytuowała się Polska Komisja Likwidacyjna, zajmująca się przejmowaniem władzy w Galicji. Podobne ośrodki władzy powstawały w innych miastach zachodniej Galicji, podczas gdy we wschodniej Galicji wraz ze Lwowem władzę starli się przechwycić Ukraińcy.

Na obszarze Królestwa Polskiego w nocy z 6 na 7 listopada, w uwolnionym spod okupacji Lublinie, ukonstytuował się lewicowy rząd z socjalistą Ignacym Daszyńskim na czele. Wysunięto program daleko idących reform socjalnych: 8-godzinny dzień pracy, parcelacja majątków ziemiańskich na rzecz małorolnych i bezrolnych chłopów, nacjonalizacja głównych gałęzi przemysłu. Wielu obawiało się, aby wygłodzonego kraju nie ogarnął chaos rewolucyjny na wzór zbolszewizowanej Rosji. Śmiertelne żniwo zaczęła zbierać pandemia grypy hiszpanki. Na przełomie października i listopada członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej, wspierani m.in. przez gimnazjalistów, studentów, młodzież robotniczą, harcerzy, strażaków czy kolejarzy przystąpili do spontanicznego rozbrajania okupantów. W całym kraju zaczęły powstawać lokalne ośrodki władzy, starające się wypełnić próżnię po władzach okupacyjnych i władzach austriackich w Galicji.

W zaborze pruskim aż do grudnia 1918 r. mocno trzymały się pruskie ośrodki władzy. Głównym ośrodkiem polskiego życia politycznego stała się Naczelna Rada Ludowa. Na zryw zbrojny przeciw zaborcy trzeba było tam poczekać jeszcze do grudnia. Nowe, republikańskie władze w Berlinie wciąż uważały za obowiązującą wschodnią granicę Niemiec z 1914 r.

Natomiast w dniu 10 listopada do Warszawy przybył pociągiem z Berlina wypuszczony z więzienia kilka dni wcześniej Józef Piłsudski. Niemcy liczyli na to, że ze swym autorytetem zapanuje nad chaosem i zapewni spokojny przejazd wojsk niemieckich wracających z Rosji do domu. Następnego dnia Rada Regencyjna przekazała mu całość władzy cywilnej i wojskowej. Piłsudski przyjął tytuł Naczelnika Państwa. Podporządkował mu się także rząd lubelski. W warunkach trudnych do precyzyjnego oszacowania strat ludzkich i materiałowych z lat 1914-1918 rozpoczął się trudny i dramatyczny proces walki o granice i kształt ustrojowy odrodzonej Rzeczypospolitej.

Autor: dr hab. Piotr Szlanta

# data[].attributes.attachment_link.title
Polskie drogi ku niepodległości - wersja rozszerzona - Niepodległa - świętujmy razem!

# data[].attributes.attachment_link.description
W listopadzie 1918 roku, po 123 latach nieobecności na mapach politycznych Europy Polska odzyskała niepodległość. Stało się to głównie dzięki wytrwałości i ofiarności aktywnej części polskiego społeczeństwa, które w okresie niewoli przekazywało nowym generacjom młodych Polaków przywiązanie do języka i kultury narodowej. W latach pierwszej wojny światowej (1914-1918) wystąpiły sprzyjające okoliczności dla sprawy polskiej.

# data[].attributes.attachment_link.description
11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała uwolnionemu z twierdzy magdeburskiej Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową i naczelne dowództwo podległych jej wojsk polskich. Tego samego dnia Niemcy podpisały zawieszenie broni kończące działania bojowe Wielkiej Wojny. Po ponad 120 latach Polska odzyskiwała niepodległość.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Fragmenty gazety polonijnej „Nowy Świat" (Nowy Jork, USA) z dn. 11 XI 1928 r. dot. obchodów 10. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, IPN BU 2382/3036.

Kopie materiałów z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce (sygn. 780). Dokument w powiększeniu w załączonym pliku .pdf

Misja IPN

Misją Instytutu Pamięci Narodowej jest uczczenie wysiłku naszych przodków, którzy przed stu laty wywalczyli suwerenną Ojczyznę, dlatego przypomnieniu ich zmagań służą liczne działania podejmowane przez IPN w skali całego kraju oraz za granicą. Portal jest miejscem, w którym zebraliśmy wszystkie nasze inicjatywy wpisujące się w kalendarz obchodów 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości.

# data[].attributes.attachment_link.title
Fragmenty gazety polonijnej „Nowy Świat" (Nowy Jork, USA) z dn. 11 XI 1928 r. dot. obchodów 10. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, IPN BU 2382/3036.

# data[].attributes.attachment_link.description
Fragmenty gazety polonijnej „Nowy Świat" (Nowy Jork, USA) z dn. 11 XI 1928 r. dot. obchodów 10. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, IPN BU 2382/3036. - Dokumenty - Kopie materiałów z Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce (sygn. 780). Dokument w powiększeniu w załączonym pliku .pdf

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dziś 11 listopada - dzień zakończenia I wojny światowej i symboliczna data utworzenia wolnej II RP - jest świętowany z wielką pompą. Ale nie zawsze tak było. Oficjalnie ta data stała się świętem dopiero w 1937 roku. Jak zatem wcześniej obchodzono rocznice odzyskania przez Polskę niepodległości?
Fajerwerki, wojskowe defilady, marsze ludności cywilnej i powiewające na ulicach biało-czerwone flagi? Myli się ten, kto uważa, że taki sposób świętowania Dnia Niepodległości ma cokolwiek wspólnego z tradycją.

Obchody pierwszych rocznic utworzenia wolnej Polski nie były szczególnie huczne - ani nawet nie odbywały się 11 listopada. Zresztą samemu Piłsudskiemu niezbyt na tym zależało. Jak w takim razie wyglądały uroczystości z tej okazji w okresie międzywojennym?

Poczekajmy do niedzieli...

Przede wszystkim przez niemal dwie dekady od tej symbolicznej daty nie uważano jej za szczególnie istotną. W każdym razie nie na tyle, by uczynić ją dniem wolnym od pracy. Z tego powodu wszelkie obchody organizowano zazwyczaj w pierwszą niedzielę po 11 listopada (no chyba, że akurat święto wypadało w niedzielę, jak w 1923 roku).

Inna rzecz, że w pierwszych latach owe uroczystości miały charakter wojskowy. Przyjęło się tak po wydarzeniach z 1920 roku, gdy Piłsudskiego - przy okazji drugiej rocznicy uzyskania niepodległości - uhonorowano buławą marszałkowską (najbliższym niedzielnym terminem był 14 listopada). Towarzyszyły temu salwy armatnie i defilada wojskowa, można więc uznać, że była to pierwsza huczna impreza tego typu.

Dlaczego nie w pierwszą rocznicę? Historyk Andrzej Stawarz tłumaczy: „W 1919 roku nie było sprzyjającej sytuacji, by uczcić rocznicę odzyskania niepodległości, ponieważ trwały jeszcze wojny o granice Rzeczypospolitej".

Nieco bardziej „uroczysty" charakter 11 listopada zyskał po zamachu majowym. Sanacja doskonale rozumiała propagandowy potencjał tej daty. Odtąd więc starano się nadać obchodom charakter święta państwowego. Najpierw w 1926 roku Piłsudski ustanowił ten dzień wolnym od pracy (dla urzędników). W okólniku nawoływał:
Data powyższa winna pozostać w stałej pamięci społeczeństwa i utrwalić się w umysłach młodego pokolenia, które w zaraniu swego życia powinno odczuwać doniosłość i uroczystość tego pamiętnego dnia.
Cztery lata później w ślady Marszałka poszło Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, które zwolniło tego dnia uczniów od nauki, ponieważ 11 listopada „powinien być wykorzystywany do celów wychowawczego oddziaływania na młodzież w duchu obywatelsko-państwowym na tle wydarzeń dziejowych z tym dniem związanych".

Niepodległościowa propaganda

Jak owo „wychowawcze oddziaływanie" realizowano? Na placu Saskim (przemianowanym potem na Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego) organizowano oficjalne defilady wojskowe. Później parady przeniesiono na Pole Mokotowskie. Sam Marszałek uczestniczył w nich do 1934 roku, choć podczas tej ostatniej uroczystości był już mocno schorowany. Z kolei jego ukochana klacz Kasztanka po raz ostatni zaprezentowała się w 1927 roku. Andrzej Stawarz relacjonuje:
Od 1926 roku obchody centralne rocznicy odzyskania niepodległości służyły utrwalaniu kultu Józefa Piłsudskiego oraz popularyzowaniu legendy legionowej. Weszło też do zwyczaju obdarowywanie Marszałka, także przez gości zagranicznych, okolicznościowymi prezentami (np. szablami), dyplomami, a także honorowanie go odznaczeniami obcych państw. Równocześnie coraz więcej organizacji propaństwowych, w tym młodzieżowych, włączało się do udziału w obchodach Święta Niepodległości w wielu miejscowościach całego kraju.
Po śmierci Piłsudskiego tradycję wojskowych uroczystości podtrzymano - ostatecznie rocznice niepodległości miały służyć również „chwaleniu się" obronnym potencjałem państwa. Mimo to dopiero 23 kwietnia 1937 roku Sejm RP uchwalił, że 11 listopada:
jako rocznica odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego i jako dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Naczelnego w walkach o wolność Ojczyzny - jest uroczystym Świętem Niepodległości.
Polonia się cieszy

Zdecydowanie bardziej nowocześnie wyglądały za to obchody niepodległości za granicą. Polonia nie mogła bowiem przepuścić takiej okazji do świętowania. I tak na przykład - jak anonsował polonijny „Nowy Świat" - w niedzielę 11 listopada 1928 roku z okazji 10-lecia wyzwolenia Polski w Mecca Auditorium przy 133 West 55 zorganizowano uroczystość, pod czas której przemawiał konsul generalny i „inni wybitni obywatele" (m.in. pułkownik R. Rómmel oraz niejaki mecenas Sapiński). Całość uświetniły występy orkiestry i chóru „Echo" wykonującego pieśni okolicznościowe.

Kanadyjska gazeta „Związkowiec" co roku poświęcała kolejnym rocznicom obszerne artykuły. Poselstwo RP w Rio de Janeiro 14 listopada 1929 roku przesłało nawet radiotelegram z informacją o obchodach rocznicy w Brazylii! Jak donoszono (zachowana pisownia oryginalna):
Program wypelnily dwa przemuwienia, produkcje muzykalno-wokalne STOP wakademji, kturej przewodniczyl wiceprezydent republiki dr Mello Vianna, wzieli udzial przedstawiciele poselstwa Rzeczpospolite,j prezydenta oraz rzady Brazyliji, korpusu dyplomatycznego kolonji polskiej oraz kilkaset osub swiata brazylijskiego.
Wybuch II wojny światowej przerwał tę rodzącą się tradycje. Po raz ostatni na terenach kontrolowanych przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego oficjalne obchody zorganizowano w 1944 roku. I tym razem uroczystości miały charakter propagandowy: miały pomóc w zdobyciu zaufania Polaków do nowych rządów.

Jednak już w 1945 roku niepodległość (jako Narodowe Święto Odrodzenia Polski) zaczęto czcić zupełnie innego dnia - 22 lipca. Dr Stawarz podsumowuje: „W okresie II wojny światowej oraz po jej zakończeniu, potajemnie starano się kontynuować tradycje obchodów 11 listopada. Oficjalnie święto przywrócono w 1989 roku".

Bibliografia:

1. Fragment gazety polonijnej „Związkowiec" (Toronto, Kanada) nr 11 z listopada 1933 r. dot. obchodów 15. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, IPN BU 3726/11.

2. Fragmenty gazety polonijnej „Nowy Świat" (Nowy Jork, USA) z dn. 11 XI 1928 r. dot. obchodów 10. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, IPN BU 2382/3036.

3. W. Kowalski, 80 lat temu odbyły się pierwsze obchody Święta Niepodległości, Dzieje.pl (dostęp: 10.11.2019).

4. Radiotelegram z informacją o obchodach 11 Listopada w Brazylii przesłany przez Poselstwo RP w Rio de Janeiro w dn. 14 XI 1929 r., IPN BU 2379/6.

5. A. Stawarz, Rocznice odzyskania niepodległości w okresie międzywojennym, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, 2013.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak 100 lat temu Polacy obchodzili Święto Niepodległości?

# data[].attributes.attachment_link.description
Dziś 11 listopada - dzień zakończenia I wojny światowej i symboliczna data utworzenia wolnej II RP - jest świętowany z wielką pompą. Ale nie zawsze tak było. Oficjalnie ta data stała się świętem dopiero w 1937 roku. Jak zatem wcześniej obchodzono rocznice odzyskania przez Polskę niepodległości?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ZAGRAJ NA 15. PRZYSTANKU NIEPODLEGŁOŚĆ I UDAJ SIĘ W PODRÓŻ DO ZŁOTYCH LAT RADIA!

W tym roku główną atrakcją 15. edycji Przystanku jest gra online „Tak zmienił się świat", której rozgrywki będą odbywać się w dniach 11-15 listopada 2020. Zagrać można będzie od 11 listopada poprzez aplikację internetową przystanekniepodleglosc.muzhp.pl.

Tematem przewodnim gry będą przemiany komunikacyjne i kulturowe na początku XX wieku, a celem pokazanie, jak radio zmieniło życie społeczeństwa i w jaki sposób dzięki nowoczesnej technice otworzyła się dostępność informacji, oferty edukacyjnej, kulturalnej i sportowej w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

Zdobywcy najlepszych wyników w trakcie rozgrywek między 11 a 15 listopada 2020 zostaną docenieni atrakcyjnymi nagrodami. Po 15 listopada, również będzie można zagrać, jednak te rozgrywki online nie będą już nagradzane.

Uzupełnieniem gry będzie dostępny na stronie MHP quiz tematyczny „Co Ty wiesz o radiu?".

FABUŁA i OPIS GRY
Oto rodzina Marcińskich. W czterech pokojach na drugim piętrze warszawskiej kamienicy mieszkają: Adam Marciński, jego żona Anna, dzieci Janek i Zosia, dziadek Wojciech z babcią Marią, kot Florek i kanarek Ptyś. Każdy z członków rodziny ma swoje zainteresowania, przyzwyczajenia i potrzeby. Dziadek nie wyobraża sobie dnia bez porcji codziennych informacji, Maria uwielbia chodzić do teatru, Adam z Anną chętnie odwiedzają warszawskie kabarety, Janek należy do harcerstwa, uwielbia grać w piłkę nożną, a Zosia najchętniej cały dzień poświęciłaby lekturze.

Pewnego dnia w domu pojawia się cudowny wynalazek - magiczne pudełko. Uczestnicy gry „Tak zmienił się świat" będą mogli śledzić codzienność rodziny Marcińskich. Rozwiązując kolejne zadania będą mogli zajrzeć do kolejnych pokoi mieszkania na drugim piętrze.

Jak zmieniło się życie państwa Marcińskich, kiedy w domu pojawiło się radio? Czy uda im się pogodzić własne upodobania z zainteresowaniami pozostałych członków rodziny? Może będą to czwartkowe spektakle radiowego Teatru Wyobraźni lub koncerty muzyczne. Które z transmitowanych wydarzeń przykują do odbiornika całą rodzinę - uroczystości państwowe czy imprezy sportowe? Może Adam i Anna, zamiast wychodzić wieczorem do kabaretu zostaną w domu i będą się dobrze bawić z artystami „Wesołej Lwowskiej Fali".

Odpowiedzi na te i inne pytania będzie można znaleźć towarzysząc rodzinie Marcińskich i uczestnicząc w grze „Tak zmienił się świat". Wówczas również każdy odpowie bezbłędnie na pytania quizu „Co ty wiesz o radiu?" zamieszczonego na stronie internetowej Muzeum Historii Polski.

JAK GRAĆ?
Aby rozpocząć grę, należy zalogować się poprzez aplikację internetową przystanekniepodleglosc.muzhp.pl
Aplikacja internetowa jest jednocześnie kartą gry - tam wyświetlają się zadania dla grających online, a także mapa terenu gry w przestrzeni miejskiej.
Wiek uczestników gry: 12+

ZALOGUJ SIĘ I GRAJ, GDZIE CHCESZ I KIEDY CHCESZ: przystanekniepodleglosc.muzhp.pl
ZAPRASZAMY OD 11 LISTOPADA - ZAGRAJ I ŚWIĘTUJ Z MUZEUM HISTORII POLSKI ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI!

Organizator: Muzeum Historii Polski
Darczyńca: Fundacja PGNiG im. Ignacego Łukasiewicza
Partner: Polskie Radio SA
Patroni medialni: TVP3 Warszawa, TVP Kultura, Polska Agencja Prasowa, Polska The Times, Nasze Miasto, dzieje.pl, interia.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
ZAGRAJ NA 15. PRZYSTANKU NIEPODLEGŁOŚĆ I UDAJ SIĘ W PODRÓŻ DO ZŁOTYCH LAT RADIA! W tym roku główną atrakcją 15. edycji Przystanku jest gra online „Tak zmienił się świat", której rozgrywki będą odbywać się w dniach 11-15 listopada 2020. Zagrać można będzie od 11 listopada poprzez aplikację internetową przystanekniepodleglosc.muzhp.pl.

# data[].attributes.attachment_link.title
Historia niepodległości Polski - zobacz animację | OnetNews

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gdy w 1795 roku doszło do III rozbioru, Polska została wymazana z mapy świata. Dopiero 123 lata później, w listopadzie 1918 roku kraj odzyskał niepodległość. Nie oznaczało to jednak końca walk o odbudowę kraju. Proces kształtowania granic trwał do 1923 roku i okupiony był ciężkimi walkami.

Droga do niepodległości

Droga Polski do niepodległości była długa i ciężka. Mimo licznych powstań, wielu stoczonych bitew i oporu przeciwko zaborcom, dopiero w 1914 roku pojawiła się nadzieja na faktycznie odzyskanie kraju. W trakcie I wojny światowej po dwóch przeciwnych stronach stanęli dwaj zaborcy - Niemcy i Rosja, a Austro-Węgry, trzeci z zaborców, targane wewnętrznymi sporami i słabościami zaczynały tracić kontrolę nad zajmowanymi ziemiami.

Już od pierwszych miesięcy Wielkiej Wojny na terenach dawnego Państwa Polskiego zaczęły ożywiać się różne organizacje polityczne i niepodległościowe, oraz formacje paramilitarne. Działania te były koordynowane lokalnie, ale nie istniał żaden centralny plan odzyskania niepodległości.

W pierwszych latach wojny sytuacja międzynarodowa chociaż ogólnie dawała szansę na zmiany, nie stwarzała realnych okazji do rozpoczęcia działań. Dopiero pod koniec 1916 roku zaczęło się to zmieniać. W grudniu car Mikołaj II ogłosił zamiar stworzenia wolnego Państwa Polskiego. Chociaż było to zagranie czysto propagandowe, mające na celu zachęcenie ludności do walki z Niemcami, był to również sygnał, że sprawa Polski nie została zapomniana.

W styczniu 1917 roku prezydent Stanów Zjednoczonych, Woodrow Wilson po raz pierwszy oficjalnie zasugerował, że jednym z warunków nowego, powojennego ładu musi być utworzenie niepodległej Polski. W marcu Roman Dmowski przekazał przedstawicielom Ententy memoriał w którym wymienił tereny, które miałyby wejść pod kontrolę Polski. Działania te sprawiły, że kolejne państwa zaczęły angażować się w sprawę odzyskania niepodległości przez nasz kraj.

4 czerwca 1917 roku we Francji utworzono pierwsze oddziały Wojska Polskiego. Miały one walczyć po stronie Ententy z Niemcami, a po uzyskaniu niepodległości, miały zasilić Polskie Siły Zbrojne. Równocześnie oddziały składające się z Polaków zaczęto formować w Austro-Węgrzech na bazie działających już od początku wojny formacji - Legiony Polskie. Niestety szybko je rozwiązano, kiedy ich członkowie odmówili złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec w lipcu 1917 roku (tzw. Kryzys przysięgowy).

Większość żołnierzy trafiła do obozów dla internowanych oraz więzień. Równocześnie Józef Piłsudski, będący jedną z najbardziej wpływowych postaci w Legionach został aresztowany i przewieziony do twierdzy w Magdeburgu, w której przebywał do listopada 1918 roku. We wrześniu 1917 roku powołana została na terenach Królestwa Polskiego, będącego pod kontrolą Niemiec tzw. Rada Regencyjna, sprawująca władzę tymczasową. Jej głównym celem miało być uspokojenie nastrojów społecznych i odsunięcie groźby powstania.

W styczniu 1918 roku do grona orędowników powstania wolnego państwa Polskiego dołączył premier Wielkiej Brytanii, David Lloyd George. Równocześnie prezydent Wilson ponownie w orędziu noworocznym stwierdził, że należy utworzyć wolną Polskę.

Odzyskanie niepodległości

Coraz bardziej niekorzystna sytuacja Niemiec na frontach jesienią 1918 roku, oraz problemy z utrzymaniem kontroli nad terenami zamieszkanymi przez Polaków sprawiały, że szanse na odzyskanie niepodległości przy wsparciu Ententy były coraz większe. Punktem kulminacyjnym był 7 października 1918 roku, kiedy Rada Regencyjna ogłosiła manifest proklamujący odbudowanie Państwa Polskiego.

Wraz z rozpadem Austro-Węgier 16 października, na terenach dawnego zaboru Austriackiego zaczęły coraz aktywniej działać organizacje proniepodległościowe. 19 października powołana została Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego, a 28 października Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, kierowana przez Wincentego Witosa.

Ich członkowie rozpoczęli formowanie lokalnych struktur państwowych i oddziałów wojskowych, które zaczęły przejmować kontrolę nad kolejnymi miastami na terenie Galicji. 1 listopada we Lwowie doszło do walk między Polakami a Ukraińcami. Był to początek długiego procesu kształtowania wschodniej granicy kraju.

10 listopada Józef Piłsudski po opuszczeniu twierdzy w Magdeburgu przyjechał do Warszawy i nawiązał współpracę z Radą Regencyjną, która 11 listopada przekazała mu pełnię władzy nad odtwarzanymi oddziałami Wojska Polskiego. Tego samego dnia Niemcy skapitulowały, kończąc tym samym I wojnę światową. 14 listopada Piłsudski otrzymał pełną władzę cywilną, dzięki czemu możliwe stało się utworzenie nowych władz. 16 listopada do państwa Ententy wysłana została notyfikacja ogłaszająca powstanie niepodległego Państwa Polskiego.

Kształtowanie granic

Chociaż formalnie proklamowano niepodległość, a w Warszawie zaczęły powstawać władze państwowe, problemem było ustalenie granic nowego kraju. Przez kolejnych kilka lat młode władze Państwa Polskiego starały się zapanować nad procesem ustalania granic Polski. Nie obyło się jednak bez walk.

W grudniu 1918 roku w Wielkopolsce wybuchło Powstanie wielkopolskie, które doprowadziło do ustalenia zachodniej granicy młodego państwa. O kształcie granicy wschodniej zadecydowały walki stoczone początkowo z oddziałami ukraińskimi oraz litewskimi a ostatecznie z bolszewicką Rosją. W 1920 roku na mocy plebiscytu ustalono, że Warmia i Mazury znajdą się pod kontrola Niemiec. Tym samym Polska otrzymała bardzo ograniczony dostęp do morza. Ostateczny kształt wschodniej granicy Polski ustalono 15 marca 1923 roku.

Granica południowa na Śląsku wytyczona została dopiero 16 lipca 1922 roku na mocy porozumienia polsko-niemieckiego, będącego skutkiem trzech powstań śląskich. Wcześniej Śląsk Cieszyński, zamieszkany w znacznej części przez Polaków został przyznany Czechosłowacji na mocy postanowień konferencji w Spa w dniach 5 - 16 lipca 1920 roku.

Niepewna przyszłość

Polska po odzyskaniu niepodległości ostatecznie objęła obszar 388 tyś. km², zamieszkany przez 27 mln osób, z których zaledwie 69 % było Polakami. Kraj był wyniszczony nie tylko zaborami oraz I wojną światową, ale również ciężkimi walkami granicznymi.

Praktycznie wszystko trzeba było budować od podstaw, zwłaszcza, że tereny należące do poszczególnych zaborców posiadały zupełnie inną infrastrukturę. Niestety ciężka praca wykonana przez pełnych nadziei i determinacji Polaków legła w gruzach 1 września 1939 roku wraz z wybuchem II wojny światowej.

Mimo kolejnej klęski, w 1945 roku Polska ponownie wróciła na mapę Europy, jednak dopiero w 1990 roku kraj odzyskał pełną wolność i niepodległość.

# data[].attributes.attachment_link.title
Odzyskanie niepodległości przez Polskę w 1918 roku - SmartAge.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Gdy w 1795 roku doszło do III rozbioru, Polska została wymazana z mapy świata. Dopiero 123 lata później, w listopadzie 1918 roku kraj odzyskał niepodległość. Nie oznaczało to jednak końca walk o odbudowę kraju. Proces kształtowania granic trwał do 1923 roku i okupiony był ciężkimi walkami. Droga Polski do niepodległości była długa i ciężka.