# data[].attributes.headline
1- Hirien hazkundearen arrazoiak. (62.orrialdea)

# data[].attributes.subject
1- Hirien hazkundearen arrazoiak. (62.orrialdea)

# data[].attributes.body
Europa eremu landatarra zen eta biziraupeneko ekonomia zuen. 1000.urtetik aurrera arriskuak desagertzen joan ziren (bikingoen inbasioak, jaun feudalen arteko gerrak...), merkataritza igo eta hiriak handitu ziren.

# data[].attributes.body
Europako klima hobetu egin zen, eta, horri esker, nekazaritza hedatu zen eta teknika berriak sortu ziren:

Nekazaritza tresnak hobetzea. Golde belarriduna eta arnes berriak sortu ziren.

Laborantza-metodo berria. Hiru urteko txandaketa erabili zuten, horri esker, lur-eremu txikiagoa uzten zen lugorrian.

Haize- eta ur-erroten orokortzea. Antzinatik ezagutzen ziren errotak eta ehizatzeko lanak erraztu ziren.

# data[].attributes.headline
1.3 Hirien hazkundearen arrazoiak. Biztanleria handitu. (62.orrialdea)

# data[].attributes.subject
1.3 Hirien hazkundearen arrazoiak. Biztanleria handitu. (62.orrialdea)

# data[].attributes.body
Nekazaritza sustatu egin zenez, biztanleria hobeto elikatzen zirenez, gaixotasun gutxiago zeuden eta heriotzak jeitsi egin ziren. Horren ondorioz, Europako biztanleria asko handitu zen.

Jende askok eskatu zuen lehen abandonatutako lurrak berriz landu ahal izatea eta landutako lurren azalera asko handitu zen.

Landa-eremuetako biztanlelria-hazkundeak nekazariak hirietara emigratzera bultzatu zuten.

# data[].attributes.headline
1.4 Hirien hazkundearen arrazoiak. Nekazaritza soberak. (62.orrialdea)

# data[].attributes.subject
1.4 Hirien hazkundearen arrazoiak. Nekazaritza soberak. (62.orrialdea)

# data[].attributes.body
Nekazaritza-soberakinak sortu ziren, merkatuan saltzeko. Horren truke, armak luxuzko objektuak, tresnak... erosten zituzten. Produktu-truke horrek merkataritza eta artisautza-ekoizpena suspertu zituen. Merkatari, artisau eta nekazari emigratuak hiri edo burguetan ezarri ziren eta biztanleei burges esan zieten.

# data[].attributes.body
Merkatuan nekazaritzako produktu gehiago zeuden eta horren ondotioz, garraioan eta ordainketa-sistemetan izandako berrikuntza truke batzuk sustatu zituzten:

Garraioak: lepokoak eta ferrak gehiago erabiltzen hasi ziren.

Merkataritza: merkataritza teknika batzuk hobetu ziren (kanbio-letrak).

Merkataritza distantzia desberdinetan garatu zen. Gertukoa, landa eremua zen. Distantzia ertainekoa, herrien eta hirien artean egiten ziren azkokak eta trukeak ziren. Eta urrunekoak, berrikuntza garrantzitsuena zen, Ekialde Urrunera joaten ziren.

# data[].attributes.headline
2.2 Merkataritza. 3 bide nagusiak. (64.orrialdea)

# data[].attributes.subject
2.2 Merkataritza. 3 bide nagusiak. (64.orrialdea)

# data[].attributes.body
3 bide nagusi zeuden:

Mediterraneoko ibilbideak Europa Bizantziar Inperioarekin eta Ekialde Hurbilearekin lotzen zituen. Europarrek luxuzko produktuak inportatzen zituzten.

Atlantikoko eta Baltikoko ibilbideak Lisboatik eta Kantauriko portu gazteluetatik Hansako hiritetaraino hartzen zuen. Gatza, artilea, ardoa, larruak anbarra zura eta garia garraiatzen zuten.

Lehorreko ibilbide nagusiek Mediterraneoko portuak iparraldeko portuekin lortzen zituzten.

# data[].attributes.headline
3.2 Hirien zatiak. Kaleak. (66.orrialdea)

# data[].attributes.subject
3.2 Hirien zatiak. Kaleak. (66.orrialdea)

# data[].attributes.body
Kaleak orokorrean bihurriak eta estuak ziren, zikinak eta estoldegi gabe.

Binztanleria auzoetan biltzen zen, erlijioaren arabera (jadutegia, mairu-auzoa...) edo lanbideen arabera.

# data[].attributes.headline
2.3 Merkataritza. Nola sortu zen banka? (64.orrialdea)

# data[].attributes.subject
2.3 Merkataritza. Nola sortu zen banka? (64.orrialdea)

# data[].attributes.body
Merkataritzaren gorakadak finantza-tresna berriak sortzera bultzatu zuen. Hiri askok dirua egin zuten eta horren ondorioz, diru-trukatzaileak sortu ziren.

Bidaiak arriskutsuak ziren eta ez zenez komeni dirua gainean eramatea, kanbio-letrak sortu ziren.

Sarritan, partikularrek edo sozietateek merkataritza-maileguak ematen zituzten, merkatarien espedizioak finantzatzeko.

# data[].attributes.headline
3.1 Hirien zatiak. Kokapena eta harresiak. (66.orrialdea)

# data[].attributes.subject
3.1 Hirien zatiak. Kokapena eta harresiak. (66.orrialdea)

# data[].attributes.body
Komunikazio bideetatik eta baliabideetatik (ura, lur onak, gatza, meategiak...) gertu kokatzen dira.

Hiriak harresiz inguratuta egoten zen. Harresien barruan, elizak/katedralak, jauregiak, azokak, ospitala, lonja, unibertsitatea, plaza, errebalak... zeuden.

# data[].attributes.headline
3.3 Hirien zatiak. Gobernua. (66.orrialdea)

# data[].attributes.subject
3.3 Hirien zatiak. Gobernua. (66.orrialdea)

# data[].attributes.body
Biztanleek beren magistratuak hautatzen zituzten, finantzez, ordenaz eta justiziaz arduratzeko. Magistratuen burua alkatea zen. Udaletxean biltzen ziren, eta hor gordetzen ziren hiriko zigilua, zutoihala, artxiboa eta altxorra.

# data[].attributes.headline
5.3 Nork agintzen zuen Erdi Aroan? Kuria (Errege Kontseilua) (70.orrialdea)

# data[].attributes.subject
5.3 Nork agintzen zuen Erdi Aroan? Kuria (Errege Kontseilua) (70.orrialdea)

# data[].attributes.body
Gobernatzeko, monarkek Errege Kontseiluaren (kuria) laguntza zuten. Xll.mendetik aurrera, monarkek burgesak gonbidatu zituzten kontseilura.

Hiru estamentuek monarkarekin egiten zituzten bilerei gorte edo parlamentu esaten zitzaien. Monarkek, eskaerak eta kexak entzutearen truke, diru-laguntza lortu nahi zituen.

Burgesek, monarkek beraien eskaeren aldeko botoa eman ondoren ematen zien diru-laguntza.

# data[].attributes.body
Gizarte-talde berria sortu zen, burgesia. Burgesia barruan bi talde zeuden, goi-burgesia (merkatari handiak eta bankariak) eta behe-burgesia (artisauak eta merkatari txikiak).

Burgesiaz gain, Erdi Aroko hirietan, nobleak, klerikoak eta gerri xeheko jende asko bizi zen (mirabeak eta eskaleak).

Artisauak lanbideen gremiotan antolatzen ziren. Lantegi txikiak izaten ziren maisu artisau baten jabetzakoak. Maisuek, ofizialen eta ikastunen laguntza izaten zuten, soldata baten truke.

Gremio guztiek oso prestakuntza-sistema zurruna zuten. Artisaua izateko ikastuna izan behar zen gero ofiziala eta azkenen proba bat izan ondoren maisu lana. Gremioek kofradiak ere sortzen zituzten.

# data[].attributes.headline
5.2 Nork agintzen zuen Erdi Aroan? Hiri-gutunak (70.orrialdea)

# data[].attributes.subject
5.2 Nork agintzen zuen Erdi Aroan? Hiri-gutunak (70.orrialdea)

# data[].attributes.body
Burgesiaren laguntza lortzeko, errege-erreginak legeak edo hiri-gutunak sinatu zituzten. Hiriei pribilegioak edo foruak ematen zitzaizkien eta bertako biztanleak askeak ziren. Lege berriek, hirikoei abantaiak ematen zizkioten.

Horren truke, burkesek ordaindutako zergek aukera eman zieten monakei soldadu mertzenarioak eta erresuma hobeto administratzeko funtzionarioak kontratatzeko.

# data[].attributes.body
Gaixotasun horregatik ondorio larriak izan ziren Europak beste hiru faktorerekin batera:

XlV. mendean, gerra ugari gertatu ziren. Horren ondorioz hildako asko eta ekonomia-galera handiak izan ziren.

Lurren zati handi baten produktibitatea txikitu egin zen.

Izotz Aro Txikia hasi zen. Izotzaldi, txingor eta euri asko izan ziren, eta, horren ondorioz, uztak galdu ziren eta gosetea gertatu zen.

# data[].attributes.headline
5.1 Nork agintzen zuen Erdi Aroan? (70.orrialdea)

# data[].attributes.subject
5.1 Nork agintzen zuen Erdi Aroan? (70.orrialdea)

# data[].attributes.body
Xll.menderarte erregea jaun feudal boteretsuena zen. Bere lurrak zituen (koroaren lurrak), eta ez zituen feudoak kontrolatzen.

Monarkek burgesiaren babesa behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko, erresumaren lurralde-batasuna bermatzeko eta monarkia nazionalak eratzeko.

Burgesek babesa behar zuten jaun feudalen kontra. Hirietako gobernuak kontrolatu nahi zituzten eta monarken erabaki politikoetan eragin ere.

# data[].attributes.body
Izurrite Beltza 1348. urtearen inguruan iritsi zen Europara, Asiatik. Gaixotasun infekzioa zen, eta ez zekiten nola hedatzen zen eta zerk eragiten zuen.

Gaixotasun hori arkakusoen ziztaden bidez transmititzen zen eta oso hilkorra zen. Sintomak nagusiak hauek ziren: sukarra, arnasketa- eta zirkulazio-arazoak, eta azalak kolore beltza hartzea. Horregatik esaten zitzaion Izurrite beltza.

# data[].attributes.body
Ondorioak demografian. Izurri beltzak Europako bizitanleriaren % 30-40 heriotza eragin zituen. Biztanleria gutxitu egin zen.

Ondorioak ekonomian. Biztanleria murriztean, geldialdia gertatu zen artisautzan eta merkataritzan. Laborantza-lurrak abandonatu zituzten eta nekazaritza-ekoizpenak behera egin zuen.

Ondorioak gizartean. Jaun askok zergak igo zituztenez, jaunen aurkako matxinada asko gertatu ziren. Artisautzako eta merkataritzako jarduerek behera egin zutenez hiri-matxinada gertatu ziren.

Ondorioak pentsamoldean. Zenbait taldek pentsatu zuten izurria Jainkoaren zigorra zela eta beren erlijio-fanatismoa erakutsi zuten. Heriotzaren dantzak antzezten zituzten, gizarte talde guztiak beste mundura joango zirela irudikatzeko.