# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De meeste kinderen hebben één moedertaal. Sommige kinderen groeien op met meer dan één taal, bijvoorbeeld omdat hun moeder Nederlands is en hun vader Spaans. Of omdat er thuis Arabisch wordt gesproken en op school Nederlands. In Friesland krijgen veel kinderen zowel Fries als Nederlands met de paplepel ingegoten. Hoe is het om tweetalig te zijn? Wat zijn de voor- en nadelen van meertaligheid? In welke taal droom je als je tweetalig bent?

# data[].attributes.attachment_link.description
De meeste kinderen hebben één moedertaal. Sommige kinderen groeien op met meer dan één taal, bijvoorbeeld omdat hun moeder Nederlands is en hun vader Spaans. Of omdat er thuis Arabisch wordt gesproken en op school Nederlands. In Friesland krijgen veel kinderen zowel Fries als Nederlands met de paplepel ingegoten.

# data[].attributes.body
Op deze pagina voor leerkrachten worden de verschillen tussen een taalontwikkelingsstoornis (hierna: TOS) en een taalachterstand uitgelicht, waarbij specifiek aandacht is voor het in kaart brengen van deze verschillen bij meertalige kinderen. Daarnaast worden taalstimulerings- en interventiemogelijkheden bij taalproblemen van meertalige kinderen besproken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Introductie
Op deze pagina voor leerkrachten worden de verschillen tussen een taalontwikkelingsstoornis (hierna: TOS) en een taalachterstand uitgelicht, waarbij specifiek aandacht is voor het in kaart brengen van deze verschillen bij meertalige kinderen. Daarnaast worden taalstimulerings- en interventiemogelijkheden bij taalproblemen van meertalige kinderen besproken. Op deze manier hoopt deze pagina een bijdrage te leveren aan de verdieping en de verbreding van kennis omtrent TOS en taalachterstand bij meertalige kinderen. Bovendien hoopt de pagina handvatten te bieden voor taalstimuleringsmethoden en interventiemogelijkheden, zodat leerkrachten deze adequaat in kunnen zetten in de klas.

TOS versus taalachterstand
Een TOS wordt in de richtlijn Logopedie bij taalontwikkelingsstoornissen (Nederlandse Vereniging voor Logopedie en Foniatrie (NVLF), 2017) gedefinieerd als ''een neurobiologische ontwikkelingsstoornis van genetische oorsprong die gekenmerkt wordt door een taalontwikkeling die beduidend achterblijft bij die van leeftijdgenoten, met inbegrip van de normale interindividuele variaties daarin, binnen de regionale en sociale variëteit van de taal die het kind aan het verwerven is'' (Gerrits, Beers, Bruinsma, & Singer, 2017). Een taalachterstand, daarentegen, wordt 'alleen' beschouwd als een taalontwikkeling die achterblijft ten opzichte van leeftijdgenoten (NVLF, 2017).
Een taalachterstand kan verschillende oorzaken hebben, waaronder een TOS. Dit betekent dat een taalachterstand mogelijk veroorzaakt wordt door de aanwezigheid van een onderliggende TOS. Echter, dit hoeft absoluut niet het geval te zijn. Een taalachterstand wordt ook regelmatig veroorzaakt door een blootstellingsachterstand, die omschreven wordt als ''een taalachterstand die veroorzaakt wordt door onvoldoende (kwalitatieve) blootstelling aan taal vanuit de omgeving'' (NVLF, 2017, p. 16). De begrippen 'TOS', 'taalachterstand' en 'blootstellingsachterstand' worden regelmatig door elkaar gebruikt: een TOS en een taalachterstand kunnen gezamenlijk voorkomen (de taalachterstand vloeit voort uit de TOS), maar hanteren verschillende definities en kunnen dus niet als synoniemen gebruikt worden.

TOS bij meertalige kinderen
Een groeiend aantal kinderen in Nederland is meertalig, waardoor ze opgroeien met Nederlands en een andere taal of meerdere andere talen (Koninklijke Kentalis, z. j.). Deze meertalige kinderen worden minder vaak blootgesteld aan input van het Nederlands ten opzichte van eentalige Nederlandse kinderen, waardoor ze een taalachterstand in het Nederlands kunnen ontwikkelen (Boerma & Blom, 2016).
Taalproblemen van meertalige kinderen met een taalachterstand vertonen op het eerste gezicht veel overeenkomsten met taalproblemen van meertalige kinderen met een TOS. Zo hebben beide groepen kinderen onder andere moeite met de morfosyntactische aspecten van het Nederlands (Julien, 2008). Hierdoor is het in de praktijk vaak moeilijk om vast te stellen of de taalproblemen van een meertalig kind voortvloeien uit een TOS of uit een taalachterstand. Dit kan als gevolg hebben dat een eventuele TOS niet opgemerkt wordt (onderdiagnose) of juist dat taalproblemen als gevolg van een taal-/blootstellingsachterstand per definitie toegedicht worden aan een TOS (overdiagnose) (Boerma & Blom, 2016). Echter, Julien (2008) rapporteert ook dat meertalige kinderen met een TOS bepaalde symptomen hebben die verschillen van de tijdelijke problemen met het Nederlands van veel meertalige kinderen. Zo wordt gezien dat kinderen met een TOS bijvoorbeeld pas op zeer late leeftijd hun eerste woorden spreken, fonologische problemen hebben en een kleine passieve en actieve woordenschat hebben (Julien, 2008). Daarnaast kunnen blijvende problemen in de werkwoordsvervoeging in het Nederlands een indicatie voor een TOS zijn (De Jong, Orgassa, & Çavuş, 2007).
Als bovenstaande problemen zich voordoen in alle talen die een meertalig kind spreekt of waar een meertalig kind aan blootgesteld wordt, is dat reden om te denken aan een TOS (Boerma & Blom, 2016). Om te kunnen differentiëren tussen meertalige kinderen met een TOS en meertalige kinderen met een taalachterstand in de ontwikkeling van het Nederlands, is het erg belangrijk om alle talen van het kind grondig in kaart te brengen en gedegen diagnostisch onderzoek uit te laten voeren (Blumenthal, 2012; Julien, 2008). Hierbij is het uitvoeren van een spontane taalanalyse in alle gesproken talen een waardevolle toevoeging om een beeld te krijgen van de productieve taalvaardigheden per gesproken taal (Julien, 2007). Onder de kopjes 'TOS & Meertaligheid - Diagnostische materialen' en 'TOS & Meertaligheid - Protocol analyse op audiologische centra' is meer informatie te vinden over het diagnostisch taalonderzoek bij meertalige kinderen.

Taalstimulerings- en interventiemogelijkheden voor de leerkracht
Voordat eventueel de vervolgstap voor het uitvoeren van diagnostisch onderzoek wordt overwogen, is het van belang om de taalontwikkeling in het Nederlands van een meertalig kind goed te monitoren. Bij kinderen die het Nederlands als tweede taal leren en die een normale taalontwikkeling doormaken in de moedertaal, zijn de problemen in het Nederlands vaak tijdelijk en is er geen sprake van een TOS. Indien een kind na anderhalf jaar veelvuldige blootstelling aan het Nederlands nog steeds veel problemen heeft met de Dagelijkse Algemene Taalvaardigheden (DAT), is diagnostiek en eventueel behandeling gewenst (Julien, 2008). In zo'n geval kan er sprake zijn van een TOS, vooral als de taalontwikkeling in de moedertaal ook niet leeftijdsadequaat verloopt. Bij zorgen over de taalontwikkeling van een meertalig kind is het goed om deze zorgen met ouders te delen: herkennen zij de problemen die geschetst worden? Nadien kan, indien gewenst en alle partijen hier achter staan, hulp ingeschakeld worden voor verder onderzoek en eventuele begeleiding/behandeling door een logopedist.
Om de taalontwikkeling in het Nederlands verder te stimuleren, is het van belang om tijdens de lessen op school aandacht te besteden aan het verbeteren van de taalvaardigheid van een meertalig kind. Uit het promotieonderzoek van Keegstra (2010) is gebleken dat meertalige kinderen veel baat hebben bij taalstimulering en vaste taalstimuleringsprogramma's. Het toepassen van de VAT-principes (Volgen, Aanpassen, Toevoegen) uit het Hanen-programma is een goede methode om het taalaanbod in het Nederlands te vergroten en te verbeteren (Julien, 2008; Pepper & Weitzman, 2009). Deze principes worden als volgt beschreven (Julien, 2008):

Volgen: de gesprekspartner wacht op het moment dat een kind initiatief neemt in een gesprekje, luistert naar het kind en haakt daarna in op wat het kind gezegd heeft. Het kind voelt zich hierdoor vrij om zich te uiten en voelt zich begrepen;

Aanpassen: de gesprekspartner past zijn of haar taalaanbod aan de taal van het kind aan en houdt rekening met wat het kind kan begrijpen;

Toevoegen: de gesprekspartner voegt een klein gedeelte taal toe aan het gesprek dat past bij het niveau en de belevingswereld van het kind, zodat de taal van het kind gestimuleerd wordt.

Deze principes kunnen in de klassensituatie heel goed toegepast worden tijdens het vrij spelen, tijdens het zingen van liedjes en het vertellen van rijmpjes en tijdens het voorlezen van een verhaal (Julien, 2008). Ook in een gesprekje tussen de leerkracht en het kind, bijvoorbeeld na een klassikale instructie, kan de leerkracht terugkomen op de instructie en de VAT-principes toepassen om het kind extra individueel taalaanbod en taalaanbod op maat te geven (Van den Dungen & Verboog, 2005). Daarnaast wordt het aangemoedigd om de woordenschat van het kind te vergroten, uit te breiden en te verdiepen. Dit kan eveneens met behulp van de VAT-principes. Door nieuwe woorden in een thema aan te bieden en de nieuwe woorden concreet te maken in een spel, ervaart het kind het woord veel beter en kan hij of zij het zich sneller eigen maken (Van den Dungen & Verboog, 2005).
Indien een logopedist betrokken is bij de begeleiding en de behandeling van het kind, kan zij ook nog extra en concrete tips geven voor het stimuleren van de Nederlandse taal en werk-/spelvormen die hierbij passend zijn.

# data[].attributes.attachment_link.description
Pagina voor leerkrachten Introductie Op deze pagina voor leerkrachten worden de verschillen tussen een taalontwikkelingsstoornis (hierna: TOS) en een taalachterstand uitgelicht, waarbij specifiek...

# data[].attributes.headline
Bijvoeglijke naamwoorden groep 3/4 Zien is Snappen 

# data[].attributes.subject
Bijvoeglijke naamwoorden groep 3/4 Zien is Snappen 

# data[].attributes.headline
Verschillen tussen de Nederlandse taal en andere talen. 

# data[].attributes.subject
Verschillen tussen de Nederlandse taal en andere talen. 

# data[].attributes.headline
Themanieuwsbrief de kracht van meertaligheid

# data[].attributes.subject
Themanieuwsbrief de kracht van meertaligheid

# data[].attributes.attachment_link.title
Nieuwsbrief Meertaligheid  februari 2020

# data[].attributes.headline
MT GROEP: Cultuursensitiviteit, wat is het? En een aantal voorbeelden.

# data[].attributes.subject
MT GROEP: Cultuursensitiviteit, wat is het? En een aantal voorbeelden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Cultuursensitief werken | "Mensen die veel nadenken zijn gek"

# data[].attributes.attachment_link.description
Elke cultuur kent eigen normen en waarden. Cultuursensitief werken is dus belangrijk. Overbrug Cultuurverschillen & Begrijp elkaar.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een taalontwikkelingsstoornis (TOS) is een neurocognitieve ontwikkelingsstoornis waarbij een genetische aanleg in combinatie met omgevingsfactoren leidt tot een gebrekkige taalontwikkeling. Er is niet veel onderzoek bekend naar de ontwikkeling van een TOS bij meertalige kinderen en hoe die afwijkt van kinderen die slechts één taal spreken. Wel is bekend dat meertalige kinderen met een TOS moeite hebben met taalverwerving in zowel de eerste als de tweede taal.

TOS vaak later vastgesteld bij meertalige kinderen

Logopedisten en andere professionals die met kinderen werken hebben vaak moeite om een TOS bij meertalige kinderen te diagnosticeren, hen door te verwijzen en te behandelen. Er sprake van zowel onder- als overdiagnose, vooral als zij weinig ervaring hebben met meertalige kinderen. Ook is het moeilijk om een goede diagnose te stellen als er geen goed beeld is van de thuissituatie. Verder ontbreken soms bruikbare instrumenten om meertaligheid te beoordelen. Specialisatie van logopedisten en andere professionals kan daarom een uitkomst bieden om meertalige kinderen met een TOS beter te kunnen diagnosticeren en behandelen.

Bij diagnose aandacht besteden aan alle talen

Om bij een meertalig kind een TOS te diagnosticeren moet je aandacht besteden aan alle talen die het kind spreekt. Als er bijvoorbeeld taalproblemen in het Nederlands zijn, is het belangrijk om te onderscheiden of dit komt door een taalachterstand (bijvoorbeeld vanwege te weinig blootstelling) of door een TOS. Daarom moeten alle talen die het kind spreekt in de diagnose worden getest, rekening houdend met de taalomgeving van het kind. Daar zijn diverse instrumenten voor ontwikkeld. Niet bekend is of in meertaligheid gespecialiseerde logopedisten de diagnose beter uitvoeren dan logopedisten die niet gespecialiseerd zijn.

Proces van taalleren ook onderzoeken

Daarnaast is het bij een TOS-diagnose bij meertalige kinderen ook belangrijk om het proces van taalleren in kaart te brengen. Uit recent onderzoek blijkt dat dynamische assessments effectief zijn om een TOS te identificeren en de oorzaken ervan naar boven te brengen. Dynamische assessments zijn gericht op het van taalontwikkeling van een kind, bijvoorbeeld door te meten hoe snel een kind nieuwe woorden leert. In vergelijking met andere diagnostiek zijn ze minder bevooroordeeld over voorkennis van de taal waarop getest wordt.

Ook bij behandeling aandacht aan alle talen besteden

Ook bij de behandeling van een TOS bij meertalige kinderen lijkt het van belang om aandacht aan alle talen te besteden die een kind spreekt, hoewel hier nog weinig onderzoek naar is gedaan. In een aantal studies zijn positieve effecten gevonden van interventies waarbij alle talen van een meertalig kind met TOS tegelijkertijd ontwikkeld worden. Dat gebeurt enerzijds met interventies waarin meerdere talen van het kind gecombineerd ontwikkeld worden, bijvoorbeeld met vertaaloefeningen. Anderzijds zijn interventies onderzocht waarin meerdere talen van een kind afzonderlijk ontwikkeld worden. De resultaten zijn positief, maar deze studies zijn kleinschalig. Van deze interventies is niet onderzocht of ze effectiever zijn als ze worden ingezet door een specialistische logopedist. Dat is wel aannemelijk omdat die er nu eenmaal in zijn gespecialiseerd.
Dit antwoord is tot stand gekomen met dank aan Arwen van Stigt (antwoordspecialist) en Alexander Krepel (kennismakelaar Kennisrotonde).

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat zijn de effecten van specialistische logopedie op meertalige leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS)? | Kennisrotonde

# data[].attributes.attachment_link.description
Er is enig bewijs dat een meertalig kind met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) meer baat heeft bij ondersteuning in alle talen die het spreekt dan bij ondersteuning in één taal. Aannemelijk is dat logopedisten die gespecialiseerd zijn in meertaligheid hierin uitkomst kunnen bieden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lesmateriaal voor nieuwkomers in het Primair Onderwijs - LOWAN

# data[].attributes.attachment_link.description
Bekijk het beschikbare lesmateriaal voor nieuwkomers in het Primair Onderwijs. Sorteer het lesmateriaal op leerniveau, vakliteratuur of vakgebied.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lesmateriaal voor nieuwkomers in het Primair Onderwijs - LOWAN

# data[].attributes.attachment_link.description
Bekijk het beschikbare lesmateriaal voor nieuwkomers in het Primair Onderwijs. Sorteer het lesmateriaal op leerniveau, vakliteratuur of vakgebied.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In dit artikel besteden we aandacht aan onderzoek dat inzicht geeft in de effectiviteit van meertaligheid. Dit doen we aan de hand van de volgende onderdelen:

1. Hoe werkt meertaligheid?

2. Meertalige didactieken

3. Positieve effecten van het benutten van meertaligheid

4. Voorbeelden van meertalig onderwijs per sector

Hoe werkt meertaligheid?

Als je meer dan één taal spreekt, is er sprake van gemeenschappelijke onderliggende vaardigheden, volgens het principe van de Common Underlying Proficiency Dat houdt in dat goede basisvaardigheden in de thuistaal voordelig kunnen zijn voor ontwikkelingen in een tweede taal. Als één taal verder ontwikkeld wordt, heeft dat indirect invloed op de beheersing van andere talen. Als een leerling bijvoorbeeld in zijn moedertaal al heeft leren schrijven, zal dat gunstig zijn voor de schrijfontwikkeling in andere talen. Daarbij heeft het afwisselend gebruiken van verschillende talen geen negatieve invloed op de cognitieve ontwikkeling of de prestaties van leerlingen Het is dus niet zo dat leerlingen in de war raken door meerdere talen door elkaar te gebruiken.

Meertalige didactieken

Rekening houden met al de thuistalen van leerlingen kan op verschillende manieren, en de keuze hangt af van het doel dat je wil bereiken als leerkracht. Zet je meertaligheid in om leerprocessen te versterken, of als pedagogisch middel (bijvoorbeeld door het gevoel van veiligheid te versterken?). Om leerprocessen te versterken kun je bijvoorbeeld gebruikmaken van taalgerichte vakdidactiek. Dat betekent dat taalontwikkeling niet alleen plaatsvindt in de taalles, maar dat je bij vakonderwijs expliciet werkt aan de schooltaal en vaktaal die voor dat vak nodig zijn Het is bijvoorbeeld aan te raden om ook bij zaakvakken taaldoelen te formuleren voor een les, om in te zetten op veel interactie tijdens de zaakvakken en om scaffolding in te zetten. Dat betekent dat je taalsteun biedt die erop gericht is dat een leerling steeds zelfstandiger een (talige) taak kan uitvoeren. Bijvoorbeeld door vooraf revelante woorden en formuleringen (met illustraties en mogelijk vertalingen naar moedertalen van leerlingen) aan te bieden. Aandacht voor taalsteun bij alle vakken is overigens voor alle leerlingen zinvol, blijkt uit onderzoek naar taalgerichte vakdidactiek en meertalige taalsteun is hier een onderdeel van.

Als leraar kun je meertalige activiteiten ook inzetten om daarmee in te spelen op het taalbewustzijn van leerlingen. Bijvoorbeeld door leerlingen een taalportret of talenpaspoort te laten inkleuren en daarna het gesprek aan te gaan over welke talen een rol spelen in het leven van de leerling of student in kwestie. Of door gebruik te maken van Linguistic Landscapes: hierbij onderzoeken leerlingen welke talen een rol spelen in hun eigen omgeving en wat dit zegt over hoe mensen naar diezelfde talen kijken. Met taalvergelijkingsactiviteiten, zoals oefeningen waarbij woorden uit dezelfde taalfamilie met elkaar worden vergeleken, kunnen leerlingen voortbouwen op hun al aanwezige talenkennis (zie Tabel 1).

Wat een leraar altijd kan inzetten, is pedagogical translanguaging : het gebruik van alle in de klas aanwezige talen. Translanguaging is een relatief nieuw begrip en er wordt op dit moment veel onderzoek gedaan naar de effecten. In ieder geval blijkt uit literatuur dat het inzetten van translanguaging een manier is om leerprocessen te ondersteunen door leerlingen toe te staan meerdere talen te gebruiken in verbale uitingen, bij schrijven en bij lezen Ook kunnen docenten zelf op laagdrempelige wijze meerdere talen gebruiken, door bijvoorbeeld kernbegrippen in verschillende (thuis)talen op het bord te zetten tijdens een Nederlandstalige instructie. Door de talen op deze manier in te zetten, wordt het leerproces versterkt.

Naast leerprocessen ondersteunen, willen leraren ook graag een veilig en positief leerklimaat scheppen. Een docent kan translanguaging ook inzetten voor pedagogische redenen: door de talen van de leerlingen te erkennen en zichtbaar te maken, voelt de leerling zich welkom in de klas. Dit zijn voorbeelden van bewust ingezette, pedagogische translanguaging . Daarnaast kan translanguaging spontaan ontstaan in de klas, als leerlingen uit zichzelf hun thuistalen gebruiken, zonder dat deze talen onderdeel van een opdracht of vraag waren.

Positieve effecten van het benutten van meertaligheid

Meertaligheid kan door leraren ingezet worden in de les om te zorgen voor betere onderwijskansen. Wanneer zij rekening houden met de taalsituatie van de leerling, kijken ze namelijk meer naar vakinhoud dan naar de taal en beoordelen ze de leerlingen meer op hun kunnen Dat gegeven is belangrijk om mee te nemen bij de advisering voor het vervolgonderwijs.

Anderstalige leerlingen

Op dit moment krijgen anderstalige leerlingen vaak een lager schooladvies dan hun eentalige klasgenoten, onder andere vanwege een mogelijk lagere taalvaardigheid in het Nederlands

Uit een reviewstudie blijkt dat het inzetten van Veerman, E., Gaikhorst, L., Duarte, J. & Volman, M. (te verschijnen). A Systematic Review of Empirical Studies into Multilingual Pedagogies and their Outcomes in Primary Education. Review of Educational Research. translanguaging een positieve invloed heeft op de ontwikkeling van een meertalige woordenschat Daarnaast draagt het herkennen en benutten van de verschillende talen die leerlingen spreken bij aan verhoogd taalbewustzijn In een literatuuronderzoek identificeerden positieve uitkomsten van de implementatie van een meertalige didactiek:

Toegang tot vakinhoud

Zelfvertrouwen, zelfeffectiviteit, empowerment agency

Taalverwerving

Identiteitsbevestiging

Ontwikkeling van geletterdheid

Motivatie, betrokkenheid, deelname

Taalbewustzijn

Inclusie, mate van open-minded zijn, positieve attitudes tegenover diversiteit

Kritisch denken/ creativiteit

Emotioneel welzijn

Scores op gestandaardiseerde toetsen

Gevoel van verbondenheid

Eentalige leerlingen

Voor de eentalige leerlingen kan een meertalige didactiek positieve effecten hebben: het toelaten en benutten van alle talen van leerlingen zorgt voor meer welzijn en voor een betere participatie van leerlingen Van der Wildt, A. (2016). Een talig diverse leerlingenpubliek: Het thuisgevoel en de vriendschapsrelaties van leerlingen op diverse scholen. In L. Van Praag, J. Van den Bossche,Sierens, S., Frijns, C., Van Gorp, K., Sercu, L., & Van Avermaet, P. (te verschijnen). Effects of languageawareness in education: A literature review (1995-2013). In C. Frijns, C. Hélot, K. Van Gorp& S. Sierens (Eds.), Language awareness in multilingual classrooms in Europe: From theoryto practice. Boston, MA: De Gruyter Mouton
S. Sierens, O. Agirdag, K. Jordens, E. Van Laere, K. Rosiers, J. Surmont, A. Van der Wildt, L. Strobbe, & V. Verley (Red.). Haal meer uit meertaligheid: omgaan met talige diversiteit in het basisonderwijs (pp. 95-105). Acco: Leuven/Den Haag

Erkenning en gebruik van verschillende talen zorgt ervoor dat leerlingen zich minder buitengesloten voelen Eentalige leerlingen worden zich beter bewust van de aanwezige talige diversiteit, en staan meer open voor andere talen en culturen Als een school meertaligheid stimuleert, ontstaan er meer vriendschappen tussen leerlingen met verschillende moedertalen Leerlingen die bevriend zijn met kinderen met een andere talige of culturele achtergrond ontwikkelen een meer open houding ten aanzien van talige en culturele diversiteit

Alleen maar voordelen?

Natuurlijk kan het voor een leerkracht uitdagend zijn om rekening te houden met veel talen en verschillende taalvaardigheden. Wanneer je hiermee begint, kost dit natuurlijk tijd en voel je je misschien nog niet vaardig genoeg. Wanneer er NT2-leerlingen zijn wier Nederlandse taalvaardigheid nog niet zo ver ontwikkeld is, kan het lastig zijn om deze leerlingen altijd goed mee te krijgen in de les. Het kan moeilijk zijn om het niveau van deze leerlingen in niet-taalvakken in te schatten, omdat de toetsing hiervoor vaak Nederlandstalig is. Ten slotte is het als individuele docent ook moeilijk om didactische keuzes te maken op het gebied van meertaligheid, wanneer het team waarin hij werkt geen duidelijke visie heeft op diversiteit en meertaligheid.

Voorbeelden van meertalig onderwijs per sector

Hierboven is kort aangegeven wat er bekend is over meertaligheid. Ook zijn er voorbeelden gegeven van hoe leraren met meertaligheid kunnen omgaan in de les. Hieronder volgen concrete handvatten voor de onderwijspraktijk. Deze zijn georganiseerd per onderwijssector, maar uiteraard is een gedeelte van de handvatten voor het primair onderwijs ook bruikbaar voor het voortgezet onderwijs en vice versa.

Wat voor alle sectoren van belang is, is een open houding ten aanzien van alle talen van leerlingen, die wordt gedeeld door de hele school. Om eventuele vooroordelen bij collega's weg te nemen, is het van belang om meertaligheid regelmatig te bespreken in het team. Er kan worden toegewerkt naar een gedeelde visie. Er zijn verschillende tools die kunnen helpen om je als team verder te ontwikkelen op het gebied van meertaligheid, zoals die te vinden zijn op de lesmateriaaldatabank van het lectoraat meertaligheid en geletterdheid van de NHL Stenden Hogeschool.

Meertaligheid in het primair onderwijs

Meertaligheid integreren start bij het creëren van een open houding en een positieve attitude ten aanzien van thuistalen, zodat de leerlingen het idee hebben dat hun taal er mag zijn. Vraag de leerlingen bijvoorbeeld elkaar te begroeten in hun thuistalen, of vraag ze een mooie zin in de thuistaal op te schrijven en uit te leggen Andere voorbeelden zijn taalportretten inzetten, gebruikmaken van woordmuren- of bomen, de meest gebruikte objecten in de klas labelen in verschillende talen, leesmateriaal in meerdere talen verzamelen en meertalige woordenboeken aanschaffen.

Voor jongere, ongeletterde kinderen kan hun taal niet op deze manier zichtbaar worden gemaakt, maar je kunt wel aan deze kinderen vragen om zelf verschillende objecten te benoemen in hun taal ("Hoe noem jij dit in taal X?"). De leerkracht hoeft hiervoor geen kennis te hebben van de taal, maar stelt zich in plaats daarvan op als lerende. Voor jonge kinderen die nog niet kunnen lezen en schrijven, zijn tips te vinden in de van meertaligheid in de dagopvang.

Hoewel er veel concreet lesmateriaal te vinden is, kan er in principe in iedere les aandacht aan meertaligheid worden geschonken. Als er veel verschillende talen in de klas aanwezig zijn, is er misschien geen ruimte om dagelijks expliciet aandacht aan alle talen te schenken. Een mooie oplossing zou dan kunnen zijn om bijvoorbeeld gebruik te maken van een "taal van de week".

Enkele andere aanbevelingen voor meertaligheid in het primair onderwijs zijn:

Creëer een taalrijke omgeving

Om de taalvaardigheid van kinderen te stimuleren, is een rijke taalomgeving nodig, waarin zij veel interactie hebben en waarin er veel wordt (voor)gelezen. Voorlezen hoeft niet alleen in het Nederlands, maar hier kunnen thuistalen bij betrokken worden. Bijvoorbeeld door gebruik te maken van meertalige prentenboeken.

Vorm educatieve partnerschappen

Door te zorgen voor een goede samenwerking met ouders, kunnen de thuistalen van leerlingen gemakkelijker de school in worden gebracht. Educatieve partnerschappen kunnen worden ingezet om de ouderbetrokkenheid bij de school te vergroten. Bij deze partnerschappen proberen beide partijen elkaar te ondersteunen om zo de ontwikkeling van de leerling te bevorderen Dat kan door activiteiten te ondernemen, zoals een bibliotheekbezoek, maar ook door bijvoorbeeld in een ouder-kind-leerkrachtgesprek ouders te adviseren om hun thuistaal te spreken met hun kind (dat is immers de taal die zijzelf het beste spreken).

Ouders de school in krijgen kan bijvoorbeeld door middel van culturele projecten. Op de Sint Jozefschool in Heerenveen werden ouders bijvoorbeeld betrokken bij een kunst- en poëzieproject: ze mochten een gedicht komen voorlezen in hun eigen taal. Zo merken de ouders en kinderen dat hun taal en hun buitenschoolse ervaringen waardevol zijn voor de school en krijgen de docenten een kijkje in de kennis en ervaringen die de leerlingen meebrengen van huis Een ander verbindend project is Taal yn byld, waarbij gezamenlijk wordt gewerkt om de moedertalen zichtbaar te maken op posters. Dit bevordert de ouderbetrokkenheid. Ouders kunnen een bron zijn om boeken en andere materialen in de moedertaal te verkrijgen.

Maak gebruik van digitale tools

Meertaligheid in het voortgezet onderwijs

In het voortgezet onderwijs is de situatie anders dan in het primair onderwijs, omdat docenten meestal maar een beperkt aantal uren per klas hebben. Ook worden vakdomeinspecifieke vaardigheden (bijvoorbeeld de taal van natuurkunde) en schooltaal steeds belangrijker, naast meerdere vreemde talen aanleren (vooral in de onderbouw). Het combineren van verschillende schooltalen in het curriculum, of het integreren van de verschillende thuistalen van leerlingen in het voortgezet onderwijs, zijn nog geen geaccepteerde praktijken.

Lees ook | Hoe geef je vorm aan effectief taalgericht vakonderwijs?

Enkele aanbevelingen voor meertaligheid in het voortgezet onderwijs zijn:

Werk aan taalbewustzijn

Taalbewustzijn is een parapluterm, die wordt gebruikt om alle activiteiten en benaderingen te beschrijven die over expliciete kennis over taal in de samenleving gaan. Ook gaat het over een bewuste beleving van en gevoeligheid bij taalgebruik en het leren van talen Voogel, M. (2021). 'Waarom leren we niet meer over taal?'. Levende Talen Magazine, 108(5), 4-8. Geraadpleegd van https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/2175
In het kader van taalonderwijs kun je vanuit de invalshoek van meertaligheid aan taalbewustzijn werken. Leerlingen kunnen onderzoek doen naar en reflecteren op onderwerpen die gerelateerd zijn aan taal, zowel bij Nederlands als bij andere (moderne vreemde) talen. Zulke onderwerpen zijn bijvoorbeeld de status van verschillende talen, taalverandering en etymologie.

(Wereld)literatuur in het taalonderwijs is een manier om zowel aan taalbewustzijn als doeltaalontwikkeling te werken Laat leerlingen onderzoek doen naar belangrijke boeken uit andere gebieden van de wereld of uit de gebieden waar hun thuistalen worden gesproken, en organiseer een wereldliteratuurmarkt met alle talen. Naast literatuur kan film een goed platform zijn om aan taalbewustzijn te werken, vooral in relatie tot cultuur. Als leerlingen bijvoorbeeld de Duitse film 'Gegen die Wand' (2004) van de Turkstalige regisseur Fatih Akin kijken, kunnen ze de doeltaal Duits oefenen, terwijl ze ook op migratie, verschillen tussen generaties, het belang van taal als identiteit voor migranten, etc., kunnen reflecteren

Combineer talen met elkaar

In het kader van de nieuwste inzichten in de vakdidactiek Fries pleit Oosterloo voor " meer ruimte voor de verschillende repertoires van leerlingen in een klas en minder strikt gescheiden gebruik van verschillende talen, van naar meertalig onderwijs. " Dat geldt dus voor doeltalen (bijvoorbeeld Nederlands voor NT2-leerders, moderne vreemde talen als Engels, Frans en Duits), maar ook voor de thuistalen van leerlingen. Laagdrempelig zijn kleine uitstapjes naar andere talen: "in het Engels is dit woord bijna hetzelfde, zie je dat?", als het bijvoorbeeld gaat om het uitbreiden van de woordenschat.

Bij schrijfvaardigheid is het van belang om voort te bouwen op kennis en vaardigheden uit andere talen. Zo sluit je aan op hoe lezen en schrijven in het dagelijks leven van meertalige jongeren vanzelf gaat; ze maken automatisch gebruik van hun volledige talige repertoire Als er bij het vak Nederlands een bepaalde tekstsoort is behandeld, zou daar in dezelfde week bij Engels op doorgegaan kunnen worden en verder mee kunnen worden geoefend.

Tijdens (schoolbrede) projecten kan ook worden gedacht aan samenwerking tussen docenten van verschillende talensecties: waarom niet bronnen uit verschillende talen gebruiken, of in verschillende talen een stukje tekst aanleveren? Wanneer je verschillende talen rondom hetzelfde thema gebruikt, versterkt dat het leren van dit thema alleen maar. In deze inspiratiegids voor meertalig onderwijs staan enkele voorbeelden om verschillende talen te combineren in de les.

Geef meertaligheid aandacht bij zaakvakken

Meertaligheid kan onderwerp van gesprek zijn bij een vak zoals burgerschap of maatschappijleer, bijvoorbeeld in lessen over rechten van minderheden, diversiteit en inclusie. Er kunnen taalbewustzijnsactiviteiten worden gedaan, die draaien om de positie van talen in de maatschappij. Of je kunt het gesprek aangaan over vooroordelen over dialecten, of over taal en identiteit. Door dit soort onderwerpen bespreekbaar te maken in de les, ontwikkelen leerlingen een (kritisch) taalbewustzijn.
Thuistalen kunnen worden benut bij zaakvakken. Hoewel de docent misschien de taal van de leerling niet altijd spreekt, kan hij of zij er wel voor zorgen dat de leerling deze talen zelf kan benutten om het Nederlands verder te ontwikkelen en de vakinhoud beter te begrijpen. De leerling kan bijvoorbeeld in zijn thuistaal op zoek gaan naar informatie of overleggen met een leerling met dezelfde thuistaal.

Maak gebruik van digitale tools

Net als in het primair onderwijs, kunnen in het voortgezet onderwijs digitale tools helpen om talen te benutten die je als leraar niet zelf beheerst. Leerlingen kunnen online in hun eigen taal naar informatie zoeken of bijvoorbeeld extra uitleg vragen aan ChatGPT.

# data[].attributes.attachment_link.title
Meertaligheid in het onderwijs | Onderwijskennis

# data[].attributes.attachment_link.description
Meertaligheid kan voelen als een grote uitdaging. Echter is het mogelijk om alle talen van leerlingen op een laagdrempelige wijze te verwelkomen en heeft het positieve effecten.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
BookaBooka is een zeer kindvriendelijke app voor op je telefoon, tablet, of computer.
Kinderen kunnen er op ontdekkingstocht gaan in onze digitale bibliotheek. Er zijn 160+ prentenboeken te lezen en te beluisteren in 20+ talen.

Nieuw:

De BookaBooka kast is een solide kinder entertainment meubel met daarop de BookaBooka app.

Nu leverbaar.
Probeer BookaBooka gratis
Je kunt BookaBooka gratis installeren en uitproberen door op een van onderstaande links te klikken:
Onze ambitie
Met BookaBooka willen we het leesplezier bij kinderen stimuleren en ze ondersteunen in de ontwikkeling van 'voorgelezen worden' naar het zijn van een 'trotse (voor)lezer'. Ook willen we ervoor zorgen dat elk kind de vruchten kan plukken van het privilege om op jonge leeftijd voorgelezen te worden uit een boekenkast van formaat, met boeken en voorleesstemmen in zijn/haar moedertaal.
Speciaal voor kleine kinderen
BookaBooka is ontworpen om gebruikt te worden door kinderen van 2-10 jaar. Het is zeer gemakkelijk te bedienen en bevat bewust géén reclame of gamification (verslavende spelelementen).
Dyslexie
BookaBooka biedt extra ondersteuning aan kinderen die worstelen met (leren) lezen, zoals kinderen met dyslexie. Zo zijn bijvoorbeeld het lettertype, het contrast, de regelafstand en de lettergrootte aan te passen. Ook is het mogelijk om te "karaokelezen", waarbij de door de voorlezer uitgesproken tekst wordt onderstreept.
Meertalige prentenboeken
Onze prentenboeken zijn te lezen in heel veel talen.
Staat 'jouw' taal er nog niet bij? Misschien vind je het leuk om je aan te sluiten bij ons team van vertalers. Help je mee?

Naast een prentenboek bekijken in taal A of B kun je ook een boek in 2 talen tegelijk lezen. Elke combinatie van talen is mogelijk!

BookaBooka is breed inzetbaar BookaBooka doet het overal
Overal waar kinderen een rust / lees momentje kunnen gebruiken vind BookaBooka zijn plek. Thuis, bij de VVE (Vroeg Voorschoolse Educatie), bij de kinderopvang, op de basisschool, bij de logopedie, de bibliotheek en bijvoorbeeld in een wachtruimte.

BookaBooka is beschikbaar voor iOS, Android en Windows en is te gebruiken op telefoons, tablets, computers, chrome books, smartboards, en zelfs sommige e-readers. En nu is BookaBooka ook te koop als als kinder entertainment meubel voor in de publieke ruimte: de BookaBooka kast.

Sofie Meeus, leerkracht OKAN klas België

Bij ons in de Onthaal Klas Anderstalige Nieuwkomers (OKAN) staat taal en al haar facetten op nummer 1. BookaBooka ondersteunt mijn anderstalige leerlingen die het lastig vinden om zelfstandig Nederlandse boeken te lezen en te begrijpen. De kinderen gebruiken de app helemaal zelfstandig en ik merk duidelijk dat ze er leesplezier mee ervaren. Het aanbod boeken spreekt de jongste kinderen aan, maar is zeker ook geschikt voor oudere kinderen (9-12). Ik zie mijn leerlingen met Bookabooka op een ontspannen manier het Nederlands verwerven, en daarom implementeer ik het steevast in mijn zelfstandig werk in de klas.

Agnes van Reenen, Leerkracht basisschool De Rietakker

Bij ons in de klas is BookaBooka een groot succes, de kinderen maken er graag gebruik van. BookaBooka nodigt uit tot het luisteren en bekijken van veel verschillende boeken. Er is veel keuze en ook voor de beginnende lezers is er van alles te vinden. Mijn kinderen uit groep twee vinden het heerlijk om na hun taak nog even weg te dromen met BookaBooka. Natuurlijk stimuleer ik dat van harte, want hoe groter de woordenschat is van de kinderen, des te meer plezier ze zelf in lezen krijgen. Immers, als je niet kunt begrijpen wat je leest, is er niets aan. Het leren van goed Nederlands en het hebben van een uitgebreide woordenschat levert veel op voor de rest van hun leven. Je kunt alle lesstof die je later voorgeschoteld krijgt alsmede de instructie beter begrijpen. Dit komt je hele leerproces ten goede. Bovendien als je goed leert luisteren leer je meer.

# data[].attributes.attachment_link.title
BookaBooka - De prentenboeken app vol (voor)leesplezier! | meer dan 100 digitale prentenboeken!

# data[].attributes.attachment_link.description
BookaBooka is een zeer kindvriendelijke app voor op je telefoon, tablet, of computer. Kinderen kunnen er op ontdekkingstocht gaan in onze digitale bibliotheek. Er zijn 160+ prentenboeken te lezen en te beluisteren in 20+ talen. De BookaBooka kast is een solide kinder entertainment meubel met daarop de BookaBooka app. Nu leverbaar.