# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Unibertsoa

# data[].attributes.attachment_link.title
Unibertsoa - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Unibertsoa existitzen den materia eta energia guztia eta horiek existitzen diren espazioaren eta denboraren batasuna da[1]. Unibertsoaren barruan existitzen diren atomo, molekula, planeta, satelite, planeta nano, izar, galaxia eta galaxien arteko eduki guztia dago. Unibertsoaren tamaina ezezaguna ba…

# data[].attributes.body
https://bertsoikasgela.eus/baliabideak/26/

# data[].attributes.attachment_link.description
Unibertsoa, Eguzki Sistema, planetak ezagutzeko sorta.

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Unibertsoa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Unibertsoa existitzen diren gauza eta izaki guztien multzoa da. Modu zientifikoan esanda, espazioan dagoen materia (, , , hautsa, etab.) guztiaren multzoa da.
Unibertsoa nola sortu zen azaltzeko teoria asko egon dira historian zehar, eta duela oso gutxira arte gizakiak ez du ondo ulertu nolakoa den edo zer den zehazki unibertsoa. Denbora luzean, unibertsoa , , eta beste zenbait bakarrik osatzen zutela uste zen. Adibidez, gure Lurra unibertsoaren erdigunea zela pentsatzen zen, duela 3.000 urteko greziarrek bezala (teoria horri geozentrismoa deitzen zaio); edo Lurra laua zela.

Gizakiaren zientziak unibertsoari buruz zekiena ez zen gehiegi aurreratu Erdi Aroaren bukaera arte. Pizkunde edo errenazimentu garaiaren hasieratik (XV. mendetik aurrera, alegia), ordea, zientzialari batzuek erabat hankazgoratu zuten ordura arte nagusi izandako teoria geozentrista: Nikolas Koperniko matematikari eta astronomo poloniarrak, adibidez, Lurra eta beste planetak eguzkiaren inguruan mugitzen zirela planteatu zuen, eguzkia zela, beraz, Unibertsoaren erdigunea; teoria horri " heliozentrismoa" deitzen zaio (Helios baita aspaldiko greziarrentzat eguzkiaren jainkoa).

Geroago, Kepler, eta Newton zientzialariek planeten mugimenduaren oinarriak aurkitu zituzten, eguzkiaren inguruan jiratzen diren planeten mugimenduak aztertuz. Haien ikerketei esker, planetek eguzkiaren inguruan ibilbide ia biribila egiten dutela ikusi zuten; ibilbide ia zirkular horri "" deitzen zaio. Horregatik esaten da planetek eguzkiaren inguruan orbitatzen dutela. Dena den, unibertsoari buruz zuten irudia Eguzki-sistemara mugatuta zegoen, hau da, eguzkiak eta haren inguruan biran dauden astroek (, , eta ) osaturiko multzora.

Unibertsoaren sorreraz gaur egun dagoen teoriarik onartuena edo Eztanda Handiaren teoria da. Teoria honen arabera, unibertsoko materia guztia puntu bakar batean bilduta zegoen, baina duela 15 mila milioi (15.000.000.000) urte inguru, eztanda egin zuen eta materia hori unibertsoan zehar zabaldu eta sakabanatu zen. Geroago, materia horretatik , izarrak eta planeta-sistemak sortu ziren.

Teoria honek dioenez, gaur egun unibertsoa oraindik zabaltzen ari da, eta, geroari begira, bi uste edo hipotesi daude: unibertsoak hedatzen jarraituko duela; eta unibertsoan dauden astro edo gorputz guztiek duten erakartze-indarraren ondorioz, horiek berriro ere puntu batean bilduko direla.

Unibertsoa, beraz, handia da, oso-oso handia! Gaur egun, oraindik zientziak ez daki ziur Unibertsoa mugatua ala mugagabea den. Gaur egun uste da beha daitekeen unibertsoak 15 mila milioi argi-urteko zabalera duela, eta 100 mila milioi baino gehiago daudela bertan.

# data[].attributes.attachment_link.description
Unibertsoa existitzen diren gauza eta izaki guztien multzoa da. Modu zientifikoan esanda, espazioan dagoen materia (, , , hautsa, etab.) guztiaren multzoa da. Unibertsoa nola sortu zen azaltzeko teoria asko egon dira historian zehar, eta duela oso gutxira arte gizakiak ez du ondo ulertu nolakoa den edo zer den zehazki unibertsoa.

# data[].attributes.body
https://info.ikasgune.com/eu/unibertsoa/

# data[].attributes.attachment_link.description
Gizakia betidanik ahalegindu da bere ingurunea ulertzen: unibertsoak nahiz haren sorrerak jakin-min handia piztu du antzinako zibilizazioetatik hasi eta gaurdaino; jakintsuenek beraiek ere, ziur asko, zailtasun handiak izan dituzte betidanik unibertsoaren egitura eta hango gertaerak azaltzeko.

# data[].attributes.body
https://www.berria.eus/ikasgela/berriak/xehetasuna/unibertsoa-handitu-du

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Webb teleskopioak hartutako Stephanen Boskotea galaxia multzoa. Webbek inoiz ateratako argazkirik handiena da, 1.000 irudi elkartuz sortutakoa. NASA

James Webb teleskopioak unibertso primitiboaren argazkiak atera ditu. Orain arte unibertsoari ateratako argazkirik sakonenak dira. Izarren sorrerari buruzko informazioa lortzeko irudi baliagarriak direla diote adituek: "Poliki-poliki, unibertsoaren mapa osatzen ari gara".

Unibertso primitiboaren zatitxo bat agertzen den bost argazki argitaratu zituen uztailaren 12an NASA Ameriketako Estatu Batuetako Espazio Agentziak. Orain arte unibertsoari ateratako argazkirik sakonenak dira, James Webb teleskopioak eginak.

Virginia Garciak Aranzadi zientzia elkartean lan egiten du, kultura zientifikoa sustatzen. Honela mintzatu da irudien inguruan: "Niretzat oso berezia da, batez ere, noraino iritsi den. James Webbek egin diguna da unibertsoa handitu. Orain arte inoiz ikusi ez genuen puntu bateraino iritsi da".

Irudiak ikusgarriak badira ere, bertan agertzen diren koloreak artifizialki gehitutakoak dira.

Garciak argitu du irudiak ikusgarriak badira ere bertan agertzen diren koloreak artifizialki gehitutakoak direla. "Ez da teleskopio optiko bat bezalakoa. Egin dutena da irudi horiek lortu eta gure begiek ulertzen duten lengoaia batera itzuli". Horrek ez du erran nahi kolorerik gabeko objektuak direnik, baizik eta igortzen duten argiak informazio anitz duela eta giza begiek ezin dutela ulertu. Galaxien inguruan gehiago ikasteko erabiltzen da informazio hori: nola eta aldatzen diren, hain zuzen ere.

Irudi horiek ateratzeko, bi teknika erabiltzen ditu Webb teleskopioak: infragorriak eta espektroskopia. Infragorrien bidez, giza begiak ikusi ezin dituen xehetasunak topa ditzake. Hala, hauts artetik ikusteko gaitasuna du Webbek, baita gorputz hotzagoak detektatzekoa ere. Modu horretan, unibertso primitiboa behatzeko aukera du teleskopioak.

Espektroskopiaren bidez, teleskopioak argia deskonposatzen du, eta argi uhin ikusgarri eta ikusezinen longitudeak neurtzen ditu.

Bigarren teknikaren bidez, teleskopioak argia deskonposatzen du, eta argi uhin ikusgarri eta ikusezinen longitudeak neurtzen ditu. Teknika horren bidez, objektu jakin baten espektroa aztertzea lortzen dute. "Gizaki bakoitzak badu DNA bat, eta planeta bakoitzak espektro jakin bat dauka", argitu du Garciak. Azterketa horrekin, izar edo planeta bakoitzaren konposizioa zein den zehaztu ahal izanen da. Ondorioz, objektu horretan ura dagoen ala ez identifikatzeko aukera dago, adibidez.

Hiru motatako irudiak

Teknika horiek erabiliz lortutako argazkiak hiru multzotan sailka daitezke. Lehenbiziko mota WASP-96b exoplanetaren espektroskopia datuak dira. 1.150 argi urtera dagoen objektu bat da. Garciaren erranetan, teleskopioak exoplanetaren argia aztertu zuen, gerora objektu horren konposizioa analizatu ahal izateko. Azterketa horien bidez, exoplaneta horren ezaugarri bildu dute: ur arrastoak, lanbro aztarnak eta atmosferako lainoa.

Hegoaldeko Eraztuna nebulosa: hilzorian dagoen izar baten inguruan hedatzen ari den gas hodei bat da. NASA

Bigarren mota Hegoaldeko Eraztuna eta Eta Carinae nebulosen irudiek eta Stephanen Boskotea galaxia multzoak osatzen dute. "Horiek lehendik ere ezagutzen genituen; ez dira irudi berriak", adierazi du Garciak. Hegoaldeko Eraztuna nebulosa hilzorian dagoen izar baten inguruan hedatzen ari den gas hodei bat da. Eta Carinae nebulosan, berriz, izarren sorrerari buruzko informazioa dago. NASAk adierazi du ez dela uste bezain prozesu "baketsua", "ezegonkorra eta suntsitzailea" dela.

Izarren sorrerari buruz, NASAk adierazi du ez dela uste bezain prozesu "baketsua", "ezegonkorra eta suntsitzailea" dela.

Azkenik, Stephanen Boskotearen irudia Webbek inoiz ateratako argazkirik handiena da, 1.000 irudi elkartuz sortutakoa. Bost galaxia daude bertan. Horietako bat 40 milioi argi urtera dago, eta bertze laurak, 290 milioi argi urtera. Galaxia gorenaren erdialdean, gainera, zulo beltz bat ere badago.

Hirugarren mota espazio sakonaren argazkiak osatzen du. SMACS 0723 kumulua agertzen da bertan. 4.600 milioi argi urtera dago, eta infragorrian inoiz aztertu den objekturik urrunekoena da.

Carinae nebulosa. Izarren sorrerari buruzko informazioa dago bertan. NASA

Berrikuntza: zehaztasuna

James Webbek bidalitako irudiak 1990. urtean espazioratutako Hubble teleskopioa k ateratakoen antzekoak dira. Hala ere, Webbenak handiagoan daude, eta urrunago dauden objektu andana erakusten dute. Izan ere, teleskopio berriak zabor espaziala zulatzeko ahalmena du. Aurrerapauso handia dela adierazi du Garciak: "Poliki-poliki, osatzen ari gara ez lurraren mapa, baizik eta unibertsoarena".

Luzera begira, teleskopioaren helburua izanen da unibertsoan bizitza gehiago dagoen ikertzea eta, baldin badago, horretarako baldintzak aztertzea. Horretarako, teleskopioak unibertsoko hainbat objektu behatuko ditu.

Hurrengo hilabeteetan, datu berri horietan detektatutako materia iluna uhinez edo partikulaz osatuta dagoen jakin nahi dute. Irekita dagoen galdera zabala da hori, galaxien, izarren eta bizitzaren jatorriari dagokionez ondorio sakon eta askotarikoak dituena.

# data[].attributes.attachment_link.description
James Webb teleskopioak unibertso primitiboaren argazkiak atera ditu. Orain arte unibertsoari ateratako argazkirik sakonenak dira. Izarren sorrerari buruzko informazioa lortzeko irudi baliagarriak direla diote adituek: "Poliki-poliki, unibertsoaren mapa osatzen ari gara".

# data[].attributes.body
https://sites.google.com/site/zientzia2/kultura-zientifikoa/mundu-garaikiderako-zientziak/01-unibertsoa/1-unibertsoaren-sorrera

# data[].attributes.attachment_link.title
Zientzia2 - 01. Zerez dago osatuta Unibertsoa?

# data[].attributes.attachment_link.description
Unibertsoa espazio huts handi bat da, eta milioika gorputz daude bertan. Gorputz batzuk begi hutsez ikus daitezke, baina beste batzuk teleskopio bidez baino ezin ditzakegu ikusi. Horrez gain, Unibertsoko materia mota bat ezin dezakegu ikusi: materia iluna izenekoa. 1.1.Unibertso ikusgarria

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=jsmSHZAsd9U

# data[].attributes.attachment_link.title
Eguzki-sistema: PLANETAK | Astronomia umeentzat 🚀

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=K8Is0y4ermg

# data[].attributes.attachment_link.title
ENE KANTAK - PLANETAK IKASTERA - NATXO DE FELIPE (OSKORRI)

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=xXelGGLm5wM

# data[].attributes.attachment_link.title
Big Bangaren teoria (unibertsoaren jatorria)

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=VLSFj7_oTlg

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=3I-YVWO8Nf0

# data[].attributes.attachment_link.title
PATXI ETA EGUZKI SISTEMA | Maistra Garazi

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=1eATYkQQXR8

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=ETUOUYMsef8

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=ZSt9tm3RoUU

# data[].attributes.body
https://drive.google.com/file/d/1rgFOhJn490Bh-pfuhfCoTm-keVjESHcB/view?usp=sharing

# data[].attributes.attachment_link.title
Infografía salud mental orgánico creativo rosado y blanco.pdf