# data[].attributes.headline
Efnafræðitilraun 203 FSU-Fílatannkrem - YouTube

# data[].attributes.subject
Efnafræðitilraun 203 FSU-Fílatannkrem - YouTube

# data[].attributes.attachment_link.description
vetnisperoxíð 38%, dass af sápu, matarlitur og svo er mettuð kalíumjoðíðlausn sett síðast

# data[].attributes.headline
Elephant's Toothpaste Geyser With Science Bob on Jimmy Kimmel Live - YouTube

# data[].attributes.subject
Elephant's Toothpaste Geyser With Science Bob on Jimmy Kimmel Live - YouTube

# data[].attributes.attachment_link.title
Elephant's Toothpaste Geyser With Science Bob on Jimmy Kimmel Live

# data[].attributes.headline
Efnahvarf - Wikipedia, frjálsa alfræðiritið

# data[].attributes.subject
Efnahvarf - Wikipedia, frjálsa alfræðiritið

# data[].attributes.attachment_link.title
Efnahvarf - Wikipedia, frjálsa alfræðiritið

# data[].attributes.attachment_link.description
Efnahvarf er breyting sem verður á rafeindabúskap efnis eða efna þannig að nýtt eða ný efni myndast vegna endurröðunar rafeindanna. Engin breyting verður á kjarna við efnahvarf (breytingar á kjarna kallast kjarnahvarf). Efnin sem breytast eru kölluð hvarfefni en efnin sem myndast eru kölluð myndefni. Bæði hvarfefnin og myndefnin geta samanstaðið af frumefnum og sameindum.

# data[].attributes.headline
Vísindavefurinn: Af hverju lýsa sjálflýsandi armbönd og þess háttar?

# data[].attributes.subject
Vísindavefurinn: Af hverju lýsa sjálflýsandi armbönd og þess háttar?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sjálflýsandi armbönd og 'annað þess háttar' byggja á efnahvörfum sem leiða til útgeislunar frá orkuríkum sameindum eða frumeindum. Slíkt nefnist hvarfljómun (e. chemiluminescence).

Svonefnd útvermin (e. exothermic) efnahvörf valda orkumyndun jafnt sem nýmyndun efna. Dæmi um slík efnahvörf er til dæmis bruni þar sem orkan losnar öðru fremur á formi varmaorku sem við skynjum sem hita. Til er fjöldi útverminna efnahvarfa, þar sem orkan losnar hins vegar á formi ljósorku. Undanfari ljósorkulosunar í efnahvörfum er myndun efniseinda (sameinda eða frumeinda) á orkuríku formi. Slíkar eindir eru skammlífar og tapa orku sinni skjótt á formi ljósorku. Þetta nefnist hvarfljómun. Ýmis efnahvörf sem eiga sér stað við bruna eru einmitt dæmi um slíkt. Ljósorkan sem þá losnar birtist okkur sem logi.

Sjálflýsandi armbönd og náskyldir hlutir, svo sem glóstautar (e. glow sticks) eða lýsandi hálsmen byggja á hvarfljómun. Ljómunin er gjarnan mynduð með þeim hætti að vökvalausnum með hvarfefnum er blandað saman inni í plasthulsum. Til dæmis samanstendur glóstautur af vökvafylltum glersívalningi innan í vökvafylltri plasthulsu (sjá mynd). Þegar plasthulsan er beygð brotnar glersívalningurinn og lausnirnar tvær blandast. Efnin í lausnunum tveimur hvarfast þvínæst og hvarfljómunin verður sýnileg. Litur hvarfljómunarinnar er háður efnasamsetningu lausnanna.

Þegar efni í lausnunum tveimur (til dæmis A og B) hvarfast, myndast orkuríkar eindir (sameindir eða frumeindir; til dæmis C*). Þessar orkuríku eindir lifa einungis í örskamma stund og tapa umframorku sinni á formi ljósorku sem mannsaugað skynjar sem lit. Þetta má tákna almennt með eftirfarandi hætti:
A + B → C* + D
C* → C + ljós
Meðal efna sem algengt er að nota í slíkri hvarfljómun eru peroxíð (efnatákn: H ₂O₂) og ýmis lífræn litarefni. Viðkomandi efnahvörf losa úr læðingi orku úr efnatengjum peroxíðs og valda orkuörvun litarefnasameindanna, sem þvínæst ljóma. Litur ljómunarinnar ræðst þá af samsetningu litarefnasameindanna.Heimildir og myndir: WHAT'S THAT STUFF?
Encylopædia Britannica

The Chemiluminescence Home Page

Hvað gerist þegar kvika kemur upp úr gosrás?

Hvernig er álpappír búinn til?

Getur það staðist að starinn sé kominn með hreiður í húsinu mínu um miðjan mars?

Er hægt að klóna apa?

# data[].attributes.attachment_link.title
Af hverju lýsa sjálflýsandi armbönd og þess háttar?

# data[].attributes.attachment_link.description
Sjálflýsandi armbönd og 'annað þess háttar' byggja á efnahvörfum sem leiða til útgeislunar frá orkuríkum sameindum eða frumeindum. Slíkt nefnist hvarfljómun (e. chemiluminescence). Svonefnd útvermin (e. exothermic) efnahvörf valda orkumyndun jafnt sem nýmyndun efna. Dæmi um slík efnahvörf er ...

# data[].attributes.headline
Vísindavefurinn: Af hverju lyftast kökur í ofninum?

# data[].attributes.subject
Vísindavefurinn: Af hverju lyftast kökur í ofninum?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vísindavefurinn hefur fengið fjölda fyrirspurna um bakstur og lyftiefni. Margar þeirra spurninga eru birtar neðst í þessu svari. Það er ljóst að fjölmargir hafa ekki bara áhuga að bragða á kökunum heldur einnig að skilja betur efnafræði baksturs. Ýmis af þeim hráefnum sem koma við sögu í bakstri hjálpa til við að lyfta kökunni eða brauðinu þó í mismiklum mæli sé. Egg eru til dæmis lyftiefni þegar þau eru þeytt. Við þeytinguna myndast loftbólur sem þenjast út við bakstur og kakan lyftir sér. Vökvinn sem er í deiginu myndar gufu við hitann í ofninum og loftbólur myndast sem lyfta deiginu. Þá getur feitin í deiginu hjálpað til að halda loftinu í bakstrinum. Til þess að fá betri lyftingu eru þó oftast notuð sérstök lyftiefni, lyftiduft, matarsódi eða ger, eftir því hvað er verið að baka. Matarsódi eða bökunarsódi, sem oft gengur líka undir heitinu natron, er natrínbíkarbónat (NaCHO₃). Hann er notaður sem lyftiefni í kökur, ýmist einn og sér eða með öðrum lyftiefnum. Í bakstri er verið að sækjast eftir loftbólunum sem myndast þegar matarsóda er blandað við vökva og eitthvert hráefni með lágt sýrustig, til dæmis sítrónusafa, edik, súrmjólk, jógúrt, hunang eða súkkulaði. Við þessa blöndun fer strax af stað efnahvarf sem gefur af sér vatn, salt og það sem mestu máli skiptir, koltvíildi (koldíoxíð, CO₂). Loftbólurnar sem myndast við efnahvarfið þenjast svo enn frekar út við hitann í ofninum og gera kökuna léttari og loftmeiri. Það skiptir máli að setja deig með matarsóda sem fyrst í ofninn því ef loftbólurnar ná að springa áður en deigið fer í ofninn er hætta á að kakan lyfti sér ekki.

Lyftiduft er algengasta lyftiefni í kökuuppskriftum. Það er yfirleitt blanda af matarsóda og vínsteinsdufti (e. cream of tartar) auk þess sem í því eru önnur efni svo sem hveiti, kartöflumjöl, maíssterkja, álefni eða fosföt. Við notkun þess gerist það sama og með matarsóda, þegar efnið kemst í snertingu við vökva verða efnahvörf sem leiða til þess að koltvíildisbólur myndast og þenjast enn frekar út við hitann í ofninum. Munurinn er hins vegar sá að þegar notað er lyftiduft er ekki eins mikilvægt að hafa sýruvaldandi hráefni í deiginu þar sem búið er að blanda sýrugjafa í lyftiduftið. Lyftiduft er ýmist einvirkt eða tvívirkt (hægverkandi) sem er algengara og fer það eftir því hvaða efnum hefur verið blandað í það. Einvirkt lyftiduft verður virkt um leið og það kemst í snertingu við raka og sýru og þarf því að baka strax úr deiginu. Tvívirkt lyftiduft bregst við í tveimur skrefum, fyrst þegar það kemst í snertingu við vökva en aðallyftingin á sér síðan stað þegar hitastig í deiginu hækkar í ofninum. Deigið getur því beðið nokkra stund fyrir bakstur þar sem aðallyftingin á sér stað við hita. Heimildir og myndir: Vísindavefurinn hefur fengið fjölda spurninga um bakstur og lyftiefni sem þetta svar tekur líka til. Til dæmis:

Hvað er lyftiefni í bakstri?

Af hverju er matarsódi notaður í bakstur?

Hvað gerist í ofninum á meðan kaka er að bakast þar og hvað heldur því?

Hvað gerist, efnafræðilega, við lyftingu í bakstri?

Hvers vegna lyftist skúffukaka?

Hvaða hvarf verður þegar lyftiduft er hitað og af hverju lyftist deig við bakstur?

Hvernig virka lyftiduft og matarsódi í bakstri?

Hver er munurinn á geri og lyftidufti? Er þetta kanski bara tvö heiti yfir sama hlutinn?

Nú er misjafnt hvort er lyftiduft eða natron í uppskriftum stundum bæði. Hver er munurinn á þessum efnum?

Hvað er Cream of Tartar og hvernig er það notað?

Aðrir spyrjendur eru:
Una Hrönn, Guðmunda Brynja Óladóttir, Helena Benediktsdóttir, Ásdís Sigríður Björnsdóttir, Jón Unnar Guðmundsson, Erla Guðmundsdóttir, Vignir Einarsson, Þórdís Sveinsdóttir, Ómar Þorsteinsson, Kristín Ágústsdóttir.

Hvað gerist þegar kvika kemur upp úr gosrás?

Hvernig er álpappír búinn til?

Getur það staðist að starinn sé kominn með hreiður í húsinu mínu um miðjan mars?

Er hægt að klóna apa?

# data[].attributes.attachment_link.description
Vísindavefurinn hefur fengið fjölda fyrirspurna um bakstur og lyftiefni. Margar þeirra spurninga eru birtar neðst í þessu svari. Það er ljóst að fjölmargir hafa ekki bara áhuga að bragða á kökunum heldur einnig að skilja betur efnafræði baksturs. Ýmis af þeim hráefnum sem koma við sögu í bakstri ...

# data[].attributes.attachment_link.description
Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.