# data[].attributes.body
Symbole

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W obrocie gospodarczym często można spotkać się z oznaczeniami ® czy ™, jednak nie dla każdego ich znaczenie jest jasne. Czym się różnią i co dokładnie oznaczają symbole praw własności intelektualnej? Wyjaśniamy poniżej!

Dlaczego stosuje się symbole praw własności intelektualnej?

Oznaczenia praw własności intelektualnej zaczęły pojawiać się w ustawodawstwie amerykańskim na początku XX wieku i szybko zostały włączone do międzynarodowego katalogu środków ochrony własności intelektualnej. Od czasu wprowadzenia do obrotu pierwszego symbolu praw własności intelektualnej pojawiło się ich o wiele więcej, odpowiednio do objętych ochroną prawnoautorską utworów. Nazwy symboli pochodzą z języka angielskiego, a same oznaczenia obejmują teren wszystkich państw, które ratyfikowały konwencję berneńską i konwencję genewską o prawach autorskich - najważniejsze międzynarodowe akty prawne dotyczące ochrony własności intelektualnej. W praktyce dotyczy to więc niemal wszystkich krajów świata.

Symbole praw własności intelektualnej stosuje się, by wskazać odbiorcom i kontrahentom, że dana nazwa, towar lub marka jest chroniona w określony sposób. Dlatego też warto wiedzieć, co znaczą poszczególne znaki.

Rodzaje symboli własności intelektualnej

Poniżej przedstawiamy funkcjonujące symbole własności intelektualnej:

© - znak copyright, czyli prawa autorskie - tak oznaczane są nazwy, hasła lub wzory opakowań, do których autorskie prawa majątkowe mają określone podmioty - zazwyczaj producenci. Tylko oni mogą używać zastrzeżonego symbolu, a co za tym idzie, czerpać z niego korzyści majątkowe. Używanie go przez podmioty nieuprawnione jest zabronione. Co ciekawe, w opozycji do copyright powstało pojęcie copyleft (oznaczane odwróconą literą C w kółku), czyli licencji otwartej, umożliwiającej odbiorcom powielanie i wprowadzanie zmian w utworze,

™ - skrót od angielskiego słowa trademark, czyli znak towarowy. Używa się go zazwyczaj wobec mniej znanych znaków towarowych, żeby podkreślić fakt rejestracji. Najczęściej spotykany jest w Stanach Zjednoczonych i w Europie spotyka się go najczęściej właśnie w produktach amerykańskich,

SM - skrót od angielskiego słowa service mark - znak usługowy. Sytuacja jest tu analogiczna do ™ - dotyczy głównie marek zagranicznych, zwłaszcza amerykańskich, ponieważ w Polsce pojęcie znaku usługowego zawiera się w definicji znaku towarowego, nie ma więc konieczności rozdzielania tych dwóch kategorii,

® - skrót od angielskiego słowa registered - zarejestrowany. Oznacza on, że znakowany symbol został zarejestrowany w urzędzie patentowym zgodnie z przepisami prawa. Przepisy polskiej ustawy Prawo własności przemysłowej mówią, że podmiot rejestrujący może ogłaszać, że dany znak towarowy jest objęty ochroną prawną, więc polscy zgłaszający często korzystają ze znaku ®,

Ⓟ - nawiązuje do angielskiego słowa phonerecord, czyli nagranie, stosowane jest do fonogramów, czyli nagrań dźwiękowych (według przepisów polskiej ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych - pierwsze utrwalenie dźwięków na nośniku materialnym), warunkiem objęcia fonogramów ochroną autorską, wynikającą z oznaczenia Ⓟ, jest oznaczenie wydawcy oraz rokiem pierwszej publikacji,

litera T ujęta w kółko - pochodzi od angielskiego słowa topography (topografia) i oznacza ochronę topografii układów scalonych zarejestrowanych w urzędzie patentowym - jest to oznaczenie dość rzadko stosowane w Polsce ze względu na sporadyczne przypadki ich rejestrowania,

litera G ujęta w kółko - za jej pomocą oznacza się położenie geograficzne zarejestrowane w konkretnym urzędzie patentowym. Jej używanie nie jest obligatoryjne i zazwyczaj dotyczy sytuacji, gdy pochodzenie z konkretnego regionu definiuje konkretny utwór,

CC - nazwa pochodzi od angielskiego wyrażenie Creative Commons - wolne licencje. Autorzy oznaczający w ten sposób swoje utwory zezwalają na znacznie szersze korzystanie z nich przez odbiorców.

Istnieją także symbole praw własności intelektualnej obowiązujące lokalnie, na terenie konkretnego państwa lub państw, związanych umową międzynarodową. Przykładem jest litera D ujęta w kółko, chroniąca projekt kadłubów łodzi na terenie Stanów Zjednoczonych.

Odpowiedzialność za korzystanie z niewłaściwych symboli praw własności intelektualnej

Oznaczenie towaru, który nie został zgłoszony ani nie jest chroniony na poziomie prawnoautorskim, którymś w wymienionych znaków, jest niezgodne z prawem - przepisy karne przewidują dla podmiotów, które wprowadzają je do obrotu, karę grzywny, a dla podmiotów, które mylnie je oznaczają - aresztu lub grzywny.

Mówią o tym art. 307 i 308 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej:

Art. 307. 1. Kto w celu wprowadzenia do obrotu oznacza przedmioty niechronione patentem, dodatkowym prawem ochronnym, prawem ochronnym na wzór użytkowy lub prawem z rejestracji wzoru przemysłowego, topografii układu scalonego lub rejestracji na oznaczenie geograficzne, napisami lub rysunkami mającymi wywołać mylne mniemanie, że przedmioty te korzystają z takiej ochrony, podlega karze grzywny lub aresztu. 2. Tej samej karze podlega, kto przedmioty wymienione w ust.1, wiedząc o mylnym ich oznaczeniu, wprowadza do obrotu albo do celów obrotu przygotowuje lub przechowuje, albo podaje w ogłoszeniach, zawiadomieniach lub w inny sposób wiadomości mające wywołać mniemanie, że te przedmioty korzystają z ochrony prawnej. Kto wprowadza do obrotu towary oznaczone znakiem towarowym z wyróżnikiem mającym wywołać mylne mniemanie, że przedmioty te korzystają z takiej ochrony, podlega karze grzywny.

# data[].attributes.attachment_link.title
Symbole praw własności intelektualnej - jakie są ich rodzaje?

# data[].attributes.attachment_link.description
W obrocie gospodarczym często można spotkać się z oznaczeniami ® czy ™, jednak nie dla każdego ich znaczenie jest jasne. Czym się różnią i co dokładnie oznaczają symbole praw własności intelektualnej? Wyjaśniamy poniżej! Oznaczenia praw własności intelektualnej zaczęły pojawiać się w ustawodawstwie amerykańskim na początku XX wieku i szybko zostały włączone do międzynarodowego katalogu środków ochrony własności intelektualnej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Słowo " copyright " po angielsku oznacza "prawo autorskie". A zatem oznaczenie Copyright mówi, że dane dzieło jest chronione prawem autorskim, wszelkie prawa są zastrzeżone, a prawo do korzyści finansowych i osobistych należy się twórcy dzieła. Czy oznaczenie Copyright jest konieczne do chronienia swojego utworu?

Co to jest i skąd się wziął znak © - Copyright?

Copyright to inaczej prawo autorskie przysługujące dziełu. Znak ten ma swój początek w powszechnej konwencji o prawie autorskim zrewidowanej w Paryżu 24 lipca 1971 r. Konwencja miała na celu zapewnienie - we wszystkich krajach świata - ochrony prawa autorskiego do dzieł literackich, naukowych i artystycznych.

Art. III Konwencji Powszechnej Każde Umawiające się Państwo, które zgodnie ze swym ustawodawstwem wewnętrznym wymaga spełnienia, jako warunku ochrony praw autorskich, takich formalności, jak zdeponowanie, zarejestrowanie, zastrzeżenie, poświadczenie notarialne, uiszczenie opłat, wytworzenie lub opublikowanie na terytorium własnego kraju, powinno uważać te wymagania za spełnione w stosunku do każdego dzieła chronionego w myśl niniejszej konwencji, które zostało opublikowane po raz pierwszy poza terytorium tego Państwa i którego autorem nie jest jego obywatel, oraz jeżeli od pierwszej publikacji tego dzieła wszystkie egzemplarze dzieła opublikowanego z upoważnienia autora lub innego podmiotu prawa autorskiego zostały opatrzone symbolem C oraz nazwą podmiotu prawa autorskiego i wskazaniem roku pierwszej publikacji; symbol, nazwa i rok powinny być zamieszczone w sposób i w miejscu wskazujących wyraźnie zastrzeżenie praw autorskich.

Zgodnie z powyższym artykułem, opatrzenie danego dzieła symbolem C w kółku (©) jest podstawą do ochrony prawa autorskiego (rozciągającego się na wszystkie państwa) w stosunku do tego dzieła - do roku 1979.

W roku 1979 w Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych (umowa międzynarodowa) ustalono, że do ochrony prawem autorskim danego utworu nie jest niezbędne zastosowanie oznaczenia " Copyright " - a że ustawodawstwo krajowe poprzez swoje zapisy ma ustanowić taką ochronę z mocy prawa.

Zgodnie z konwencją berneńską ochrona praw autorskich jest automatyczna, nie jest wymagana żadna rejestracja, ani umieszczanie noty o prawach autorskich czy też znaczka ©. Konwencję podpisały 163 państwa, w tym Polska.

Co daje oznaczenie copyright?

Oznaczenie Copyright (©) to ochrona danego dzieła prawem autorskim. Opatrzenie danego utworu (książki, płyty itd.) znakiem C w kółku informuje, że zabronione jest jego kopiowanie, zmienianie, a prawo do korzystania oraz wszelkie inne prawa związane z autorstwem przysługują wyłącznie twórcy dzieła.

Czy stosowanie copyright jest konieczne?

W Polsce stosownie noty Copyright nie jest ani konieczne ani potrzebne, ponieważ w myśl ustawy o prawach autorskich już sam przejaw działania twórczego o indywidualnym charakterze świadczy o prawach autorskich twórcy i jest chronione z mocy prawa, bez spełnienia jakichkolwiek formalności.

Art. 1 ustawy o prawach autorskich 1. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór). 2. Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną. 3. Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności.

Mimo że oznaczenie Copyright nie jest konieczne, to nie zaszkodzi opatrzenie tym symbolem swojego dzieła - znak ten może ułatwić dochodzenie roszczeń w sporach sądowych, gdy druga osoba dopuściła się kopiowania utworu. Kopiujący nie będzie mógł się już powoływać na niewiedzę, że dany wytwór to czyjeś dzieło i jest chroniony prawem autorskim, ponieważ znak Copyright ewidentnie informuje, że wszelkie prawa do dzieła są zastrzeżone.

Podsumowując, znak Copyright nie warunkuje ochrony dzieła, gdyż te jest chronione z mocy prawa, ale ułatwia dochodzenie ewentualnej szkody w procesie sądowym.

# data[].attributes.attachment_link.title
Copyright - czy naprawdę przyznaje ochronę praw autorskich?

# data[].attributes.attachment_link.description
Słowo " copyright " po angielsku oznacza "prawo autorskie". A zatem oznaczenie Copyright mówi, że dane dzieło jest chronione prawem autorskim, wszelkie prawa są zastrzeżone, a prawo do korzyści finansowych i osobistych należy się twórcy dzieła. Czy oznaczenie Copyright jest konieczne do chronienia swojego utworu? Copyright to inaczej prawo autorskie przysługujące dziełu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nie są utworami:

odkrycia (odkrycia naukowe, czyli np. twierdzenia i odkrycia fizyczne lub chemiczne);

idee (np. uhonorowany w 2006 r. Nagrodą Nobla pomysł banku udzielającego mikropożyczek w najbiedniejszych krajach świata na szczególnych zasadach, bazujących na poczuciu odpowiedzialności wobec wspólnoty, poczuciu odpowiedzialności kobiet, upowszechnianiu edukacji);

procedury (technologiczne, biurowe, z zakresu administracji państwowej);

metody i zasady działania (tu najczęściej chodzić może o wynalazki oraz tzw. know-how);

koncepcje matematyczne.

Prawo autorskie chroni wyłącznie sposób wyrażenia, a nie wymienione wyżej pojęcia. To oznacza, że ustawy o prawie autorskim chroni tylko formę (np. tekst podręcznika biologii czy geografii jako dzieła literackiego), a nie same wiadomości, informacje, twierdzenia i odkrycia z danego zakresu nauki, które ochronie z ustawy o prawie autorskim nie podlegają. Jest to ważna informacja.

Co jeszcze nie jest utworem?

Zgodnie z art. 4 ustawy o prawie autorskim nie są też chronione prawem autorskim:

1. akty normatywne lub ich urzędowe projekty;

2. urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole;

3. opublikowane opisy patentowe lub ochronne;

4. proste informacje prasowe.

Te wyłączenia mają duże znaczenie praktyczne. Na pewno wolno nam cytować oraz w inny sposób wykorzystywać teksty aktów normatywnych (ustawy, rozporządzenia, zarządzenia etc). Na pewno nie są objęte ochroną na podstawie ustawy o prawie autorskim urzędowe dokumenty, znaki i symbole, co w praktyce oznacza, że możemy do woli cytować treść czy uzasadnienie decyzji administracyjnej. Jeśli zaś chodzi o urzędowe znaki i symbole, to sytuacja nie jest już tak jasna. Jeśli za urzędowy symbol uznamy np. znak cerftyfikujący, symbol „CE" (stanowiący oświadczenie - deklarację producenta, że jego wyrób jest zgodny z normami Unii Europejskiej) i temu podobne, to skala wykorzystania tych znaków w życiu codziennym jest znikoma. Jeśli jednak pragniemy użyć, np. godła państwa, to pamiętajmy, że chroni go odrębna Ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych. Zgodnie z nią, symbole Rzeczypospolitej Polskiej nie mogą być umieszczane na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego. Dozwolone jest tylko umieszczanie na przedmiotach przeznaczonych do obrotu handlowego godła lub barw Rzeczypospolitej Polskiej w formie stylizowanej lub artystycznie przetworzonej. Nadto, godło i barwy powinny być umieszczane, a hymn wykonywany lub odtwarzany, w sposób zapewniający im należną cześć i szacunek.

W praktyce najwięcej pytań rodzi wykorzystanie prostych informacji prasowych. Można powiedzieć w uproszczeniu, że nie jest chroniona, na podstawie ustawy o prawie autorskim, jedynie sama informacja. Każde jej „podanie", jeśli tylko nie będzie suchym przekazem faktów, nosić będzie znamiona indywidualności twórczej autora. Im dłuższy artykuł, im więcej w nim komentarzy, tym „więcej" w nim utworu. Dziennikarz jest przecież twórcą - artykuł na ten sam temat może być krytyczny, ironiczny, aprobujący. Podane już wcześniej kryterium - pytanie: „Czy ktoś inny zrobiłby to tak samo?" pomaga stwierdzić, czy mamy do czynienia z utworem, czy też nie.

O tym, czy i kiedy można uznać za prasę materiały publikowane w internecie, dyskutują nie tylko specjaliści. Ma to też znaczenie praktyczne dla użytkowników serwisów internetowych. Stwierdzenie, że prasą są, np. wersje internetowe gazet czy stałe, tematyczne serwisy internetowe powoduje, że tych środków przekazu dotyczyć będą przepisy prawa prasowego, czyli np. obowiązek sprostowań, a także przepisy o dozwolonym użytku materiałów prasowych. O trudnościach związanych z tym tematem w dalszej części.

Internetowe wydania gazet

Z kolei w ustawie o prawie autorskim (art. 25) wskazano, że przepisy dotyczące tzw. dozwolonego użytku materiałów zawartych w prasie, radiu i telewizji stosuje się odpowiednio do publicznego udostępniania utworów w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym.

Istnieje spór o to, czy „wydanie internetowe" jest prasą w rozumieniu prawa prasowego. Część publikacji skłania się ku tezie, że wydanie gazety w internecie ściśle odpowiadające treści papierowej edycji należy traktować jak prasę ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi, to jest np. egzekwowaniem prawa do zamieszczania sprostowań. Prawo prasowe szczegółowo określa tryb, terminy i sposób umieszczania sprostowań. Dostosowanie się do tych przepisów w przypadku wydania internetowego nie jest łatwe. Podobnie nakaz przeproszenia danej osoby przez redakcję gazety postrzegany jest zwykle w kontekście słowa drukowanego. Orzeczenia sądów w tej sprawie nakazują publikację sprostowania „w formacie nie mniejszym, niż ½ strony" albo „na pierwszej stronie dziennika" lub „czcionką o wielkości porównywalnej z czcionką, jaką napisano dany artykuł". Wreszcie problematyka tzw. listów do redakcji jest zupełnie inaczej postrzegana w przypadku wersji papierowej (gdzie listy te mają ograniczoną objętość) a inaczej w przypadku forów internetowych. Na forum internetowym dyskusja toczy się, toczy, toczy... póki nie zniknie urok nowości i internauci nie znajdą nowego interesującego wątku. Jeśli jednak uznać, że listy czytelników - internautów zamieszczone na forach publikowane są w prasie, to pojawia się kilka trudnych kwestii związanych z prawem prasowym, jak:

zakaz wypowiadania w prasie opinii, co do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym przed wydaniem orzeczenia w pierwszej instancji,

obowiązek zamieszczania przez dziennikarza informacji rzetelnych i sprawdzonych (czego można dopilnować, drukując list do redakcji w gazecie wydrukowanej, ale nie na forum internetowym),

zakazy dotyczące naruszania cudzych dóbr osobistych, używania wulgaryzmów itd.

Oczywiście, jeśli administrator czy właściciel strony internetowej, ma podejrzenia, że „wydaje gazetę", to powinien koniecznie zapoznać się z przepisami prawa prasowego. Wydaje się jednak, że w obecnym stanie prawnym nie można ciągle stwierdzić jednoznacznie, że dziennik czy kronika wydarzeń ukazująca się wyłącznie w internecie, jest prasą w rozumieniu prawa prasowego. Orzeczenia sądowe z jednej strony nadają przymiot prasy stronom internetowym będącym kroniką danej miejscowości, stronom tematycznym, publicystycznym - a z drugiej strony zdarza się, że internauta musi walczyć w sądzie o uznanie jego strony www za prasę. Należy pamiętać, że wydawanie gazety wiąże się z opisaną tu odpowiedzialnością na podstawie prawa prasowego - trzeba przestrzegać szeregu przepisów dotyczących zakazu publikacji pewnych informacji, konieczności zamieszczania sprostowań itd. Z kolei zdarzają się osoby, które chcą zarejestrować tytuł swojego bloga jako tytuł prasowy i spotkają się z odmową. Wprawdzie ostatecznie sąd uznał w takiej sprawie, że wniosek o zarejestrowanie tytułu prasowego bloga jest zasadny, jednak chodziło nie o typowy blog - pamiętnik, a o blog zawierający wpisy wielu osób, piszących artykuły na zamówienie. Była to więc w zamierzeniu właścicieli bloga niejednorodna publikacja, niebędąca ściśle dziennikiem lub pamiętnikiem, a polemiczny portal na konkretny temat.

Więcej na ten temat na przykład na stronie: http://poradnik-kariery.monsterpolska.pl/w-miejscu-pracy/problemy-w-miejscu-pracy/blog-w-swietle-polskiego-prpras/article.aspx

Warto zauważyć, że problem czy dziennik internetowy jest prasą, ma też swoją drugą stronę. Sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, jakie ukazały się w prasie (także internetowej) można bowiem cytować w innych tytułach prasowych, tak samo tzw. dozwolony użytek utworu obejmuje aktualne fotografie reporterskie (choć użycie ich wymaga uiszczenia wynagrodzenia dla twórcy).

Kim jest twórca?

Twórca to osoba, która stworzyła utwór. Twórcą może być tylko osoba fizyczna - człowiek, jakkolwiek prawa autorskie do utworu mogą przysługiwać osobie prawnej - pracodawcy (o czym dalej).

Twórcą nie może być zwierzę, choć można kupić obrazy stworzone przez szympansy. Zdarzają się też czworonożni „wokaliści". Ich twory nie są przedmiotem prawa autorskiego, z uwagi na fakt, że nie tworzy ich człowiek.

Twórcą stajemy się w chwili stworzenia utworu i to, aby nasz utwór był chroniony, nie wymaga żadnych czynności prawnych ani faktycznych, zastrzeżeń „copyright" czy „all rights reserved".

Ustawa wprowadza jednak jeden bardzo istotny w praktyce wyjątek dotyczący praw autorskich i ich twórcy - chodzi o tzw. utwory pracownicze.

Utwór pracowniczy

Jeżeli ustawa o prawie autorskim lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe (definicja „autorskich praw majątkowych" opisana jest poniżej) w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron (art. 12 ust. 1 ustawy o prawie autorskim).

Przepis ten wymaga szczegółowego komentarza, gdyż omyłki przy jego stosowaniu są powszechne:

Przepisy o utworach pracowniczych dotyczą wyłącznie pracowników, zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, tzw. etacie - lub jego części. Nie dotyczą: zleceniobiorców; wykonawców dzieła na podstawie umowy o dzieło, ani tzw. samozatrudnionych, czyli jednoosobowych firm prowadzonych przez osoby fizyczne, jeśli wykonują swoje obowiązki na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło lub umowy o świadczenie usług.

Z zakresu naszych obowiązków pracowniczych musi wynikać, że mamy stworzyć, jakiś konkretny utwór albo, że nasza praca polega na ciągłym tworzeniu utworów (np. grafik komputerowy, programista, copyrighter). Zadania te mogą być określone w umowie o pracę, mogą też wynikać z polecenia pracodawcy, powierzenia danej pracy na okres nieprzekraczający 3 miesięcy w danym roku kalendarzowym, a także z układów zbiorowych pracy, regulaminu organizacyjnego itd. Jeśli takiego zapisu w umowie nie ma, pracownik może bronić tego, że prawa do danego utworu należą do niego, a nie do pracodawcy. Nie chodzi zatem tylko o to, że coś zostało wykonane w godzinach pracy, ale przede wszystkim o to, czy tworzenie utworów wynika jasno z umowy o pracę i zakresu naszych obowiązków.

Przepisy te stają się oczywiste, gdy wyobrazimy sobie np. pracowników agencji reklamowych (nomen omen - copyrighterów) czy pracowników działu marketingu przygotowujących prezentację (najczęściej będącą utworem z uwagi na treść, pomysł graficzny, animacje i inne środki artystycznego wyrazu zastosowane przez pracownika). Oczywiście związek miedzy twórczością pracownika, a zakresem jego obowiązków budzi najwięcej kontrowersji. Jeśli pracownik twierdzi, że utwór nie ma charakteru „pracowniczego", bo woli odpłatnie zbyć do niego prawa, a nie „dzielić się" nim z pracodawcą, to narazić się może na zarzut nienależytego wykonywania obowiązków pracowniczych, skoro w czasie pracy zajmował się czynnościami niezwiązanymi z pracą. Takie spory miały miejsce w praktyce, kiedy okazywało się, że napisana „przy okazji" pracy broszura staje się poczytnym, poszukiwanym na rynku, wydawnictwem. Pracodawca starał się wykazać wtedy swoje prawa autorskie do utworu, zaś pracownicy twierdzili, że w zakresie ich obowiązków pracowniczych na pewno próżno szukać zobowiązania do pisania broszur. Pracodawca nie wygrał, jednak wyciągnął w takim razie konsekwencje służbowe z tytułu nienależytego wykonywania obowiązków w czasie pracy oraz korzystania ze sprzętu pracodawcy w celu wykonywania czynności niezwiązanych z pracą. Jednak, jak orzekł Sąd Najwyższy, okoliczność, że pracownicy naruszyli swoje obowiązki służbowe nie ma wpływu na ich uprawnienia jako twórców (np. orzeczenie z 15 lipca 1957 r. OSN 1959, nr 1, poz. 13).

Możemy wyłączyć lub ograniczyć stosowanie przepisów o utworach pracowniczych, np. w ten sposób, że nie wszystkie utwory danego pracownika, powstające w godzinach pracy, będą automatycznie nabywane przez pracodawcę. Możemy zawęzić ich krąg (np. tylko rysunki, a nie teksty), możemy zmienić moment przejścia praw majątkowych (nie z chwilą przyjęcia utworu, lecz w innym momencie). Wydaje się jednak, że rozszerzenie zakresu obowiązywania tego przepisu, np. na utwory stworzone przez pracownika poza czasem pracy lub zakresem umowy o pracę, nie jest możliwe. M.in. dlatego, że nieważna jest umowa w części dotyczącej wszystkich utworów lub wszystkich utworów określonego rodzaju tego samego twórcy mających powstać w przyszłości. Innymi słowy nie można „zmonopolizować" sobie danego twórcy (np. pracownika) i zabezpieczyć przekazywania przez niego praw do wszystkich jego utworów w przyszłości (art. 41 ust. 3 ustawy o prawie autorskim).

Zapis w ustawie mówiący o tym, że prawa autorskie przechodzą „z chwilą przyjęcia utworu przez pracodawcę" jest zapisem na korzyść pracownika.

Nadto, pracownika nie można zmusić na gruncie prawa autorskiego do dostarczenia utworu pracodawcy; można to uczynić tylko na podstawie przepisów prawa pracy, to jest podając pracownikowi termin do wykonania danej pracy i rozliczając go z terminowości i efektywności jego działań.

Przepisy o dozwolonym użytku mają duże znaczenie w działalności non-profit, pozwalają bowiem legalnie, a nieodpłatnie, wykorzystywać czyjeś osiągnięcia intelektualne i artystyczne.

Co to jest dozwolony użytek (licencja ustawowa)?

Dozwolony użytek utworu, zwany inaczej „licencją ustawową", oznacza, że można nieodpłatnie korzystać z utworów, w przypadku gdy normalnie twórcy należałoby się wynagrodzenie i konieczna byłaby zgoda autora. Prawo autorskie w kilku przypadkach stanowi inaczej, zezwalając np. instytucjom naukowym i oświatowym, a także bibliotekom, szkołom, nieodpłatnie korzystać z utworów w konkretnych sytuacjach.

Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy. Jako przykłady, konkretyzujące te zasady, podaje się:

zakaz eksploatacji, dopuszczonej przez ustawę, ale prowadzącej do zniszczenia/uszkodzenia utworu, np. eksploatację w niewłaściwych warunkach dzieła malarskiego, która naraża go na zniszczenie,

zakaz eksploatacji przynoszącej nieuzasadniony uszczerbek słusznym prawom autora

zakaz eksploatacji prowadzący do tego, że odpłatna eksploatacja traci sens; np. kopiowanie przez osoby połączone stosunkiem towarzyskim pracy literackiej o niewielkim nakładzie; w ekstremalnym przypadku zostałby sprzedany tylko jeden egzemplarz utworu, zaś reszta czytelników skopiowałaby go sobie po prostu na własny użytek poprzez łańcuch znajomych; dobrym przykładem są też dzieła muzyczne - nuty, które zwykle rozchodzą się w bardzo niewielkich nakładach - gdyby jeszcze wszyscy znajomi je kopiowali, autor nie sprzedałby żadnego egzemplarza.

Dozwolony użytek utworów nie jest tak naprawdę bezpłatny. Twórcy otrzymują wynagrodzenie, ale nie bezpośrednio od osoby, która korzysta z utworu. Odpowiednie opłaty odprowadzane są przez producentów i dystrybutorów urządzeń kopiujących oraz producentów czystych nośników (płyt CD). Jest to ryczałtowe wynagrodzenie przypadające następnie twórcom stosownie do ich udziału w rynku.

Warto tu wspomnieć o dystrybucji muzyki w internecie. Pamiętajmy, że utwór udostępniony w internecie, to utwór, jak każdy inny. Jego używanie jest odpłatne, chyba, że twórca wyraźnie zastrzegł inaczej. Fakt, że zabezpieczenia można obejść, w żadnym wypadku nie oznacza zgody na nieodpłatne korzystanie. W tym kontekście przypomnę inicjatywę senatora RP Krzysztofa Cugowskiego, który postulował wprowadzenie „podatku" dla użytkowników internetu, który to podatek byłyby ryczałtową daniną za korzystanie z cudzych utworów w Internecie. Odpadłby wtedy problem z nieodpłatnym kopiowaniem plików czy filmów, artyści i wykonawcy otrzymywaliby należne im wynagrodzenie, zaś walka z wiatrakami po prostu skończyłaby się, nie angażując więcej naszej energii ani sił. O ile np. w Japonii dystrybucja plików muzycznych przez Internet w przeważającej większości odbywa się legalnie i użytkownicy po prostu płacą za muzykę „ściągniętą" na swoje urządzenia, o tyle w Polsce raczej przeważa tendencja „Polak potrafi", co przekłada się na mizerne dochody artystów.

Zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.

Np. kopiowanie kupionej płyty CD, aby posiadać osobny egzemplarz „do samochodu", jest legalne (jakkolwiek część prawników uważa, że dodany w 2004 r. zapis „pojedyncze egzemplarze utworów", oznacza absolutny zakaz kopiowania pojedynczego, nabytego legalnie egzemplarza utworu). Tak samo legalne jest ściągnięcie fotografii zamieszczonej w Internecie i wykonanie z niej tzw. tapety komputerowej lub wydrukowanie w postaci obrazka na ścianę. Warunkiem legalności takich działań jest jednak spełnienie kilku warunków:

Korzystamy z rozpowszechnionego (legalnie!) utworu, zatem takiego, który zgodnie z wolą twórcy został udostępniony publicznie. Nie zawsze tak się dzieje i wystarczy przypomnieć perypetie polskiego zespołu muzycznego Cool Kids of Death, którego nagrania znalazły się, jak twierdzą sami muzycy, bez ich woli w Internecie przed premierą produkowanej płyty. Nierzadkie są doniesienia prasowe o handlu bazarowymi filmami, które nie znalazły się jeszcze w oficjalnej dystrybucji, albo słynna sprawa sprzedaży kolejnego tomu przygód Harry'ego Pottera przed dniem oficjalnej premiery książki. Podkreśla się jednak, że badanie, czy utwór został rozpowszechniony zgodnie z prawem wykracza chyba poza obowiązki osoby, która pragnie utworu używać do własnych celów (chyba, że świadoma jest bezprawności rozpowszechnienia).

Dostęp do danego utworu jest bezpłatny. Zatem wbrew pozorom portale udostępniające zainteresowanym bezpłatnie filmy - są co do zasady bezpieczniejsze dla końcowego użytkownika (widza), a nie są bezpieczne te, które wymagają rejestracji i uiszczenia opłat! Jeśli bowiem spełnione są wszystkie pozostałe warunki użytku osobistego - opłata oznacza, że nie korzystamy z utworu nieodpłatnie, zatem czynimy to niezgodnie z zasadami ustawowymi.

Korzystamy wyłącznie w celu niezarobkowym, to jest do osobistego użytku.

W ogóle nie wolno korzystać z projektów architektonicznych, nawet do osobistego użytku, gdyż oznaczałoby to budowanie domu według czyjegoś projektu. Takie projekty mogą służyć nam wyłącznie do pracy naukowej niezwiązanej z celem zarobkowym.

Użytek osobisty to prywatne, niezarobkowe obcowanie ze sztuką, z dziełem. Z uwagi na dopuszczenie do tej sytuacji osób pozostających w związku osobistym, pokrewieństwa, powinowactwa i w stosunku towarzyskim, możemy puszczać płyty na imprezach towarzyskich, czytać całą rodziną książki i gazety, wspólnie z sąsiadami oglądać filmy na kupionych kasetach DVD.

Użytek osobisty musi być rozpatrywany ściśle w odniesieniu do treści przepisu. Oczywiście użytek osobisty może być rozumiany przez każdego inaczej, jednak uprawione jest chyba twierdzenie, że umieszczenie utworu w Internecie nie jest w żadnym wypadku dozwolonym użytkiem osobistym utworu. Nawet, jeśli czynimy to w ramach internetowego dziennika (blog), własnej strony internetowej (istnieją w sieci strony „rodzinne", „sąsiedzkie" itd.) to intuicyjnie czujemy, że osobisty użytek z utworu, to raczej sytuacja, kiedy cieszymy się czymś w czterech ścianach, a nie publikujemy w sposób dostępny dla każdego, kto ma internet.

Jako cel dozwolonego użytku wskazuje się cel: rozrywkowy, poznawczy, kolekcjonerski, naukowy, archiwalny.

Częstą formą użytku osobistego jest wykonanie utworu muzycznego przez użytkownika; nawet w większym gronie towarzyskim. Wszystko jest zgodne z prawem, byle to wykonanie nie miało celu zarobkowego.

Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku - opisanego w niniejszym rozdziale - pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości.

Oczywiście, jeśli autor życzy sobie pozostać anonimowym, bądź występuje pod pseudonimem, to nie możemy tego przepisu stosować dosłownie, gdyż więź autora z utworem ma tu znaczenie nadrzędne. Mamy więc obowiązek oznaczyć utwór tak, jak był on oznaczony w chwili upowszechnienia. Możemy i tu napotkać problemy, wynikające ze sporu co do autorstwa albo zmiany nazwiska przez autora. Należy pamiętać o możliwych komplikacjach i zawsze z należytą starannością starać się ustalić autora danego cytatu, artykułu, wiersza, polegać na dostępnych dokumentach, ale zachować pewną dozę krytycyzmu. Oczywiście warto też uwzględniać upływ czasu, nawet bowiem jeśli utwór ukazał się anonimowo, to w chwili użycia utworu przez nas, anonimowym może już - za zgoda autora - nie być.

Taki sam rozsądek należy zachować przy podawaniu „źródła", tym bardziej, że ustawodawca nie udziela nam tu żadnych wskazówek formalnych odnośnie „techniki" cytowania. Jeśli jakiś fragment zaczerpnęliśmy z danej publikacji, to ją jako źródło podajemy, nawet, jeśli jest to cytat z cytatu (można to jakoś zaznaczyć w podawanej informacji).

Orzeczenie Sądu Najwyższego na temat dozwolonego użytku mówi, że nie jest wystarczające podanie źródła i wymienienie dzieła będącego źródłem w zestawieniu literatury umieszczonym na końcu książki, bez wskazania, do jakich fragmentów dany tytuł się odnosi i co konkretnie z niego zaczerpnięto.

Za korzystanie z utworów, o których mowa w pkt. 1 lit. b i c, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.

Przepisy te stosuje się też do publicznego udostępniania utworów w taki sposób, aby „każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym", czyli w internecie.

Wymienione przepisy stosuje się odpowiednio do publicznego udostępniania utworów w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i czasie przez siebie wybranym (tak w ustawie o prawie autorskim określa się internet). Jeżeli wypłata należnego wynagrodzenia nie nastąpiła na podstawie bezpośredniej umowy z autorem, wynagrodzenie jest wypłacane za pośrednictwem właściwej organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi.

Cytowany przepis ma ważne znaczenie, jeśli chodzi o obieg informacji we współczesnym świecie. Interesująca jest zwłaszcza jego ostatnia część, mówiąca o rozpowszechnianiu informacji w Internecie. Najważniejsze wnioski płynące z przepisów dotyczących przedruków są następujące:

Utwory, które zamierzamy zacytować, powinny być już rozpowszechnione, czyli udostępnione publicznie za zgodą twórcy. Jeśli chodzi o zgodę twórcy to de facto należałoby zawsze sprawdzić, czy twórca wyraził zgodę na udostępnienie, co oczywiście, w praktyce, nie zawsze jest możliwe. Gdyby utwór nie był udostępniony innym za zgodą twórcy, to nie byłoby możliwe skorzystanie z tego przepisu. Wystarczy więc chyba przyjąć, że skoro utwór ukazał się już publicznie, to pewnie miało to miejsce legalnie, zaś ewentualne naruszenie prawa będzie zawsze w takim wypadku niezawinione.

Gdy chodzi o tzw. newsy, czyli informacje bieżące o najnowszych wydarzeniach, to należy zwrócić uwagę na wymóg ich aktualności. Jeśli artykuł prasowy dotyczy tematów politycznych czy gospodarczych, ale nie aktualnych, bieżących, lecz ujmuje temat w aspekcie historycznym, to do aktualnych nie należy. Przyjąć więc można, że artykuły o charakterze naukowym, popularyzatorskie, eseje - nie są artykułami aktualnymi i nie można ich przedrukować bez zgody właściciela praw do tego tekstu. Podobne warunki musi spełniać przedruk zdjęcia reporterskiego (pkt. 1 lit. c), które także musi dokumentować bieżące wydarzenia. Teoretycznie zdjęcie reporterskie nie musi być przedmiotem prawa autorskiego, gdyż nie zawsze nosić będzie znamiona indywidualizmu twórcy. Nie sposób jednak wykluczyć, że reporter jest w stanie nawet przy szybkim wykonywaniu zdjęć zrealizować jakieś założenie estetyczne indywidualizujące jego pracę na tyle, że mówić można o utworze. Np. fotografia jest celowo wykonana przez szkło butelki, z wieży kościelnej, zza czyjegoś ramienia - dokumentuje aktualne wydarzenie, ale nie jest już tylko jego zapisem, jest utworem artystycznym.

Nie zaliczamy do „artykułów" czy „wypowiedzi" (z pkt. 1 lit. b i lit. c) recenzji, listów czytelników i odpowiedzi na listy, esejów i wielu innych form, choćby literackich (np. powieść w odcinkach, opowiadanie zamieszczane w prasie). Z uwagi na wyjątkowość tego przepisu i odebranie w niektórych przypadkach twórcom prawa do wynagrodzenia, należy zawsze w razie wątpliwości uznać, że dozwolony przedruk nam nie przysługuje.

W tym miejscu, dla poszerzenia informacji o problemach na styku prasy i internetu zaprezentujemy historię sporu belgijskiego związku wydawców Copiepresse. Chodzi o spór wydawców z właścicielami witryny internetowej Google, która posiada m.in. serwis Google News. Belgijscy wydawcy oskarżyli Google o łamanie praw autorskich, to jest o umieszczanie nagłówków i fragmentów artykułów w serwisie Google News.

Wydawcy uważali, że Google ze zwykłej wyszukiwarki internetowej przeobraża się w ogromną firmę medialną, która czerpie zyski z pracy twórczej innych. Skoro istotą wyszukiwarki jest prezentacja wyników, a sama wyszukiwarka zarabia na reklamach zamieszczonych na jej stronie - to treść wyświetlanych wyników powinna zostać przez Google zakupiona, a nie prezentowana nieodpłatnie. Wydawcy chcieli, by firma Google pytała o pozwolenie, zanim skorzysta z ich dzieł. Google z kolei odpowiadało, że działa zgodnie z prawem - publikuje tylko fragmenty treści pochodzących od wydawców. Google zwracało również uwagę, że jest generatorem ruchu na witrynach wydawców, oraz, że pomaga im upowszechnić treści, do których w inny sposób internauci by nie dotarli. Google twierdził, że „generuje ruch" na stronach, do których odsyła, ale wydawcy i twórcy twierdzili, że Google jest firmą nastawioną na zysk, która zarabia na tym, że kieruje ruch na inne strony. Im więcej tzw. wyników wyszukiwania, tym więcej wart jest Google. O ile zatem sama idea wyszukiwarek nie była kwestionowana, o tyle rozważano albo konieczność uiszczania opłaty za korzystanie z fragmentów artykułów, albo w ogóle zakazanie jakiegokolwiek cytatu ze stron www w prezentacji wyników przez wyszukiwarkę. Prawdopodobnie problemy tej amerykańskiej firmy wzięły się stąd, że prawo amerykańskie daje dużo większą możliwość dozwolonego przedruku. Jednak zasady skuteczne i legalne w Ameryce okazały się niedobre w Europie.

Ostatecznie belgijscy wydawcy sprawę wygrali. Poza symbolicznym raczej odszkodowaniem, Google usunął ze swych wyszukiwarek (z wyników) wszystkie odniesienia do konkretnych tytułów prasowych. Było to prawdziwe pyrrusowe zwycięstwo belgijskich wydawców. Wkrótce zorientowali się, że dramatycznie zmalał ruch na ich stronach internetowych, spadła renoma i tzw. rozpoznawalność marki. Przede wszystkim, oczywiście, spadły drastycznie dochody z reklam zamieszczanych na stronach gazet. Wydawcy... porozumieli się więc z Google i udzielili zgody na korzystanie z ich materiałów na zasadach sprzed wyroku.

Prawa bibliotek, archiwów i szkół

Instytucje oświatowe, uczelnie, instytuty badawcze prowadzące działalność, o której mowa w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych, instytuty naukowe Polskiej Akademii Nauk prowadzące działalność, o której mowa w art. 50 ust. 4 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk, biblioteki, muzea oraz archiwa mogą:

1) udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich zadań statutowych, egzemplarze utworów rozpowszechnionych;

2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów;

3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem końcówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek.

Przede wszystkim pamiętajmy, że ustawa nie dzieli placówek na państwowe, publiczne, ani prywatne.

Warto podkreślić, że warunki określone w pkt. 1 i 2 dotyczą znowu wyłącznie utworów rozpowszechnionych, czyli legalnie (za zgodą twórcy) udostępnionych publiczności.

Jeśli chodzi np. o biblioteki on-line (pkt 3 cytowanego przepisu) to niektóre z nich nie wymagają nawet rejestracji ani spełniania żadnych warunków (np. posiadania legitymacji studenckiej). Ich oferta ograniczona jest jednak tylko do utworów, do których prawa autorskie majątkowe wygasły. Utwory, których dotyczy pozwolenie na nieodpłatne korzystanie mogą być udostępniane tylko „na terenie tych jednostek". Chodzi więc o tradycyjne biblioteki - tyle tylko, że czytać możemy z ekranu komputera, a nie z książki. „Prawdziwe" biblioteki on-line mogą udostępniać utwory, do których prawa autorskie nie wygasły, ale muszą zapłacić autorowi wynagrodzenie, nie dotyczy ich bowiem możliwość nieodpłatnego udostępniania zbiorów.

Wystawienie utworu w miejscu publicznym

Wolno rozpowszechniać:

1) utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach, placach lub w ogrodach, jednakże nie do tego samego użytku;

2) w encyklopediach i atlasach - opublikowane utwory plastyczne i fotograficzne, o ile nawiązanie porozumienia z twórcą celem uzyskania jego zezwolenia napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Twórcy przysługuje wówczas prawo do wynagrodzenia.

Chodzi o to, że nie można drugi raz wystawić tego samego dzieła w innym miejscu w ten sam sposób, to znaczy nie można go wiernie skopiować i wystawić na sąsiednim placu. Można natomiast, bo nie jest to „ten sam użytek" wykonać fotografię takiego dzieła (pomnika, rzeźby) i publikować ją w albumie, czy nawet w formie pocztówki.

Chodzi o wymienione przypadki utworów „wystawionych" w miejscach publicznych, a także o miejsca „otwarte" - dosłownie opisane w ustawie jako place, ulice, ogrody. Przepis ten nie dotyczy zatem np. pomieszczeń Poczty Polskiej, banków, urzędów, dworów kolejowych. Jak widać wyliczenie nie jest przykładowe, lecz ścisłe. Nie ma zatem możliwości podciągnięcia innych miejsc pod zezwolenie zawarte w tym przepisie. Poprzez „rozpowszechnianie" rozumie się każdą formę, także zarobkową, byle tylko nie był to ten sam użytek, co użytek pierwotny.

W przypadku encyklopedii i atlasu istnieją wątpliwości związane z istnieniem postaci elektronicznej takich publikacji, często zresztą jest to różna postać takiego samego wydawnictwa. Nietradycyjna forma nie może chyba przesądzać o odmowie zaliczenia encyklopedii multimedialnej po prostu do gatunku encyklopedii. Póki jednak ustawa posługuje się wyrazami takimi jak „egzemplarz" czy „wydawnictwo" pozostaje zachować ostrożność w swobodnej ocenie naszych praw związanych z dozwolonym użytkiem.

Korzystanie z utworów w sprawach sądowych

Wolno korzystać z utworów dla celów bezpieczeństwa publicznego lub na potrzeby postępowań administracyjnych, sądowych lub prawodawczych oraz sprawozdań z tych postępowań.

Ten stosunkowo nowy przepis wyjaśnia kwestie związane z dokumentacją sądową i administracyjną. Działka niby wąska, jednak na tle tych postępowań także powstawały kontrowersje. Czy wolno np. załączać do akt sprawy jako dowód utwór chroniony prawem autorskim, np. chodzi o skomplikowane ogólne warunki umowy ubezpieczenia (w których zakład ubezpieczeń wprost zastrzega w treści, że są utworem i ich kopiowanie jest zabronione)? Czy wolno kopiować instrukcję bądź procedurę, do których rości sobie prawo pracownik, albo dokumenty tłumaczone przez niego, hasła reklamowe, które wymyślił? Ustawodawca rezygnuje tu z ochrony w celu umożliwienia po prostu legalnego dochodzenia swych praw i prowadzenia w ogóle postępowań sądowych.

Zgodnie z definicją zawartą w art. 23 kodeksu cywilnego, dobra osobiste człowieka, a w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, są chronione przez prawo cywilne, niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Te „inne przepisy" to na przykład ustawy o prawie autorskim. Z przepisów kodeksu cywilnego twórcy i artyści wykonawcy korzystają niezwykle rzadko, ze względu może na nieświadomość istnienia takiej ochrony oraz być może na trudność w dochodzeniu roszczeń tylko na gruncie przepisu art. 23 kodeksu cywilnego. Ustawa o prawie autorskim jest „łatwiejsza w obsłudze" w tym sensie, że zawiera korzystne domniemania (to jest pewne założenia co do faktów, które przeciwnik w procesie musi podważyć, zwalczyć) oraz pozwala posłużyć się prawem karnym, czyli wyręczyć organami ścigania w określonych przypadkach.

Może jednak zdarzyć się, że osoby uprawione z tytułu praw autorskich ochronę znajdą wyłącznie na gruncie przepisów kodeksu cywilnego. Jeśli bowiem artysta wykonawca nie życzy sobie, aby utwór wykonywany przez niego znajdował się na płycie obok utworów innego wykonawcy lub znajdował się na płycie CD będącej okolicznościowym prezentem (gadżetem) producenta określonych towarów, to protestować może tylko powołując się na swoje dobra osobiste. Chodzi np. o sytuację, gdy piosenkarz jest nieprzejednanym wrogiem alkoholu lub tytoniu, a jego utwór zostanie przez producenta fonogramu wylicencjonowany do wydawnictwa reklamowego wytwórni alkoholu lub koncernu tytoniowego albo o sytuację, kiedy na tzw. składance znajdą się utwory niezależnych artystów obok wykonawców odbieranych powszechnie jako komercyjni.

W kontekście używania internetu trzeba koniecznie wspomnieć i o tym, że fakt pewnej anonimowości internetu nie oznacza zezwolenia na łamanie czyichkolwiek praw. Każdy człowiek obrażający innego za pośrednictwem strony www, popełniający inne zabronione prawem czyny (jak nawoływanie do popełnienia przestępstw), rzucający oszczerstwa, pomówienia - musi zdawać sobie sprawę, że może ponieść odpowiedzialność za swe czyny. Zarówno w przypadku przestępstw, gdzie sprawcą zajmują się organy ścigania (a zwykle ze stuprocentowym powodzeniem potrafią znaleźć właściciela komputera, z którego kierowano te treści), jak też w przypadku naruszenia przepisów kodeksu cywilnego w zakresie dóbr osobistych - możemy ponieść konsekwencje swojego czynu. Ustalenie tożsamości sprawcy w przypadku naruszenia dóbr osobistych nie jest łatwe, orzecznictwo i praktyka sądów są niejednolite, zdarza się także, że Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych zajmuje nieoczywiste stanowisko dotyczące ujawnienia danych autora oszczerstw czy treści obraźliwych - niemniej powtórzmy, że internet nie jest miejscem anonimowym, a także, że w internecie obowiązuje te same przepisy prawa, co w „realu".

Regulaminy stron internetowych organizacji powinny zawierać zastrzeżenie, ze wpisy budzące wątpliwości prawne będą przez administratora usuwane. Należy także stosować te postanowienia w praktyce; jeśli wpis w naszej ocenie jest obraźliwy, narusza prawo, godzi w dobra osobiste jakiejkolwiek osoby - najlepiej go jak najszybciej usunąć. Pamiętajmy, że w przypadku przestępstwa istnieje instytucja tzw. pomocnika, to jest osoby pomagającej w popełnieniu przestępstwa. Praktyka w tej sferze dopiero się wykształca; lepiej, aby administrator strony www nie został oskarżony o pomocnictwo w przestępstwie, czego nie można wykluczyć na gruncie obecnego stanu prawnego.

Naruszenie praw autorskich powoduje powstanie roszczeń po stronie osoby uprawionej - twórcy albo osoby, która nabyła prawa na podstawie umowy (np. umowy licencyjnej wyłącznej) albo prawa te odziedziczyła.

Odpowiedzialność cywilna

Twórca może żądać od osoby, która naruszyła jego autorskie prawa majątkowe, zaniechania naruszenia, wydania uzyskanych korzyści albo zapłacenia w podwójnej wysokości stosownego wynagrodzenia z chwili jego dochodzenia (art. 79 ustawy o prawie autorskim). Twórca może również żądać naprawienia wyrządzonej szkody, jeżeli działanie naruszającego było zawinione.

Niezależnie od tego uprawniony twórca może się domagać, ażeby sprawca zawinionego naruszenia dokonanego w ramach działalności gospodarczej podejmowanej w cudzym albo we własnym imieniu , uiścił odpowiednią sumę pieniężną z przeznaczeniem na Fundusz Promocji Twórczości. Kwota ta nie może być niższa niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia.

Przepisy zdania pierwszego powyżej stosuje się w przypadku usuwania lub obchodzenia technicznych zabezpieczeń przed dostępem, zwielokrotnianiem lub rozpowszechnianiem utworu, jeżeli działania te mają na celu bezprawne korzystanie z utworu.

Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w przypadku usuwania lub zmiany bez upoważnienia jakichkolwiek elektronicznych informacji na temat zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, a także świadomego rozpowszechniania utworów z bezprawnie usuniętymi lub zmodyfikowanymi takimi informacjami.

Podstawy odpowiedzialności, wskazówki praktyczne

Jak widać, ustawodawca dość szczegółowo precyzuje, co grozi tzw. piratom. Zwróćmy uwagę na podstawowe wnioski, jakie płyną z tych przepisów:

Naruszenie praw autorskich nie zależy od dobrej lub złej wiary, nie zależy od winy osoby naruszającej lub braku tej winy. Jest zabronione i grozi konsekwencjami prawnymi zawsze, jeśli tylko obiektywnie do naruszenia cudzych praw doszło.

Warto o tym pamiętać korzystając z tak „podstępnego" medium, jakim jest internet, które wprost zachęca do kopiowania, rozsyłania, dopisywania... Wielokrotnie w niniejszej pracy wskazywano na konieczność uzyskania zgody osoby uprawionej na wykorzystanie jej dzieła albo na konieczność sprawdzenia pewnych okoliczności, czy przynajmniej zastanowienia się nad naszymi działaniami jako „konsumentów" utworów.

Ustawa nie pozostawia wątpliwości, że naruszyć prawo możemy niechcący. Nie można w obrocie prawami autorskimi polegać na oświadczeniu pośrednika, osoby trzeciej, na żadnych właściwie informacjach, poza uzyskanymi bezpośrednio od twórcy. Wszystkie procesy sądowe, gdzie broniący się przez zarzutem naruszenia czyichś praw (np. czyjejś wyłącznej licencji do utworu) powoływał się na gospodarczą czy wręcz fizyczną niemożność sprawdzenia „jak jest (z utworem) naprawdę" kończą się niestety przegranymi takich osób. Ani zwyczaj, ani obiektywna trudność z dotarciu do twórcy (coraz rzadsza w obecnej dobie), ani zapewnienia złożone przez inną osobę (menedżer, agent, pośrednik), nie są argumentem w naszej obronie, jeśli naruszymy ustawy o prawie autorskim.

Odpowiedzialność karna

Osobie, której prawa naruszono, służą też środki z zakresu prawa karnego. Postępowanie karne jest najprostszym i najtańszym sposobem dochodzenia roszczeń majątkowych i niemajątkowych. Po pierwsze, w przeciwieństwie do pozwu cywilnego, nic nas nie kosztuje, po drugie - po zgłoszeniu wniosku o ściganie toczy się „samo", to jest czynności dokonuje prokuratura, policja i sądy, występujące w obronie porządku prawnego. Wystarczy złożyć ustne lub pisemne zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa z wnioskiem o ściganie sprawcy (nawet nieznanego z nazwiska), aby zapoczątkować postępowanie w obronie prawa twórców. Zawiadomienie nie musi wskazywać sprawcy, ani dokładnych okoliczności czynu, adresów przestępców, ani innych szczegółów, których możemy po prostu nie znać. To postępowanie przygotowawcze ma wskazać, kto jest podejrzany o popełnienie przestępstwa.

Z uwagi na powszechność naruszeń dokonywanych zwłaszcza w sferze programów komputerowych czy dystrybucji za pośrednictwem internetu, akcje policji czy prokuratury polegające na przeszukaniach w domach, instytucjach czy zakładach pracy, budzą raczej zdumienie, niż mocne postanowienie poprawy. Próby tłumaczenia, że naszym komputerem znajdującym się w salonie bawił się sąsiad lub przypadkowy przechodzień są mało wiarygodne (choć oczywiście, jak każde przestępstwo, i to trzeba udowodnić konkretnej osobie). Sąd jednak z reguły nie daje wiary tłumaczeniom właściciela, że nie wie, kto przez kilkadziesiąt godzin kopiował na jego twardy dysk pirackie kopie filmów, bo nie zwracał uwagi na osoby odwiedzające jego dom. Pracodawcy często zapobiegają „przestępstwom komputerowym" poprzez filtry, monitorowanie zawartości komputerów pracowników, szczegółowe regulaminy, kontrole oraz innymi dolegliwymi metodami. Mają rację, bo chcą uniknąć oskarżenia o współuczestnictwo w przestępstwie.

Oto przykłady przepisów ustawy o prawie autorskimokreślających rodzaje przestępstw karnych:

przywłaszczenie autorstwa albo wprowadzenie w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu;

rozpowszechnianie bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzego utworu w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania;

publiczne zniekształcenie utworu;

rozpowszechnianie bez uprawnienia cudzego utworu w wersji oryginalnej lub w postaci opracowania;

oraz - inne naruszenia ustawy o prawie autorskim, przede wszystkim, jeśli popełniane są z chęci zysku, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

Należy na wstępie zauważyć, że internet, czy szerzej - media i nośniki elektroniczne (tzn. sieć internetowa, poczta elektroniczna, telefonia komórkowa najnowszych generacji, dyskietki, dyski przenośne, płyty CD i inne nośniki pamięci elektronicznej) - nie są wyłączone spod przepisów ustawy o prawie autorskim. Dlatego wszystkie przepisy ustawy o prawie autorskim stosuje się (poza wyjątkami wyraźnie wskazanymi w ustawie) do tych mediów i nośników.

Specyfika technologii elektronicznych polega na łatwości dostępu, kopiowania, rozpowszechniania oraz wszelkich innych „operacji na utworze". Ta łatwość rodzi czasem mylne przekonanie, że rygory ustawowe dotyczące ochrony twórców i ich utworów są łagodniejsze lub nie ma ich w ogóle, skoro tak łatwo jest utwór skopiować czy zmienić. Uświadomienie sobie, że różnice w stosunku do „zwykłego" obrotu prawami autorskimi (obejmującego utwory w formie np. książek) są niewielkie, pozwala nam już intuicyjnie rozstrzygnąć wiele pytań i wątpliwości. Jeśli nie możemy przepisać w pracy magisterskiej czyjegoś artykułu prasowego, to nie możemy go też skopiować na swoją stronę internetową - proste, prawda?

Nie zawsze jednak korzystanie z utworów w Internecie i mediach elektronicznych jest aż tak proste - stąd konieczność pamiętania o poniższych kwestiach.

Umieszczenie jakiegokolwiek przekazu, słownego, muzycznego, plastycznego na stronach internetowych nie oznacza jego bezpłatnej możliwości kopiowania, a jedynie bezpłatną dostępność. Zakaz kopiowania istnieje niezależnie od użycia (bądź nie) zabezpieczeń przed kopiowaniem. Jak wiemy, utwór podlega ochronie bez konieczności spełnienia jakichkolwiek formalności. Jeśli twórca zgadza się na bezpłatne kopiowanie i dalszą dystrybucję przez internautów, to powinien wyraźnie o tym poinformować.

O ile w przypadku utworu (jeśli to, czy coś jest utworem nie budzi wątpliwości) łatwo zgadnąć, że utwór ów podlega ochronie, o tyle specyficzne dla Internetu formy przekazu, jak krótkie wypowiedzi, tzw. posty, emotikony, układy znaków - mogą budzić kontrowersje. Wydaje się, że niektórym wypowiedziom, nawet krótkim, można przypisać cechy utworu w rozumieniu ustawy o prawie autorskim. Na ochronę zasługują zwłaszcza wypowiedzi o charakterze poetyckim, satyrycznym, przemyślane w formie, nietuzinkowe, noszące piętno indywidualizmu autora.

Utworem jest na pewno koncepcja strony internetowej, jej układ graficzny i kolorystyka. Zdarzają się strony łudząco podobne do siebie, może zresztą niekoniecznie na skutek celowych działań. Jeśli jednak bardzo nam się podoba czyjś „pomysł na stronę" - to pamiętajmy, że najczęściej nie chodzi tu o niechronione prawem idee, koncepcje, czy procedury, lecz układ graficzny, wygląd, itd. - które, w takim wypadku, są chronione przez ustawy o prawie autorskim.

Oczywistym jest, że zawartość strony internetowej, jeśli jest utworem - podlega ochronie, jak każdy inny utwór, np. wydrukowany tomik poezji, namalowany obraz. Ponownie trzeba podkreślić, że nie powinna nas mylić dostępność oraz łatwość kopiowania tych utworów wynikająca np. ze specyfiki Internetu.

Problemy może budzić zakwalifikowanie innych, niż prace plastyczne koncepcji, jakie mogą znajdować się na stronach internetowych, np. ikonka koszyka w sklepie internetowym (rysunek jest chroniony prawem autorskim i Internet oferuje szereg możliwych do pobrania wersji 'obrazka'. Chodzi jednak o sam pomysł, który można opatentować). Podobnie wątpliwie, i raczej niechronione przez prawo autorskie, są właściwe tylko mediom elektronicznym byty takie, jak: banner reklamowy, ghost (reklama pokrywająca cały ekran), crawl (ruchomy pasek na dole lub górze strony). Oczywiście treść przekazu oraz jego wygląd zewnętrzny, zewnętrzna forma, rysunki, fotografie, układ - chronione są przez ustawy o prawie autorskim, jeśli spełniają definicję utworu, ale sama idea, pomysł prezentacji - nie.

Pewne problemy, bardziej z zakresu dóbr osobistych, budzić może kwestia tzw. linków, to jest automatycznych odsyłaczy do innych stron www. Oczywiste wydaje się, że prawo autorskie nie ma tu zastosowania. Po prostu odsyłamy z jednej strony internetowej do innej, nawet, jeśli uzyskujemy w ten sposób swego rodzaju korzyść estetyczną czy artystyczną. Np. po kliknięciu na link cały ekran zajmie obraz albo fotografia - może to dawać zamierzony efekt artystyczny, zwłaszcza, jeśli pomyślimy o tzw. sztuce konceptualnej, w której znaczenie ma ruch, akcja, czynne uczestnictwo odbiorcy albo o tzw. instalacjach video czy eksperymentalnych filmach. Takie jednak nieuprawnione użycie czyjejś strony internetowej (ściśle - jej warstwy wizualnej) jest niesłychanie rzadkie. W praktyce można mówić o jednym obszarze konfliktowym, który można nazwać „niepożądanym sąsiedztwem", a który dotyczy dóbr osobistych. Może być bowiem tak, że „właściciel" danej strony www nie życzy sobie, aby dostęp do niej uzyskiwany był poprzez jakikolwiek związek ze stroną „odsyłającą", z uwagi na naruszenie jego godności, wyznawanych wartości, etc. Jeśli zorientujemy się, że link prowadzący do naszej strony internetowej znajduje się na stronach propagujących faszyzm, terroryzm czy pedofilię, to nietrudno zgadnąć, że nie jest to sąsiedztwo, które akceptujemy. Owszem, każdy twórca strony internetowej liczy na jak najczęstsze „odwiedziny" przez internautów; jednak zapewne nie jest mu obojętne, z jakimi treściami może on być w ten sposób skojarzony.

W wyjątkiem tzw. twórczości pracowniczej - prawa do utworu należą do twórcy. Fakt, że powstanie utworu jest finansowane przez zamawiającego, sponsora, instytucję pośredniczącą itd. nie wpływa na przejście autorskich praw majątkowych do utworu. Zawsze, w każdej sytuacji zamawiania przez organizację utworu należy ustalić, czy i na jakich zasadach będziemy mogli z utworu korzystać. Umowa zawarta z twórcą utworu musi określać bądź, że nabywamy prawa autorskie (wraz z określeniem ewentualnego terytorium, czasu oraz pól eksploatacji), bądź że mamy prawo z utworu korzystać (licencja także musi podawać czasokres licencji, zakres terytorialny, pola eksploatacji).

Nabycie autorskich praw majątkowych do programu komputerowego, a tym bardziej tylko licencji do niego - nie oznacza nabycia prawa do kodu źródłowego! Tę okoliczność należy wyraźnie zastrzec w umowie z programistą - inaczej przekaże nam tylko program, ale nie kod źródłowy.

Licencja wyłączna nie oznacza, że twórca sam nie może korzystać z utworu! Zdarza się, że nabywamy licencję wyłączną do utworu. Wydaje się nam, że w takim razie tylko my możemy z utworu korzystać i sam twórca jest tego prawa pozbawiony. Przepisy nie rozstrzygają tego jednoznacznie. Część prawników twierdzi, że tę okoliczność trzeba wyraźnie uregulować w umowie, a licencje wyłączne mogą być mocne lub słabe (pełne, niepełne), czyli zezwalać - lub nie - samemu twórcy na korzystanie z jego utworu. Jeśli zatem nabywamy licencję wyłączną i absolutnie nie chcemy, aby twórca przez czas jej trwania mógł sam z utworu korzystać - napiszmy to wyraźnie w umowie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nie są utworami: odkrycia (odkrycia naukowe, czyli np. twierdzenia i odkrycia fizyczne lub chemiczne); idee (np. uhonorowany w 2006 r. Nagrodą Nobla pomysł banku udzielającego mikropożyczek w najbiedniejszych krajach świata na szczególnych zasadach, bazujących na poczuciu odpowiedzialności wobec wspólnoty, poczuciu odpowiedzialności kobiet, upowszechnianiu edukacji); procedury (technologiczne, biurowe, z zakresu administracji państwowej); metody i zasady działania (tu najczęściej chodzić może o wynalazki oraz tzw.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przedmiotem ochrony prawa autorskiego są utwory (ich rodzajów jest wiele):

wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);

plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, audiowizualne (w tym filmowe);

w formie przeróbek, tłumaczeń, adaptacji.

Warunkiem zakwalifikowania określonego przejawu intelektualnego jako utworu jest uzewnętrznienie tego dzieła w jakikolwiek sposób. Nie ma wymogu utrwalania dzieła na przedmiotach fizycznych, czyli przedstawienie lub piosenka nie muszą być zapisane na jakimkolwiek nośniku, żeby zostały uznane za utwór. Nie jest też istotna wartość majątkowa utworu, jego przeznaczenie oraz fakt, czy został zakończony.

Ochrona prawno-autorska przysługuje niezależnie od tego, czy są spełnione jakiekolwiek formalności. To znaczy, że nie ma konieczności zgłoszenia utworu, potwierdzenia u notariusza lub zamieszczenia na nim formułki, dotyczącej zastrzeżenia praw do niego.

Ochroną nie są objęte:

odkrycia

idee

procedury

metody i zasady działania

koncepcje matematyczne

postaci sceniczne i kabaretowe

proste informacje prasowe

opisy patentowe.

Można z nich korzystać dowolnie.

Prawo autorskie przysługuje twórcy utworu. Istnieje domniemanie, że jest nim osoba, której nazwisko w tym charakterze uwidoczniono na egzemplarzach utworu lub której autorstwo podano do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób, w związku z rozpowszechnianiem utworu. Dopóki twórca nie ujawnił swojego autorstwa, w wykonywaniu prawa autorskiego zastępuje go producent lub wydawca, a w razie ich braku - właściwa organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Radca prawny, specjalista prawa medialnego, autorskiego i gospodarczego

# data[].attributes.attachment_link.description
Przedmiotem ochrony prawa autorskiego są utwory (ich rodzajów jest wiele): wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe); plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, audiowizualne (w tym filmowe); w formie przeróbek, tłumaczeń, adaptacji.