# data[].attributes.headline
«Ένας άνθρωπος, ένας αλγόριθμος κι ένας ψίθυρος μπαίνουν σε ένα μπαρ...»

# data[].attributes.subject
«Ένας άνθρωπος, ένας αλγόριθμος κι ένας ψίθυρος μπαίνουν σε ένα μπαρ...»

# data[].attributes.attachment_link.title
Ένας άνθρωπος, ένας αλγόριθμος κι ένας ψίθυρος μπαίνουν σε ένα μπαρ | Γιάννης Φαρσάρης | TEDxSitia

# data[].attributes.attachment_link.title
Η βία και η παραβατικότητα των ανηλίκων ξεκινά από το σπίτι - ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Νέα πανελλαδική έρευνα του Ινστιτούτου Friedrich-Ebert-Stiftung δείχνει ότι η ελληνική κοινωνία θεωρεί την οικογένεια τον βασικό παράγοντα πίσω από τη βία και την παραβατικότητα των παιδιών και των εφήβων, με τον ψηφιακό κόσμο να συμπληρώνει το πλαίσιο

# data[].attributes.headline
Σύγχρονη εποχή- Ανάγνωση

# data[].attributes.subject
Σύγχρονη εποχή- Ανάγνωση

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Γεννήθηκα στην Αθήνα, κάπου στα Πατήσια. Έπειτα μετακομίσαμε σε ένα μάλλον σκοτεινό διαμέρισμα στους Αμπελόκηπους. Εκεί θυμάμαι πολύ έντονα την ημέρα που έγινε το πραξικόπημα. Στις 21 Απριλίου του 1967 ήταν τα έκτα μου γενέθλια και υπήρχε στο ψυγείο μια ωραία τούρτα για να την κεράσω στα παιδάκια. Θα ήταν η πρώτη τούρτα που θα πήγαινα στο σχολείο, μεγάλη προσδοκία. Αντί γι' αυτό, πρωί πρωί είδα τη μάνα και τον πατέρα μου να κάθονται στον καναπέ παγωμένοι. Δεν τόλμησα ούτε να διαμαρτυρηθώ. Έτσι, νομίζω, πολιτικοποιήθηκα από τα έξι.

* Η καταγωγή από την Κρήτη μού έδωσε τις πιο ωραίες εικόνες, γεύσεις, μυρωδιές. Το Ηράκλειο με το εμπορικό του παππού, τόπια υφάσματα ως ψηλά στο ταβάνι, ο γατούλης να κάθεται ήσυχα ήσυχα δίπλα στο ταμείο, οι λουκουμάδες απέναντι, η μυρωδιά του ξύλου στα άπειρα επιπλοποιεία της πόλης, κι έπειτα η διαδρομή ως τη Χερσόνησο, οι καταπληκτικές παραλίες, τα βραχάκια απ' όπου κάναμε βουτιές, αδέλφια-ξαδέλφια, μπόλικα ξαδέλφια απ' όλα τα μέρη της Ευρώπης. Στο σπίτι μου εδώ στην Αγία Παρασκευή μετακομίσαμε το 1972. Ήταν μια μεγάλη αναβάθμιση. Ο θείος Αλέκος Αργυρίου, ως μηχανικός, είχε κάνει τη στατική επίβλεψη. Έμενε κι αυτός εδώ με τη θεία μου Άντεια Χατζιδάκη, στο διπλανό, κολλητό σε μας σπίτι. Πάντως, αρχικά δεν είχαμε έπιπλα - χώρισαν κιόλας οι γονείς μου με το μπήκαμε σε αυτό το σπίτι. Οπότε ο χώρος είχε γίνει το εργαστήρι του Στέλιου Αναστασιάδη, του ζωγράφου, που τον φιλοξενούσαμε κιόλας. Με ενθουσίαζε που δεν είχαμε "σαλόνι" αλλά εργαστήρι. Παντού στους τοίχους τεράστια χαρτιά και κάρβουνα ζωγραφικής, ένα πνεύμα καλλιτεχνικό και αντάρτικο.

Το μοντέλο "αντίσταση" δεν νομίζω πως ταιριάζει πια στην εποχή μας. Ευχαρίστως στη θέση της "επανάστασης" θα έβαζα τη μεταρρύθμιση και τον αέναο εκσυγχρονισμό.

* Ο πατέρας μου, Νίκος Καστρινάκης, θεωρούνταν ένας από τους πιο έξυπνους ανθρώπους της γενιάς του. Κατάφερε να φαλιρίσει όλες τις επιχειρήσεις με τις οποίες καταπιάστηκε. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, κρατάω την απόρριψή του όταν ήμουν μικρή, επειδή επιθυμούσε αγόρι, και τη θερμή υποστήριξή του όταν μεγάλωσα. Ενθουσιασμένος από τον τρόπο που χειριζόμουν τη γλώσσα, μου χάρισε ένα μαγνητόφωνο όταν μπήκα στο πανεπιστήμιο, πολύτιμο δώρο, με το οποίο πέρασα τα φοιτητικά μου χρόνια. Πέθανε πολύ νέος. Η μητέρα μου, Νέλλη Χατζιδάκη, είναι η ανθεκτική. Εργάστηκε πάντα στη βιομηχανία ως χημικός μηχανικός. Στα 80 της έχτισε ένα εξοχικό. Στα 90 της ασκεί το σώμα της και το μυαλό της, εργάζεται, παρακολουθεί με πάθος τις πολιτικές εξελίξεις, μαθαίνει να χειρίζεται υπολογιστή και έχει ισχυρή άποψη για το καθετί. Και οι δυο γονείς μου ήταν ισχυρογνώμονες. Εγώ νομίζω πως κάποια στιγμή έμαθα να βάζω στον λόγο μου ένα "ίσως", ένα "ενδεχομένως".

ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ: Αγγέλα Καστρινάκη, Έρωτας στον καιρό της ειρωνίας, εκδόσεις Κίχλη

* Οφείλω να ομολογήσω ότι συγγραφέας ήθελα να γίνω από μικρή - δεν θυμάμαι κάποιο άλλο όνειρο. Μου είχαν πει οι δάσκαλοί μου στο σχολείο ότι περιγράφω ωραία, φτιάχνω όμορφες εικόνες στις εκθέσεις. "Ποδηλατάδα και νερά να πετιούνται δεξιά κι αριστερά, κι εγώ να σηκώνω ψηλά τα πόδια για να μη βραχώ": αυτό είχε θεωρηθεί εξαιρετική εικόνα, κι αφού έτσι έλεγαν, τι άλλο θα μπορούσα να γίνω όταν μεγαλώσω για να ακούω όσο το δυνατό πιο συχνά "μπράβο"; Και νομίζω ότι αυτά τα "μπράβο" των δασκάλων με καθόρισαν. Στο τέλος του τετραδίου εκθέσεων της Α' Γυμνασίου ο καθηγητής μου είχε γράψει: "Με την ευχή μου να γίνεις κάποτε ένας άξιος συγγραφέας". Ακόμα συγκινούμαι που το θυμάμαι. Στην οικογένειά μου, ωστόσο (όπου ήταν όλοι μηχανικοί), υπήρχε και μια πρόβλεψη για το παιδί που θα γινόταν φιλόλογος: θα έπαιρνε ένα παραπάνω περιουσιακό στοιχείο, καθώς θα καταδικαζόταν, έλεγαν, σε οικονομική μιζέρια. Οι δάσκαλοι υποθέτω πως παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην επιλογή του δρόμου στη ζωή. Μια φίλη μου, που ήταν χαμίνι, κάποια στιγμή την πρόσεξε μια καθηγήτρια και τη μεταμόρφωσε. Υπάρχουν, βέβαια, και ισχυρά ταλέντα: η κλίση προς τη ζωγραφική, προς το θέατρο ή προς τη μουσική. Αυτά αναβλύζουν από μόνα τους.

* Η πρώτη φορά που έγραψα στη ζωή μου ήταν ένα πανηγύρι. Στο τετράδιο της έκθεσης της Α' Δημοτικού: "Η Ντόρα έφερε μπαμπακιές". Από πάνω, στο λευκό τετράγωνο, είχα ζωγραφίσει την Ντόρα. Όλα τα παιδιά το ίδιο είχαμε γράψει. Εμένα για κάποιον λόγο μου άρεσε πάρα πολύ αυτή η φράση. Με μάγεψε. Αργότερα, στην τετάρτη ή στην πέμπτη του δημοτικού, άρχισα να γράφω ένα μυθιστόρημα: πέντε φίλοι σε μια ζούγκλα. Είχα γράψει κάποια κεφάλαια στο στυλ αναγνωσμάτων περιπέτειας. Εννοείται ότι όταν μεγάλωσα λίγο κρατούσα ημερολόγιο.

* Εν τέλει θεωρώ ότι το γράψιμο πιο πολύ είναι ανακούφιση και όχι γνώση εαυτού, κάτι που πιέζει πολύ μπορεί να εκτονωθεί. Να εκτονωθεί μετασχηματιζόμενο. Γνωρίζω, ας πούμε, τι μου συμβαίνει και αποφασίζω να του δώσω μορφή. Μερικές φορές μπορεί να είμαι πολύ ταραγμένη γράφοντας. Η πείρα μού έχει δείξει ότι το αποτέλεσμα, το οποίο έχει βέβαια προκύψει από πολλή δουλειά, συγκινεί και άλλους.

* Όσον αφορά τους αγαπημένους μου συγγραφείς, ουσιαστικά διαμορφώθηκα από τον μοντερνισμό: Προυστ και Βιρτζίνια Γουλφ. Έμαθα να παρατηρώ τη λεπτομέρεια στην ανθρώπινη συμπεριφορά και να προσέχω τις ανεπαίσθητες διακυμάνσεις της διάθεσης - τέχνη του κεντήματος. Από Έλληνες συγγραφείς θα έλεγα ότι κυρίως με επηρέασαν ο Γιώργος Ιωάννου και ο Κοσμάς Πολίτης. Τα πάρα πολύ δυνατά και κρυπτικά διηγήματα του Ιωάννου της πρώτης περιόδου με εξώθησαν στο γράψιμο. Ο Κοσμάς Πολίτης με τις ζωηρές εικόνες της φύσης και με τη λεπτή ειρωνεία του με έχει επίσης καθοδηγήσει. Στον δοκιμιακό λόγο ίσως έχω μια επιρροή από τον πρώιμο Θεοτοκά - την προσπάθεια να αποτινάξω τη σοβαροφάνεια μπορεί να τη χρωστάω στην τόλμη εκείνου.

ΕΠΙΛΟΓΕΣ

Η σκληρή αλήθεια για την "εθνική χαστουκίστρια" Αναστασία Αθήνη-Τσούνη (updated)

Τομ Μπαράκ: Ο δισεκατομμυριούχος πρέσβης των ΗΠΑ στην Άγκυρα στον κλοιό του σκανδάλου Έπσταϊν

Ευάρεστος Πιμπλής: "Το να σε λέει "τέρας" ένας Πρόεδρος είναι τρομακτικό"

* Ως συγγραφέα με κινεί μάλλον η περιέργεια για τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ερωτικές, φιλικές, οικογενειακές· περιέργεια για το τι είναι ο άνθρωπος και πώς αντιδρά στον ιδιωτικό του χώρο. Με τον δημόσιο χώρο και την ιστορία καταπιάνομαι κυρίως σε δοκιμιακά ή επιστημονικά έργα. Με απασχόλησε, π.χ., για πολλά χρόνια η αντίδραση των λογίων στις ακραίες συνθήκες της ναζιστικής κατοχής και του εμφύλιου πολέμου. Έγραψα το βιβλίο Η λογοτεχνία στην ταραγμένη δεκαετία 1940-1950 για να καταλάβω τι είδους τέχνη παράγεται σε συνθήκες εξαιρετικής πίεσης, ποιοι μηχανισμοί κινητοποιούνται στον άνθρωπο. Εξίσου με απασχολεί τώρα η λογοτεχνία για τη Μικρασιατική Καταστροφή και την προσφυγιά. Τι αντέχει να θυμάται ένας επιζών; Τι καταχωνιάζει ένας άνθρωπος για να μπορέσει να συνεχίσει τη ζωή;

* Από τα δικά μου βιβλία αυτό που ξεχωρίζω είναι το Μίλα, Πηνελόπη! που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Επί είκοσι χρόνια καταπιάστηκα με τη μελέτη της μορφής της μυθικής Πηνελόπης στη λογοτεχνία και στην τέχνη γενικότερα του δυτικού κόσμου. Πρόκειται για ένα βιβλίο με το οποίο η Πηνελόπη κι εγώ κάνουμε πολλά ταξιδάκια στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Άλλωστε, πολλοί με αποκαλούν πλέον "Πηνελόπη". Το τελευταίο βιβλίο μου είναι ο Έρωτας στον καιρό της ειρωνείας, ένα μυθιστόρημα για τα πάθη του έρωτα, την πτήση και την προσγείωση, την ενθουσιώδη απώλεια κάθε αυτοελέγχου και την απομυθοποιητική εν τέλει αυτοπαρατήρηση.

* Στις μέρες μας η νέα γενιά δεν διαβάζει - αυτό είναι μια κοινή διαπίστωση. Πριν από είκοσι-κάτι χρόνια βάζαμε στους φοιτητές μας σε κάθε μάθημα να διαβάζουν τρία βιβλία το εξάμηνο. Η απαίτηση έπεσε σύντομα στο ένα, και τώρα πια δεν τολμούμε να τους ζητήσουμε τίποτα. Τους θερμοπαρακαλούμε για μερικές σελίδες. Έχουμε συνειδητοποιήσει ωστόσο πως δεν πρόκειται για τεμπελιά αλλά για αδυναμία. Δεν έχουν μάθει να διαβάζουν συνεχές κείμενο. Εδώ που τα λέμε, και πριν από είκοσι χρόνια η κόρη μου έμαθε να διαβάζει πολυσέλιδα βιβλία επειδή της έπεσε στα χέρια ο Χάρι Πότερ. Άλλες εποχές! Εμείς, στη Μεταπολίτευση, αν δεν διαβάζαμε, δεν μπορούσαμε να σταθούμε στα πάρτι. Δεν θέλω ωστόσο να πιστέψω πως είναι ζήτημα χρόνου να σβήσει το βιβλίο - πάντα θα υπάρχουν κάποιοι που θα διαβάζουν. Πόσοι όμως θα είναι αυτοί;

* Το ότι ζούμε σε μια "αντιπνευματική" εποχή είναι, δυστυχώς, λίγο, αν μιλάμε για τον όλο κόσμο μας. Με δυο τρελούς τύπους στο τιμόνι της Οικουμένης, που μισούν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και κάθε καλλιέργεια, να δούμε αν σε λίγο δεν θα κλαίμε για όλες τις παλιές κατακτήσεις μας. Αλλά μέσα στην Ελλάδα, όχι, δεν θα έλεγα πως ζούμε αντιπνευματική εποχή. Μου έχουν κάνει μεγάλη εντύπωση νεαροί επιστήμονες και διανοούμενοι -συνάντησα πολλούς σε συνέδρια- με μεγάλη παιδεία, κάποτε σοφοί, και με εξαιρετικό χειρισμό της γλώσσας. Σε κάθε τομέα νέοι άνθρωποι ψάχνονται με σοβαρότητα. Ίσως υπήρχαν εποχές με περισσότερους διανοούμενους και φιλαναγνώστες - τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, που έλεγα νωρίτερα. Όμως τώρα δεν υπάρχει ετοιματζίδικη σκέψη, τσιτάτα, ευκολίες. Τα τελευταία κατέρρευσαν πρόσφατα με πάταγο. Τώρα πάμε ψαχουλεύοντας και ενδεχομένως βρίσκουμε πιο ενδιαφέροντα πράγματα.

* Η μεγαλύτερη ελληνική παθογένεια; Το ότι δεν νοιαζόμαστε για τον διπλανό μας, αγνοούμε την ύπαρξή του, δεν μας αφορά. Η σκέψη ότι κάποιος/-α επιθυμεί και χρειάζεται να περπατάει στα πεζοδρόμια απρόσκοπτα, ότι θέλει να παρκάρει μετά από μας ή ότι δεν επιθυμεί να ακούει τους δικούς μας θορύβους, αλίμονο, δεν μας απασχολεί. Επίσης, με ενοχλεί και με τρελαίνει η επέκταση του θορύβου στα μέρη όπου πας για να ηρεμήσεις. Π.χ. στις παραλίες ακούς "μουσική" με μπάσα, που φτάνει ως βαθιά στη θάλασσα. Μια απελπισία.

To νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

* Το μοντέλο "αντίσταση" δεν νομίζω πως ταιριάζει πια στην εποχή μας. Αρκετά με το "αντί" και με την κουλτούρα του όχι. Από τον στίχο του Σαββόπουλου ("η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει") θα κρατούσα το δεύτερο μισό. Επιμένω σημαίνει ότι, παρά τις αντιξοότητες, παράγω, δημιουργώ, σκέφτομαι νέα πράγματα, προβλέπω, δεν φοβάμαι τις αλλαγές, δίνω ευκαιρίες στους νέους. Ευχαρίστως στη θέση της "επανάστασης" θα έβαζα τη μεταρρύθμιση και τον αέναο εκσυγχρονισμό.

* Επειδή τα τελευταία 35 χρόνια λείπω για μεγάλα διαστήματα από την Αθήνα, αφού εργάζομαι στο Ρέθυμνο, στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, θα πω ότι τον καιρό που περνάω μακριά από την Αθήνα πάσχω από μια νοσταλγία της πρωτεύουσας: λατρεύω κάθε πτυχή της, ακόμα και το κυκλοφοριακό χάος και το στρίμωγμα στο μετρό και το καυσαέριο και τα γκράφιτι. Φυσικά, προτιμώ να ανεβαίνω στον Λυκαβηττό μια ηλιόλουστη μέρα, την τριλογία της οδού Πανεπιστημίου τη νύχτα και τα σινεμά του κέντρου.

* Πολλά προσβάλλουν την αισθητική μου, και τα κολονάκια και τα αετώματα και τα στρογγυλά μπαλκόνια μιας σύγχρονης, τάχα, αρχιτεκτονικής, τα παρδαλά χρώματα. Η "προσβολή" έρχεται από τον κακώς χρησιμοποιημένο πλούτο. Πιο σημαντικό, όμως, θεωρώ το αίσθημα που προκύπτει από τις φτωχικές γειτονιές, από τα στενά μπαλκονάκια-αποθήκες, από τις ξεσκισμένες τέντες, τις σκοτεινές εισόδους. Δεν είναι "προσβολή της αισθητικής" αλλά κοινωνική θλίψη.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΑΚΟΥ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Αγγέλα Καστρινάκη: "Είναι δημοκρατική μια κοινωνία όταν ένα μεγάλο μέρος της φοβάται;"

* Ως προς το θέμα της παιδείας, πιστεύω ότι πρέπει να αλλάξει συθέμελα η εκπαίδευσή μας. Το σημερινό μοντέλο έχει αχρηστευτεί από τις νέες δυνατότητες εξεύρεσης της πληροφορίας και ακόμα πιο πρόσφατα από την τεχνητή νοημοσύνη. Βραδυπορούμε. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ιδίως, θα έπρεπε να επανασχεδιαστεί εκ βάθρων. Κλειδί θεωρώ ότι πρέπει να γίνουν πια οι "δεξιότητες", τα λεγόμενα transferable skills (μεταβιβάσιμες δεξιότητες), ώστε ο μελλοντικός εργαζόμενος να προετοιμάζεται για μια ποικιλία προκλήσεων και για την ανάγκη διαρκών προσαρμογών. Οι εισαγωγικές εξετάσεις για τα ΑΕΙ, κατά την άποψή μου, θα έπρεπε να σχεδιαστούν στον τύπο των εξετάσεων της Πίζας. Αυτό θα ήταν πράγματι μια βαθιά μεταρρύθμιση που θα εξυγίαινε συνολικά το σύστημα. Στο πανεπιστήμιο παραλαμβάνουμε "καμένα" μυαλά που προσπαθούμε να ανατάξουμε. Πόσα χαμένα χρόνια και πόσες χαμένες δυνάμεις. Αν παραλαμβάναμε παιδιά που έχουν μάθει να σκέπτονται, θα μπορούσαμε να πετάξουμε. Το διδακτικό προσωπικό είναι κατά κανόνα πάρα πολύ καλό και στρατευμένο στην επιθυμία να δώσει ό,τι μπορεί (η άμεση εμπειρία μου είναι από το Πανεπιστήμιο Κρήτης).

* Αν μπορεί η τέχνη να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους; Τρομερή ερώτηση, αν πρέπει κανείς να την απαντήσει αρνητικά, ενώ είναι καλλιτέχνης ή δάσκαλος. Η τέχνη δεν μας κάνει καλύτερους. Η τέχνη είναι για την απόλαυση. Μας κάνει καλύτερους η απόλαυση; Ας πούμε, πάντως, ότι η λογοτεχνία ειδικά δίνει ευκαιρίες αυτοπαρατήρησης. Αυτό είναι καλό. Ενδεχομένως κάποιοι βελτιώνονται με την αυτοπαρατήρηση, με την αυξημένη αυτοσυνείδηση, κάποιοι άλλοι όμως όχι. Αν η τέχνη βελτίωνε τον κόσμο, θα είχαμε γίνει από καιρό αγγελούδια.

* Έχω αγαπημένους φίλους και φίλες, όχι μόνο από τα παλιά χρόνια αλλά και από τα πρόσφατα - είμαι πολύ τυχερή. Αλλά έχω συμβάλει κι εγώ στην τύχη μου, μου το πιστώνω. Αυτή η μαγική στιγμή που κοιτάς τον άλλον στα μάτια και τον αναγνωρίζεις και σε αναγνωρίζει και κλείνετε τη συμφωνία της φιλίας, και λες, ναι, αυτός ή αυτή θα με στηρίξει στη δυσκολία ή, ακόμα όταν θα είμαστε εσχατόγηροι, θα μπορούσαμε να ζήσουμε μαζί σε μια κοινότητα. Πάντως, δεν με τρομάζει ιδιαίτερα η φθορά του χρόνου. Φθορά σημαίνει ότι ζούμε. Και πολύ καλά γνωρίζουμε ότι δεν έχουν όλοι αυτή την τύχη. Ο μεγαλύτερος φόβος μου είναι η μοναξιά, αλλά οχυρώνομαι! Γυρνώντας τον χρόνο πίσω, φοβάμαι πως έχω πληγώσει ανθρώπους. Είχα κάποτε μεγάλη αυτοπεποίθηση, έως οίηση. Θεραπεύτηκα, νομίζω, με τα χρόνια. Έχω κοιτάξει αφ' υψηλού τον πλησίον, αλλά έχω κάνει χίλιες μετάνοιες έκτοτε.

* Ο Καβάφης το έχει πει πολύ ωραία: επιτυχία είναι το να γίνεις "ούτος εκείνος", κάποιος (και κάποια) που τον δείχνουν στον δρόμο με σεβασμό και θαυμασμό. Η πιο διασκεδαστική μου επιτυχία είναι όταν έβγαλα το κεφάλι μου από το νερό το προηγούμενο καλοκαίρι και μια άλλη κολυμβήτρια με αναγνώρισε: "Είστε η κυρία Καστρινάκη; Ναι; Α, έχω φοβερή μνήμη!". Είχε παρακολουθήσει τα μαθήματά μου για τη μυθική Πηνελόπη στην ηλεκτρονική πλατφόρμα Μάθησις των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης. Αλλά η πιο συγκινητική επιτυχία είναι όταν σε ευγνωμονούν οι μαθητές σου. Καλή και η συγγραφική επιτυχία, δεν λέω, αλλά το ζήτημα είναι να μην "ψηλώσει ο νους σου", κατά το παπαδιαμαντικό, ή να μην καβαλήσεις το καλάμι, κατά το λαϊκότερο.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΒΙΒΛΙΟ
25 βιβλία για την Αθήνα

* Δύναμη μου δίνουν οι στόχοι, το να ξυπνάω και να ξέρω ότι έχω δέκα πράγματα να κάνω. Πιστεύω στην τυχαιότητα, στο ότι υπάρχει ο παράγοντας "τυχαίο" στη ζωή, στο ότι δεν είναι όλα προσδιορισμένα από ανώτερες δυνάμεις ή από κάποια συναστρία.

* Ο Θεός είναι, για μένα, ένα πρόσωπο της μυθολογίας, αυτός με τα λευκά μαλλιά και τη μακριά γενειάδα που κάθεται στα σύννεφα. Κάτι σαν τον Δία, αλλά πιο σεβάσμιος και σοβαροφανής. Στην ελληνική λογοτεχνία, πάλι, είναι κάποτε ένας ναυτικός με γαλανά μάτια στο Λεμονοδάσος του Κοσμά Πολίτη, ένας χοντρός κύριος με πολλούς υπηρέτες και μια κόρη που τη λένε Μάσιγγα (δηλαδή Μαρία) στο Μεταξύ Πειραιώς και Νεαπόλεως του Βιζυηνού, ο κυρ Μόσχος στο παπαδιαμαντικό Όνειρο στο κύμα. Διασκεδάζω πάρα πολύ με αυτές τις ποικιλίες του χριστιανικού θεού στην ελληνική λογοτεχνία. Ακόμα και πιστοί συγγραφείς τολμούν να παίξουν. Είμαι άπιστη ως το κόκαλο, αλλά συμπαθώ πολύ τον Ιησού, επειδή είπε το "ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω", και άλλες σπουδαίες κουβέντες.

* Έχω ζήσει σαράντα σχεδόν χρόνια με τον Αλέξη Πολίτη. Δεν είναι εύκολη η συμβίωση, όλοι το ξέρουμε, και όλες. Πρέπει να παλεύει κανείς διαρκώς με τον εγωισμό του, με τις φυγόκεντρες τάσεις, με τη ρουτίνα. Αλλά υπάρχει αποζημίωση. Από τα πρώτα εφηβικά μου χρόνια με θυμάμαι να ερωτεύομαι. Τον καθηγητή μου στην Α' Γυμνασίου, πολλούς συμμαθητές μου, πλήθος από μέλη και στελέχη του Ρήγα Φεραίου καθώς και άλλων παρατάξεων. Διάλεγα δασκάλους και καθοδηγητές και τους ερωτευόμουν - γι' αυτό πρόκοψα ως μαθήτρια. Ο έρωτας, από μια στιγμή και πέρα, ανατρέπει ισορροπίες που μπορεί να έχουν κατακτηθεί με κόπο. Αξίζει η ανατροπή. Αξίζει το πέταγμα στους αιθέρες. Αρκεί να ξέρει κανείς και να προσγειώνεται. Πιστεύω στην αισιοδοξία. Να σκέφτεσαι και να πράττεις σαν να είναι όλα εφικτό να αλλάξουν προς το καλύτερο. Να θυμάσαι πόσο έχουν βελτιωθεί οι συνθήκες ζωής και να ξεχνάς ότι ο άνθρωπος δεν έχει αλλάξει επί χιλιετίες.

* Την ευτυχία μπορείς να τη βρεις σε μια πτήση αεροπλάνου όταν σε έχει αγγίξει ο έρωτας, σε μια αγκαλιά με το παιδί σου έπειτα από καιρό χωρισμού, όταν ένας φίλος σού εμπιστεύεται τις πιο μύχιες σκέψεις του, όταν ακούς ένα κυματάκι να ξεδιπλώνεται μαλακά στην αμμουδιά. Όσο για τη χαρά... Τι είναι σημαντικότερο στη ζωή μας απ' τη χαρά; Το να ανοίγει η ψυχή σου μπροστά στο θέαμα της φύσης και των γύρω σου. "Ω χαρά, ουράνια σπίθα, κόρη απ' τα Ηλύσια!" Και αυτή η συγκλονιστική ιδέα έχει γίνει ύμνος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO. To νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΒΙΒΛΙΟ
Η Αγγέλα Καστρινάκη αποκαλύπτει τα καλά κρυμμένα μυστικά του "Λεμονοδάσους"

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αγγελα καστρινακη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
εκδοσεισ κιχλη

# data[].attributes.attachment_link.title
"Κάποια στιγμή έμαθα να βάζω στον λόγο μου ένα "ίσως", ένα "ενδεχομένως"" | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Στην Α' Δημοτικού τη μάγεψε η φράση "Η Ντόρα έφερε μπαμπακιές". Διαμορφώθηκε με Προυστ, Βιρτζίνια Γουλφ, Γιώργο Ιωάννου και Κοσμά Πολίτη. Ως συγγραφέα την κινεί η περιέργεια για τις ανθρώπινες σχέσεις. Η Αγγέλα Καστρινάκη είναι η Αθηναία της εβδομάδας.

# data[].attributes.headline
Affective computing: Το AI αλληλεπιδρά με τα ανθρώπινα συναισθήματα

# data[].attributes.subject
Affective computing: Το AI αλληλεπιδρά με τα ανθρώπινα συναισθήματα

# data[].attributes.headline
ΣΥΝΤΟΜΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΝΝΟΙΩΝ 

# data[].attributes.subject
ΣΥΝΤΟΜΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΕΝΝΟΙΩΝ 

# data[].attributes.attachment_link.title
ΣΥΝΤΟΜΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΚΑΤΑ ΘΕΜΑΤΙΚΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ

# data[].attributes.headline
ΘΕΩΡΙΑ (ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ)

# data[].attributes.subject
ΘΕΩΡΙΑ (ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ)

# data[].attributes.attachment_link.title
ΘΕΩΡΙΑ_ΓΛΩΣΣΑ_ΛΥΚΕΙΟΥ

# data[].attributes.headline
ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

# data[].attributes.subject
ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΓΛΩΣΣΑΡΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

# data[].attributes.headline
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ

# data[].attributes.subject
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ

# data[].attributes.headline
ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΘΕΜΑ Α-Β

# data[].attributes.subject
ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΘΕΜΑ Α-Β

# data[].attributes.attachment_link.title
Β-θέμα-τυπολογία-ερωτήσεων

# data[].attributes.headline
ΠΕΡΙΛΗΨΗ - ΠΕΙΘΩ - ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

# data[].attributes.subject
ΠΕΡΙΛΗΨΗ - ΠΕΙΘΩ - ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΤΕΥΧΟΣ Α_ΠΕΡΙΛΗΨΗ_ΠΕΙΘΩ_ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΧΕΙΑ

# data[].attributes.headline
17 ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

# data[].attributes.subject
17 ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Είναι γνωστό πως για να σταματήσει η φτώχεια και οι κάθε ειδών στερήσεις οι εταιρείες πρέπει να συμβαδίζουν με στρατηγικές που βελτιώνουν την υγεία και την εκπαίδευση, μειώνουν την ανισότητα και δίνουν ώθηση στην οικονομική ανάπτυξη - όλα αυτά αντιμετωπίζοντας την κλιματική αλλαγή και δουλεύοντας για τη σωστή διατήρηση των ωκεανών και των δασών μας.
Οι στόχοι της βιώσιμης ανάπτυξης βασίζονται σε δουλειά δεκαετιών από τις ίδιες τις χώρες αλλά και τα Ηνωμένα Έθνη.
Η Ατζέντα του 2030 είναι ένα πλάνο δράσης για τους ανθρώπους, τον πλανήτη και την ευημερία. Στοχεύει στην ενίσχυση της παγκόσμιας ειρήνης και ελευθερίας. Βασικό στόχος είναι η εξάλειψη της φτώχειας σε όλες τις μορφές και διαστάσεις της, συμπεριλαμβανομένης της ακραίας φτώχειας, που αποτελεί τη μεγαλύτερη παγκόσμια πρόκληση και απαραίτητη προϋπόθεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη των χωρών.
Οι 17 Στόχοι της Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΚΥΡΙΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ: Άνθρωποι SDGs Πλανήτης ) και οι 169 στόχοι που καταδεικνύουν την κλίμακα και τη φιλοδοξία αυτής της νέας παγκόσμιας ατζέντας. Ευημερία
Πρέπει να τερματιστεί η φτώχεια και η πείνα, σε όλες τις μορφές και διαστάσεις τους, και να εξασφαλιστεί ότι όλα τα ανθρώπινα όντα μπορούν να αξιοποιήσουν τις δυνατότητές τους με αξιοπρέπεια και ισότητα και σε ένα υγιές περιβάλλον.
Ειρήνη
Πρέπει να προστατευτεί ο πλανήτης από την υποβάθμιση, μέσω της βιώσιμης κατανάλωσης και παραγωγής, της βιώσιμης διαχείρισης των φυσικών του πόρων και της λήψης επείγουσας δράσης για την κλιματική αλλαγή, ώστε να μπορεί να υποστηρίξει τις ανάγκες γενεών του σήμερα αλλά και του μέλλοντος.
Συνεργασία
Πρέπει να εξασφαλιστεί ότι όλα τα ανθρώπινα όντα μπορούν να απολαμβάνουν ευημερούσα και ικανοποιητική ζωή και ότι η οικονομική, κοινωνική και τεχνολογική πρόοδος πραγματοποιείται σε αρμονία με τη φύση.

Προώθηση ειρηνικών, δίκαιων και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνιών που είναι απαλλαγμένες από φόβο και βία. Δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη ανάπτυξη χωρίς ειρήνη και ειρήνη χωρίς βιώσιμη ανάπτυξη.

Πρέπει να κοινοποιηθούν τα μέσα που απαιτούνται για την εφαρμογή αυτής της ατζέντας μέσω μιας αναζωογονημένης Παγκόσμιας Σύμπραξης για την Αειφόρο Ανάπτυξη, βασισμένη σε πνεύμα ενισχυμένης παγκόσμιας αλληλεγγύης, εστιασμένη ιδίως στις ανάγκες των φτωχότερων και πιο ευάλωτων χωρών και με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων μερών και όλων των ανθρώπων.

Τι αναφέρουν οι 17 στόχοι για τη βιώσιμη ανάπτυξη?

Στόχος 1: ΜΕΙΩΣΗ ΦΤΩΧΕΙΑΣ

Τερματίστε τη φτώχεια σε όλες τις μορφές της, παντού. Η οικονομική ανάπτυξη πρέπει να είναι χωρίς αποκλεισμούς για την παροχή βιώσιμων θέσεων εργασίας και την προώθηση της ισότητας.

Στόχος 2. ΜΗΔΕΝΙΚΗ ΠΕΙΝΑ

Ο τομέας των τροφίμων και της γεωργίας προσφέρει βασικές λύσεις για την ανάπτυξη και είναι σημαντικός για την εξάλειψη της πείνας και της φτώχειας.

Στόχος 3. ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

Η εξασφάλιση της υγιής ζωής και η προώθηση της ευημερίας για όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως ηλικίας, είναι απαραίτητη για τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Στόχος 4. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η απόκτηση ποιοτικής εκπαίδευσης είναι το θεμέλιο για τη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων και τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Στόχος 5. ΙΣΟΤΗΤΑ ΦΥΛΩΝ

Η ισότητα των φύλων δεν είναι μόνο θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα, αλλά απαραίτητο θεμέλιο για ένα ειρηνικό, επιτυχημένο και βιώσιμο κόσμο που προωθεί τις ίσες ευκαιρίες.

Στόχος 6. ΚΑΘΑΡΟ ΝΕΡΟ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ

Το καθαρό και προσβάσιμο νερό για όλους είναι ουσιαστική προϋπόθεση του κόσμου στον οποίο θέλουμε να ζούμε.

Στόχος 7. ΠΡΟΣΙΤΗ (ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ) ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ

Η ενέργεια είναι σημαντική σχεδόν για κάθε σοβαρή πρόκληση ή ευκαιρία.

Στόχος 8. ΑΞΙΟΠΡΕΠΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Η βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη θα απαιτήσει από τις κοινωνίες να δημιουργήσουν συνθήκες οι οποίες επιτρέπουν τους ανθρώπους να έχουν ποιοτική καθημερινότητα.

Στόχος 9. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ, ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΚΑΙ ΥΠΟΔΟΜΕΣ

Οι επενδύσεις σε υποδομές, είναι ζωτικής σημασίας για την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης.

Στόχος 10. ΜΕΙΩΣΗ ΤΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

Προκειμένου να μειωθούν οι ανισότητες, οι πολιτικές πρέπει κατ' αρχήν να είναι καθολικές, με προσοχή στις ανάγκες των μειονεκτούντων και περιθωριοποιημένων πληθυσμών.

Στόχος 11. ΒΙΩΣΙΜΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

Πρέπει να υπάρξει ένα μέλλον στο οποίο οι πόλεις θα παρέχουν ευκαιρίες για όλους, με πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες, ενέργεια, στέγαση, μεταφορές και άλλα.

Στόχος 12.ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ

Υπεύθυνη Παραγωγή και Κατανάλωση

Στόχος 13.ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ

Η κλιματική αλλαγή είναι μια παγκόσμια πρόκληση που επηρεάζει όλους.

Στόχος 14. ΖΩΗ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΡΟ

Η προσεκτική διαχείριση αυτού του ουσιαστικού παγκόσμιου πόρου είναι βασικό χαρακτηριστικό ενός βιώσιμου μέλλοντος.

Στόχος 15. ΖΩΗ ΣΤΗ ΞΗΡΑ

Βιώσιμη διαχείριση των δασών, καταπολέμηση της ερημοποίησης, ανάσχεση και αντιστροφή της υποβάθμισης της γης, ανάσχεση της απώλειας βιοποικιλότητας

Στόχος 16. ΕΙΡΗΝΙΚΗ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΙΣΧΥΡΟΙ ΘΕΣΜΟΙ

Πρόσβαση στη δικαιοσύνη για όλους και δημιουργία αποτελεσματικών, υπεύθυνων θεσμών σε όλα τα επίπεδα.
Ποια η συμμετοχή του Synesgy στη πορεία για μία βιώσιμη ανάπτυξη (SDGis) ?
Στόχος 17. ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΟΧΟΥΣ

Αναζωογόνηση της παγκόσμιας συνεργασίας - σύμπραξης για τη βιωσιμότητα

Με βάση αυτά τα θέματα και τις οδηγίες, το Synsegy παρέχει μια αξιολόγηση μέσω ενός ερωτηματολογίου που χωρίζεται σε 5 πυλώνες και όπου δύο από αυτές σχετίζονται με τις επιχειρηματικές και βιομηχανικές πτυχές και 3 πυλώνες όσον αφορά το ESG.

Τα εξειδικευμένα ερωτηματολόγια, βασίζονται στις πιο πρόσφατες παραπομπές των παγκόσμιων κανονισμών αγοράς ESG όπως το Global Compact των Ηνωμένων Εθνών (UNGC), το Global Reporting Initiative, οι 17 στόχοι για τη βιώσιμη ανάπτυξη (SDGs), οι κατευθυντήριες γραμμές της European Banking Authority (EBA) για την χορήγηση και παρακολούθηση δανείων (LOM) και ο κανονισμός Taxonomy της ΕΕ για βιώσιμες δραστηριότητες. Αυτό αποτελεί και την επιτυχία του Synesgy.

Βασίζονται σε μια προσέγγιση δύο επιπέδων. Αρχικά, μια βασική προσέγγιση με ερωτήσεις που αναφέρονται στο Global Reporting Initiative (GRI) και επικεντρώνονται στην Επιχειρηματική δραστηριότητα και στα Περιβαλλοντικά, Κοινωνικά και Διακυβερνητικά κριτήρια και στη συνέχεια σε μια εξειδικευμένη προσέγγιση του κλάδου δραστηριότητας. Το ερωτηματολόγιο Synesgy είναι πιστοποιημένο από την CRIF Rating Agency, αναγνωρισμένη σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.

Στην ενότητα των επιχειρήσεων απαιτούνται πληροφορίες σχετικά με τις στρατηγικές ESG της εταιρείας (εάν υπάρχουν) και μια άλλη σημαντική ενότητα αφορά τη διαχείριση κινδύνου βάσει κριτηρίων ESG της εταιρείας.

Στον 3ο πυλώνα απαιτούνται πληροφορίες για την ενότητα Περιβάλλον:

- Πληροφορίες για την κατανάλωση ενέργειας, τη διαχείριση νερού και απορριμμάτων των εταιρειών

- Άλλες πληροφορίες σχετικά με τη μέθοδο εκτίμησης των περιβαλλοντικών επιδόσεων και των σχετικών kpis

- Πιστοποιήσεις

Στον πυλώνα για τα κοινωνικά, μερικά παραδείγματα θεμάτων που διερευνώνται στο ερωτηματολόγιο είναι:

- Διαχείριση προσωπικού

- Πιστοποίηση και νομοθεσία

- Σχέσεις με τα ενδιαφερόμενα μέρη

- Εδαφικές σχέσεις

Στην ενότητα που είναι αφιερωμένη στον τελευταίο πυλώνα της Διακυβέρνησης, απαιτούνται και αναλύονται πληροφορίες σχετικά με: τη δομή του διοικητικού συμβουλίου και την ισορροπία του, τη σχέση με το ενδιαφερόμενο μέρος και την αποφυγή ή τη μείωση αρνητικών γεγονότων ή νομικών συγκρούσεων. Επίσης σε αυτή την ενότητα απαιτούνται πιστοποιήσεις που έλαβε τελικά η εταιρεία και η συμμόρφωση με τη νομοθεσία.

Σχετικά με τον κλάδο: Όταν η εταιρεία εγγραφεί στην πλατφόρμα, για να συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο, πρέπει να δηλώσει τον κλάδο στον οποίο ανήκει (οπότε τώρα στo Synesgy είμαστε σε θέση να καλύψουμε με 35 μακροβιομηχανικούς τομείς στους κύριους παραγωγικούς κλάδους), για να βεβαιωθείτε ότι η εταιρεία μπορεί να παρέχει συγκεκριμένες πληροφορίες ESG ανάλογα με το είδος της δραστηριότητας.

# data[].attributes.attachment_link.title
Synesgy | Ποιοι είναι οι στόχοι της βιώσιμης ανάπτυξης και πως να τους πετύχετε

# data[].attributes.attachment_link.description
Οι 17 Στόχοι της Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) και οι 169 στόχοι που καταδεικνύουν την κλίμακα και τη φιλοδοξία αυτής της νέας παγκόσμιας ατζέντας.

# data[].attributes.headline
Φαντασία και εκπαίδευση 

# data[].attributes.subject
Φαντασία και εκπαίδευση 

# data[].attributes.attachment_link.title
Η οικογένεια και τα social υπεύθυνοι για τη νεανική παραβατικότητα - Έρευνα της Prorata | ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Σε έξαρση η νεανική παραβατικότητα - Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο; Τι πρέπει να γίνει σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο;

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Δέσποινα Δημά

# data[].attributes.attachment_link.title
Βία ανηλίκων - Οι ειδικοί στο ΒΗΜΑ: Έγιναν τα παιδιά ξαφνικά τόσο σκληρά και επιθετικά; | ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Φάκελος βία ανηλίκων: Υπάρχει αύξηση; Έγιναν τα παιδιά ξαφνικά τόσο σκληρά και επιθετικά; Ποιος είναι ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης; Τα μέτρα καταστολής θα δουλέψουν; Οι ειδικοί απαντούν στο ΒΗΜΑ.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Δημήτρης Πολιτάκης

# data[].attributes.attachment_link.title
Στη μνήμη της αγαπημένης μου καθηγήτριας στο Γυμνάσιο — Του Δημήτρη Πολιτάκη | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Ένας καλός δάσκαλος –ειδικά στο εφηβικό ναρκοπέδιο της μέσης εκπαίδευσης– μεταδίδει γνώση, αλλά κυρίως μεταδίδει αντίληψη, ακόμα και στάση ζωής. Οι καλύτεροι όμως έχουν το σπάνιο και ανεξιχνίαστο χάρισμα να μεταδίδουν τον ίδιο τους τον εαυτό.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Τα τελευταία χρόνια φαίνεται να "ανασυγκροτείται" ένας πρώιμος αναλφαβητισμός, μέσα σε μια γενιά που σύμφωνα με το υπουργείο Παιδείας "κολυμπάει" στα ψηφιακά εργαλεία, στο διαδραστικό, ψηφιακό περιβάλλον, στην τηλεκπαίδευση και στις δυνατότητες και τις ευκαιρίες των "υπερλεωφόρων" της πληροφορίας.

Επίσης τα τελευταία χρόνια, έχει αναζωπυρωθεί η συζήτηση για την "αγραμματοσύνη" των μαθητών, λόγω των χαμηλών επιδόσεων και όλες οι σειρήνες της εκπαιδευτικής τρομολαγνείας μιλάνε για μακροβούτια αποτυχίας.

Να ξεκαθαρίσουμε ευθύς εξαρχής την θέση μας : η "εκπαίδευση της αμάθειας" δεν εντάσσεται στην παθολογία της καπιταλιστικής εκπαίδευσης, δεν είναι σε καμιά περίπτωση δυσλειτουργία του αστικού σχολείου, μια "άτυχη στιγμή του συστήματος" η οποία μπορεί να επιδιορθωθεί ή να θεραπευθεί μέσα από εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Η "εκπαίδευση της αμάθειας" ανήκει στη φυσιολογία του αστικού σχολείου, αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό του, το οποίο δεν μπορεί να το αποβάλλει όσες μεταρρυθμίσεις και αν κάνει. Αν το αποβάλλει δεν θα μπορεί να λειτουργήσει καθώς δεν θα μπορεί να πραγματοποιήσει το σκοπό της στα πλαίσια του καπιταλισμού: να εκπαιδεύσει αφενός κατάλληλα τη δική της νέα γενιά, ως "συνέχεια του εαυτού της", εξοπλίζοντάς την με την ιδεολογία της και με γνώσεις και ικανότητες οι οποίες απαιτούνται για τον έλεγχο των μέσων παραγωγής και του κράτους και αφετέρου να "εκπαιδεύσει" τη νέα γενιά της εργατικής τάξης, έτσι ώστε αυτή να γίνει ικανή και πρόθυμη για εκμετάλλευση. Είναι "ζήτημα ζωής και θανάτου" του ίδιου του συστήματος η "παραγωγή" παθητικών, συναινετικών, δογματικών, υπομονετικών, εξουσιαζόμενων, άκαμπτων, συντηρητικών προσωπικοτήτων που αντιστέκονται στην αλλαγή της κοινωνίας προκειμένου να κρατήσουν ανέπαφες τις παραδοχές τους για τον κόσμο που ζουν.

Ωστόσο, όπως γίνεται κατανοητό, η συζήτηση οργανώνεται από τις κυρίαρχες κοινωνικές δυνάμεις οι οποίες, γνωρίζοντας καλά τα οχυρά των νοημάτων, ξαναμοιράζουν την τράπουλα. Με την "γραμματική της Νέας Ομιλίας", με τη γνωστή "μαγειρική του λόγου", απομονώνεται το σχολείο από τον οικονομικό και κοινωνικό του περίγυρο και με ταχυδακτυλουργική επιδεξιότητα μεταμφιέζονται πολιτικά και κοινωνικά πρόβλημα σε αμιγή σχολικά ζητήματα. Έτσι, οι προβολείς της ερμηνείας του προβλήματος, ρετουσαρισμένοι κατάλληλα, δεν πέφτουν πάνω στη "Νέα Οικονομία" που θέλει το σχολείο να δημιουργεί ευέλικτους εργαζόμενους, με ένα μίνιμουμ μορφωτικών εφοδίων που είναι αναγκαία για την αγορά εργασίας, και πειθήνιους πολίτες, οι οποίοι παρά τους σχολικούς τίτλους κοιτάνε μόνο το τυρί και χάνουν τη φάκα καθώς βλέπουν μόνο τόσο όσο μπορούν να καταλάβουν. Η "Νέα Οικονομία" του καπιταλισμού, μέσα από τις διάφορες ενδοσκοπικές σχολικές θεωρήσεις, μένει στο απυρόβλητο.

Από την στιγμή που οι κυρίαρχες τάξεις και οι ευαγγελιστές της αγοράς έχουν μεταμφιέσει το πρόβλημα ώστε να φαίνεται σχολικό, αρχίζει το "κυνήγι των μαγισσών". Έτσι το ένα γρανάζι πιάνει το άλλο και υφαίνεται σιωπηλά η κατασκευή του κατηγορητηρίου. Για τις χαμηλές επιδόσεις φταίνε οι καθηγητές που δεν εργάζονται εντατικά, οι μαθητές που δεν διαβάζουν και οι γονείς που δεν ενδιαφέρονται.

Οπότε, οι λύσεις αναγκαστικά πρέπει να είναι "εντάσεως εργασίας", δηλαδή αυστηρές εξετάσεις και αξιολόγηση, πρακτικές που παραπέμπουν σε ένα εκπαιδευτικό Πανοπτικό (Φουκώ).

Ακολουθήστε το Alfavita στo Google News
Πανελλήνιος Γραπτός Διαγωνισμός: Οι πρώτες 227 ειδικότητες και η ύλη Ανακοινώθηκε για Μάρτιο ο Πανελλήνιος Γραπτός Διαγωνισμός ΑΣΕΠ - Αιτήσεις εδώ για προετοιμασία Νέο σύστημα διορισμών Εκπαιδευτικών: Tο σεμινάριο ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ που μοριοδοτεί και στους 2 ΠΙΝΑΚΕΣ Παν.Πατρών: Υποτροφίες σε Μεταπτυχιακά Ειδικής Αγωγής και Διαπολιτισμικής - Αιτήσεις μέσω alfavita.gr ΑΣΕΠ: Το ΠΙΟ ΕΥΚΟΛΟ στην Ελλάδα online Lower - Proficiency για Ενήλικες σε 2 ημέρες Μόνο 111 ευρώ Απαραίτητο τυπικό προσόν ECDL - Πιστοποίηση Υπολογιστών μόνο με 95 ευρώ

# data[].attributes.attachment_link.title
H εκπαίδευση της αμάθειας και οι ..."λειτουργοί" της !

# data[].attributes.attachment_link.description
Τα τελευταία χρόνια φαίνεται να "ανασυγκροτείται" ένας πρώιμος αναλφαβητισμός, μέσα σε μια γενιά που σύμφωνα με το υπουργείο Παιδείας "κολυμπάει" στα ψηφιακά εργαλεία, στο διαδραστικό, ψηφιακό περιβάλλον, στην τηλεκπαίδευση και στις δυνατότητες και τις ευκαιρίες των "υπερλεωφόρων" της πληροφορίας.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Καταρχάς να πούμε ότι η αδυναμία συγκέντρωσης προσοχής (short attention span) δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο και δεν αφορά μόνο τα παιδιά. Το ίδιο ακριβώς πρόβλημα παρατηρείται τη σημερινή εποχή και στους ενήλικες.

Γιατί, όμως, συμβαίνει;

Η σχετική έρευνα

Σε σχετική έρευνα που έγινε το 2015 στον Καναδά (έλαβαν μέρος 2100 άτομα) διαπιστώθηκε ότι ενώ το έτος 2000 η μέση δυνατή ανθρώπινη συγκέντρωση ήταν 12 δευτερόλεπτα, στις μέρες μας έχει μειωθεί στα 8 δευτερόλεπτα.

Δηλαδή μέσα σε ελάχιστα χρόνια οι άνθρωποι έχουν απολέσει το ένα τρίτο (1/3) της διάρκειας της συγκέντρωσής τους.

Μάλιστα για να διασκεδάσουν λίγο τις εντυπώσεις οι υπεύθυνοι των ερευνών ανακοίνωσαν ότι οι άνθρωποι πλέον έχουν μικρότερη διάρκεια συγκέντρωσης ακόμα και τα χρυσόψαρα (τα οποία ακολουθεί η φήμη ως το είδος με τη μικρότερη διάρκεια συγκέντρωσης, μόλις 9 δευτερολέπτων).

Τα αποτελέσματα της έρευνας φυσικά δεν ευχαρίστησαν και πολύ την Microsoft γιατί φωτογράφιζαν ως ηθικό αυτουργό του προβλήματος τη χωρίς μέτρο χρήση των υπολογιστών, των Smartphones, των tablets και πάνω από όλα το σερφάρισμα στο διαδίκτυο και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Η Microsoft προσπάθησε να προλάβει τις τυχόν αντιδράσεις δηλώνοντας ότι η απώλεια μέρος της συγκέντρωσης του ανθρώπου αντισταθμίζεται από την αύξηση της ικανότητας για multitasking (να κάνει ταυτόχρονα πολλές εργασίες).

Είναι όμως αυτό αληθές; Αν μιλάμε για εργασίες στους υπολογιστές πιθανόν η Microsoft να έχει δίκιο αλλά αν μιλάμε για οποιεσδήποτε άλλες εργασίες μάλλον έχει συμβεί το ακριβώς αντίθετο από αυτό που ισχυρίζεται.

Έχουν στο μυαλό μόνο το κινητό τους

Ένα ακόμα αξιοσημείωτο αποτέλεσμα της παραπάνω έρευνας που έγινε στον Καναδά είναι ότι στις νεαρές ηλικίες (15-25 ετών) το 77% των ερωτηθέντων απάντησε ότι όταν δεν υπάρχει κάτι άλλο που να τραβάει την προσοχή τους, το πρώτο πράγμα που τους έρχεται στο μυαλό είναι να ασχοληθούν με το κινητό τους.

Αυτό φαντάζομαι είναι κάτι που όλοι το έχουμε διαπιστώσει για τους σημερινούς νέους που είναι μόνιμα με το κινητό τηλέφωνο στο χέρι. Στο χέρι και όχι στο αυτί όπως ήταν οι νέοι της ακριβώς προηγούμενης γενιάς.

Οι δυο παράλληλοι κόσμοι των μαθητών: Ο ψηφιακός και ο πραγματικός

Ας επιστρέψουμε πάλι στους μαθητές. Στην εποχή μας μοιάζουν σαν να ζουν σε δυο παράλληλους κόσμους. Στον έναν κόσμο, αυτόν εκτός σχολείου, τα παιδιά αντικρίζουν τον κόσμο πολλές ώρες τη μέρα μέσα από μια οθόνη. Μια οθόνη υπολογιστή, κινητού, tablet ή τηλεόρασης.

Οι εικόνες εναλλάσσονται αστραπιαία, τα χρώματα είναι σε πανδαισία, υπάρχει βομβαρδισμός πληροφοριών και η πρόσβαση σε οποιαδήποτε πληροφορία ή τόπο είναι εφικτή με το πάτημα ενός κουμπιού. Το πιο σημαντικό είναι ότι το παιδί έχει την ψευδαίσθηση της επιλογής σε ένα άπειρο μενού.

Και επειδή ακριβώς είναι άπειρο και είναι και πανεύκολο επιλέγει να πάρει λίγο από όλα από το μενού αυτό. Έτσι μεταπηδά από τη μια πληροφορία στην άλλη χωρίς να στοχάζεται, χωρίς να κρίνει κριτικά και χωρίς να μαθαίνει τίποτα ουσιαστικό που θα το βοηθούσε να ωριμάσει. Σε ένα ξέφρενο σερφάρισμα με μοναδικό καύσιμο την αδρεναλίνη.

Στον δεύτερο παράλληλο κόσμο, στον κόσμο του σχολείου, έχουμε τα παιδιά να πρέπει συνήθως σχεδόν ακίνητα να παρακολουθούν έναν και μοναδικό άνθρωπο(εκπαιδευτικό) για τουλάχιστον μια ώρα που επιπλέον απαιτεί από αυτά απόλυτη συγκέντρωση.

Αλήθεια, έχουμε αναρωτηθεί ποτέ πόσο εύκολο είναι να μεταπηδά ο μαθητής από τον ένα παράλληλο κόσμο των υψηλών ταχυτήτων και διαρκούς εναλλαγής εικόνων στον άλλο κόσμο της σχεδόν παγωμένης εικόνας;

Οι εκπαιδευτικοί όσο ικανοί και να είναι, όσο ενδιαφέρον μάθημα και να προσφέρουν, είναι σίγουρο, ότι δεν μπορούν να επιτύχουν συγκέντρωση των μαθητών τους όταν εκείνοι όλη την υπόλοιπη μέρα έξω από το σχολείο εθίζονται στην, χωρίς σταματημό, διάσπαση της συγκέντρωσής τους .

Τα παιδιά γίνονται όλο και πιο αδέξια

Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί στην Ελλάδα αλλά και παγκοσμίως, αξιοσημείωτη αύξηση μιας εντελώς πρωτότυπης μορφής μαθησιακής και αναπτυξιακής δυσκολίας, της "δυσπραξίας".

Η "δυσπραξία" (Clumsy Child Syndrome) είναι μια διαταραχή ανάπτυξης των κινητικών δεξιοτήτων. Τα παιδιά έχουν αδυναμία συντονισμού των κινήσεων που είναι πιθανό να επηρεάσει τη συμμετοχή τους σε καθημερινές δραστηριότητες, τις σπουδές και την εργασιακή ζωή.

Ολοένα και περισσότερα παιδιά είναι πάρα πολύ αδέξια και δεν μπορούν να κάνουν απλές κινήσεις με τα άκρα τους ,όπως το να φάνε με μαχαιρο-πήρουνο ή να κάνουν καλά γράμματα που οφείλεται στο ότι δεν κρατάνε σωστά το στυλό.

Όσοι είναι εκπαιδευτικοί σίγουρα θα έχουν διαπιστώσει τα τελευταία χρόνια μια αλλαγή προς το χειρότερο της ποιότητας των γραμμάτων που κάνουν οι μαθητές. Σπάνια συναντάς πλέον γραπτό με σχετικά καλά γράμματα.

Με απίστευτη όμως ταχύτητα οι ίδιοι αυτοί μαθητές πληκτρολογούν ένα μήνυμα στο κινητό ή στον υπολογιστή τους. Τα σημερινά παιδιά προτιμούν δηλαδή να πληκτρολογούν παρά να γράφουν με το χέρι.

Και σε αυτή την περίπτωση έχουμε τους δύο κόσμους του παιδιού που ανταγωνίζονται: Στον κόσμο έξω από το σχολείο όπου τα παιδιά επικοινωνούν πληκτρολογώντας συνήθως λίγες και μικρής γκάμας λέξεις και στον κόσμο του σχολείου όπου τα παιδιά γεμίζουν ατέλειωτες σελίδες τετραδίων γραμμένες με το χέρι. Ένα χέρι που ολοένα και περισσότερο ξεμαθαίνει να γράφει και μαθαίνει να κτυπά πλήκτρα ή οθόνες αφής.

Τα παιδιά δεν διαβάζουν πλέον τίποτα για ευχαρίστηση

"Σύμφωνα με την UNESCO, ο πιο ποιοτικός δείκτης για το αν ένα παιδί πρόκειται να έχει ευτυχισμένη πορεία στο σχολείο και στην μελλοντική του εργασία είναι το αν διαβάζει για ευχαρίστηση."

Είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι τα σημερινά παιδιά όχι μόνο δεν διαβάζουν για ευχαρίστηση αλλά ότι γενικά δεν διαβάζουν βιβλία ή κείμενα που δεν αφορούν τα μαθήματά τους στο σχολείο.

Πολλές φορές έχω ρωτήσει τους μαθητές μου( γυμνασίου και λυκείου) αν διαβάζουν λογοτεχνικά βιβλία. Πλην ελάχιστων εξαιρέσεων οι απαντήσεις τους δείχνουν ότι δεν έχουν διαβάσει λογοτεχνικά βιβλία. Ένας δυο σε κάθε τμήμα πιθανόν να απαντήσουν ότι έχουν διαβάσει κάνα-δυό βιβλία του τύπου Dan Brown.

Μέχρι εκεί. Αν τους ρωτήσεις τους λόγους αυτής τους της άρνησης θα σου πουν ότι έχουν κουραστεί από το διάβασμα γενικότερα αφού διαβάζουν πολλές ώρες για το σχολείο και γι' αυτό προτιμούν κάτι πιο ξεκούραστο όπως το σερφάρισμα στο διαδίκτυο ή να παίξουν κάποιο ηλεκτρονικό παιχνίδι.

Η συντριπτική πλειοψηφία τους δηλώνει αποστροφή στα μεγάλα κείμενα και ότι είναι αδύνατον να συγκεντρωθεί για αρκετή ώρα για να διαβάσει έστω και μια σελίδα ενός κειμένου.

Τα παιδιά δεν διαβάζουν - Σκανάρουν

Το πιο ανησυχητικό είναι αυτό που μου είπαν πολλοί μαθητές μου: ότι τις περισσότερες φορές δεν καταλαβαίνουν τι λέει το κείμενο και ότι στην πραγματικότητα δεν διαβάζουν αλλά κατά κάποιο τρόπο "σκανάρουν" με τα μάτια τους το κείμενο ψάχνοντας μια χρήσιμη πληροφορία ή κάποιες λέξεις κλειδιά για να "αρπαχτούν" νιώθοντας ότι πνίγονται σε έναν ωκεανό λέξεων.

Αντί δηλαδή τα παιδιά να λαχταρούν να "χαθούν" μέσα σε μια ωραία λογοτεχνική ιστορία, νιώθουν ότι πνίγονται και διακατέχονται από την βασανιστική αγωνία να βγουν από αυτή όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Το γεγονός αυτό, θεωρώ, ότι πρέπει να μας προβληματίσει.

Φυσικά οι ευθύνες πρέπει να αναζητηθούν στους ενήλικες. Καταρχάς στο εκπαιδευτικό μας σύστημα που αντί να δίνει κίνητρο στα παιδιά ώστε να θέλουν να διαβάζουν για ευχαρίστηση τα κάνει να νιώθουν απέχθεια και τα ωθεί να διαβάζουν μόνο χρησιμοθηρικά ώστε να επιτυγχάνουν υψηλές βαθμολογίες.

Οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς οφείλουν να εξηγούν στα παιδιά την αξία της λογοτεχνίας και του διαβάσματος για ευχαρίστηση και όχι μόνο να επαναλαμβάνουν το γνωστό μότο : "διάβασε για να πάρεις καλούς βαθμούς".

Οι ενήλικες το παράδειγμα

Φυσικά τα παιδιά μας δεν πείθονται μόνο με τα λόγια αλλά με τα παραδείγματα των ενηλίκων. Πότε δηλαδή ήταν η τελευταία φορά που εμείς οι ίδιοι διαβάσαμε ένα ολόκληρο λογοτεχνικό βιβλίο; Επαναλαμβάνω: ολόκληρο.

Και πόσοι από εσάς που διαβάζετε αυτή τη στιγμή αυτό το συγκεκριμένο άρθρο δεν ρίξατε ήδη κλεφτές ματιές για να δείτε αν έχει πολύ ακόμα μέχρι να τελειώσει;

Πόσοι από εμάς αντί να διαβάζουμε από την αρχή ένα άρθρο προτιμάμε να πηγαίνουμε κατευθείαν στο τέλος του, στα "γαργαλιστικά" σχόλια των αναγνωστών;

Δηλαδή αν εμείς οι ενήλικες εθιζόμαστε στην αναζήτηση στο διαδίκτυο του όσο γίνεται μικρότερου μηνύματος, του τσιτάτου, της ατάκας, του αποφθέγματος, του σλόγκαν και έχουμε γίνει εικονολάτρες και τεμπέληδες της ανάγνωσης τι διαφορετικό μπορούμε να περιμένουμε από ένα παιδί;

Τα παιδιά έχουν δυσκολία έκφρασης

Ένα άλλο ανησυχητικό σύμπτωμα που παρατηρείται στους σημερινούς μαθητές είναι η μεγάλη δυσκολία τους να εκφραστούν σωστά. Οι περισσότεροι μπορούν εύκολα να παπαγαλίσουν αλλά είναι αδύνατον να σου εξηγήσουν κάτι με δικά τους λόγια.

Το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν είναι φτωχό και στις περιγραφές τους υπάρχει έλλειψη δομής λόγου, ηχοχρώματος και συναισθήματος. Θα τολμήσω να χρησιμοποιήσω έναν αδόκιμο όρο για να περιγράψω το πρόβλημα: "περιγραφική δυσλεξία".

Το πρόβλημα αυτό εμφανίζεται ως αλυσιδωτή αντίδραση που γεγονότος ότι τα παιδιά δεν διαβάζουν βιβλία εκτός σχολείου αλλά και του ότι παραμένουν αμίλητα για μεγάλη διάρκεια της ημέρας, είτε στο σχολείο ή φροντιστήριο ακούγοντας παθητικά τον εκπαιδευτικό είτε στο σπίτι καθηλωμένα μπροστά από ένα σχολικό βιβλίο ή από μια οθόνη.

Οι νέες τεχνολογίες είναι ο δαίμονας; Όχι φυσικά

Ο στόχος συγγραφής αυτού του κειμένου δεν είναι να δαιμονοποιήσει τις νέες τεχνολογίες, το διαδίκτυο, τις νέες ανθρώπινες συνήθεις και συμπεριφορές που προκύπτουν από την τεχνολογική "έκρηξη" των τελευταίων ετών. Θα ήταν άλλωστε και παράλογο κάτι τέτοιο αφού ο λόγος που διαβάζετε αυτό το κείμενο αυτή τη στιγμή είναι χάρη στις νέες τεχνολογίες.

Στόχος είναι αναζητήσει το μέτρο και το όριο

Όπως σε όλα τα σημαντικά θέματα που αφορούν την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους έτσι και εδώ δεν μπορούμε να θεωρήσουμε υπεύθυνο το μέσο όσο τη χρήση του από τους ανθρώπους.

Η εξέλιξη της τεχνολογίας δεν μπορεί και δεν πρέπει να ανακοπεί. Αυτό που έχει σημασία είναι να αποφασίσουμε η χρήση της να είναι δημιουργική που ενεργοποιεί τον ανθρώπινο νου παρά να είναι αποβλακωτική που τον αχρηστεύει.

Προσωπικά ανησυχώ με την εικόνα ανθρώπων να είναι σκυμμένοι πάνω σε ένα smartphone ή tablet χαμένοι μέσα σε ένα δικό τους ψηφιακό κόσμο αδιαφορώντας για τον πραγματικό που είναι γύρω τους. Ο κόσμος είναι τόσο απέραντος που δεν μπορεί να χωρέσει μέσα σε λίγες ίντσες. Να προσέξουμε.

Η σμίκρυνση του κόσμου, στο τέλος θα μας κάνει και εμάς μικρούς για να χωρέσουμε μέσα του. Πράγματα μπορούν να συμβούν και χωρίς να κοινοποιηθούν. Μηνύματα μπορούν να δοθούν και χωρίς να αποσταλούν.

Ερωτήσεις μπορούν να απαντηθούν και χωρίς να γκουγκλαριστούν. Δειλινά και πανσέληνοι μπορούν να μαγέψουν και χωρίς να φωτογραφηθούν. Κοιτώντας μόνο μέσα σε αυτές τις οθόνες χάνουμε όλον τον σκληρό αλλά υπέροχο κόσμο.

Ανησυχητική η απώλεια της φαντασίας

Ανησυχώ με την διαφαινόμενη διάθεση των ανθρώπων να ανταλλάξουν όλα τα σπουδαία ανθρώπινα επιτεύγματα του παρελθόντος όπως τις τέχνες, τη λογοτεχνία, τις επιστήμες , τη φιλοσοφία, την παιδεία με τα τεχνολογικά ευρήματα των δύο τελευταίων δεκαετιών. Επί παραδείγματι, πως μπορεί αλήθεια να συνεχίσει να υπάρχει η λογοτεχνία αν κανείς δεν θα θέλει να διαβάζει βιβλία;

Ανησυχώ επίσης για την τυχόν απώλεια της κινητήριας δύναμης της έως σήμερα ανθρώπινης πολιτισμικής εξέλιξης που δεν είναι άλλη από την φαντασία και την περιέργεια.

Σε έναν κόσμο δηλαδή που η εικονική πραγματικότητα ξεπερνάει την φαντασία μας για ποιο λόγο θα χρειάζεται να εξακολουθήσει να υπάρχει η φαντασία;

Σοβαρές οι επιπτώσεις στους ανθρώπους που δεν έχουν προλάβει να εξισορροπήσουν

Κυρίως όμως ανησυχώ γιατί βλέπω τις επιπτώσεις στα παιδιά δηλαδή σε ανθρώπους που δεν έχουν ακόμη προλάβει να δημιουργήσουν εξισορροπητικούς μηχανισμούς γιατί πολύ απλά δεν έχουν γνωρίσει κάτι διαφορετικό, όπως είχαν γνωρίσει οι παλαιότερες γενιές.

Παιδιά που δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, να διαβάσουν, να γράψουν, να εκφραστούν σωστά και εν τέλει να σκεφτούν καθαρά. Φυσικά και δεν πρέπει στη σύγχρονη εποχή τα παιδιά να είναι "τεχνολογικά αναλφάβητα" αλλά μην φτάσουμε και στο σημείο να γίνονται "αναλφάβητα" σε όλα τα υπόλοιπα ασχολούμενα αποκλειστικά με την τεχνολογία.

Αναρωτιέμαι μήπως τρέχοντας με τόσο μεγάλες ταχύτητες ξεχάσαμε που αρχικά θέλαμε να πάμε. Υπάρχει άραγε κάτι που μπορεί να ανακόψει αυτή την ξέφρενη πορεία; Φυσικά. Λέγεται ανθρώπινη επαφή, ανθρώπινη σχέση, ανθρώπινη επικοινωνία και αληθινή παιδεία.

Ο πολιτισμός μας δεν υπάρχει μόνο τα τελευταία είκοσι χρόνια. Το παρελθόν μας κρύβει αμέτρητο πλούτο που μπορεί να δράσει εξισορροπητικά στη χρήση των νέων τεχνολογιών. Εδώ είναι το κλειδί κατά τη γνώμη μου. Αλλιώς, πολύ φοβάμαι, το άμεσο μέλλον θα ισοπεδώσει όλο το παρελθόν μας.

Όσο για εμάς τους εκπαιδευτικούς οφείλουμε να μιλάμε στα παιδιά, να τους εξηγούμε. Και κυρίως να τα ακούμε. Έχουν πολλά να πούνε. Έστω και μπροστά από μια οθόνη.....

Δημήτρης Τσιριγώτης, Φυσικός

Πηγή: infokids

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ελένη Λαυρεντάκη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Νίκος Γιώτης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Λεωνίδας Σπύρου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Παναγιώτης Περιβολάρης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Χρήστος Δέρδας

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γιώργος Διακομανώλης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Θεόδωρος Παπαγαθονίκου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Άγης Βερούτης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Αντώνης Φουντούλης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Σπύρος Χατήρας

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Φώτης Κοκοτός

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γιώργος Περάκης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ευδόκιμος Τσολακίδης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γεώργιος Λαμπρίδης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Χρήστος Ωραιόπουλος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Χαρά Κουλοπούλου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Μάνος Λασκαράκης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Μαρία Σκαμπαρδώνη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Σπύρος Δαρζέντας

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Αλέξανδρος Καραγιαννίδης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Χάρης Παλάζης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γιάννης Ξηνταράς

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Αυγερινός Βλάχος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Σταματίνα Μπαρμπαγιάννη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Αντώνης Ανδρεάδης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Κλέαρχος Τσιότσος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Παναγιώτης Καραθύμιος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Άντζελα Ζιούτη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Δήμητρα Καφρομάνη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Θεοφάνης Παπαμιχαήλ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Πασχάλης Γεωργιάδης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Χρήστος Μαυρόπουλος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Στράτος Υφαντόπουλος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ειρήνη Χούλη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γιώργος Γούλας

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Κωνσταντίνα Κιούση

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Κατερίνα - Κωνσταντίνα Τσαρτσίδου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Μαρία Ρουσοχατζάκη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Μάγδα Περιβολάρη

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Στεφανία Δημητρίου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Τατιάνα Τουζλούκωφ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Άρτεμις Αντωνίου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ηλίας Γιαννακόπουλος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Κατερίνα Αθανασίου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Εβελίνα Παπακωνσταντίνου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Απόστολος Φούρναρης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Σοφία Κουτσογιαννίδου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Λευτέρης Μαργαρίτης

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Παναγιώτης Ιακωβής

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Έλσα Νικολαΐδου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Άγγελος Ροδαφινός

# data[].attributes.attachment_link.title
Γιατί σήμερα τα παιδιά έχουν πάψει να συγκεντρώνονται;

# data[].attributes.attachment_link.description
Στις μέρες μας, οι μαθητές φαίνεται ότι ολοένα και περισσότερο δυσκολεύονται να μείνουν συγκεντρωμένοι σε ένα πράγμα και ότι η προσοχή τους είναι πολύ εύκολο να διαταραχθεί από οποιοδήποτε μικρό ή μεγάλο περισπασμό", γράφει ο καθηγητής Φυσικής, κ. Δημήτρης Τσιριγώτης και ξεκαθαρίζει ότι δεν αναφέρετ...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Τις προάλλες, κατά την διάρκεια του μαθήματος με ένα τμήμα της Α' Γυμνασίου, έτυχε να μπει μέσα στην αίθουσα ένα έντομο από αυτά που συνήθως τα αποκαλούμε ως μπάμπουρες. Ποτέ δεν θα περίμενα πως ένας μπάμπουρας θα μπορούσε τόσο αβίαστα να μου κλέψει την προσοχή των μαθητών μου.

Η αδυναμία συγκέντρωσης προσοχής (short attention span) είναι ένα μεγάλο πρόβλημα της εποχής και παρατηρείται και σε παιδιά και σε ενήλικες. Οι μελέτες που έχουν γίνει μιλούν για μέση ανθρώπινη συγκέντρωση προσοχής σήμερα τα 8 δευτερόλεπτα ενώ πριν από 20 χρόνια ήταν 12 δευτερόλεπτα. Είμαι απόλυτα πεπεισμένος πως αν οι μελέτες αφορούσαν αποκλειστικά παιδιά, εφήβους και νέους η πτώση αυτή θα φαινόταν ακόμα μεγαλύτερη.

Ένα έντομο αρκεί

Τις προάλλες, κατά την διάρκεια του μαθήματος με ένα τμήμα της Α' Γυμνασίου, έτυχε να μπει μέσα στην αίθουσα ένα έντομο από αυτά που συνήθως τα αποκαλούμε ως μπάμπουρες. Ποτέ δεν θα περίμενα πως ένας μπάμπουρας θα μπορούσε τόσο αβίαστα να μου κλέψει την προσοχή των μαθητών μου. Για περίπου τρία λεπτά δεν πήραν τα μάτια τους από πάνω του μέχρι που ο μπάμπουρας προφανώς δεν βρήκε κάτι ενδιαφέρον και εξήλθε της αιθούσης. Τέτοια εστίαση, τέτοια παρακολούθηση και τόσο ενδιαφέρον σπάνια δείχνουν στο μάθημα. Τον μίσησα αυτόν τον μπάμπουρα. Ένα τεράστιο "γιατί αυτός και όχι εγώ" ζήτησε από μένα εξηγήσεις.
Κάθισα και το σκέφτηκα λοιπόν. Ας πάρουμε την καθημερινότητα ενός μέσου παιδιού τη σημερινή εποχή. Ας μιλήσουμε πρώτα για την ζωή του εκτός σχολείου. Μεγαλώνει κατά κύριο λόγο μέσα στο δωμάτιό του, το χώρο που "συγκεντρώνεται το παιδί" όπως θέλουν να πιστεύουν οι γονείς του και οι εκπαιδευτικοί του. Όμως στην πραγματικότητα βρίσκεται σε ένα περιβάλλον πολλαπλών περισπασμών. Κυρίως οθονών, μεγάλων, μικρών, μεσαίων.
Κάθε οθόνη δεν του ανοίγει το παράθυρο σε ένα κόσμο αλλά σε πολλούς κόσμους. Και ποιον να πρωτοδιαλέξει από δαύτους αφού όλοι διεκδικούν την προσοχή του; Οπότε κάνει αυτό που ονομάζουμε hopping από τον ένα κόσμο στον άλλον. Καθένας από αυτούς τους κόσμους δεν απαιτούν από αυτόν την αποκλειστικότητα, ούτε την απόλυτη συγκέντρωσή του. Ούτε καν το ενδιαφέρον του για όσα του δείχνουν. Το μόνο που του ζητούν είναι να εισέλθει έστω και για λίγο, ίσα ίσα μέχρι να καταγραφεί το "χτύπημα" ως διαφημιστική μονάδα μέτρησης. Οι κόσμοι αυτοί δεν διεκδικούν το μυαλό του παιδιού αλλά τα δάχτυλά του πάνω στο πληκτρολόγιο. Και αυτή η δραστηριότητά του ενίοτε διακόπτεται από την μελέτη του για τα μαθήματά του σχολείου.

Ας περάσουμε στην καθημερινότητα του παιδιού στο σχολείο και συγκεκριμένα την ώρα του μαθήματος. Εδώ δεν υπάρχουν πολλοί κόσμοι, υπάρχει μόνο ένας κόσμος και μάλιστα μονοδιάστατος και επαναλαμβανόμενος στα μάτια των παιδιών. Υπάρχει ένας πολύ απαιτητικός τύπος, ο εκπαιδευτικός, που ζητάει από εκείνα την απόλυτη προσοχή και την συγκέντρωσή τους. Και που ως ονειροπόλος Δον Κιχώτης προσπαθεί να τους κεντρίσει και το ενδιαφέρον τους. Το αξιοπερίεργο της υπόθεσης δεν είναι πως ο εκπαιδευτικός παλεύει με ανεμόμυλους αλλά το γεγονός πως ενάντια σε όλα τα προγνωστικά καταφέρνει να έχει κάποιο αποτέλεσμα. Και αυτό μοιάζει με ένα μικρό θαύμα. Μέχρι τη στιγμή που θα μπει στην αίθουσα ένας μπάμπουρας.

Και είναι απολύτως λογικό τα παιδιά που έχουν εθιστεί στους περισπασμούς να θέλουν και άλλους περισπασμούς. Ο μπάμπουρας είναι για αυτά μια αφορμή να κάνουν αυτό που έχουν μάθει να κάνουν, να στρέφουν συνεχώς την προσοχή τους σε κάτι άλλο. Και να μην νομίζει " ο κύριος μπάμπουρας" πως θα κέντριζε την προσοχή των παιδιών αν δεν βρισκόταν μέσα στην αίθουσα αλλά έξω στη φύση. Ούτε δεύτερη ματιά δεν θα του ρίχνανε. Η παρουσία του μέσα στην αίθουσα νομιμοποιεί την νοητική απόδραση των μαθητών από το μάθημα.

Μάθημα vs περισπασμών

Το ερώτημα είναι αν μπορεί ο εκπαιδευτικός να κατατροπώσει τον μπάμπουρα. Το σίγουρο είναι πως αυτός ο τόσο συκοφαντημένος πολεμιστής θα δώσει τη μάχη του, γιατί αυτό του προστάζει η συνείδησή του και η αγάπη του για αυτό που κάνει. Αλλά το σπαθί που του έχουν δώσει για να πολεμάει είναι ξύλινο. Πως να κερδίσει τη συγκέντρωση, την προσοχή και το ενδιαφέρον των μαθητών του όταν τον έχουν αφήσει μόνο του στη μάχη; Όταν αυτοί που του δίνουν τις προσταγές του λένε να διδάξει πολλά αλλά από λίγο το καθένα, να κάνει γρήγορα για να προλάβει να τα κάνει όλα, να φτάνει σε πλάτος αλλά όχι σε βάθος και να κάνει μόνο όσα χρειάζονται στις εξετάσεις;

Πως θα μάθει τους μαθητές του να συγκεντρώνονται όταν τα σχολικά βιβλία παρέχουν σκόρπιες πληροφορίες και όχι γνώση, όταν τα τεστ απαιτούν γρήγορες απαντήσεις ή κλικαρίσματα της σωστής απάντησης; Μπορεί τα πολλά λόγια να είναι φτώχεια αλλά και τα λίγα που ζητάμε από τους μαθητές φτώχεια είναι. Από τις σελίδες που ζητούσαμε παλαιότερα σήμερα περάσαμε στο άλλο άκρο και ζητάμε λίγες λέξεις. Επιπλέον, οι διδακτικές μέθοδοι που προτείνονται ωθούν στην εξεύρεση του ευκολότερου δρόμου για τα παιδιά μην τυχόν και δυσκολευτούν. Πως θα δυναμώσουν και πως θα μάθουν να επιμένουν αυτά τα παιδιά άμα συνεχώς "αφαιρούμε κιλά από τα βαράκια τους"; Και πως θα εντυπωθούν στο μυαλό τους όλα όσα κάνουν στο σχολείο αν δεν χρησιμοποιείται το μελάνι του συναισθήματος; Πώς να μην γίνεται χίλια κομμάτια το μυαλό τους χωρίς τη σωματική έκφραση που προσφέρουν οι τέχνες και η άθληση;

Μήπως τελικά το hopping των παιδιών από το ένα θέμα στο άλλο δεν λαμβάνει χώρα μόνο εκτός σχολείου αλλά έχει παρεισφρήσει και μέσα στην ίδια τη μαθησιακή διαδικασία; Μήπως το πιο εύκολο, το πιο γρήγορο, το λίγο από όλα, που επικρατεί ως τρόπος μάθησης ενισχύει τη διάσπαση και μειώνει το ενδιαφέρον των μαθητών; Μήπως προκειμένου να τραβήξουμε τους μαθητές από τους περισπασμούς εκτός σχολείου ο ενδεδειγμένος τρόπος δεν είναι να χρησιμοποιήσουμε άλλους περισπασμούς εντός σχολείου; Μήπως τελικά ο λόγος που μίσησα τόσο πολύ τον μπάμπουρα που ανέφερα στην αρχή είναι πως και εγώ κατά βάση μπάμπουρες χρησιμοποιώ και το συγκεκριμένο δεν τον αναγνωρίζω ως δικό μου; Αν είναι έτσι τότε μάλλον η γέννηση του homo distractus θα έχει και τη δική μου υπογραφή. (distracted = με διάσπαση)

Να συγκεντρώσουμε το βλέμμα των παιδιών

Σκέφτομαι μήπως πρέπει να αλλάξω τακτική. Να αποστρατεύσω τους δικούς μου μπάμπουρες. Τόσο καιρό, αντί να λειτουργώ ως σταθερός διεγέρτης συντονίστηκα με το τυχαίο, το ακανόνιστο και το καταιγιστικό και αντί να κουρδίζω ξεκούρδιζα. Μήπως πρέπει να πάω λίγο προς τα πίσω και ας με πουν και οπισθοδρομικό; Να πάω πιο αργά και ας με πουν και αργό; Και λοιπόν, ας μην προλάβω να τα κάνω όλα, αφού από την πολύ φόρα τα παιδιά δεν προλαβαίνουν να δουν τίποτα. Μήπως να κάνω λιγότερα αλλά καλύτερα; Να μιλάω στα παιδιά περισσότερο και πιο άμεσα; Να συγκεντρώνει τα βλέμματά τους το δικό μου βλέμμα γιατί για πολύ καιρό κοίταζα το μάθημα αλλά δεν έβλεπα τους μαθητές. Στη σχέση μας κρύβεται η δύναμη. Λέω να εμπιστευτώ λιγάκι περισσότερο τα παιδιά και να σταματήσω να τα αντιμετωπίζω σαν μωρά που τους τα αλέθω όλα στο μπλέντερ. Λέω να τα ενθουσιάσω με τον ενθουσιασμό μου. Ίσως τότε να πεθαίνω κάθε φορά που θα με καρφώνει ευθύβολα και βαθιά το βλέμμα τους αλλά θα ανασταίνομαι αμέσως.

Δημήτρης Τσιριγώτης, Φυσικός

Ακολουθήστε το Alfavita στo Google News
Με νεοδιορισθέντες εκπαιδευτικούς συναντήθηκε ο Κ. Μητσοτάκης: Τι συζητήθηκε Πανελλήνιος Γραπτός Διαγωνισμός ΑΣΕΠ: Αυτό είναι το 1ο Τεστ δεξιοτήτων στην Ελλάδα Νέο σύστημα διορισμών Εκπαιδευτικών: Tο σεμινάριο ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ που μοριοδοτεί και στους 2 ΠΙΝΑΚΕΣ Παν.Πατρών: Υποτροφίες σε Μεταπτυχιακά Ειδικής Αγωγής και Διαπολιτισμικής - Αιτήσεις μέσω alfavita.gr ΑΣΕΠ: Το ΠΙΟ ΕΥΚΟΛΟ στην Ελλάδα online Lower - Proficiency για Ενήλικες σε 2 ημέρες Μόνο 111 ευρώ Απαραίτητο τυπικό προσόν ECDL - Πιστοποίηση Υπολογιστών μόνο με 95 ευρώ

# data[].attributes.attachment_link.title
Σχολείο: Μαθητές που κοιτούν αλλά δε βλέπουν. Τι συμβαίνει;

# data[].attributes.attachment_link.description
Τις προάλλες, κατά την διάρκεια του μαθήματος με ένα τμήμα της Α' Γυμνασίου, έτυχε να μπει μέσα στην αίθουσα ένα έντομο από αυτά που συνήθως τα αποκαλούμε ως μπάμπουρες. Ποτέ δεν θα περίμενα πως ένας μπάμπουρας θα μπορούσε τόσο αβίαστα να μου κλέψει την προσοχή των μαθητών μου.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Κατανοούμε τον θάνατο. Δεν τον γνωρίζουμε {...}. Το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο, από την ύπαρξη στην ανυπαρξία ή τη "μετάβαση", αν υπάρχει, σε άλλον τρόπο ύπαρξης, αυτοσυνειδητής, δεν τα γνωρίζουμε {...} Ο θάνατος τού σώματος είναι η απαρχή νέου τρόπου ύπαρξης διαφορετικού από την βιολογική επιβίωση, τις χαρές και τις δυσκολίες τής επί γης συμβίωσης. Αυτός ο μεταθανάτιος τρόπος ύπαρξης δεν μπορεί να σημανθεί με τα σημαίνοντα τής γλώσσας που υπηρετεί την επικοινωνία στον παρόντα επίγειο βίο", έγραφε ο Χρήστος Γιανναράς, που έφυγε χθες από τη ζωή στα 89 του χρόνια, στο βιβλίο του "Γρίφος Θάνατος" που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Αναμφίβολα υπήρξε ένας απ' τους σημαντικότερους Έλληνες διανοούμενους αλλά και μια εξέχουσα φυσιογνωμία των γραμμάτων και των ανθρωπιστικών σπουδών. Σε όλη τη διάρκεια του βίου του παρέμεινε τολμηρός και μαχητικός. Παρακολουθούσε με έντονο ενδιαφέρον την πορεία της εκπαιδευτικής πολιτικής ενώ αναφερόταν συχνά στο γεγονός ότι ως κοινωνία "δεν εξευρωπαϊζόμαστε αλλά επιμένουμε να πιθηκίζουμε την ευρωπαϊκότητα". Ήταν ομότιμος καθηγητής φιλοσοφίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε στα Πανεπιστήμια της Αθήνας, της Βόννης και της Σορβόννης (Παρίσι) και έχει διδάξει Φιλοσοφία, Πολιτιστική Διπλωματία και Συγκριτική Οντολογία σε πανεπιστήμια της Γαλλίας, της Ελβετίας, της Ελλάδας.

Δεν ήταν λίγες οι φορές που τα άρθρα του δημιουργούσαν αντιδράσεις και προκαλούσαν κύματα αντιδράσεων στον δημόσιο διάλογο. Για πολλούς οι απόψεις τους ήταν ενοχλητικές. Τον χαρακτήρισαν συντηρητικό, δογματικό, ακραίο και θεωρητικό της "νεορθοδοξίας"

Ο λόγος του ήταν σαγηνευτικός, ακριβής και μετρημένος. Με απεριόριστες εκφραστικές ικανότητες, τα κείμενα του ξεχώριζαν για τον γλωσσικό τους πλούτο και την πυκνότητα της γραφής. Αναντίρρητα, ήταν ένας μεγάλος δάσκαλος, ένας σπουδαίος καθηγητής και ένας ανεξάντλητος συγγραφέας. Παράλληλα, μέσα από την πολυετή συνεργασία του με τις εφημερίδες "Το Βήμα" και "Καθημερινή", ανήκε στην κατηγορία των επιφυλλιδογράφων που είχαν αποκτήσει φανατικούς φίλους και ορκισμένους εχθρούς.

Με ένα πλούσιο συγγραφικό έργο αλλά και μια μακρά και καταξιωμένη ακαδημαϊκή πορεία στον χώρο της φιλοσοφίας, ως το τέλος της ζωής του δεν σταμάτησε ποτέ να μιλά και να γράφει για τα παρακμιακά φαινόμενα της ελληνικής κοινωνίας και πολιτικής. Μάλιστα, το τελευταίο του βιβλίο τιτλοφορείται "Αντιπαλεύοντας την παρακμή", στο οποίο συμπύκνωνε όλα όσα τον ενοχλούσαν. Υποστήριζε ότι οι Έλληνες παρήγαν πολιτισμό, κοινοτικούς και συντεχνιακούς θεσμούς, αξιοπρέπεια, αυτοπεποίθηση, όραμα ιστορικού μέλλοντος. Και θύμιζε ότι τώρα πια παράγουν μόνο μίμηση και μεταπρατισμό, αγλωσσία, παρανάγνωση της Ιστορίας, με ζηλευτό πρότυπο ανάπτυξης τη Σιγκαπούρη. Και πίστευε ακράδαντα ότι αντλούμε ελπίδα, όσο υπάρχουν αντιστάσεις στην ισοπέδωση: Μνημονεύουμε Σεφέρη, Ελύτη, Τσαρούχη, Χατζιδάκι, Γκάτσο, Πικιώνη, Θεοτοκά.

Ο ίδιος ενδιαφερόταν αρκετά για την ελληνική πολιτική, αλλά όχι για το κομματικό σύστημα. Στα κείμενα του αναφερόταν συχνά στα φαινόμενα συλλογικής α-νοησίας, στον εκπαιδευτικό πρωτογονισμό της "απομνημόνευσης", στην εμμονή ως προς την ολέθρια ταύτιση της Παιδείας με τη χρησιμότητα, τη φροντιστηριοποίηση του σχολείου στους σημερινούς Ελληνώνυμους οι οποίοι πάσχουν μόνο ή κυρίως από ξιπασιά, στα ψαλιδισμένα οράματα, την επίδραση της νεωτερικότητας στον ελληνισμό καθώς και την παραφθορά και αλλοίωση της εκκλησιαστικής, λαϊκής ευσέβειας, τον ψευτο-επιστημονισμό σαν άλλοθι μιας ακαδημαϊκής θεολογίας που νεκρώνει την αλήθεια της Εκκλησίας, την χωρίζει από τα υπαρκτά προβλήματα του ανθρώπου αλλά και από την ευχαριστιακή εμπειρία και την άσκηση.

Πριν λίγο καιρό είχαμε συνομιλήσει αρκετές φορές στο τηλέφωνο προκειμένου να τον φιλοξενήσω σ' ένα απ' τα επεισόδια της σειράς podcast "Άκου την Επιστήμη". Αν και όπως μου έλεγε οι αντοχές του ήταν μειωμένες λόγω ηλικίας, το μυαλό του παρέμεινε κοφτερό. Εξοργιζόταν με την κομματοκρατία και θεωρούσε ότι "ο συλλογικός μας βίος παραμένει μια πτήση στο τυχαίο". Δεν ήταν λίγες οι φορές που τα άρθρα του δημιουργούσαν αντιδράσεις και προκαλούσαν κύματα αντιδράσεων στον δημόσιο διάλογο. Για πολλούς οι απόψεις τους ήταν ενοχλητικές. Τον χαρακτήρισαν συντηρητικό, δογματικό, ακραίο και θεωρητικό της "νεορθοδοξίας". Ο ίδιος αδιαφορούσε και δεν δίσταζε να εκφράζει τις αντισυμβατικές και αιρετικές απόψεις του για όλες τις πτυχές της νέας πραγματικότητας.

Πάντοτε τον χαρακτήριζε το ευγενές και μειλίχιο ύφος, τα βιβλία του βρίσκονταν διαρκώς στη λίστα των ευπώλητων και τα γραπτά του πυροδοτούσαν συζητήσεις, διαφωνίες και προβληματισμούς. Επέμενε ότι "Η Ελλάδα πέθανε και τη σκοτώσαμε εμείς" και μιλούσε για μια "παρωδία κράτους που βασίστηκε στις πελατειακές σχέσεις". Αναρωτιόταν διαρκώς αν αφορά τον Έλληνα σήμερα η πολιτική αλλά και πόση σχέση έχει με την πραγματικότητα της ζωής του, με τα πραγματικά του προβλήματα.

Ο ίδιος παρέμενε σθεναρά ανεπηρέαστος από κόμματα και ιδεολογίες. Είτε συμφωνούσες είτε διαφωνούσες με όσα υποστήριζε, ο Χρήστος Γιανναράς ήταν μια δεσπόζουσα προσωπικότητα στην επιστημονική και πνευματική μας ζωή και άφησε μια σπουδαία παρακαταθήκη καθώς και ένα ανεξίτηλο αποτύπωμα. Για παράδειγμα, το βιβλίο του "Καταφύγιο Ιδεών" παραμένει μια σημαντική μαρτυρία για τις παραεκκλησιαστικές οργανώσεις στη νεότερη Ελλάδα ενώ η επιτυχία του έγκειται στο ότι λειτουργεί ως αρχέτυπη εικόνα των ανθρωπολογικών συνεπειών των παντός είδους ιδεολογικών καταφυγίων. Επιπρόσθετα, "Το Πρόσωπο και ο Έρως" ανήκει στα σημαντικότερα ελληνικά φιλοσοφικά συγγράμματα του 20 ου αιώνα και διερευνά το ερώτημα για τη δυνατότητα πρόσβασης του ανθρώπου στην υπερβατική Αιτιώδη Αρχή των υπαρκτών και της ύπαρξης.

Όταν τον ρώτησα στην τελευταία μας συνέντευξη, τι θεωρεί σημαντικό στη ζωή, εκείνος χωρίς δεύτερη σκέψη μου απάντησε: "Δεν υπάρχει σημαντικότερο πράγμα απ' το ν' αγαπήσεις και ν' αγαπηθείς". Για τον ίδιο η κριτική είχε στόχο και όραμα: Να σωθούν σε κάποιες συνειδήσεις μέτρα και όρια γνησιότητας: των σχέσεων κοινωνίας, του αθλήματος της πολιτικής, των ανιχνεύσεων της τέχνης, της χαράς του έρωτα. Θα τον θυμάμαι για την αστική του ευγένεια, το μόνιμο χαμόγελο, την κριτική του στάση, τις μικρές καθημερινές του συνήθειες που διατηρούσε πιστά, την αξιοθαύμαστη συνέπειά του, την αυστηρότητα του ήθους του και τον αυθεντικό τρόπο σκέψης του.

Φυσικά θα εξακολουθώ να καταφεύγω στα αποφθέγματα της σκέψης του που περιέχονται στα πολυάριθμα βιβλία του αλλά και στα αμέτρητα κείμενα του που θα συνεχίσουν να αποτελούν, για πολλούς, μια αστείρευτη πηγή έμπνευσης. Τώρα που δεν είναι πια μαζί μας σπεύδω να ανοίξω το βιβλίο του "Πείνα και Δίψα". Στέκομαι στο απόσπασμα που μιλά για το "πώς μένουμε δούλοι στη μιζέρια της καθημερινότητας, μένουμε δούλοι στο πρόσκαιρο και εφήμερο και φθαρτό του κόσμου τούτου. Κλείνουμε όλη τη θέα της ζωής στις χωματερές εκτάσεις της ρουτίνας, γίνεται όλη η ζωή ένας παχύς χωματόδρομος που τον περνάμε έρποντας".

Και συνεχίζει: "Η αιωνιότητα ζει μέσα μας στην κάθε μέρα, στην κάθε ώρα, σαν σύγκριση και σαν νοσταλγία. Ο χαμένος παράδεισος ζει μέσα μας στις στιγμές της μεγάλης χαράς, στο πλησίασμα ενός ανθρώπου, μιας αλήθειας, μιας αγάπης, μιας ομορφιάς. Είναι στιγμές στη ζωή, αυτές που κάνουν τη δίψα μας μαρτύριο και που το νιώθουμε καθαρά πως θ' αρκούσαν, σε μία αέναη παράταση, να μας ξεδιψάσουν για μία αιωνιότητα".

"Η ζωή είναι λίγη, όχι χρονικά λίγη, όσο ποιοτικά και ποσοτικά. Είναι τόση μόνο, όσο για να ξυπνάει μέσα μας μια βαθιά, ακόρεστη δίψα. Ό,τι γευόμαστε σε τούτη τη ζωή δεν είναι παρά αρμυρό νερό που μεγαλώνει τη δίψα μας για ένταση και διάρκεια. Μόνο αυτή η λέξη μπορεί να αποδώσει ό,τι ίσαμε τούτη τη στιγμή έχουμε δοκιμάσει στη ζωή: Διψάμε. Ό,τι γευτήκαμε κι ό,τι γευόμαστε είναι λίγο, ασήμαντο, μηδαμινό, μπροστά σ' αυτό που διψάμε", καταλήγει.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
χρήστος γιανναράς

# data[].attributes.attachment_link.title
Χρήστος Γιανναράς (1935-2024): "Η Ελλάδα πέθανε και τη σκοτώσαμε εμείς" | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο σημαντικός Έλληνας διανοητής που έφυγε χθες από τη ζωή δεν σταμάτησε ποτέ να μιλά και να γράφει για τα παρακμιακά φαινόμενα της ελληνικής κοινωνίας και πολιτικής.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Το 2024 είναι η μεγαλύτερη παγκόσμια εκλογική χρονιά στην Ιστορία. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού παγκοσμίως καλείται να ψηφίσει, μεταξύ αυτών και οι Έλληνες μαζί με περισσότερους από 400 εκατ. άλλους Ευρωπαίους. Η εφετινή χρονιά θα είναι καθοριστική. Για την Ελλάδα, την Ευρώπη και τον κόσμο.

Ψηφίζοντας για μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, συμμετέχετε στις μεγαλύτερες υπερεθνικές εκλογές στον κόσμο. Η ψήφος σας έχει σημασία. Έχει σημασία για όλους, για την ελευθερία μας, τα δικαιώματά μας, τον τρόπο ζωής μας. Για εμάς, οι ελεύθερες εκλογές είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της ευρωπαϊκής δημοκρατίας, όμως πάρα πολλοί τις θεωρούν δεδομένες.

Στις τελευταίες ευρωεκλογές άνω του 58% των Ελλήνων ψηφοφόρων προσήλθε στις κάλπες. Καθώς το 2024 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα, ελπίζω πως και αυτή τη φορά ακόμη περισσότεροι ψηφοφόροι θα κάνουν τη φωνή τους να ακουστεί.
Η ψήφος σας έχει σημασία για το είδος της Ευρώπης που θέλετε να δείτε.
Τα τελευταία πέντε χρόνια, η ΕΕ πέτυχε πράγματα που δεν έχουν προηγούμενο. Υπερασπιζόμαστε τις αξίες και τον τρόπο ζωής μας. Επιδείξαμε αλληλεγγύη μεταξύ μας. Προμηθεύσαμε εμβόλια για όλους τους πολίτες της ΕΕ. Στηρίζουμε σταθερά την Ουκρανία. Ξεκινήσαμε ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την Ουκρανία και τη Μολδαβία. Φέρνουμε τους γείτονές μας κοντύτερα, ενισχύοντας τη συλλογική μας ασφάλεια. Διότι γνωρίζουμε πως όταν είμαστε ενωμένοι, είμαστε δυνατότεροι, ασφαλέστεροι και καταφέρνουμε περισσότερα.

Η νέα ιστορική συμφωνία για τη μετανάστευση είναι δίκαιη προς όσους χρειάζονται προστασία, αποφασιστική προς όσους δεν δικαιούνται άσυλο και σκληρή προς τους διακινητές. Οι νέοι ευρωπαϊκοί νόμοι για το κλίμα σημαίνουν καθαρότερο αέρα, πιο υγιή ποτάμια και θάλασσες. Θα καταστήσουν την ήπειρό μας την πρώτη με μηδενικό αποτύπωμα άνθρακα μέχρι το 2050.

Τίποτα από όλα αυτά δεν ήταν εύκολο. Αψηφήσαμε τις αντιξοότητες και αποδείξαμε ότι η Ευρώπη μπορεί να ανταποκριθεί σε ζητήματα που έχουν σημασία για τους Ευρωπαίους και που δεν μπορούν να επιλυθούν από καμία χώρα μόνη της.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ΕΕ είναι τέλεια. Πράγματι, συμμερίζομαι ότι ορισμένες διαδικασίες της είναι εκνευριστικές - αλλά πιστεύω ότι η Ευρώπη μπορεί να κάνει ακόμη περισσότερα, αν συνεχίσουμε να ενεργούμε μαζί. Διότι σε έναν κόσμο όπου ο πόλεμος δεν είναι πλέον αδιανόητος και λιγότεροι άνθρωποι ζουν σε δημοκρατίες, η Ευρώπη μας έχει γίνει μια υπερδύναμη για τα δικαιώματα, τις ελευθερίες και την ευημερία. Μπορεί να επαναπαυτήκαμε στα επιτεύγματά μας όλα αυτά τα χρόνια, γεγονός που οδήγησε στην άνοδο του λαϊκισμού ο οποίος προσφέρει ψευδείς απαντήσεις σε πολύπλοκα ερωτήματα. Εξυφαίνει μια επικίνδυνη αφήγηση, απειλώντας τη δημοκρατία μας εκ των έσω.

Αυτή είναι η πρόκληση που θα αντιμετωπίσουμε στις ευρωεκλογές. Γι' αυτό ο ελληνικός λαός πρέπει να πάρει τον λόγο στις 9 Ιουνίου. Διακυβεύονται πολλά. Θέλουμε να ακούσουμε τη φωνή σας.

Αυτό το μήνυμα στέλνω σήμερα στην Ελλάδα και το μεταφέρω σε όλη την Ευρώπη. Μετά τις εκλογές, 720 ευρωβουλευτές θα έρθουν στις Βρυξέλλες - 21 από τη χώρα σας. Το ποιοι θα είναι και τι θα αντιπροσωπεύουν εναπόκειται σε εσάς. Θα διαμορφώσουν πολιτικές και θα υιοθετήσουν νομοθεσίες που θα επηρεάσουν την Ελλάδα και την Ευρώπη. Στο χέρι σας είναι να επιλέξετε, να ψηφίσετε. Μη θεωρείτε την Ευρώπη δεδομένη.

# data[].attributes.attachment_link.title
Μη θεωρείτε την Ευρώπη δεδομένη - ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Γι' αυτό ο ελληνικός λαός πρέπει να πάρει τον λόγο στις 9 Ιουνίου. Διακυβεύονται πολλά. Θέλουμε να ακούσουμε τη φωνή σας.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Καταγγέλλατε από το 1979, με την ευκαιρία των "Νέων Φιλοσόφων", την άνοδο της χυδαιότητας, την απουσία του κριτικού πνεύματος, της αληθινής πολίτικης σκέψης. Λοιπόν, αυτές οι τάσεις είναι σήμερα πανταχου παρούσες...

Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Αυτό που συμβαίνει στη σφαίρα της διανόησης είναι σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένο με το συνολικό μετασχηματισμό των δυτικών κοινωνιών. Αυτό που εκπλήσσει περισσότερο, όταν συγκρίνει κανείς την παρούσα φάση με τις προηγούμενες φάσεις της ιστορίας αυτών των κοινωνιών, είναι η σχεδόν ολοκληρωτική εξαφάνιση της σύγκρουσης, είτε πρόκειται για οικονομικο-κοινωνική, είτε για πολιτική ή "ιδεολογική". Παρακολουθούμε τον θρίαμβο ενός φαντασιακού, του καπιταλιστικού φαντασιακού -"φιλελεύθερου"- και τη σχεδόν εξαφάνιση της άλλης μεγάλης φαντασιακής σημασίας της σύγχρονης εποχής, του προτάγματος της ατομικής και συλλογικής αυτονομίας. Επιφανειακά αυτό μεταφράζεται, από την αρχή της δεκαετίας του '80, στη νίκη της λεγάμενης "νεο-φιλελεύθερης" αντεπίθεσης -υλοποιημένης από τις πολιτικές Θάτσερ-Ρέηγκαν- αντεπίθεση η οποία επέβαλλε πράγματα που προηγουμένως φαίνονταν αδιανόητα. Καθαρή και απλή περικοπή των πραγματικών μισθών και καμιά φορά ακόμη και των ονομαστικών, για παράδειγμα· ή ακόμη τα επίπεδα ανεργίας, για τα οποία εγώ ο ίδιος είχα σκεφθεί και γράψει το 1960, ότι είχαν γίνει αδύνατα διότι θα προκαλούσαν μια κοινωνική έκρηξη. Όμως, τίποτα δεν συνέβη. Υπάρχουν γι' αυτό κάποιοι λόγοι, αφενός μεν συγκυριακοί -η απειλή, σε μεγάλο βαθμό μπλόφα, της "κρίσης" η οποία συνδέεται με το "πετρελαϊκό σοκ", κ.λπ.- αφετέρου δε, άλλοι πολύ βαθύτεροι για τους οποίους θα ξαναμιλήσουμε. Εν συντομία, παρακολουθούμε την ολοκληρωτική κυριαρχία του καπιταλιστικού φαντασιακού: κυριαρχία του οικονομικού, απεριόριστη και δήθεν ορθολογική επέκταση της παραγωγής, της κατανάλωσης και της "σχόλης" ("loisirs"), περισσότερο ή λιγότερο σχεδιασμένων και χειραγωγούμενων.

Αυτή η εξέλιξη δεν εκφράζει μόνο τη νίκη των κυρίαρχων στρωμάτων που θα ήθελαν να αυξήσουν την εξουσία τους. Ο πληθυσμός σχεδόν στο σύνολό του συμμετέχει σ' αυτό. Κρυουλιάρικα αναδιπλωμένος μέσα στην ιδιωτική του σφαίρα ικανοποιείται με άρτο και θεάματα. Τα θεάματα είναι κυρίως εξασφαλισμένα με την τηλεόραση (και τα "σπορ"), ο δε άρτος με όλες τις μικροσυσκευές (gadgets) που είναι διαθέσιμες για ποικίλα επίπεδα εισοδήματος. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, το σύνολο των κοινωνικών στρωμάτων έχει πρόσβαση σ ' αυτή την ελάχιστη άνεση· δεν αποκλείονται παρά κάποιες μειονότητες χωρίς βάρος. Όλα γίνονται σαν να είχαμε βρει το μέσο να περιορίσουμε την ποσότητα γενικής μιζέριας που παράγει η κοινωνία στο 15% ή 20% του "κατώτερου" πληθυσμού (Μαύροι και Ισπανόφωνοι στις Ηνωμένες Πολιτείες, άνεργοι και μετανάστες στις ευρωπαϊκές χώρες). Η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού φαίνεται να ικανοποιείται με τις ανέσεις και τις μικροσυσκευές, έξω από κάποιες μεμονωμένες και συντεχνιακές αντιδράσεις οι οποίες δεν έχουν συνέπειες. Δεν τρέφει καμιά συλλογική επιθυμία, κανένα πρόταγμα εκτός της προστασίας του status quo.

Μέσα σ ' αυτή την ατμόσφαιρα, οι παραδοσιακοί φραγμοί της καπιταλιστικής δημοκρατίας πέφτουν ο ένας μετά τον άλλο. Δεν υπάρχει πλέον έλεγχος της πολιτικής ζωής, κυρώσεις πέραν του Ποινικού Κώδικα, ο οποίος, όπως έδειξαν τα διάφορα σκάνδαλα, λειτουργεί όλο και λιγότερο. Με κάθε τρόπο, σε μια τέτοια κατάσταση τίθεται, όπως πάντα, το ερώτημα: "Και γιατί, διάβολε, οι ίδιοι οι δικαστές ή οι "ελεγκτές" τους ξεφεύγουν από τη γενική διαφθορά και για πόσο χρόνο; Ποιος θα φυλάξει τους φύλακες;"

Η απουσία φραγμών συντελεί ώστε η ενδογενής ανορθολογικότητα τοι συστήματος να γίνεται εντονότερη. Οι κυβερνώντες νομίζουν ότι όλα, ή σχεδόν όλα, τους είναι επιτρεπτά, με την προϋπόθεση να μην αντιδράσουν πολύ άσχημα οι πολιτικές σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης. Άλλωστε, δεν κυβερνούν πλέον πραγματικά, αλλά η μοναδική τους φροντίδα είναι να παραμείνουν στην εξουσία ή να την αποκτήσουν. Οι παραδοσιακές ιδεολογίες, της "δεξιάς" ή της "αριστεράς" έχουν καταστεί τελείως κενές· τίποτε το ουσιαστικό δεν χωρίζει τα προγράμματα των αντίστοιχων κομμάτων. Από αυτήν την άποψη, το να κάνουμε τον απολογισμό της "αριστεράς" δεν είναι ούτε καν απαραίτητο (πού είναι οι περίφημες διαδοχικές "προτάσεις" του κ. Μιττεράν;). Αλλά το ίδιο ισχύει και για τη "δεξιά": όταν εκείνη διακηρύττει την καταστροφή, κανείς δεν βλέπει, ούτε με μικροσκόπιο, τι προτείνουν αυτοί οι άνθρωποι που θα μπορούσε να είναι στο ύψος της καταστροφής αυτής. Δεν υπάρχει ούτε καν ένα πρόγραμμα "αντιδραστικό" ή συντηρητικό, δεν υπάρχει τίποτε. Δεν είναι παρά τα ονόματά τους και τα αρχικά τους που διαφοροποιούν τα μεν από τα δε.

Οι παραδοσιακές ιδεολογίες, της "δεξιάς" ή της "αριστεράς" έχουν καταστεί τελείως κενές· τίποτε το ουσιαστικό δεν χωρίζει τα προγράμματα των αντίστοιχων κομμάτων. Από αυτήν την άποψη, το να κάνουμε τον απολογισμό της "αριστεράς" δεν είναι ούτε καν απαραίτητο

-Δεν μπορεί κανείς να αντιτείνει σ ' αυτή τη διαπίστωση της χρεωκοπίας την ανάδυση της ηθικής, του "φιλανθρωπισμού", των δικαιωμάτων του ανθρώπου;
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Τα φαινόμενα αυτά δεν συνιστούν αντίφαση στη διαπίστωση αλλά επιβεβαίωσή της. Αυτές οι ιδέες χρησιμοποιούνται για να αποκρύψουν την ένδεια του πολιτικού κενού. Δεν πρέπει να συγχέεται η ουσία των ίδιων των ιδεών με τη μορφή υπό την οποία αυτές έχουν τεθεί σε κυκλοφορία. Ποιος θα ήταν "εναντίον" των δικαιωμάτων του ανθρώπου; Πολύ λίγοι. Αλλά πότε άρχισαν να μιλούν γι' αυτά; Τα επικαλέσθηκαν κυρίως εναντίον των ολοκληρωτικών τυραννιών της Ανατολής. Πολύ ωραία. Αλλά θέλησαν να τα ταυτίσουν με την ουσία κάθε πολιτικής, πράγμα παράλογο. Εάν υποθέσουμε ότι τα δικαιώματα του ανθρώπου έχουν κατοχυρωθεί, μένει να ξέρουμε τί κάνουμε μέσα στην κοινωνία και με την κοινωνία. Υπάρχει, βεβαίως, μια απάντηση υπερφιλελεύθερη, η οποία συνίσταται στο εξής: δεν πρόκειται για μια ερώτηση που τίθεται ευλόγως, ή που έχει νόημα, καθένας δεν έχει παρά να κάνει ό,τι θέλει. Όμως, η απάντηση αυτή αγνοεί τελείως αυτό το οποίο αποτελεί τη βαθύτερη φύση κάθε κοινωνίας. Μια κοινωνία δεν μπορεί να ζήσει εάν ο καθένας κάνει ό,τι θέλει εντός κάποιων ελάχιστων ορίων τα οποία έχουν επιβληθεί από τον Ποινικό Κώδικα -ακόμη και ο Ποινικός Κώδικας δεν μπορεί να έχει συνταχθεί αγνοώντας τελείως κάποιες ουσιαστικές αξίες οι οποίες υπερβαίνουν κατά πολύ τα "δικαιώματα του ατόμου". Ή ας πάρουμε την ηθική: εδώ ακόμη, η απαρχή υπήρξε κυρίως (γιατί υπήρξαν και άλλες) η δράση των διαφωνούντων στις χώρες της Ανατολής: του Σολτζενίτσιν, του Ζαχάρωφ, των Πολωνών, του Χάβελ κ.λπ. Γι αυτούς αποτελούσε ένα μίνιμουμ οδηγού συμπεριφοράς: "Στην κατάσταση που είμαστε (εκείνη της Σοβ. Ένωσης και των χωρών της Ανατολής κατά τη διάρκεια των τριάντα τελευταίων ετών), δεν γνωρίζουμε τι να κάνουμε στο πολιτικό επίπεδο αλλά υπάρχουν ηθικοί φραγμοί που πρέπει να επιτρέπουν στους ανθρώπους να συμπεριφέρονται ευπρεπώς και συγχρόνως να υπονομεύουν το καθεστώς. "Να μη ψεύδεσαι", έλεγε, για παράδειγμα, ο Σολτζενίτσιν.

Αυτό είναι κατανοητό όχι μόνον στην κατάστασή τους αλλά γενικώς: καμιά πολιτική αξία του ονόματος δεν μπορεί να θεμελιωθεί στο ψέμα. Είναι προφανές ωστόσο ότι δεν μπορεί κανείς να αντιδιαστέλλει, όπως το κάνουν όλο και περισσότερο, την ηθική στην πολιτική. Ακόμη περισσότερο και τόσο το χειρότερο εάν αυτό κάνει μερικούς να ουρλιάζουν: τελικώς η μεγάλη πολιτική προηγείται της ηθικής, είναι η περισσότερο αρχιτεκτονική, όπως έλεγε ο Αριστοτέλης. Το "να μη ψεύδεσαι ποτέ", για παράδειγμα, δεν μπορεί να υποστηριχθεί σε οποιαδήποτε κατάσταση: ο Σολτζενίτσιν δεν μπορούσε και σε καμιά περίπτωση δεν θα έπρεπε να πει την αλήθεια στην KGB, όταν ανακρινόταν για τον κρυψώνα του βιβλίου του " Η βαλανιδιά και το μοσχάρι" ή για εκείνους που τον είχαν βοηθήσει να φυγαδεύσει στη Δύση το " Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ". Η σύνταξη και η δημοσίευση αυτών των κειμένων ήσαν πολιτικές πράξεις και ο,τιδήποτε οδηγούσε στην πραγματοποίησή τους δεν μπορούσε να μετρηθεί αποκλειστικώς με το μέτρο του "Ου ψευδομαρτυρήσεις". Ομοίως: "Ου φονεύσεις". Μπορεί κανείς αυτό να το ανυψώσει σε απόλυτη νόρμα συμπεριφοράς; Είναι προφανές πως όχι. Εάν κάποιος τρομοκράτης απειλεί να σκοτώσει μερικές δεκάδες ομήρους, οφείλετε κατηγορηματικά να απαγορεύσετε να τον σκοτώσουν, εάν το μπορείτε; Κατά τον ίδιο τρόπο, όταν υποστηρίζουν σήμερα μια ένοπλη επέμβαση στη Βοσνία για να σταματήσουν οι σφαγές, θα μπορέσει αυτή να πραγματοποιηθεί χωρίς, δοθείσης ευκαιρίας, να σκοτωθούν άνθρωποι; Όλες αυτές οι αποφάσεις είναι πολιτικές αποφάσεις, στις οποίες η ηθική δεν αποτελεί παρά μια συνιστώσα, ασφαλώς πολύ βαρύνουσα. Η ηθική των Ευαγγελίων είναι μια ηθική α-κοσμική. Εάν δεν εφαρμόσθηκε ποτέ αληθινά στην κοινωνική ζωή, ανεξαρτήτως από την υποκρισία των εκκλησιών, είναι και γιατί δεν θα μπορούσε να έχει εφαρμοσθεί.
-Σχετικά με τη Βοσνία, οι οπαδοί μιας επέμβασης θέλουν να κάνουν έναν πόλεμο ηβικό και όχι πολιτικό.
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Αυτό αποτελεί έναν ακόμη παραλογισμό. Δεν θα συζητήσω το πρόβλημα τού εάν πρέπει ή όχι να γίνει στρατιωτική επέμβαση στη Βοσνία. Αλλά εάν γίνει, πώς θα μπορέσει κανείς να αποφύγει το πρόβλημα των πολιτικών επιδιώξεων μιας τέτοιας επέμβασης; Πρέπει να σταματήσει η σφαγή, σύμφωνοι· και μετά; Θα στρατοπεδεύσουν εκεί επ ' άπειρον; Θα θέσουν τη χώρα υπό κηδεμονία; Το πρόβλημα είναι ακόμη εντονότερο όσον αφορά τη Σομαλία. Γιατί στη Γιουγκοσλαβία, δεν είναι απολύτως αδύνατο να φαντασθούμε, εάν κάποτε σταματήσει η σφαγή (και, δυστυχώς, ενα μεγάλο μέρος της εθνικής εκκαθάρισης σχεδόν έχει ήδη συντελεστεί) τρεις η τέσσερις πολιτικές οντότητες, που θα μπορούσαν να εγκαθιδρυθούν, που να σέβονται τουλάχιστον την ελάχιστη αρχή κάθε κοινωνίας, την απαγόρευση του φονου κατά το δοκούν. Αλλά στη Σομαλία; Κανείς δεν γνωρίζει απολύτως τι πρεπει να γίνει. Η ανθρωπιστική βοήθεια· -πολύ καλά- πρεπει οσο είναι στο χέρι μας να εμποδίσουμε τις ανθρώπινες υπάρξεις να πεθαίνουν απο την πείνα. Αλλά τι γίνεται εάν η ανθρωπιστική βοήθεια συστηματικως λεηλατείται και διοχετεύεται αλλού από ένοπλες συμμορίες; Θα έπρεπε να ιδρυθεί να επιβληθεί- μια πολιτική κοινωνία αλλά ποια και με ποια μέσα; Ποια ηθική κατέχει την απάντηση σ ' αυτές τις ερωτήσεις; Χωρίς μια πολιτική σύλληψη, χωρίς μια απάντηση στην ερώτηση: "Γιατί και πώς ζούμε στην κοινωνία, γιατί το κάνουμε, τι έχει σημασία για μας στη ζωή;" δεν υπαρχουν ούτε καν πραγματικές απαντήσεις στις ηθικές ερωτήσεις, εκτός ίσως για εναν άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης.
-Παραδόξως, αυτά τα ζητήματα τίθενται δώδεκα χρονιά μετά την άνοδο στην εξουσία μιας αριστερός η οποία, διαιμέσου του προγράμματος της, ενσάρκωνε τον πολιτικό λόγο.
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Ποτέ δεν σκέφθηκα ότι οι Γάλλοι "σοσιαλιστές" είναι σοσιαλιστές. Το πρόγραμμά τους το 1981 αποτελούσε ηδη ενα αρχαιολογικό μνημείο. Για παράδειγμα, οι "εθνικοποιήσεις". Αυτό συνεβαινε τις δεκαετίες που άνθρωποι, όπως εγώ, περνούσαν τον καιρό τους για να δείξουν ότι οι "εθνικοποιήσεις" δεν είχαν καμιά σχέση με το σοσιαλισμό. Εν παση περιπτώσει, το Γαλλικό Κράτος είχε ανέκαθεν επηρεάσει και ακόμη, (στην πράξη, διευθύνει την οικονομία και πάντοτε διέθετε τα μέσα για να το κάνει, έστω κι αν αυτό συνέβαινε μόνον με την κυριαρχία επι του πιστωτικού και του τραπεζικού συστήματος. Αυτό το σημείο του προγράμματός τους, όπως σχεδόν όλα τα μέτρα που πήραν, πέραν της τρέχουσας διαχείρισης των υποθέσεων, ήσαν αποκλειστικώς δημαγωγικά -η μονή εξαίρεση προς το παρόν, είναι η εγκαθίδρυση του RMI: σε μια κοινωνία που παραμένει καπιταλιστική πρέπει να υπάρχει ένα δίκτυο κοινωνικής ασφάλειας. Δεν πρόκειται για φιλανθρωπία, και σ ' αυτή την περίπτωση, κάποιος που πεθαίνει από την πείνα - και αυτό το βλέπουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες- δεν μπορεί να είναι ένας πολίτης, έστω και με το τρέχον νόημα του όρου.

Οι σοσιαλιστές είχαν δοκιμάσει το 1981-1982 μια "αναθέρμανση" της οικονομίας και είχαν αποτύχει οικτρά. Γιατί; Διότι -και αυτό είναι γενικότερο- αγνοούσαν τους κανόνες του παιχνιδιού της κοινωνίας που ήθελαν να μεταρρυθμίσουν. Δεν μπορεί κανείς ούτε να μεταρρυθμίσει ούτε να διατηρήσει ένα κοινωνικό σύστημα εάν δεν έχει μια συνολική έποψη. Δεν μπορεί να μετατοπίσει ένα κομμάτι αυτού του απείρως πολύπλοκου μηχανισμού χωρίς να λάβει υπόψη τις συνέπειες στα άλλα μέρη του συστήματος.

Οι σοσιαλιστές έμαθαν, θέλοντας και μη, τους κανόνες του παιχνιδιού της καπιταλιστικής οικονομίας και τους εφάρμοσαν μ ' έναν υπερεκχειλίζοντα ενθουσιασμό. Κατά τέτοιον τρόπο ώστε η μόνη τους δόξα είναι ότι εισήγαν και εφάρμοσαν το πρόγραμμα του νεοφιλελευθερισμού στη Γαλλία. Αυτό που ο πληθυσμός θα είχε ίσως δεχθεί με δυσκολία από τη δεξιά, το δέχθηκε γκρινιάζοντας από τους σοσιαλιστές. Αποτελεί το λόγο που θα μείνουν στην ιστορία και είναι εξαιρετικά φαιδρό.

Οι σοσιαλιστές είχαν δοκιμάσει το 1981-1982 μια "αναθέρμανση" της οικονομίας και είχαν αποτύχει οικτρά. Γιατί; Διότι -και αυτό είναι γενικότερο- αγνοούσαν τους κανόνες του παιχνιδιού της κοινωνίας που ήθελαν να μεταρρυθμίσουν. Δεν μπορεί κανείς ούτε να μεταρρυθμίσει ούτε να διατηρήσει ένα κοινωνικό σύστημα εάν δεν έχει μια συνολική έποψη. Δεν μπορεί να μετατοπίσει ένα κομμάτι αυτού του απείρως πολύπλοκου μηχανισμού χωρίς να λάβει υπόψη τις συνέπειες στα άλλα μέρη του συστήματος.

-Η ίδια η ιδέα, ενός πολιτικού προγράμματος έχει ακόμη κάποιο νόημα;
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Οποιοσδήποτε μπορεί -εγώ μπορώ- να διατυπώσει ένα πολιτικό πρόγραμμα. Αλλά ένα τέτοιο πρόγραμμα δεν θα άξιζε τίποτε εάν η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού δεν είναι έτοιμη όχι να το ψηφίσει αλλά να συμμετάσχει ενεργά, όχι μόνον στην πραγματοποίησή του αλλά στην εκδίπλωσή του, στην ανάπτυξή του και, δοθείσης ευκαιρίας, στην αλλοίωσή του. Ένα τέτοιο πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να είναι σήμερα παρά το πρόταγμα μιας αυτοκυβερνώμενης κοινωνίας σε όλες τις βαθμίδες -και είναι, ταυτολογικά, προφανές ότι ένα τέτοιο πρόταγμα δεν έχει κανένα νόημα εάν οι άνθρωποι δεν έχουν την επιθυμία και τη θέληση να αυτοκυβερνηθούν και δεν κάνουν γι ' αυτό ό,τι πρέπει. Όμως, δεν είναι αυτό που διαπιστώνουμε σήμερα.

Σημαίνει αυτό ότι πρέπει να κλείσουμε το κεφάλαιο της πολιτικής; Δεν το πιστεύω. Στην πολιτική και στην ιστορία δεν είναι δυνατόν να υπάρξει σοβαρή πρόβλεψη. Τις παραμονές του Μάη του '68, ο Βιανσόν-Ποντέ έγραφε το περίφημο άρθρο του "Η Γαλλία πλήττει". Πράγματι, έπληττε σε τέτοιο σημείο ώστε μερικές εβδομάδες αργότερα είχε εκραγεί. Δεν θέλω βέβαια να πω ότι βρισκόμαστε στις παραμονές ενός καινούργιου Μαη του '68. Αλλα απλώς, ότι καμιά σφυγμομέτρηση και κανένα εμπειρικό συμπέρασμα δεν μπορεί να προβλέψει τη συμπεριφορά ενός πληθυσμού βραχυπρόθεσμα, και ακόμη λιγότερο, μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα.
-Αλλά η επιθυμία της συμμετοχής προϋποθέτει οτι πιστεύουμε στη δυνατότητα της συμμέτοχης.
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Αναμφίβολα. Αυτό αποτελεί ενα ζητημα πίστης, είναι επίσης ένα ζήτημα θέλησης, και τα δυο είναι αδιαχώριστα στο πολιτικό πεδίο. Η ανθρώπινη ιστορία είναι δημιουργία. Η εμφάνιση νέων κοινωνικο- ιστορικών μορφών δεν δύναται να προβλεφθεί γιατί δεν είναι ούτε παραγωγιμη ούτε απαγώγιμη εξ αυτού που προϋπήρχε.

Ένας κοινωνιολόγος/εθνολόγος/ψυχαναλυτής απο τον 'Αρη, που θα είχε προσγειωθεί στην Ελλάδα του 850 π.Χ., δεν θα μπορούσε ασφαλώς να προβλέψει την Αθηναϊκή Δημοκρατία. Ούτε, στα 1730, τη γαλλική επανάσταση. Λοιπόν, το να ισχυρισθεί κανείς ότι αυτές οι μορφές προκύπτουν απο μια δημιουργία ανθρώπινων όντων μη καθορισμένη, σημαίνει οτι η δημιουργία τους παρουσιάζεται, από την οπτική γωνία της συνήθους λογικής, σαν φαύλος κύκλος. Ο χωρικός που συμμετείχε στα κινήματα που προηγηθηκαν και ακολούθησαν τη νύχτα της 4ης Αυγούστου δεν ήταν ο χωρικός που εσκυβε το κεφάλι μπρος στον αφέντη του. Την ίδια στιγμή που υπάρχει ενα συλλογικό κίνημα τα άτομα μεταμορφώνονται και την ίδια στιγμή που τα ατομα αλλάζουν, αναδύεται ένα συλλογικό κίνημα. Δεν εχει νόημα να διερωτηθούμε ποιο προηγείται του άλλου: οι δυο προϋποθέσεις εξαρτώνται η μια απο την άλλη και δημιουργούνται ταυτοχρόνως. Αυτό είναι όπως το πρόβλημα της κότας και του αυγού, ή καλύτερα, όπως η ανάδυση του πρώτου ζωντανού κυττάρου, η λειτουργία του κυτταρικού DNA προϋποθέτει την ύπαρξη των προϊόντων αυτής της λειτουργίας. Είναι όπως ένας δακτύλιος του οποίου τα μέρη αλληλοσυνδέονται και η νέα δημιουργία δεν μπορεί να τεθεί παρα μονο στην ολότητα της πολυπλοκότητάς της.

Είναι αληθές ότι οι άνθρωποι σήμερα δεν πιστεύουν στη δυνατότητα μιας αυτοκυβερνώμενης κοινωνίας και αυτό κάνει ώστε μια τέτοια κοινωνία να είναι σήμερα αδύνατη. Δεν πιστεύουν επειδή δεν θέλουν να το πιστεύουν και δεν θέλουν να το πιστεύουν επειδή δεν πιστεύουν. Αλλά εάν κάποτε αρχίσουν να το θέλουν, θα πιστέψουν και θα μπορέσουν.
-Η εξαφάνιση των πολιτικών Γαιών της Επαγγελίας έπρεπε να είχε επιτρέψει μια μεγαλύτερη αυτονομία και μια μεγαλύτερη ικανότητα πολιτικής δημιουργίας. Όμως συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Θεωρητικά, η εποχή έπρεπε να είναι καταπληκτική.
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Και στην πραγματικότητα, είναι ασήμαντη. Μάλιστα. Και δεν υπάρχει πραγματική "εξήγηση". Μπορεί κάποιος να παρουσιάσει πολλούς συντελεστές οι οποίοι καθιστούν το γεγονός μέχρι κάποιου σημείου κατανοητό ή διαυγάσιμο, αλλά αυτό δεν θα αποτελέσει μια πραγματική εξήγηση. Όπως οι φάσεις της δημιουργίας, έτσι και οι φάσεις της αποσύνθεσης μιας κοινωνίας είναι ανεξήγητες. Στην Αθήνα, τον 6ο-5ο π.Χ. αιώνα, έχουμε τη δημιουργία της δημοκρατίας, τους μεγάλους τραγικούς ποιητές, ένα πλήθος από άλλες μοναδικές δημιουργίες. Τον 4ο π.Χ. αιώνα αυτό έχει ήδη τελειώσει και, για παράδειγμα, δεν υπάρχει πλέον ουδείς μεγάλος Αθηναίος ποιητής. Γιατί; Ασφαλώς ο πελοποννησιακός πόλεμος και η αθηναϊκή ήττα παίζουν κάποιο ρόλο. Ο Θουκυδίδης έγραψε αθάνατες σελίδες για τη γενική διαφθορά που είχε προκληθεί από τον πόλεμο (αλλά γιατί όχι από τους προηγούμενους πολέμους;), συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς της γλώσσας, της οποίας οι λέξεις είχαν αρχίσει να σημαίνουν το αντίθετο από αυτό που σήμαιναν στην αρχή και να χρησιμοποιούνται με αντιφατικό νόημα από τα διαφορετικά κόμματα (αυτό δεν σας θυμίζει τίποτε από την παρούσα περίοδο; "Δημοκρατία", για παράδειγμα...). Αλλά η ήττα δεν επαρκεί ως "εξήγηση". Γιατί ο "δήμος", ο λαός, δεν είναι πλέον ο ίδιος λαός; Γιατί τα άτομα, όπως οι κοινωνίες, χάνουν τη δύναμη της δημιουργίας; Μπορεί κάποιος να διαυγάσει εν μέρει το γεγονός, όχι όμως να το εξηγήσει.

Το ίδιο πράγμα ισχύει για τη σύγχρονη περίοδο. Υπήρξαν όλα αυτά τα τεράστια κινήματα χειραφέτησης εδώ και αιώνες: Υπήρξε το εργατικό κίνημα το οποίο το ιδιοποιήθηκε, κατά το μάλλον ή ήττον, ο μαρξισμός: ο μαρξισμός ο ίδιος εξελίχθηκε "γεννώντας" δυο αντίθετα ρεύματα, τη σοσιαλδημοκρατία και τον μπολσεβικισμό -η πρώτη έδωσε ό,τι γνωρίζουμε, ο δεύτερος το Γκουλάγκ. Το αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν, ότι το πάθος, η ενεργητικότητα της εργατικής τάξης και αυτών οι οποίοι ήθελαν να βαδίσουν μαζί της, κατασπαταλήθηκαν.

Ο Θουκυδίδης έγραψε αθάνατες σελίδες για τη γενική διαφθορά που είχε προκληθεί από τον πόλεμο (αλλά γιατί όχι από τους προηγούμενους πολέμους;), συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς της γλώσσας, της οποίας οι λέξεις είχαν αρχίσει να σημαίνουν το αντίθετο από αυτό που σήμαιναν στην αρχή και να χρησιμοποιούνται με αντιφατικό νόημα από τα διαφορετικά κόμματα (αυτό δεν σας θυμίζει τίποτε από την παρούσα περίοδο;)

Επί πλέον, οι ιδεολογίες αυτές ήσαν όχι μόνο ιδεολογίες εξαθλίωσης - το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα υποστήριζε τη θέση της "απόλυτης εξαθλίωσης" της εργατικής τάξης μέχρι αρκετά πρόσφατα - αλλά και επικεντρωμένες στη θέση ότι ο καπιταλισμός δεν μπορούσε "να λύσει το πρόβλημα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων", έπρεπε δηλαδή να εγκαθιδρυθεί ο σοσιαλισμός για να μπορέσουν οι μάζες να καταναλώνουν. Όμως, προφανώς, ο καπιταλισμός δεν κάνει παρά αυτό: να αναπτύσσει την παραγωγή και την κατανάλωση· δεν υπάρχει στις πλούσιες χώρες καμιά σχέση μεταξύ του "βιοτικού επιπέδου", δηλαδή της κατανάλωσης, σύμφωνα με το καπιταλιστικό νόημα του όρου, ενός εργάτη του 1840 και ενός εργάτη του 1990. Εάν πραγματικά αυτό θέλουμε και τίποτα άλλο, δεν αξίζει τον κόπο ν ' αλλάξουμε κυβέρνηση, όπως έλεγε το τραγούδι.

Ταυτόχρονα, αυτή η ανάπτυξη έχει ως αποτέλεσμα να εκτιμώνται όλο και περισσότερο από τον πληθυσμό, το χρήμα και τα εμπορεύματα, η δύναμη, οι άνθρωποι όπως ο Ταπί κ.λπ. Για να το πούμε αλλιώς, υπήρξε ένας τρόπος αποπόλωσης (depolarisation) των αξιών και ο αρνητικός πόλος, ο ανατρεπτικός πόλος, έχει καταβροχθισθεί από το καπιταλιστικό φαντασιακό. Αυτό όλο το γεγονός δεν "εξηγεί" αλλά επιτρέπει να διαυγάσουμε κάποιες πλευρές της παρακμής, της εξασθένισης της σύγκρουσης και της κοινωνικής και πολιτικής δραστηριότητας και να δείξουμε κάποια ερείσματα τους.
―Σε ποιο σημείο λοιπόν βρισκόμαστε σχετικά με την ανάγκη για πίστη; Το να σκέφτεται κανείς ότι οι νόμοι μας, οι πεποιθήσεις μας, το γεγονός ότι βρισκόμαστε μέσα σε μια κοινωνία δεν στηρίζονται σε τίποτε, ότι δεν υπάρχει απόλυτο θεμέλιο για καμιά πραγματικότητα, αυτό δεν είναι ανυπόφορο;
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Δεν το νομίζω, διαφορετικά δεν θα ήμουν εδώ. Αλλά αυτό συνιστά πραγματικά το ζήτημα. Αντίθετα σε αυτό που έλεγε ο Αριστοτέλης, αυτό το οποίο επιθυμούν προ πάντων οι άνθρωποι δεν είναι το "ειδέναι" αλλά η πίστη.

Στις πλούσιες κοινωνίες - οι οποίες άλλωστε αντιπροσωπεύουν μόλις και μετά βίας, το ένα έβδομο του παγκόσμιου πληθυσμού - με το τέλος των πολιτικών πεποιθήσεων και την εξασθένιση της ικανότητας της κοινωνίας να δημιουργήσει νέες αξίες, οι οποίες θα μπορούσαν να σημαίνουν κάτι, κυριαρχεί αυτό το οποίο ο Pascal θα αποκαλούσε διασκέδαση ή περισπασμό, λήθη. Δεν θέλουν να γνωρίζουν ότι είναι θνητοί, ότι θα πεθάνουν, ότι "επέκεινα" δεν υπάρχει ούτε πληρωμή ούτε αμοιβή. Ξεχνιούνται, βλέποντας στην τηλεόραση τον Ταπί ή τη Μαντόνα, έπειτα από το μετρό, τη δουλειά κ.λπ. Και αυτό δεν σημαίνει μια "κοινωνία του θεάματος" αλλά μια κοινωνία της λήθης, της λήθης του θανάτου, της διαπίστωσης ότι η ζωή δεν έχει νόημα παρά μόνο εκείνο το οποίο εμείς είμαστε ικανοί να της δώσουμε. Το θέαμα λειτουργεί για να διευκολύνει και να επικαλύπτει αυτή τη λήθη. Δεν έχουμε το θάρρος ούτε την ικανότητα να παραδεχθούμε ότι το νόημα της ζωής μας, ατομικής και συλλογικής, δεν μπορεί πλέον να χορηγηθεί από μια θρησκεία ή από μια ιδεολογία, δεν μπορεί πλέον να μας δοθεί όπως ένα δώρο, ότι οφείλουμε, κατά συνέπεια, να το δημιουργήσουμε εμείς οι ίδιοι.
― Αυτή η απουσία θάρρους δεν καθιερώνει την αποτυχία του δικού σας προτάγματος της αυτονομίας;
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Δεν το πιστεύω. Το πρόταγμα της αυτονομίας είχε παρουσιασθεί σε κάποιες κοινωνίες - την αθηναϊκή κοινωνία, τις δυτικές κοινωνίες κατά τη μεγάλη περίοδο της νεοτερικότητας. Άρα, είχε κάθε φορά σαν φορείς κινήματα τα οποία, με μερικές δευτερεύουσες επιφυλάξεις, είχαν βαθιά συνείδηση, ότι το νόημα της ζωής μας βρίσκεται εδώ-κάτω, ότι καμιά υπερβατικότητα δεν μπορεί να προικίσει με νόημα μια ζωή, την οποία εμείς οι ίδιοι έχουμε απ' την άλλη μεριά απογυμνώσει από νόημα. Κάθε υπερβατικότητα με το θρησκευτικό νόημα αποτελεί μια φαντασιακή δημιουργία των ανθρώπων. Τα κινήματα χειραφέτησης, αρχαία και νεοτερικά, είχαν όλα σαν αφετηρία μια αποστασιοποίηση, αν όχι από την υπερβατικότητα την ίδια, τουλάχιστον από την ιδέα ότι αυτή η υπερβατικότητα (transcendance) θα μπορούσε να δράσει μέσα στην εμμένεια (immanence), και, για παράδειγμα, να λύσει το ζήτημα της κοινωνίας και της δίκαιης θέσμισης της. Και αυτό στο οποίο πίστευαν κυρίως είναι ότι, εάν υπάρχει ένα νόημα στη ζωή μας το οποίο να μην είναι φενακισμένο, αυτό είναι το νόημα το οποίο μπορούμε να δημιουργούμε εμείς οι ίδιοι.
― Εσείς ο ίδιος έχετε γράψει ότι μια από τις αιτίες της περιβάλλουσας δυσθυμίας ήταν το συναίσθημα ότι όλες οι αξίες, όλες οι νόρμες ήσαν καθαρώς ενδεχομενικές. Μέσα στο γεγονός της δημιουργίας του νοήματος από εμάς τους ίδιους φαίνεται ότι αντιμετωπίζει κανείς έναν ριζικό παραλογισμό. Εάν δεν υπάρχει απόλυτο νόημα, πώς να μην σκεφθεί κανείς ότι τίποτε δεν έχει νόημα; .
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Πρώτα-πρώτα, υπάρχει ένα γεγονός που θα πρέπει κάποτε να το χωνέψουμε καλά: είμαστε θνητοί. Όχι μόνον εμείς, όχι μόνον οι πολιτισμοί, αλλά η ανθρωπότητα σαν τέτοια και όλες οι δημιουργίες της, όλη η μνήμη της, είναι θνητές. Η διάρκεια της ζωής ενός ζωικού είδους είναι κατά μέσον όρο δύο εκατομμύρια χρόνια. Ακόμη κι αν, με κάποιο μυστηριώδη τρόπο ξεπερνούσαμε απροσδιόριστα αυτό το όριο, την ημέρα που ο Ήλιος θα φθάσει στην καταληκτική του φάση και θα γίνει ένας κόκκινος γίγας, τα σύνορα του θα είναι κάπου μεταξύ Γης και Άρη - ο Παρθενών, η Παναγία των Παρισίων, οι πίνακες του Ρέμπραντ ή του Πικάσο, τα βιβλία τα οποία περιέχουν "Το Συμπόσιο" ή τις "Ελεγείες του Duino", θα έχουν περιέλθει στην κατάσταση πρωτονίων που παρέχουν ενέργεια σ' αυτό το άστρο.

Μπρος σ' αυτή την κατάσταση υπάρχουν δυο δυνατές απαντήσεις: η μια ανήκει στον Pascal και τον Kierkegaard: δεν μπορώ να δεχθώ αυτό το γεγονός, δεν μπορώ ή δεν θέλω να το δω - κάπου πρέπει να υπάρχει ένα νόημα το οποίο είμαι ανίκανος να διατυπώσω, αλλά το πιστεύω. Το "περιεχόμενο" μπορεί να είναι διαφορετικό, να έχει δοθεί από την Παλαιά Διαθήκη, τα Ευαγγέλια, το Κοράνι, τις Βέδες, λίγο ενδιαφέρει.

Η άλλη απάντηση είναι ν' αρνηθούμε να κλείσουμε τα μάτια μας και ταυτόχρονα να καταλάβουμε ότι αν κάποιος θέλει να ζήσει δεν μπορεί να ζήσει χωρίς νόημα, χωρίς σημασία. Σύμφωνα με την εκδοχή αυτή, οι σημασίες, κοινωνικώς και ιστορικώς δημιουργημένες, δεν είναι ούτε ενδεχομενικές (contingentes) ούτε αναγκαίες (nécessaires) - είναι, όπως έγραψα, μετα-ενδεχομενικές (metacontingentes): χωρίς αυτές δεν υπάρχει ανθρώπινη ζωή, ούτε ατομική ούτε κοινωνική. Είναι αυτή η ίδια η ζωή που μας επιτρέπει, σε κάποια δεδομένη στιγμή, να κατανοήσουμε ότι αυτές οι σημασίες δεν έχουν "απόλυτη" πηγή, ότι πηγή τους είναι η δική μας δραστηριότητα η οποία δημιουργεί το νόημα. Το καθήκον ενός ελεύθερου ανθρώπου είναι να γνωρίζει ο ίδιος ότι είναι θνητός και να στέκεται όρθιος στην άκρη αυτής της αβύσσου, μέσα σ' αυτό το χάος που στερείται νοήματος και μέσα στο οποίο κάνουμε να αναδυθεί η σημασία. Γνωρίζουμε ότι ένας τέτοιος άνθρωπος και μια τέτοια κοινότητα μπορούν να υπάρξουν. Δεν μιλώ ούτε καν για μεγάλους καλλιτέχνες, στοχαστές, επιστήμονες κ.λπ. Ακόμη και ο άξιος αυτού του ονόματος τεχνίτης, που κατασκεύαζε όχι τα αγάλματα των θεών, αλλά τα τραπέζια, τα βάζα, κ.λπ., επένδυε στη δουλειά του απολύτως. Το γεγονός ότι το βάζο ήταν ωραίο, ότι το σπίτι στεκόταν όρθιο, ήταν ένα επίτευγμα. Αυτή η επένδυση της δραστηριότητας η οποία εχάριζε τη μορφή, δηλαδή το νόημα, υπήρξε σε όλους τους πολιτισμούς χωρίς εξαίρεση. Υπάρχει όλο και λιγότερο σήμερα διότι η εξέλιξη του καπιταλισμού έχει καταστρέψει κάθε νόημα μέσα στην εργασία.

Όλοι οι άνθρωποι δεν μπορούν να είναι Μπετόβεν ή Καντ, αλλά όλοι πρέπει να έχουν μια εργασία που να μπορούν να επενδύουν και όπου να μπορούν να εμπλέκονται. Αυτό προϋποθέτει μια ριζική τροποποίηση της έννοιας της εργασίας, της σύγχρονης τεχνολογίας, της οργάνωσης αυτής της εργασίας κ.λπ. - τροποποίηση ασυμβίβαστη με τη διατήρηση της σύγχρονης θέσμισης της κοινωνίας και του φαντασιακού το οποίο αυτή ενσαρκώνει.

Αυτήν την τεράστια πλευρά του ζητήματος ούτε οι οικολόγοι δεν τη βλέπουν - δεν βλέπουν παρά την πλευρά της κατανάλωσης και της μόλυνσης. Αλλά η ανθρώπινη ζωή διαδραματίζεται επίσης μέσα στην εργασία. Λοιπόν, οφείλουμε να αποδώσουμε το νόημα του στο γεγονός της εργασίας, της παραγωγής, της δημιουργίας καθώς επίσης της συμμετοχής στα συλλογικά προτάγματα μαζί με τους άλλους, της ίδιας της αυτοδιεύθυνσης ατομικώς και συλλογικώς, της απόφασης των κοινωνικών προσανατολισμών.

Είναι βέβαιο ότι αυτό είναι δύσκολο. Αλλά, κατά το μάλλον ή ήττον, έχει υπάρξει. Οι Έλληνες, μέχρι το τέλος του 5ου αιώνα π.Χ., το έπρατταν. Δεν πίστευαν στην αθανασία, εν πάση περιπτώσει όχι σε μια αθανασία "θετική" (η ζωή μετά το θάνατο ήταν απείρως χειρότερη από την επίγεια ζωή, όπως το διδάσκει η σκιά του Αχιλλέα στον Οδυσσέα, στην Οδύσσεια).

Για τους σύγχρονους αυτό είναι περισσότερο πολύπλοκο. Διότι σ' αυτούς υπήρξαν πάντοτε, κατά το μάλλον ή ήττον καλυμμένα, υπολείμματα μιας πίστης σε μια υπερβατικότητα θρησκευτικού τύπου. Αυτό δεν τους εμπόδισε να προχωρήσουν πολύ μακριά. Αλλά αυτό έγινε επίσης σε συνάρτηση με μια άλλη μετάθεση: έθεσαν έναν επίγειο παράδεισο στο "τέλος της ιστορίας" (μαρξισμός) ή σαν κατεύθυνση ασυμπτωτική αυτής της ιστορίας (φιλελευθερισμός). Σήμερα γνωρίζουμε καλά ότι επρόκειτο για δυο μορφές της ίδιας αυταπάτης, ότι ακριβώς, δεν υπάρχει "εμμενές νόημα" "(sens immanent") στην ιστορία και ότι δεν θα υπάρξει παρά το νόημα (ή το μη-νόημα), το οποίο θα είμαστε ικανοί να δημιουργούμε. Και αυτό, οι άνθρωποι που σκοτώνονταν στα οδοφράγματα, το γνώριζαν: είναι το γεγονός ότι αγωνίζομαι, που έχει νόημα, όχι το γεγονός ότι σε δυο αιώνες θα υπάρξει μια τέτοια κοινωνία.

Και η σύγχρονη δυσθυμία αναπαριστά αναμφίβολα επίσης εν μέρει, τη διεργασία του πένθους που έγινε για την απώλεια αυτής της αυταπάτης ενός παραδεισιακού μέλλοντος.

Η σύγχρονη δυσθυμία αναπαριστά αναμφίβολα τη διεργασία του πένθους που έγινε για την απώλεια αυτής της αυταπάτης ενός παραδεισιακού μέλλοντος.

― Η σύγχρονη θεοποίηση της ηθικής παίρνει τη μορφή σκηνοθεσίας της ακουσίας νοήματος. Μεταφέρουμε σάκους ρυζιού, καταγγέλλουμε τις σφαγές και τους βιασμούς - και τελικά, εάν αρκεστούμε σ' αυτό, γνωρίζουμε ότι αυτό δεν θα τελειώσει ποτέ. Ταυτόχρονα, η έκρηξη του συστήματος των MME και της διαφήμισης δεν καθιερώνει αυτή την απουσία νοήματος, ιδρύοντας ένα χρόνο που δεν κυλά πλέον, ένα είδος ενός τεράστιου παρόντος;
Κορνηλιος ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Ναι. Ακριβέστερα σήμερα υπάρχει ένας φαντασιακός χρόνος που συνίσταται στην άρνηση του πραγματικού παρελθόντος και του πραγματικού μέλλοντος· ένας χρόνος χωρίς πραγματική μνήμη και χωρίς πραγματικό πρόταγμα. Αυτού του πράγματος, τω όντι, η τηλεόραση συγκροτεί μια εικόνα πολύ ισχυρή και πολύ συμβολική: η Σομαλία ήταν εχθές μια δημοσιογραφική αποκλειστικότητα (scoop), σήμερα δεν είναι. Και εάν η Ρωσία εκραγεί, όπως φαίνεται ότι προς τα εκεί πηγαίνει, θα μιλήσουν δυο ημέρες γι' αυτήν, μετά θα την ξεχάσουν. Δεν υπάρχει πλέον πραγματικός χρονικός ρυθμός αλλά αυτό το οποίο εσείς αποκαλείτε ένα συνεχές παρόν, το οποίο είναι μάλλον μια μελάσα, ένας πραγματικά ομοιογενής ζωμός, όπου όλα έχουν συνθλιβεί και τοποθετηθεί στο ίδιο επίπεδο σημασίας και σπουδαιότητας. Τα πάντα είναι παρμένα μέσα σ' αυτήν την ομοιόμορφη ροή εικόνων και αυτό είναι αλληλένδετο με την απώλεια του ιστορικού μέλλοντος, την απώλεια του προτάγματος και την απώλεια της παράδοσης· το γεγονός ότι το παρελθόν αποτελεί είτε ένα αντικείμενο πολυμάθειας για τους έξοχους ιστορικούς που έχουμε είτε ένα τουριστικό παρελθόν: επισκέπτεται κανείς την Ακρόπολη όπως τους καταρράκτες του Νιαγάρα, την Ιταλία όπως τις Σεϊχέλες. Το παρελθόν αποτελεί πραγματικό μέρος του τουριστικού γύρου: μια ημέρα στην Αθήνα, μια ημέρα στη Μύκονο, μια ημέρα στους Δελφούς κ.λπ. Εδώ, το πλέον τετριμμένο συναντά το πλέον βαθύ. Μ' αυτή την έννοια επίσης, το πνεύμα της εποχής είναι το τετριμμένο.

________________________
Η συνέντευξη αυτή του Κορνηλίου Καστοριάδη στον Marc Weitzmann δημοσιεύθηκε στο περιοδικό L' autre journal αρ. 2, Μάρτιος του 1993 (σελ. 10-17). Απόδοση στα ελληνικά: Κωνσταντίνα Καρακάλου

# data[].attributes.attachment_link.title
Κορνήλιος Καστοριάδης: "Καμιά πολιτική αξία δεν μπορεί να θεμελιωθεί στο ψέμα" | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Μια συναρπαστική συνέντευξη του σημαντικού Έλληνα φιλοσόφου το 1993, που αποδίχτηκε προφητική

# data[].attributes.headline
Κρατική παρακολούθηση

# data[].attributes.subject
Κρατική παρακολούθηση

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Σοκαρισμένος δηλώνει από την υποκρισία της κυβέρνησης Ομπάμα στο βιβλίο απομνημονευμάτων του που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες, ο άνθρωπος που αποκάλυψε το μέγεθος της μαζικής ηλεκτρονικής παρακολούθησης από τις μυστικές υπηρεσίες και ζει εδώ και μια πενταετία ως πολιτικός εξόριστος και ως "προδότης" στη Μόσχα

Facebook Twitter
Πορτρέτο του Σνόουντεν στη Μόσχα από τη σύντροφό του Λίντσεϊ Μιλς

Η αποκάλυψη κρατικών μυστικών είναι ζόρικη υπόθεση, αλλά η αποκάλυψη της ίδιας σου της προσωπικότητας σε ένα βιβλίο απομνημονευμάτων μπορεί να είναι ακόμα πιο ζόρικη, σύμφωνα με τον πρόλογο του Έντουαρντ Σνοούντεν στο βιβλίο του με τίτλο "Permanent Record" που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες: "Η απόφασή μου να εκθέσω στοιχεία που αποδεικνύουν επιλήψιμες πράξεις της [αμερικανικής] κυβέρνησης, υπήρξε πολύ πιο εύκολη από την απόφαση που πήρα να παραδώσω μια καταγραφή της ζωής μου μ΄ αυτό εδώ το βιβλίο".

Γεννημένος το 1983 στη Βόρειο Καρολίνα, ο Σνόουντεν προέρχεται από οικογένεια με πλούσιο ιστορικό στις υπηρεσίες ασφάλειας της πατρίδας του. Ο παππούς του υπηρέτησε στο FBI, ο πατέρας του στην Ακτοφυλακή, η μητέρα του στην NSA (Υπηρεσία Εθνικής Ασφάλειας) και ο ίδιος βεβαίως στον Στρατό πριν ειδικευτεί ως διαχειριστής συστημάτων που εργαζόταν, βάσει συμβολαίου, για την NSA και την CIA ώσπου πήρε τη γενναία απόφαση το 2013 να διοχετεύσει στον τύπο απόρρητες πληροφορίες σχετικά με τα πρoγράμματα μαζικής παρακολούθησης που εφαρμόζουν οι Αμερικανικές και Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες.

Στο βιβλίο επιβεβαιώνεται επίσης κάτι που μάλλον όλοι υποψιαζόμαστε: Τα εργαλεία μαζικής παρακολούθησης αποκαλύπτουν περίτρανα ότι το ένα πράγμα που συνδέει όλη την ανθρωπότητα που βρίσκεται online είναι τo πορνό.

Το μικρόβιο του "hacking" το είχε από μικρός, σύμφωνα με το βιβλίο, στο οποίο περιγράφει πώς είχε αλλάξει την ώρα μέσα στη νύχτα σε όλα τα ρολόγια του σπιτιού την παραμονή των έκτων γενεθλίων του για να ξυπνήσει αργότερα. Ως έφηβος επίσης, όλη του η σπουδή είχε στόχο να χειραγωγήσει το σχολικό πρόγραμμα ώστε να πραγματοποιεί τη λιγότερη δυνατή μελέτη χωρίς να κινδυνεύσει να μείνει στην ίδια τάξη.

Το σχολείο γι' αυτόν ήταν στην καλύτερη περίπτωση, "ένας αντιπερισπασμός", όπως γράφει, και στη χειρότερη, "ένα μη νομιμοποιημένο σύστημα που δεν αναγνώριζε καμία απόκλιση". Ο ίδιος προτιμούσε να περνά τον χρόνο του σ' αυτό το "καινούριο, θαυμαστό πράγμα που λέγεται ίντερνετ", όσο ακόμα τότε (στα '90s) ήταν βαθιά παράξενο αλλά και πολύ ανθρώπινο, πριν από την εποχή της χειραγώγησης και της παρακολούθησης και λειτουργούσε ως μέσο αυθεντικής έκφρασης και διασύνδεσης.

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο Σνόουντεν αποφάσισε να διοχετεύσει την τεχνική εμπειρία του στα ψηφιακά συστήματα σε μια πολλά υποσχόμενη καριέρα στις υπηρεσίες πληροφοριών, κατορθώνοντας να αποκτήσει στα 22 του χρόνια την ιδιότητα του διαχειριστή "άκρως απόρρητων" στοιχείων, σταδιακά όμως άρχισε να απογοητεύεται οικτρά από το σύστημα το οποίο υπηρετούσε, με αποκορύφωμα την περίοδο διακυβέρνησης των ΗΠΑ από τον Ομπάμα.

Όπως γράφει χαρακτηριστικά, το μέγεθος της υποκρισίας ήταν ένα μεγάλο σοκ για τον ίδιο. Ο Πρόεδρος Ομπάμα που είχε εκλεγεί ως δριμύς κατήγορος της κατάχρησης εξουσίας και της παραβίασης ατομικών δικαιωμάτων που είχε επιδοθεί η κυβέρνηση του Μπους, όχι μόνο συνέχιζε τα προγράμματα παρακολούθησης του προκατόχου του, αλλά έμοιαζε αποφασισμένος να τα ενισχύσει.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΑΛΜΑΝΑΚ
Από τον Σνόουντεν στον Ασάνζ, το νέο "κυνήγι μαγισσών"

Στο βιβλίο επιβεβαιώνεται επίσης κάτι που μάλλον όλοι υποψιαζόμαστε: Τα εργαλεία μαζικής παρακολούθησης αποκαλύπτουν περίτρανα ότι το ένα πράγμα που συνδέει όλη την ανθρωπότητα που βρίσκεται online είναι τo πορνό: "Αυτό ισχύει κυριολεκτικά για οποιονδήποτε μπαίνει στο διαδίκτυο, ανεξαρτήτως φύλου, εθνικότητας, φυλής και ηλικίας, από τον πιο βίαιο τρομοκράτη μέχρι τον πιο φιλήσυχο ηλικιωμένο πολίτη, που μπορεί να είναι ο παππούς ή ο γονιός του βίαιου τρομοκράτη".

Για τη ζωή του στη Ρωσία, όπου ζει από το 2015 υπό την ιδιότητα του πολιτικού εξόριστου (ή του "προδότη" σύμφωνα με την κυβέρνηση της πατρίδας του) δεν αποκαλύπτει πολλά στο βιβλίο, πέρα από την πληροφορία ότι έχει παντρευτεί την σύντροφό του Λίντσεϊ Μιλς και ζουν μαζί σ΄ ένα τριάρι στη Μόσχα. Δηλώνει πάντως ότι φροντίζει να μην είναι εύκολα αναγνωρίσιμος στις εξόδους του, αλλά όπως σημειώνει χαριτολογώντας, "έτσι κι αλλιώς στις μέρες μας όλοι είναι απασχολημένοι να κοιτάνε τα κινητά τους, οπότε πολύ σπάνια κάποιος θα μου ρίξει δεύτερη ματιά".

Πριν από δύο μέρες, δημοσιεύτηκε και μια αποκλειστική συνέντευξη που παραχώρησε στον Guardian με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου, στην οποία περιγράφει τα 18 χρόνια που έχουν περάσει από την 11η Σεπτεμβρίου ως "μια λιτανεία Αμερικανικής καταστροφής αλλά και αυτοκαταστροφής με τη θεσμοθέτηση μυστικών πολιτικών, μυστικών νόμων, μυστικών δικαστηρίων και μυστικών νόμων".

Τονίζει επίσης τους μεγαλύτερους και πολύ πιο τρομακτικούς κινδύνους που μας επιφυλάσσει η περαιτέρω ανάπτυξη της τεχνολογίας, ειδικά με την τελειοποίηση των δυνατοτήτων της τεχνητής νοημοσύνης: "Μια κάμερα παρακολούθησης εξοπλισμένη με τεχνολογία AI (Τεχνητή Νοημοσύνη) δεν θα είναι απλά μια συσκευή καταγραφής, αλλά ένα πλήρως εξοπλισμένο και αυτοματοποιημένο αστυνομικό όργανο".
Με στοιχεία από τους New York Times και τον Guardian.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΔΙΕΘΝΗ
Ο Έντουαρντ Σνόουντεν θα ήθελε να του δώσει πολιτικό άσυλο η Γαλλία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αυτοβιογραφία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
έντουαρντ σνόουντεν

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
βιντεοεπιτήρηση

# data[].attributes.attachment_link.title
Έντουαρντ Σνόουντεν: "Οι νέες κάμερες Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι απλά συσκευές παρακολούθησης, αλλά πλήρως εξοπλισμένα αστυνομικά όργανα" | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Σοκαρισμένος δηλώνει από την υποκρισία της κυβέρνησης Ομπάμα στο βιβλίο απομνημονευμάτων του που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες, ο άνθρωπος που αποκάλυψε το μέγεθος της μαζικής ηλεκτρονικής παρακολούθησης από τις μυστικές υπηρεσίες και ζει εδώ και μια πενταετία ως πολιτικός εξόριστος και ως "προδότης" στη Μόσχα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ο όρος "πρωτοπορία" συνδέεται συνήθως με καλλιτεχνικά ή πολιτικά κινήματα. Ομως γίνεται επίσης λόγος για "τεχνολογική πρωτοπορία", για "επιστημονική πρωτοπορία", για "επιστημονική έρευνα αιχμής". Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα σε όλα αυτά τα διαφορετικά πεδία; Tι σημαίνει "πρωτοπορία";
KΟPNHΛIΟΣ KAΣTΟPIAΔHΣ: Θα κάνω πρώτα απ' όλα μια ιστορική παρατήρηση σχετικά με τον όρο "πρωτοπορία". Δεν πιστεύω ότι ο Σοφοκλής, ο Σαίξπηρ, ο Mπαχ ήταν πρωτοπόροι στην εποχή τους. Aυτό δεν σημαίνει ότι τα έργα τους τύγχαναν καθολικής αποδοχής. Yπήρχαν ασφαλώς διενέξεις, διαφορές απόψεων, γούστου, αισθητικής. Aλλά όμως τότε δεν υπήρχε η έννοια της "πρωτοπορίας".

H έννοια αυτή η οποία προέρχεται από τη στρατιωτική ορολογία και περιγράφει μια ομάδα που προπορεύεται για να εξερευνήσει το χώρο και να κάνει τις πρώτες επαφές με τον εχθρό είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση. H έννοια της "πρωτοπορίας" συνεπάγεται ότι η Ιστορία είναι και πρέπει να είναι "πορεία προς τα εμπρός" και "πρόοδος".

Στην καλύτερη περίπτωση, η έννοια αυτή στηρίζεται σε τεράστιες φιλοσοφικές και ιστορικές προϋποθέσεις. Στη χειρότερη περίπτωση, είναι απλώς παράλογη. Διότι είναι παράλογο να λες πως "ό,τι είναι καινούργιο είναι καλύτερο", "ό,τι είναι καινούργιο είναι ωραιότερο" κ.λπ. Kι όμως, αυτή η αντίληψη κυριαρχεί στις μέρες μας.
― Πού και πότε δημιουργήθηκε η "πρωτοπορία";
Κ.Κ.: Οι πρώτες εκδηλώσεις αυτού του φαινομένου εμφανίστηκαν πιθανότατα στη Γαλλία στο τέλος της Παλινόρθωσης (μέσα του 19ου αιώνα) και ασφαλώς στη διάρκεια της εξουσίας του Ναπολέοντα Γ' (1852-1870). Ο Μπωντλέρ καταδικάστηκε για τα "Ανθη του κακού", διότι θεωρήθηκε ότι προσέβαλε τη δημόσια ηθική· ο Μανέ δημιούργησε σκάνδαλο με τον πίνακά του "Ολυμπία"· ο Ρεμπώ... κ.λπ.

Σήμερα υπάρχει μια παράλογη κούρσα, ένας αγώνας ταχύτητας απλώς και μόνο για χάρη του νεωτερισμού. H κούρσα αυτή πραγματοποιείται τώρα υπό τα χειροκροτήματα και με τα χρήματα του δήθεν ενημερωμένου κοινού, το οποίο οικειοποιήθηκε την ακόλουθη βλακώδη άποψη: "Το νέο για το νέο", "είναι καλό γιατί είναι καινούργιο"... Δεδομένης αυτής της κατάστασης, οι καλλιτεχνικές "επαναστάσεις" και "εξεγέρσεις", οι οποίες σημειωτέον αποφέρουν μεγάλα και γρήγορα κέρδη, διαδέχονται η μια την άλλη με επιταχυνόμενο ρυθμό.

Ομως το φαινόμενο αυτό, σχεδόν ταυτόχρονα με τη Γαλλία, επεκτάθηκε και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στη Γερμανία, ο Βάγκνερ ισχυρίστηκε ότι έγραφε τη "μουσική του μέλλοντος". Στη Pωσία, πριν από την Eπανάσταση, γύρω στα 1900, παρατηρήθηκε ένας καταπληκτικός οργασμός αντισυμβατικής δημιουργίας στη ζωγραφική, τη γλυπτική, την ποίηση.

Aυτή την περίοδο εμφανίστηκε επίσης, ως τύπος και όχι ως ατομική περίπτωση, η λεγόμενη "παρεξηγημένη ιδιοφυΐα" και ο "καταραμένος καλλιτέχνης". Ο Bαν Γκογκ πέθανε σε έσχατη ένδεια το 1890, ενώ ογδόντα χρόνια αργότερα, οι πίνακές του κατέρριψαν όλα τα ρεκόρ στα χρηματιστήρια της αγοράς των έργων ζωγραφικής. Mπορούμε να πούμε ότι οι μεγάλοι δημιουργοί ανάμεσα στο 1860 και το 1930 αποκόπηκαν από την κοινωνία και αντιπαρατέθηκαν σ' αυτήν. Tο έργο τους θεωρήθηκε ανατρεπτικό ή ακατανόητο. Kαι οι ίδιοι, στις περισσότερες περιπτώσεις, θεωρήθηκαν εχθροί του κατεστημένου.
― Πώς εξηγείτε εσείς την περιθωριοποίηση και ρήξη των δημιουργών, που τη χρονική της αφετηρία την εντοπίσατε γύρω στο 1860;
K.K.: H καπιταλιστική αστική τάξη τότε, δηλαδή μετά την πλήρη επικράτησή της, έχασε την ιστορική της δημιουργικότητα και η κουλτούρα της βούλιαξε στην επαναληπτικότητα. Οι αγαπημένοι καλλιτέχνες της ήταν μερικές από τις μετριότητες που τα πομπώδη έργα τους βλέπουμε σήμερα εκτεθειμένα στο Musee d' Οrsay. H επίσημη κοινωνία, οι πλούσιοι, το κράτος (το οποίο έκανε παραγγελίες), δεν δέχονταν παρά μόνο μια τέχνη τελείως συμβατική. Eτσι, λοιπόν, ήταν περίπου υποχρεωτικό οι αυθεντικοί δημιουργοί να αποκοπούν από την κοινωνία, να γίνουν περιθωριακοί και να αναγνωρίζονται είτε στα τελευταία τους είτε συνήθως μετά θάνατον.

Πρόκειται για πολιτιστικό διαχωρισμό των δημιουργών από την υπόλοιπη κοινωνία, που συνέβη, από όσο γνωρίζω, πρώτη φορά στην Ιστορία. Aυτό το φαινόμενο, όπως ανέφερα και προηγουμένως, εντοπίζεται χρονικά ανάμεσα στο 1860 και το 1930.

Mετά το 1930, ιδίως μετά το 1945, και ακόμη περισσότερο στις μέρες μας, το παραπάνω φαινόμενο επαναλαμβάνεται, αλλά με την κωμική του εκδοχή. Σήμερα υπάρχει μια παράλογη κούρσα, ένας αγώνας ταχύτητας απλώς και μόνο για χάρη του νεωτερισμού.

H κούρσα αυτή πραγματοποιείται τώρα υπό τα χειροκροτήματα και με τα χρήματα του δήθεν ενημερωμένου κοινού, το οποίο οικειοποιήθηκε την ακόλουθη βλακώδη άποψη: "Το νέο για το νέο", "είναι καλό γιατί είναι καινούργιο", "κάτι που έρχεται μετά από κάτι άλλο είναι οπωσδήποτε καλύτερο από κάτι προηγήθηκε", "ένα καινούργιο έργο είναι καλύτερο από ένα προγενέστερο, μόνο και μόνο επειδή είναι καινούργιο".

Δεδομένης αυτής της κατάστασης, οι καλλιτεχνικές "επαναστάσεις" και "εξεγέρσεις", οι οποίες σημειωτέον αποφέρουν μεγάλα και γρήγορα κέρδη, διαδέχονται η μια την άλλη με επιταχυνόμενο ρυθμό.

Tελικά, η παράλογη κούρσα με μοναδικό στόχο "το νέο για το νέο" εξαντλείται και καταλήγει ξεκινώντας από την αρχιτεκτονική στον περιβόητο μεταμοντερνισμό. Ο μεταμοντερνισμός είναι βαρύγδουπος και κενός. Eπειδή δεν έχει τίποτε να πει, επαναλαμβάνει και ξανασυνθέτει τα ήδη ειπωθέντα. "Eπιτέλους, με τον μεταμοντερνισμό απελευθερωθήκαμε από την τυραννία του στιλ", είπε με καμάρι ένας εκπρόσωπός του στις HΠA. Πρόκειται για στείρα ομολογία η επανάληψη όσων έχουν ήδη ειπωθεί μετατρέπεται σε πρόγραμμα, αλλά, επίσης, πρόκειται και για ομολογία μιας βαθιάς αλήθειας.

Ο μοντερνισμός ήταν μεγάλος και ανοικτός (δείτε, π.χ., τις ιαπωνικές, αφρικανικές, ινδιάνικες "επιρροές" στη ζωγραφική των ιμπρεσιονιστών, του Πικάσσο κ.λπ.). Ο μεταμοντερνισμός είναι επίπεδος και ασπόνδυλος. H κύρια αξία του συνίσταται στο ότι έδειξε, διά της αντιθέσεως, πόσο εξαίσια ήταν η μοντέρνα εποχή. Συνοπτικά: Η παρουσία μιας "πρωτοπορίας", τόσο στην τέχνη όσο και στη λογοτεχνία, υπήρξε ένα φαινόμενο συνδεδεμένο με τους ιδιαίτερους και μεταβατικούς χαρακτήρες μιας ορισμένης ιστορικής εποχής.

Eπιστήμη και "πρωτοπορία"
― H καλλιτεχνική "πρωτοπορία" κατέληξε σε αδιέξοδο. Mήπως όμως στο επιστημονικό πεδίο εκεί, δηλαδή, όπου ο αγώνας ταχύτητας προς την καινοτομία συμβαδίζει με την πρόοδο των γνώσεων συμβαίνει το αντίθετο;
K.K.: Aπό τότε που άρχισε η επιστημονική εξέλιξη πρώτα με τους αρχαίους Eλληνες, κατόπιν με την Aναγέννηση σκεφτόμαστε και δικαίως πως ό,τι έχουμε δει έως τώρα δεν είναι παρά μόνο προσωρινά σωστό. Στην επιστήμη υπάρχει πάντα το περιθώριο να πάει κανείς πιο μακριά.

Ομως η ιδέα να πάει κανείς πιο μακριά στον τομέα της τέχνης, πραγματικά, στερείται νοήματος. Kανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Aισχύλο, από τον Mπετόβεν, από τον Pεμπώ. Kανείς δεν θα πάει πιο μακριά από τον "Πύργο" του Kάφκα. Mπορούμε να πάμε αλλού. Mπορούμε να πάμε αλλιώς. Δεν μπορούμε όμως να πάμε πιο μακριά. Yπ' αυτή την έννοια υπάρχει εξέλιξη στην επιστήμη, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει κανείς για εξέλιξη στη λογοτεχνία και στην τέχνη.

Ωστόσο πρέπει να προσέξουμε. H επιστημονική εξέλιξη δεν είναι απλώς συσσώρευση γνώσεων, που οι μεν προστίθενται στις δε. H εξέλιξη αυτή δημιουργήθηκε από επαναστάσεις πολύ σημαντικές. H σχέση ανάμεσα στο νέο (το οποίο ανακαλύπτουμε) και στο παλιό (το οποίο έχουμε ήδη αποδεχτεί) είναι κάτι παραπάνω από παράξενη. Tο πέρασμα από τη φυσική του Nεύτωνα στη φυσική του Aϊνστάιν θέτει, από την άποψη της φιλοσοφικής του σημασίας, τεράστια ερωτήματα.

― Mπορούμε να πούμε ότι η φυσική του Nεύτωνα εμπεριέχεται στη φυσική του Aϊνστάιν;
K.K.: Οχι. Tα σοβαρά θέματα ανακύπτουν από το γεγονός ακριβώς ότι η πρώτη δεν εμπεριέχεται στη δεύτερη. Ο μέσος επιστήμονας πιστεύει ότι ο Nεύτων δίνει μια πρώτη προσέγγιση και ο Aϊνστάιν μια δεύτερη καλύτερη. Aλλά τα πράγματα δεν είναι έτσι. Yπάρχει ένα πρόβλημα θεωρητικής συμβατότητας ανάμεσα στη φυσική του Nεύτωνα και στη φυσική του Aϊνστάιν. Kατά μια έννοια, ο Nεύτων είναι απόλυτα λανθασμένος. Kατά μια άλλη έννοια, δεν είναι λανθασμένος, αλλά η θεωρία του καλύπτει σε μια πρώτη προσέγγιση το 99% των περιπτώσεων.

Yπάρχουν, λοιπόν, πραγματικές επιστημονικές επαναστάσεις. Σε ορισμένες στιγμές αναδύονται νέα, μεγάλα, φαντασιακά σχήματα, τα οποία συλλαμβάνουν καλύτερα την πραγματικότητα, από ό,τι τα προηγούμενα. Aυτό ακριβώς συνέβη με τη θεωρία της σχετικότητας του Aϊνστάιν, αυτό συνέβη επίσης με τη θεωρία των κβάντα.

Aπό τότε που άρχισε η επιστημονική εξέλιξη πρώτα με τους αρχαίους Eλληνες, κατόπιν με την Aναγέννηση σκεφτόμαστε και δικαίως πως ό,τι έχουμε δει έως τώρα δεν είναι παρά μόνο προσωρινά σωστό. Στην επιστήμη υπάρχει πάντα το περιθώριο να πάει κανείς πιο μακριά. Ομως η ιδέα να πάει κανείς πιο μακριά στον τομέα της τέχνης, πραγματικά, στερείται νοήματος. Kανείς δεν θα πάει ποτέ πιο μακριά από τον Aισχύλο, από τον Mπετόβεν, από τον Pεμπώ. Kανείς δεν θα πάει πιο μακριά από τον "Πύργο" του Kάφκα. Mπορούμε να πάμε αλλού. Mπορούμε να πάμε αλλιώς. Δεν μπορούμε όμως να πάμε πιο μακριά.

Ομως πώς υποδεχόμαστε την επιστημονική καινοτομία; H θεωρία του Nεύτωνα δεν έγινε αμέσως αποδεκτή. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, οι καρτεσιανοί ήταν αντίθετοι σ' αυτή επί δεκαετίες. H θεωρία του Aϊνστάιν, και πιο συγκεκριμένα η θεωρία της μερικής σχετικότητας, έγινε δεκτή χωρίς μεγάλες αντιδράσεις. Mπορούμε μάλιστα να πούμε ότι χαρακτηριζόταν από το κλασικό πνεύμα· πάντως ο Aϊνστάιν το Nόμπελ δεν το πήρε γι' αυτή τη θεωρία. Ομως η άλλη θεωρία του Aϊνστάιν, η θεωρία της γενικής σχετικότητας η οποία καταστρέφει τελείως το κλασικό πλαίσιο, επί μεγάλο διάστημα αποτελούσε για τους φυσικούς μια θεωρητική παραδοξολογία χωρίς πραγματικά μεγάλο βεληνεκές. Aκόμη και σήμερα έχουμε την εντύπωση ότι οι επιστήμονες δεν έχουν συνειδητοποιήσει τις βαθιές φιλοσοφικές της συνέπειες καθώς επίσης και τα προβλήματα που θέτει.

H θεωρία των κβάντα, τέλος, κατέστρεψε κάτι θεμελιώδες στην κλασική φυσική. Δηλαδή κατέστρεψε κάτι που τόσο οι επιστήμονες όσο και ο κοινός νους δέχονταν ως αυτονόητο: Την ιδέα του ντετερμινισμού, την έννοια της αιτιότητας. Kαι αυτός είναι ο λόγος που τόσο ο ίδιος ο Aϊνστάιν, όσο και άλλοι φυσικοί όπως ο Louis de Broglie ή ο Erwin Schrödinger, δεν αποδέχτηκαν ποτέ τη θεωρία των κβάντα. Σήμερα όμως η θεωρία των κβάντα είναι σχεδόν καθολικά αποδεκτή.

Σήμερα είναι πλέον συνηθισμένο να πραγματοποιούνται σημαντικές καινοτομίες. Παρά τις τεράστιες θεωρητικές δυσκολίες της σύγχρονης φυσικής η κατάσταση είναι χαοτική οι επιστήμονες προτάσσουν τις πιο "τρελές" θεωρίες και τις θέτουν σε συζήτηση. Σήμερα έχουμε πια καταλάβει ότι η πραγματικότητα είναι λιγότερο "λογική" με την έννοια της δικής μας οικείας λογικής, δηλαδή του "δύο και δύο κάνουν τέσσερα", κάτι που δεν σκεφτόμασταν πριν. Mάλιστα, ένας διάσημος φυσικός αναφερόμενος σε μια νέα θεωρία είπε: "Δεν είναι αρκετά τρελή, για να είναι αληθινή".
― Mήπως η ανοχή προς τις επιστημονικές καινοτομίες συνδέεται με μια στάση στενά πραγματιστική; Mήπως οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τη θεωρία των κβάντα χωρίς πραγματικά να ερευνούν και να μαθαίνουν τι αυτή σημαίνει;
K.K.: Σε γενικές γραμμές, αυτό που λέτε είναι απολύτως ακριβές. Οι επιστήμονες δεν προσπαθούν πια να δώσουν νόημα σ' αυτά που λένε. Δεν τους ενδιαφέρει ούτε να τα εναρμονίσουν με τον καθημερινό κόσμο ούτε με τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα, που βρίσκονται στις απαρχές της επιστήμης. Οι επιστήμονες δεν ενδιαφέρονται πια να έχουν συνοχή ούτε καν οι ίδιες οι έννοιες που αυτοί χρησιμοποιούν.

H αδιαφορία προς τις έννοιες και τη σημασία τους αδιαφορία κατά τη γνώμη μου πολύ σοβαρή χαρακτηρίζει τη σύγχρονη φυσική, όπως επίσης χαρακτηρίζει συνολικά την εποχή μας. Kαι τούτο ίσως να έχει στο μέλλον σοβαρές επιπτώσεις.

Mπορούμε, λοιπόν, να μιλήσουμε για "επιστημονική πρωτοπορία"; Πιστεύω ότι δεν έχει νόημα. Ορισμένοι επιστήμονες κάνουν μια εργασία πιο πρωτότυπη από τους άλλους. Tούτο όμως δεν σημαίνει ότι είναι "πρωτοπόροι". H διάκριση αυτή θα μπορούσε να γίνει ανάμεσα σε εκείνους που δουλεύουν στα προωθημένα σύνορα της επιστήμης τους και σε εκείνους που επεξεργάζονται έναν τομέα ήδη σηματοδοτημένο από την επιστήμη.

Πολιτική και "πρωτοπορίες"
― Eάν αρνηθούμε ότι ένα κόμμα ή μια μικρή ομάδα είναι οι κάτοχοι της αλήθειας, τότε, πώς μπορούμε να σκεφτούμε τον πολιτικό ρόλο της "πρωτοπορίας";
K.K.: Οσον με αφορά, έχω αρνηθεί την έννοια της "πρωτοπορίας" εδώ και πολύ καιρό. Ομως είμαι βαθιά πεπεισμένος τώρα μάλιστα περισσότερο από ποτέ ότι η σημερινή κοινωνία δεν θα βγει από την κρίση της, εάν δεν επιχειρήσει μια ριζική μεταμόρφωση του ίδιου του εαυτού της· από αυτή την άποψη παραμένω πάντα επαναστάτης. Πιστεύω ότι αυτή η μεταμόρφωση δεν μπορεί παρά μόνο να είναι έργο μιας τεράστιας πλειοψηφίας ανδρών και γυναικών που ζουν σ' αυτή την κοινωνία (κι όχι φυσικά κάποιας μικρής ομάδας που δήθεν κατέχει την αλήθεια).

Προβάλλει το εξής ερώτημα: Πώς εννοούμε τη σχέση ανάμεσα στον κόσμο (το λαό, τον πληθυσμό) και σε εκείνους που σκέφτονται λίγο παραπάνω και ιδίως συστηματικά (ή έτσι νομίζουν) τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα και θέλουν, μάλιστα, να δράσουν; H σχέση αυτή περνά, αναπόφευκτα, φάσεις εντελώς αντιτιθέμενες μεταξύ τους. Για παράδειγμα, στην παρούσα φάση ο κόσμος (ο λαός, ο πληθυσμός) βρίσκεται σε πλήρη πολιτική απάθεια και ιδιώτευση (αυτή που δοξάζεται υπό τον τίτλο "ατομικισμός"). Στην παρούσα περίοδο η κοινωνία σπανίως διαταράσσεται έστω και από μικρές επιφανειακές ρωγμές (μια τέτοια περίπτωση ήταν οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του Nοεμβρίου- Δεκεμβρίου 1986). Kαθένας βαυκαλίζεται με τα δικά του, ασχολείται με τις υποθέσεις του, γράφει τα ποιήματά του, αγοράζει τα βίντεό του, φεύγει για τις διακοπές του κ.λπ. Ποιος είναι σήμερα ο ρόλος εκείνων που τους απασχολεί η πολιτική και έχουν κάποιο πολιτικό πάθος (δηλαδή πάθος για τα κοινά); Tι πρέπει να κάνουν;

Πρέπει να πουν μεγαλόφωνα στον κόσμο, αν και λίγο θα ακουστούν, ό,τι ακριβώς σκέφτονται. Πρέπει να κάνουν κριτική σ' αυτό που υπάρχει γύρω μας. Πρέπει να ξαναθυμήσουν στους ανθρώπους ότι υπήρξαν κάποιες φάσεις στην ιστορία τους, που αυτοί οι ίδιοι έδρασαν με τρόπο ιστορικά δημιουργικό, δηλαδή ως θεσμίζοντα στοιχεία.

Aς υποθέσουμε ότι, ενώ πιστεύουμε ότι δεν πρόκειται να γίνει τίποτε, ξαφνικά κάτι συμβαίνει και ένα τμήμα της κοινωνίας αρχίζει να προβάλλει αιτήματα, διεκδικήσεις, μορφές οργάνωσης και συλλογικής δράσης. Aυτό ακριβώς συνέβη το Mάη του '68. Eναν μήνα πριν το Mάη, ο Πιέρ Bιανσόν-Ποντέ, αυτός ο λαμπρός πολιτικός αναλυτής, έγραφε στην εφημερίδα "Le Monde" το περίφημο άρθρο του "H Γαλλία πλήττει". Πράγματι, η Γαλλία έπληττε, αλλά κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι η συνέπεια αυτής της πλήξης θα κατέληγε σε μια απόπειρα επανάστασης. Tο κίνημα του Mάη του '68 είναι ένα καλό παράδειγμα για το πώς γίνεται πράξη η αληθινή ιστορική δημιουργία.

Πρέπει να το κατανοήσουμε: Είναι πιο σημαντικό ό,τι έχουμε εμείς να μάθουμε από το κίνημα (τη στιγμή που πραγματοποιείται) παρά ό,τι θα μπορούσαμε να του διδάξουμε (εάν υποθέσουμε ότι θα είχαμε να του διδάξουμε κάτι). Συνεπώς, όσοι στο παρελθόν προσπάθησαν να μιλήσουν ή να δράσουν μέσα από πολύ μικρές ομάδες τις λεγόμενες "πρωτοπορίες" μπορούν να αποτελέσουν τη μαγιά μέσα στην κοινωνία, σε μια συγκεκριμένη περίοδο.

Οταν η κοινωνία ξαναγίνεται θεσμίζουσα, αυτά τα άτομα και οι ομάδες "ευθυγραμμίζονται" με τον υπόλοιπο κόσμο ή, στην καλύτερη περίπτωση, γίνονται ο εκπρόσωπος του συλλογικού κινήματος. Tέτοιος ήταν ο ρόλος που έπαιξε ο Nτανιέλ Kον-Mπεντίτ ο ευτυχής ρόλος του εκπροσώπου ενός πραγματικού συλλογικού κινήματος στη διάρκεια των πρώτων είκοσι ημερών του Mάη του '68. Yπάρχουν φυσικά κι άλλα ιστορικά παραδείγματα προσώπων που βρέθηκαν, επί μακρότερο μάλιστα διάστημα, σε μια τέτοια θέση.
― Aρα δεν αποδοκιμάζετε την ιδέα του ηγέτη.
K.K.: Tαιριάζει στην αριστερίστικη παράδοση, και στην Aριστερά, να καταδικάζουν την ιδέα του ηγέτη αλλά μόνον στα λόγια και μάλιστα να την παρουσιάζουν ως ιδέα της Δεξιάς. Tι υποκρισία... H δική μου άποψη είναι η εξής: Ορισμένα άτομα διαθέτουν κάποιες φορές, κάποτε μάλιστα σε μακρά διάρκεια, την ικανότητα να εκφράζουν πολύ καλύτερα από τους άλλους αυτό που όλοι αισθάνονται· ορισμένα άτομα έχουν την ικανότητα να επινοούν πράγματα, στα οποία οι άλλοι αναγνωρίζουν τον εαυτό τους. Aυτά τα άτομα θεωρώ ότι είναι ηγέτες.
― Πώς κρίνετε το ρόλο των ηγετών στη σημερινή κοινωνία;
K.K.: Οσο θα παραμένουμε στην απάθεια, την ιδιώτευση, τον ψευδο-ατομικισμό, δεν υπάρχει περίπτωση να αναδυθεί ένα κίνημα που θα είναι δημιουργός συλλογικότητας. Kαι, πολύ περισσότερο, δεν μπαίνει θέμα ατόμων που ο ρόλος τους θα ήταν να θέτουν τα ερωτήματα που δεν θέτουν οι άλλοι. Eίναι κοινοτοπία, αλλά δείχνει, όπως οι περισσότερες κοινοτοπίες, μια βαθιά αλήθεια: Οι κοινωνίες έχουν τους ηγέτες που τους αξίζουν.

__________
Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στις 25/9/2000 στην Ελευθεροτυπία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
κορνήλιος καστοριάδης

# data[].attributes.attachment_link.title
Kορνήλιος Καστοριάδης: Για τη βλακώδη επίκληση του "νέου" κάθε λίγο και λιγάκι | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο όρος "πρωτοπορία" συνδέεται συνήθως με καλλιτεχνικά ή πολιτικά κινήματα. Ομως γίνεται επίσης λόγος για "τεχνολογική πρωτοπορία", για "επιστημονική πρωτοπορία", για "επιστημονική έρευνα αιχμής". Ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα σε όλα αυτά τα διαφορετικά πεδία; Tι σημαίνει "πρωτοπορία"; KΟPNHΛIΟΣ KAΣTΟPIAΔHΣ: Θα κάνω πρώτα απ' όλα μια ιστορική παρατήρηση σχετικά με τον όρο "πρωτοπορία".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η μόδα τα τελευταία (όχι λίγα) χρόνια βρίσκεται αντιμέτωπη με την μεγαλύτερη πρόκληση και, ταυτόχρονα, ευκαιρία στη σύγχρονη ιστορία της: την βιωσιμότητα. Ο κώδωνας του κινδύνου έχει χτυπήσει εδώ και πολύ καιρό και είναι πια κοινό μυστικό, η βιομηχανία της ένδυσης και της υπόδησης είναι από τους μεγαλύτερους ρυπογόνους παράγοντες παγκοσμίως.

Δυστυχώς για εκείνη, στην εποχή της ταχύτητας έγινε το κατεξοχήν σύμβολο της καταναλωτικής κουλτούρας. Η επέλαση της λεγόμενης γρήγορης μόδας (fast fashion) που χαρακτηρίζεται από την ταχεία παραγωγή και διάθεση φθηνών ενδυμάτων που προορίζονται για βραχεία χρήση και λίαν συντόμως ακάματο σουτ στον κάδο των αχρήστων, μπορεί μεν να έχει καταστήσει την αγορά ρούχων κι αξεσουάρ πιο προσιτή σε ένα ευρύτερο φάσμα καταναλωτών, μας έχει φέρει αντιμέτωπους δε με αδιανόητες περιβαλλοντικές και όχι μόνο προκλήσεις.

Εδώ και καιρό, λοιπόν, η βιομηχανία της μόδας βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι, αντιμέτωπη με την επιλογή μεταξύ διαιώνισης του status quo ή υιοθέτησης ενός πιο βιώσιμου και ηθικού μέλλοντος. Οι άνθρωποι που δραστηριοποιούνται στον κλάδο καλούνται να πάρουν θέση. Και κάποιοι ήδη το κάνουν.

Αναζητήσαμε ελληνικά brands που κάνουν τη διαφορά· που δεν καπηλεύονται τον όρο βιωσιμότητα αλλά έχουν αρχές και όραμα για το παρόν και το μέλλον της μόδας και τα κάνουν πράξη. Δίνοντας προτεραιότητα στο περιβάλλον, στα εργασιακά δικαιώματα, στην κυκλική οικονομία, οι άνθρωποι πίσω από αυτά τα brands βάζουν ήδη τις βάσεις για τη δημιουργία μίας βιομηχανίας μόδας που όχι μόνο θα εμπνέει τη δημιουργικότητα και την έκφραση, αλλά και θα λειτουργεί ως δύναμη θετικής αλλαγής στον κόσμο. Ας τους γνωρίσουμε...

Christiana Vardakou

Περνώντας το κατώφλι του ατελιέ της Χριστιάνας Βαρδάκου, ο χρόνος διαστέλλεται και αποκτά άλλη αξία. Υπέρμαχοι των αργών ρυθμών και της βιωσιμότητας στη μόδα, η Χριστιάνα και οι συνεργάτιδες της Ματίλντα Πιζάντε και Βιολέτα Κότση δημιουργούν τα πάντα από το μηδέν εδώ ακριβώς, σε αυτό το φωτεινό στούντιο στο Ν. Ψυχικό.

Όλα είναι βιώσιμα. Οι πρώτες ύλες - μετάξι από το Σουφλί, λινό και βαμβάκι από την Τρίπολη, νήμα από μαλλί από τα Ζαγοροχώρια - βάφονται στην κουζίνα του ατελιέ με φυσικά χρώματα από λουλούδια, βότανα, καρπούς και ό,τι άλλο δίνει απλόχερα η γη. Στη συνέχεια, όλα τα κομμάτια του brand, από τα λευκά είδη μέχρι τα υπέροχα φορέματα, σχεδιάζονται ξεχωριστά και ολοκληρώνονται στο χέρι.

Το ατελιέ λειτουργεί εδώ και δύο χρόνια, όμως η αγάπη της Χριστιάνας Βαρδάκου για την βιώσιμη μόδα ξεκινά πριν από μια δεκαετία. "Το 2014, πήγα στην Αγγλία για σπουδές στον σχεδιασμό. Τον πρώτο χρόνο δοκίμασα λίγο απ' όλα: ζωγραφική, φωτογραφία, γλυπτική, αρχιτεκτονική, υφάσματα, τα οποία και επέλεξα γιατί δεν ήθελα να πάρω αποφάσεις. Μου άρεσε το γεγονός ότι θα μπορούσα να δημιουργήσω από προϊόντα μόδας μέχρι έργα τέχνης και είδη εσωτερικών χώρων" λέει η νεαρή δημιουργός μιλώντας στο Βήμα.

"Με αφορμή ένα πρότζεκτ για τη βιωσιμότητα στο δεύτερο έτος των σπουδών μου, άρχισα να πειραματίζομαι με φυτικές βαφές, χρησιμοποιώντας λουλούδια από έναν μικρό κήπο που είχα, φλούδες από ρόδια, κρεμμύδια και ό,τι άλλο έβρισκα στην κουζίνα", συνεχίζει. "Ξεκίνησα να φτιάχνω ένα βιβλίο για το πώς μπορεί να ξεκινήσει κανείς να βάφει στο σπίτι του, το οποίο είναι όλο χειροποίητο και ακόμα και σήμερα το έχουμε εδώ στο εργαστήριο σαν οδηγό".

Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές της στο Λονδίνο, αποφάσισε να κάνει ένα ταξίδι στην Νοτιοανατολική Ασία προκειμένου να μάθει περισσότερα για τις παραδοσιακές τεχνικές κλωστοϋφαντουργίας. Επισκέφθηκε συνολικά επτά χώρες μέσα τέσσερις μήνες και έκανε δεκάδες σεμινάρια. "Ήταν φανταστική εμπειρία και έμαθα πάρα πολλά εκεί. Μετά από αυτό το ταξίδι δεν ένιωθα ότι μπορούσα να γυρίσω στο Λονδίνο κι έτσι επέστρεψα στην Αθήνα αποφασισμένη να αρχίσω την δική μου επιχείρηση" θυμάται η Χριστιάνα.

Έτσι γεννήθηκε το 2019 και σύντομα ήρθε η πρώτη μεγάλη παραγγελία από το Μουσείο Μπενάκη. Από εκεί τα πράγματα πήραν τον δρόμο τους. Συστάθηκε μία ομάδα, γεννήθηκε το ατελιέ και σήμερα το brand έχει τις δικές του συλλογές ρούχων από λινά και μεταξωτά υφάσματα, και όλα τα κομμάτια είναι μοναδικά. Αυτό είναι κάτι που πολλοί από τους πελάτες εκτιμούν ιδιαίτερα γιατί το ρούχο έρχεται με την ολόδικη του ιστορία· μια ιστορία που γίνεται κομμάτι της δικής τους στη συνέχεια, αφού μιλάμε για προϊόντα διαχρονικά πέρα από εφήμερες μόδες.

Στο πλαίσιο της ανάδειξης όχι μόνο της συνειδητής κατανάλωσης αλλά και των παραδοσιακών βιώσιμων τεχνικών κλωστοϋφαντουργίας, η Χριστιάνα Βαρδάκου, επιπλέον, κάνει πολύ συχνά σεμινάρια όπου μοιράζεται τις γνώσεις της επειδή, όπως λέει, έτσι έμαθε κι εκείνη. "Το θεωρώ τρομερά σημαντικό", λέει και το τονίζει, "γιατί ζούμε σε μια χώρα που πολλές από τις παραδοσιακές τέχνες όπως αυτή του αργαλειού πεθαίνουν. Όλη αυτή η γνώση χάνεται. Γι' αυτό και κάνω αυτά τα σεμινάρια. Συνεργάζομαι και με σχολεία όπου μιλάω για τη βιωσιμότητα. Όταν, δε, έρχονται παιδάκια στο ατελιέ και βλέπουν τους αργαλειούς και μαθαίνουν πως μπορείς να κάνεις κάτι τέτοιο όταν μεγαλώσεις, παθαίνουν σοκ".

Ω Να Shoe

Προτού πετάξεις ένα ζευγάρι sneakers που θεωρείς πως έκανε τον κύκλο του και να επιβαρύνεις έτσι λίγο ακόμα τον πλανήτη, ίσως αξίζει να επισκεφθείς το " Ω Να Shoe". Γιατί πολύ συχνά οι κατακίτρινες σόλες των κάποτε ολόλευκων αθλητικών σου που εσύ κοιτάς με απελπισία, μπορούν στα χέρια του Πάνου Σκούρα να γίνουν ξανά σαν καινούριες.

Η έμπνευση γεννήθηκε πριν από δύο χρόνια. Ο Πάνος εργαζόταν για χρόνια στην εστίαση και τα παπούτσια του ήταν μονίμως μες στους καφέδες και τα σιρόπια. "Δεν άντεχα άλλο αυτή την κατάσταση, με είχε κουράσει" λέει ο ίδιος χαρακτηριστικά μιλώντας στο Βήμα. "Κι ένα βράδυ, εντελώς τυχαία, ανακάλυψα στο ίντερνετ κάτι ωραία βίντεο ανθρώπων που έδιναν νέα ζωή σε παλιά sneakers. Είπα να το δοκιμάσω και κάπως έτσι ξεκίνησαν όλα".

Ακολούθησε έρευνα, πειραματισμός σε ταλαιπωρημένα παπούτσια δικά του και των οικείων του, ψάξιμο γενικότερα γύρω από την κουλτούρα της βιωσιμότητας και του upcycle. Άρχισε να του αρέσει η ενασχόληση και η όλη φιλοσοφία που κρυβόταν από πίσω. Συνειδητοποίησε πως κανείς δεν παρείχε αυτήν ακριβώς την υπηρεσία επαγγελματικά στην Ελλάδα και άδραξε την ευκαιρία.

Συνοδοιπόρος σε όλο αυτό είναι από την αρχή η σύντροφος του, Τόνια. "Όταν της είπα την ιδέα μου για πρώτη φορά, την λάτρεψε αμέσως και μάλιστα την εξέλιξε, την έστειλε αλλού", λέει ο ίδιος. Όταν πια είχαν μια ολοκληρωμένη επιχειρηματική ιδέα, άρχισαν να αναζητούν την επωνυμία του brand, το οποίο τελικά γεννήθηκε από την αγάπη και την κλίση του Πάνου στα λογοπαίγνια. "Όταν είπα πως θέλω το όνομα να έχει την λέξη "shoe" μέσα, η φράση "Ω Να Shoe" μου ήρθε αστραπιαία", θυμάται.

Το όνομα του brand πάνω κάτω περιγράφει και την πιο συνηθισμένη αντίδραση όταν βλέπει κανείς για πρώτη φορά τι μαγικά μπορεί να κάνει ο Πάνος με ένα θεωρητικά ξεγραμμένο ζευγάρι παπούτσια. Και μάλιστα, χρησιμοποιώντας προϊόντα καθαρισμού που είναι κατά 98% οργανικά. "Προς το παρόν χρησιμοποιούμε προϊόντα καθαρισμού από άλλες εταιρίες. Όμως, είμαστε ήδη σε διαδικασία για να λανσάρουμε τη δική μας σειρά προϊόντων, τα οποία θα είναι 100% οργανικά. Είναι κάτι το οποίο έχουμε ήδη καταφέρει και ελπίζουμε ότι σύντομα θα βγει στην αγορά", λέει όλο ενθουσιασμό.

Σίγουρα όλα τα αντικείμενα κάποια στιγμή φθείρονται. Όμως, τις περισσότερες φορές πολλά από αυτά που καθημερινά καταλήγουν στις χωματερές δεν έχουν φτάσει στο τέλος της ζωής τους και θα μπορούσαν με την κατάλληλη διαχείριση να χρησιμοποιηθούν για πολύ καιρό ακόμη. Τα αθλητικά παπούτσια είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα αφού, όπως λέει ο Πάνος, με την κατάλληλη περιποίηση, τα παπούτσια μπορούν να έχουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, μειώνοντας την ανάγκη για νέες αγορές, την παραγωγή νέων προϊόντων και άρα την περαιτέρω κατασπατάληση πόρων.

Apiliotis Jewellery

Πριν από τέσσερα περίπου χρόνια κι ενώ έμενε ακόμα στην Αγγλία, η Κατερίνα Παπαστεργίου είδε στην καραντίνα του 2020 μια ευκαιρία να ασχοληθεί με κάτι που πάντοτε αγαπούσε πολύ: το κόσμημα. Τότε ήταν που ξεκίνησε να σχεδιάζει τα πρώτα της κοσμήματα και σιγά σιγά να πειραματίζεται και με την κατασκευή τους.

Παράλληλα, είχε ήδη αρχίσει να υιοθετεί έναν τρόπο ζωής που να έχει το μικρότερο δυνατό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Γι' αυτό και από την αρχή αναζήτησε τρόπους έτσι ώστε και οι δημιουργίες της να μην επιβαρύνουν τον πλανήτη και ανακάλυψε πως, όσον αφορά το κόσμημα από μέταλλο, το ανακυκλωμένο ασήμι είναι μια βιώσιμη επιλογή. Οπότε και άρχισε να δουλεύει αποκλειστικά με αυτό.

Αυτοδίδακτη αρχικά, η Κατερίνα, επιστρέφοντας στην Ελλάδα, πήγε σε σχολή χειροποίητου κοσμήματος, ενώ το 2022 γνώρισε την Μαρία Παναγοπούλου που έμελλε να γίνει η πιο στενή της συνεργάτης. "Είναι τρομερό το πόσο κοντά μας έφερε το κόσμημα. Πλέον είμαστε πέρα από συνεργάτιδες και πολύ καλές φίλες" λέει η Μαρία μιλώντας στο Βήμα. Σήμερα, το brand μετρά συνολικά τρία χρόνια ζωής, αξιοσημείωτες συνεργασίες και ένα πιστό κοινό που αγαπά τα κοσμήματά τους και όλη τη φιλοσοφία που τα συνοδεύει.

Τα δεν είναι μόνο από 100% ανακυκλωμένο και πιστοποιημένο ασήμι, το οποίο έχει συλλεχθεί με ηθικό τρόπο, αλλά, επιπλέον, η παραγωγή τους γίνεται μόνο κατόπιν παραγγελίας έτσι ώστε να είναι όσο πιο βιώσιμη γίνεται. Τα κομμάτια κάθε κολεξιόν είναι διαχρονικά, ποιοτικά, σχεδιασμένα να γίνουν κομμάτι όχι μόνο του προσωπικού μας στυλ αλλά και των εμπειριών και των αναμνήσεων μας.

Η Κατερίνα και η Μαρία άλλωστε πιστεύουν ακράδαντα πως το κάθε κόσμημα είναι μοναδικό, φέρει μια ιστορία, μας συντροφεύει σε όλη μας τη ζωή. Γίνεται μέρος της προσωπικότητας εκείνου ή εκείνης που το φορά και μπορεί να περνά από γενιά σε γενιά, να φοριέται ξανά και ξανά, να κερδίζει ολοένα αξία και, μάλιστα, ουσιαστική.

"Είναι ωραίο νομίζω να καταναλώνει κανείς με γνώμονα τη διάρκεια", συνεχίζει η Μαρία. "Σε έναν κόσμο που οι τάσεις ξεθωριάζουν τόσο γρήγορα όσο εμφανίζονται, η πραγματική ουσία της μόδας συχνά χάνεται μέσα στο θόρυβο. Πετάμε με πολύ μεγάλη ευκολία, διαιωνίζοντας έναν κύκλο μη βιώσιμης κατανάλωσης. Αλλά μάλλον είναι η ώρα να αλλάξουμε οπτική, να αρχίσουμε να προτιμούμε την ποιότητα αντί για την ποσότητα, να επιλέγουμε κομμάτια που αντανακλούν την προσωπικότητα και τις αξίες μας και να επανεκτιμήσουμε την τέχνη και τη δεξιοτεχνία πίσω από κάθε τι".

3QUARTERS

Πίσω στο όχι και τόσο μακρινό 2015, εν μέσω κρίσης, η Γαρυφαλιά Πιτσάκη και ο αδερφός της, Γιάννης, αποφάσισαν να πάρουν ένα μεγάλο ρίσκο: να επιστρέψουν στην Ελλάδα από την οποία έλειπαν για χρόνια και να ανοίξουν την δική τους επιχείρηση. Όχι όμως μια οποιαδήποτε επιχείρηση, αλλά μία που να ενσωματώνει την αγάπη τους για το περιβάλλον, τις τέχνες, τη μόδα, τη ζωή στην πόλη της Αθήνας, το ντιζάιν και, κυρίως, τις αρχές της κυκλικής οικονομίας.

"Η αρχική ιδέα ήταν του Γιάννη, ο οποίος ουσιαστικά θέλησε να λύσει ένα πρόβλημα της Αθήνας", λέει μιλώντας στο Βήμα η Γαρυφαλιά Πιτσάκη. Το εν λόγω πρόβλημα ήταν το εξής: τι γίνεται με τα υφάσματα που δεν ξέρουμε ή δεν παρατηρούμε ότι υπάρχουν; Πιο συγκεκριμένα, τι γίνεται με τα τεντόπανα που σωρεύονται αχρησιμοποίητα σε αποθήκες για χρόνια; Γιατί τόσο ήδη παραχθέν υλικό να πηγαίνει χαμένο;

"Ιδιαίτερα τότε, στην περίοδο της κρίσης, οι περισσότεροι τεντάδες δεν είχαν δουλειά και δεν ήξεραν πώς να διαχειριστούν το παλιό τους στοκ, το οποίο αναγκαστικά κρατούσαν για μπαλώματα. Μην κοιτάς σήμερα που αλλάζουμε τέντα με τέτοια ευκολία. Το 2015, οι τεντάδες πραγματικά δεν ήξεραν από πού να έχουν εισόδημα" αφηγείται η Γαρυφαλιά.

"Ο Γιάννης τότε σκέφτηκε ότι εφόσον αυτά δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν, αλλά είναι μεν καινούρια, γιατί να πεταχτούν; Θα μπορούσαν να ξαναμπούν στον κύκλο της βιομηχανικής παραγωγής, να αποφέρουν ένα εισόδημα στην τοπική κοινωνία και να μετατραπούν σε ένα ολοκαίνουριο προϊόν με τελείως άλλη χρήση. Και κάπου εκεί μπήκα εγώ και η κοινή μας αγάπη για το ντιζάιν - βέβαια, σε άλλου είδους κλίμακα γιατί εγώ είμαι αρχιτέκτονας και εκείνος web developer - μας οδήγησε στο να δημιουργήσουμε ένα προϊόν που να είναι φορέσιμο" θυμάται.

Κάπως έτσι γεννήθηκε η 3QUARTERS. Το τεντόπανο αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολο υλικό για να δουλέψει κανείς με αυτό, ωστόσο και πολύ ανθεκτικό. Το πρώτο τους προϊόν και πλέον best seller ήταν μια δική τους εκδοχή του σύγχρονου αστικού σακιδίου πλάτης. "Ξεκινήσαμε από το backpack γιατί αυτό χρησιμοποιούμε στην καθημερινότητα μας και εγώ και ο Γιάννης. Και μετά, ανάλογα με το τι χρησιμοποιούσαμε εμείς προέκυψαν και τα υπόλοιπα. Μέσα από την εμπειρία. Το lunch bag, δηλαδή ήταν το δεύτερο προϊόν που σχεδιάσαμε και το εμπνευστήκαμε γιατί οι ίδιοι φέρναμε φαγητό από το σπίτι" εξηγεί η Γαρυφαλιά.

Σχεδόν μια δεκαετία μετά, συνεχίζουν να δουλεύουν με ρετάλια από τεντόπανα καθώς, όπως λέει η ίδια, "δυστυχώς, συνεχίζουμε να βλέπουμε με καταναλωτικό τρόπο ακόμα και τα σπίτια μας κι αλλάζουμε πολύ συχνά τέντες", όμως πλέον έχουν επεκταθεί και σε άλλα υλικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η πιο πρόσφατη συνεργασία τους με το ΕΜΣΤ, στα πλαίσια της οποίας δημιούργησαν τσάντες από τα banner προηγούμενων εκθέσεων του μουσείου που διαφορετικά ο κύκλος ζωής τους θα έκλεινε εκεί. Όμως, η Γαρυφαλιά και ο Γιάννης δεν πιστεύουν στο κλείσιμο του κύκλου τόσο γρήγορα. Για εκείνους, βιωσιμότητα σημαίνει κυκλικότητα.

2WO+1NE=2

Κάθε νέα συλλογή και ένα ταξίδι· κάθε προορισμός και έμπνευση. Η Βαλίσια Γκότση και η Στέλλα Παναγοπούλου λατρεύουν τη μόδα αλλά όχι περισσότερο από τον σουρεαλισμό, το σινεμά, τη μουσική, τη γλυπτική, τις τέχνες γενικότερα, τις παλιές παραδοσιακές τεχνικές, την νομαδική κουλτούρα, την βιωσιμότητα, τον μινιμαλισμό. Όλα αυτά είναι που τις έφεραν κοντά ήδη πολύ πριν αποφασίσουν να δημιουργήσουν το δικό τους brand, όταν πρωτογνωρίστηκαν στη σχολή όπου σπούδασαν σχέδιο μόδας.

"Ήδη από την αρχή υπήρχε μεταξύ μας ένας αλληλοθαυμασμός και ταίριαζε πολύ η αισθητικής μας" λέει μιλώντας στο Βήμα η Στέλλα. "Αφού, λοιπόν, δουλέψαμε για λίγα χρόνια σε άλλους σχεδιαστές και συλλέξαμε εμπειρία, είπαμε το 2017 να βάλουμε μπροστά το δικό μας brand. Γνωρίζαμε εξαρχής πως θέλαμε τα ρούχα μας να είναι βιώσιμα, διαχρονικά, φτιαγμένα με υψηλής ποιότητας φιλικά προς το περιβάλλον υφάσματα".

Δουλεύουν με οργανικό λινό, 100% βιολογικό και πιστοποιημένο βαμβάκι, tencel, ύφασμα νέας τεχνολογίας με ιδιαίτερα χαμηλές περιβαλλοντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον καθ' όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής του. Αλλά αγαπούν ιδιαίτερα και το οργανικό μαλλί που, αν και δεν είναι vegan, είναι τρομερά ανθεκτικό, έχει την μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, δεν απαιτεί συχνά πλυσίματα, εξοικονομώντας έτσι νερό και ενέργεια, και είναι 100% βιοδιασπώμενο.

"Και αυτές είναι μερικές μόνο από τις πολλές και βιώσιμες ιδιότητές του" τονίζει η Στέλλα. "Τα φυσικά υφάσματα είναι πολύ καλά για το κορμί μας. Μας κρατούν ζεστούς το χειμώνα, δροσερούς το καλοκαίρι. Τα πολυεστερικά κάνουν το ακριβώς αντίθετο. Όχι απλά δεν προστατεύουν το σώμα, αλλά είναι και πολύ επιβλαβή".

Εκτός από την επιλογή φυσικών υλικών, ολόκληρη η φιλοσοφία τους γύρω από τη μόδα έχει τις ρίζες της στη βιωσιμότητα. Όλα τους τα ρούχα παράγονται σε φυσιολογικούς ρυθμούς με σεβασμό τόσο ως προς τον εργαζόμενο όσο και ως προς τον καταναλωτή. Δίνουν προσοχή στην κάθε λεπτομέρεια, υιοθετώντας ήδη από την πρώτη τους συλλογή γαλλικές ραφές. Δεν ακολουθούν τις τάσεις, αλλά θεωρούν τη μόδα ως "μέσο προσωπικής έκφρασης", όπως λέει χαρακτηριστικά η Στέλλα. "Δεν αντιμετωπίσαμε ποτέ τη μόδα μονοδιάστατα ή εμπορικά".

Κάθε συλλογή της 2WO+1NE=2 είναι αφιερωμένη σε μια διαφορετική πόλη του πλανήτη, αντλώντας στοιχεία από την κουλτούρα και τους ανθρώπους της. "Από τη στιγμή που αποφασίζουμε για την πόλη που θα χρησιμοποιήσουμε ως σημείο αναφοράς, ξεκινάμε μια ενδελεχή έρευνα της πλούσιας ιστορίας που κρύβεται πίσω από αυτήν" εξηγεί η Στέλλα. "Προσπαθούμε να ενσωματώνουμε στα κομμάτια μας χαρακτηριστικά στοιχεία, τεχνοτροπίες και τεχνικές του εκάστοτε τόπου που μας εμπνέει. Και φροντίζουμε να κρατάμε τα στοιχεία εκείνα που ταιριάζουν βέβαια με την αισθητική μας, προκειμένου να διατηρήσουμε την ταυτότητα του brand μας". Η τρέχουσα συλλογή είναι εμπνευσμένη από την πόλη Κούσκο στο Περού.

# data[].attributes.attachment_link.title
5 ελληνικά brands που ανοίγουν δρόμους προς τη βιωσιμότητα - ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Δίνοντας προτεραιότητα στην κυκλική οικονομία, 5 ελληνικά brands βάζουν ήδη τις βάσεις για τη δημιουργία μίας βιομηχανίας μόδας που θα εμπνέει τη δημιουργικότητα και την έκφραση, και θα λειτουργεί ως δύναμη θετικής αλλαγής στον κόσμο.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ξένια Κουναλάκη

# data[].attributes.attachment_link.title
Ποιος θυμάται την Γκρέτα Τούνμπεργκ;

# data[].attributes.attachment_link.description
Σε δυόμισι μήνες, η ακτιβίστρια που ηγήθηκε της παγκόσμιας καμπάνιας κατά της κλιματικής αλλαγής, Γκρέτα Τούνμπεργκ, θα γίνει 20 ετών. Δεν είναι πλέον το θυμωμένο κοριτσάκι με τις πλεξίδες που στραβοκοιτούσε τον Ντόναλντ Τραμπ στις διεθνείς συνόδους και κινητοποιούσε δεκάδες χιλιάδες νέα παιδιά με ο…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η χροιά της φωνής του είναι χαρακτηριστική και ευρέως αναγνωρίσιμη. Εδώ και πολλά χρόνια ξεχωρίζει ως αθλητικογράφος για τον τρόπο μετάδοσης και τη γλαφυρότητα του ύφους του. Έχει δουλέψει σε μεγάλα Μέσα, στην τηλεόραση, το ραδιόφωνο και τις εφημερίδες. Έχει καλύψει για περισσότερα από σαράντα πέντε χρόνια κορυφαίες διοργανώσεις, ενώ έχει κάνει τρεις φορές τον γύρο της Ευρώπης για τις ανάγκες εκατοντάδων ρεπορτάζ.

Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, τον έχει κερδίσει και η συγγραφή. Είκοσι χρόνια, ισάριθμα βιβλία. Όλα έχουν γίνει best-seller και, όπως θα μου πει ο ίδιος στο σπίτι του στα Βριλήσσια, για να το καταφέρει αυτό μπήκε σε φυλακές, ψυχιατρεία, χειρουργεία, δικαστικές αίθουσες, αστυνομικά τμήματα, εισαγγελικά γραφεία, νεκροτομεία και μοναστήρια.

Το χαμόγελο, η ευγένεια, το αστείρευτο χιούμορ και ο αυθορμητισμός του κυριαρχούν στη διάρκεια της συνομιλίας μας. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για αξέχαστες εμπειρίες, για τις δυσκολίες και τα εμπόδια που συνάντησε, για την πτώση των εφημερίδων, για τη λογοτεχνία αλλά και για το κοινωνικό φαινόμενο της βίας στα γήπεδα, για το οποίο λέει: "Τα πράγματα είναι πολύ πιο σκληρά τώρα, γιατί τότε δεν έβγαιναν μαχαίρια και δεν δίνονταν ραντεβού θανάτου".

"Δημιουργήσαμε ως κοινωνία γενιές οπαδών που μισούν την ήττα και κυρίως δεν την ανέχονται. Η αρρωστημένη φιλοσοφία "ή εμείς ή κανείς". Κι εκεί ξεκινάει το μπάχαλο, με τους κρατούντες να προσπαθούν πάλι να κρατήσουν ισορροπίες".

- Τι σας θυμώνει στην εποχή μας;
Ο "ξερολισμός", η προχειρότητα, η τσαπατσουλιά, η επιθετικότητα, το μίσος, ο θυμός, η ανευθυνότητα πολλών, τα εύκολα συμπεράσματα. Τρομάζω με τον κανιβαλισμό και την ανθρωποφαγία με την έξαρση των social media. Αυτό το μίσος των πληκτρολογίων, αυτών που μπαίνουν σε οποιοδήποτε θέμα για να κράξουν, να βρίσουν, να καταραστούν, ειλικρινά κάνει τους ψυχιάτρους να σηκώνουν τα χέρια ψηλά.

- Γιατί γίνατε αθλητικογράφος;
Γιατί λάτρευα τα σπορ, όλα τα σπορ, από 7-8 χρονών. Επειδή έμπαιναν καθημερινά στο σπίτι κάμποσες εφημερίδες -και γι' αυτό ευγνωμονώ τον πατέρα μου- κατάφερνα να μαθαίνω και να αποστηθίζω τα πάντα γύρω από τον αθλητισμό. Έτσι ήξερα ότι αυτό θα με κάνει ευτυχισμένο. Και με έκανε, αφού το λατρεμένο μου χόμπι έγινε επάγγελμα. Αυτό είναι ευλογία. Στα 16 μου, μαθητής ακόμα, ανηφόρισα από τον Πειραιά στην Αθήνα για να ζητήσω δουλειά στο "Φως" από τον κολοσσό Θόδωρο Νικολαΐδη, εννοείται κρυφά από το σπίτι.

ΕΠΙΛΟΓΕΣ

To πιο νόστιμο γλυκό της Αθήνας, Σοφία Κόπολα, τα αντικείμενα της Ζάχα Χαντίντ και art de la table από το Μιλάνο

Η σκληρή αλήθεια για τον Κωνσταντίνο Πλεύρη

Kώστας Νούρος: Η ιστορία ενός ρεμπέτη που αγάπησε άντρες

Δεν το μετάνιωσα ούτε δευτερόλεπτο, παρότι ο πατέρας ήταν απολύτως αντίθετος όταν έμαθε τα καμώματά μου. Με ονειρευόταν εισαγγελέα, αλλά δεν υπέκυψα στις επιθυμίες του. Και δεν υπέκυψα ούτε στις πιέσεις του τεράστιου Αλέκου Φιλιππόπουλου, διευθυντή στο "Έθνος", όταν θέλησε να με κατευθύνει προς το δικαστικό ρεπορτάζ -λόγω Νομικής Σχολής-, το αστυνομικό, το ελεύθερο, ακόμα και το πολιτικό. Εμάς τους αθλητικούς μάς θεωρούσαν παρακατιανούς. Κι αυτό κράτησε πολλές δεκαετίες. Κι όταν του είπα ότι λατρεύω τα αθλητικά και προτιμώ να με διώξει αν επιμένει να κάνω κάτι άλλο, σήκωσε τα χέρια ψηλά και με άφησε στην ησυχία μου.

- Δυστυχώς, η κατάσταση στο ελληνικό ποδόσφαιρο γίνεται όλο και χειρότερη στο θέμα της οπαδικής βίας. Υπάρχουν λύσεις; Και, αν ναι, γιατί δεν εφαρμόζονται;
Ήμουνα νιος και γέρασα. Κοντεύω μισό αιώνα στο κουρμπέτι κι ακόμα συζητάμε τα ίδια, όπως στα τέλη της δεκαετίας του '70. Βέβαια τα πράγματα είναι πολύ πιο σκληρά τώρα, γιατί τότε δεν έβγαιναν μαχαίρια και δεν δίνονταν ραντεβού θανάτου. Θεωρώ ότι αυτό που ζούμε -τρομακτικό από κάθε άποψη- δεν είναι σκέτη οπαδική βία αλλά ευρύτερο κοινωνικό φαινόμενο. Μια κοινωνία που μισεί, που έχει θυμό, που θέλει να τα σπάσει όλα. Σχεδόν όλες τις φορές -μπορώ να αφαιρέσω και το "σχεδόν"- τα όποια μέτρα στηρίζονταν στην προχειρότητα, έβγαιναν στο γόνατο.

Πάντα ακούγονταν μεγάλα λόγια και ευχολόγια, αλλά οι εκάστοτε κρατούντες προσπαθούσαν να βρουν ισορροπίες και να τηρήσουν ίσες αποστάσεις. Πάντα υπήρχαν νόμοι, και δίπλα σ' αυτούς άπειρα παραθυράκια. Οπότε, ξαναγυρίζουμε στα ίδια. Η ατιμωρησία σε κάθε επίπεδο επιτρέπει τη διαιώνιση καταστάσεων. Επιπλέον -και εδώ είναι ένα ακόμα σοβαρό πρόβλημα- δημιουργήσαμε ως κοινωνία γενιές οπαδών που μισούν την ήττα και κυρίως δεν την ανέχονται. Η αρρωστημένη φιλοσοφία "ή εμείς ή κανείς". Κι εκεί ξεκινάει το μπάχαλο, με τους κρατούντες να προσπαθούν πάλι να κρατήσουν ισορροπίες.

- Γιατί στη χώρα μας το ποδόσφαιρο αποτελεί σπανίως γιορτή και πολύ συχνά συγκρότηση αντίπαλων στρατοπέδων;
Πολύ απλά γιατί κανείς δεν ανέχεται την ήττα, δεν την αντέχει και αρνείται να τη δεχτεί. Μπροστά στο ενδεχόμενο της ήττας, επιλέγουν τη βίαια αντίδραση. Κι αυτό εξακολουθεί να συμβαίνει τη στιγμή που είναι νωπό ακόμα το χώμα δολοφονημένων παιδιών. Ανατριχιαστικό. Ο μέγας τράγος, που έλεγε κι ο Σαββόπουλος, διψάει για αίμα. Και σε μια παραπαίουσα κοινωνία, γεμάτη θυμό και μίσος, το επιδιώκει.

- Όλα αυτά τα χρόνια που ασχολείστε με το αθλητικό ρεπορτάζ, ποια εικόνα δεν θα ξεχάσετε ποτέ;
Μετά από τόσα χρόνια, στριμώχνω στο πίσω μέρος του μυαλού μου τις κολασμένες στιγμές, αναμφίβολα πολλές. Τα ανοιγμένα κεφάλια, τις συγκρούσεις, τα χημικά, τα "ντου", εκεί που οι γελαστοί έγιναν γελασμένοι από την καθοδήγηση κάποιων. Αλλά δυο μαύρες στιγμές έχουν χαράξει την ψυχή μου και συχνά πυκνά έρχονται στον νου μου. Η πρώτη ήταν στις 26 Σεπτεμβρίου 2000. Μεταδίδαμε με τον Αντώνη Κατσαρό για το MEGA από το Αμβούργο τον αγώνα του Παναθηναϊκού με την ομώνυμη ομάδα για το Τσάμπιονς Λιγκ. Κάποια στιγμή ο Νίκος Στραβελάκης μάς λέει από την Αθήνα στο ακουστικό για την ασύλληπτη τραγωδία του "Σάμινα" και τους 81 νεκρούς. Πάγωσε το αίμα μας. Φύγαμε από το γήπεδο και δεν ξέραμε πού πατούσαμε.

Ακριβώς έναν χρόνο μετά -παρά δεκαπέντε μέρες- ζήσαμε στο Γκεζελκίρχεν της Γερμανίας την επίσης αδιανόητη τραγωδία της 11ης Σεπτεμβρίου με τους δίδυμους πύργους. Πάλι ο Στραβελάκης στο ακουστικό μας -με τον Αλέξη Σπυρόπουλο- και ο τρόμος όχι πάνω από την πόλη αλλά πάνω από τον κόσμο ολόκληρο. Μείναμε όλοι άυπνοι βλέποντας τα τρομακτικά πλάνα στην τηλεόραση και με τον μεγάλο φόβο μήπως συμβεί κάτι στην πτήση μας προς Αθήνα. Ξεχνιούνται αυτά; Όπως δεν ξεχνιέται και ένα απίστευτο περιστατικό στις 6 Νοεμβρίου 1984 στο Μπέλφαστ, πριν τον αγώνα με τη Λίνφιλντ. Επιστρέφοντας από κάποιο εστιατόριο σε μια σκοτεινή περιοχή, βρεθήκαμε σε διασταυρούμενα πυρά μεταξύ της αστυνομίας και του IRA, που τότε είχε έντονη δράση. Μας έσωσε μια κλούβα της αστυνομίας, αλλά μείναμε για μέρες άυπνοι από τον φόβο μας.

- Είναι καλή περίοδος για να είναι κανείς δημοσιογράφος; Τι σας γοητεύει και τι δεν σας αρέσει σήμερα στη δημοσιογραφία;
Τα -αρκετά- τελευταία χρόνια η κατάσταση είναι πολύ δύσκολη στο επάγγελμα. Οι εφημερίδες, κάποτε μεγάλη δεξαμενή για όλους μας, έχουν συρρικνωθεί κι αυτό προκάλεσε τεράστιο πρόβλημα. Ενδεχομένως τις ξεπέρασε η νέα εποχή με την έκρηξη του διαδικτύου. Υπέστησαν βαριά ήττα γιατί δεν προσπάθησαν να αναμορφωθούν ως όφειλαν. Για τη χώρα μας μιλάω. Το "Έθνος", στο οποίο δούλεψα για σχεδόν δεκαπέντε χρόνια, πουλούσε 300.000 φύλλα την ημέρα. Με τα χρόνια έφτασε να πουλάει ακόμα και επτά χιλιάδες. Από τις τριακόσιες χιλιάδες, έτσι; Το ίδιο συνέβη και με αρκετές άλλες. Αλλά δεν φταίει μόνο το διαδίκτυο.

ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ: Μένιος Σακελλαρόπουλος: Ο αρχάγγελος των βράχων, εκδόσεις Ψυχογιός

Έπαιξε σοβαρό ρόλο η έλλειψη αξιοπιστίας, το σφιχταγκάλιασμα με την εκάστοτε εξουσία, οι εντυπωσιακές κυβιστήσεις για προσωπικά οφέλη, κι αυτό δεν έγινε μόνο με τις εφημερίδες. Επεκτάθηκε παντού. Παράδειγμα: κάποτε τα δελτία ειδήσεων στην τηλεόραση τα παρακολουθούσαν εκατοντάδες χιλιάδες τηλεθεατές. Ας αναρωτηθούμε γιατί σταμάτησε να συμβαίνει αυτό. Επιπλέον, σταμάτησε σε μεγάλο βαθμό η ερευνητική δημοσιογραφία και περάσαμε στις ανακοινώσεις των κομμάτων αλλά και στα copy paste. Ε, δεν γίνεται δουλειά έτσι. Ευτυχώς υπάρχουν ακόμα κάποιες εκπομπές που όντως γοητεύουν.

- Ποια είναι η άποψή σας για το σύνθημα "αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι";
Σιχαίνομαι το τσουβάλιασμα και τις a priori τοποθετήσεις. Ποτέ δεν είναι όλοι ίδιοι. Οι γιατροί, οι δικηγόροι, οι δικαστές, οι υδραυλικοί, οι ηλεκτρολόγοι, οι ηθοποιοί, προφανώς και οι δημοσιογράφοι. Ο καθείς είναι υπεύθυνος για τις πράξεις και τις παραλείψεις του. Τσουβάλιασμα έκανε η χούντα.

- Υπήρξαν φορές που ο χώρος των ΜΜΕ σας απογοήτευσε;
Προφανώς. Στην ίδια χώρα ζούμε, είτε εντός είτε εκτός των τειχών. Αλλά όσο θυμάμαι, πάντα υπήρχε η λεγόμενη "γραμμή". Κι αυτό είναι από μόνο του μαχαιριά στην αξιοπιστία. Κι οι πρώτοι που το εισπράττουν είναι οι εργαζόμενοι. Δεν είναι πάντα εύκολο -κάθε άλλο- να αντιδράσει κάποιος. Η ανεργία είναι πολύ σκληρή για όλους τους χώρους, αν με εννοείτε. Είναι αργός θάνατος. Τον έχω βιώσει και ξέρω από πρώτο χέρι. Γι' αυτό πικραίνομαι με όσους βγάζουν εύκολα συμπεράσματα. Μια μέρα σε ένα σούπερ μάρκετ κάποιος μου κουνούσε το δάχτυλο και με κατηγορούσε για τις επαγγελματικές μου επιλογές. Του είπα ότι παραιτούμαι άμεσα αν με πάρει εκείνος στη δουλειά του. Ξαφνικά ο αγριεμένος μου χαμογέλασε, με χτύπησε στην πλάτη και πήγε να αγοράσει πατάτες.

- Γιατί πιστεύετε ότι οι νέοι δεν διαβάζουν εφημερίδες;
Μήπως γιατί δεν τους ενδιαφέρει αυτό που διαβάζουν; Επιλέγουν άλλου είδους ενημέρωση, που δεν είναι πάντα ορθή. Ιδού λοιπόν η πρώτη αποχή. Από την ενημέρωση. Ακολουθεί η δεύτερη, πολύ πιο σοβαρή. Η αποχή από τις εκλογές. Αυτό είναι ακανθώδες ζήτημα. Εδώ που τα λέμε, δεν έχασαν αξιοπιστία μόνο τα Μέσα αλλά και η πολιτική. Ασφαλώς και οι πολιτικοί.

-Τι είναι αυτό που σας ενοχλεί στην ελληνική πραγματικότητα;
Ο οχαδερφισμός, η προχειρότητα, η καθιέρωση της ρήσης "κι αύριο μέρα είναι". Έτσι φτάνουμε σε τραγωδίες. Δεκαετίες ολόκληρες διαφέντευε η ατιμωρησία. Παντού. Όταν επιλέγονται άσχετοι για θέσεις-κλειδί και μάλιστα δεν είναι καν εκπαιδευμένοι, όταν η ρουσφετολογία κρατάει αιώνες, τι να πούμε, τι να τραγουδήσουμε; Πίσω απ' όλα κρύβεται η έλλειψη παιδείας.

-Μετά από σχεδόν πέντε δεκαετίες στη δημοσιογραφία, σας έχει κερδίσει η συγγραφή και μάλιστα φτάσατε φέτος τα είκοσι βιβλία. Γράφοντας μάθατε πράγματα για τον εαυτό σας που δεν τα γνωρίζατε;
Η συγγραφή ήταν μια ευλογία στον δρόμο μου. Μπήκα σε μια ήσυχη βαρκούλα -το είχε ανάγκη η ψυχή μου μετά από χρόνια μεγάλων εντάσεων- που μου έδινε τη δυνατότητα συνεχούς ενδοσκόπησης, κάτι που δεν ήταν εύκολο να γίνει κυνηγώντας το ρεπορτάζ και σε δύσκολες συνθήκες. Ήθελα να πω ιστορίες που είχα μέσα μου κι ακολούθησα έναν συγκεκριμένο δρόμο. Την έρευνα, σαν να έκανα ένα σοβαρό ρεπορτάζ. Μπαίνω στα παπούτσια των εκάστοτε ηρώων σε εξαντλητικό βαθμό, ακολουθώντας τα χνάρια τους παντού.

Για χάρη τους μπήκα σε φυλακές, ψυχιατρεία, νοσοκομεία και χειρουργεία, ανακριτικά γραφεία και δικαστικές αίθουσες, μοναστήρια, δομές προσφύγων, όπου δρουν οι ήρωές μου. Τη θεωρώ αλάνθαστη συνταγή γιατί το υλικό σπαρταράει. Είναι σαν να ζω έτσι κι άλλες ζωές κι αυτό είναι για μένα μια τεράστια ψυχοθεραπεία. Είναι μοναχικός ο δρόμος της συγγραφής, δύσκολος, επίπονος, απαιτητικός, δυσβάστακτος κάποιες φορές, ζητώντας απόλυτη πειθαρχία. Η επιλογή δύσκολων θεμάτων με ενθουσιάζει. Και με ανεβάζει στα σύννεφα να βλέπω την απήχηση. Το ίδιο συναίσθημα νιώθω βλέποντας πια στη βιβλιοθήκη είκοσι βιβλία μου σε είκοσι χρόνια. Αυτό είναι μαγικό και δεν το φανταζόμουν ποτέ, είναι η αλήθεια!

- Πείτε μας λίγα λόγια για το τελευταίο σας βιβλίο. Ένα κοινωνικό μυθιστόρημα, όπως όλα τα προηγούμενά σας, με στοιχεία μυστηρίου και θρίλερ.
Ήταν κι αυτό ένα στοίχημα με τον εαυτό μου. Να πιάσω δηλαδή ένα θέμα δύσκολο και δυσπρόσιτο, που πολλοί το βάζουν κάτω από το χαλί για να μην ενοχλεί την αισθητική τους. Αναφέρομαι στο προσφυγικό, μια τεράστια πληγή της σύγχρονης κοινωνίας. Πήγα λοιπόν στη Μυτιλήνη, συναναστράφηκα μ' αυτούς τους δυστυχισμένους ανθρώπους και η έκπληξή μου ήταν τεράστια. Ένας από τους κεντρικούς ήρωες, ο Ασκάν, με έκανε να κοκκινίσω με όσα μου είπε. "Στην πατρίδα μου ήμουν γιατρός που έσωζε ζωές. Εδώ είμαι ένα σκουπίδι. Γιατί έτσι μας βλέπουν. Σαν σκουπίδια που λερώνουν τον τόπο!"

Η ιστορία λοιπόν διαδραματίζεται στο νησί του Αρχάγγελου, της Σαπφούς, του Ελύτη, του Μυριβήλη, του Θεόφιλου. Όλα ξεκινούν στα παράλια της Μυτιλήνης, εκεί που το θεριό, η θάλασσα, καταπίνει ανθρώπους σκορπώντας πένθος και πόνο. Ο Ασκάν, γιατρός από το Ιράν, καταφέρνει να βγει στα βράχια από τα άγρια κύματα, έχοντας δει να πνίγονται η μητέρα κι η αδελφή του. Η ζωή τον διαλύει και του επιφυλάσσει κι άλλα δεινά. Βλέπει ανθρώπους να τον αντιμετωπίζουν σαν μίασμα, ένα σκουπίδι που πρέπει να πεταχτεί.

Η Ευρυδίκη, δασκάλα στις δομές προσφύγων, του δείχνει ότι υπάρχουν ακόμα άνθρωποι. Ο πατέρας της, ένας αρτηριοσκληρωτικός συνταγματάρχης, τη διώχνει από το σπίτι θεωρώντας ότι τον διασύρει με τη στάση της. Τότε η ζωή σκηνοθετεί μια ιστορία που θα έκανε και τους πιο ασυγκίνητους να λυγίσουν. Υπάρχει και αστυνομική χροιά που το μετατρέπει σε θρίλερ, ένα μυστήριο με δύο δολοφονίες και δίπλα-δίπλα η ψυχή, η ανθρωπιά, η απανθρωπιά, η αχαριστία, η δικαίωση, ο θρίαμβος της ζωής.

Επέλεξα να βάλω στο βιβλίο και υπαρκτούς ήρωες. Τον βαρκάρη Ραφαήλ και την αδελφή του Ελένη, που ζουν στη Μελίντα, τη βιβλιοπώλισσα Βάλια, τη δασκάλα Ευρυδίκη, τον γιατρό Ασκάν. Κι εκείνο που κράτησα ήταν η κουβέντα του βαρκάρη που με συγκλόνισε: "Χάσαμε την ανθρωπιά μας, σκληρύναμε και γινήκαμε πετσιά. Μάθαμε να ζυγίζουμε τους ανθρώπους ανάλογα με το χρώμα τους, την πατρίδα τους, την τσέπη τους, τη δουλειά τους, την όψη τους, ακόμη και τη θρησκεία τους. Βουλιάξαμε. Και πρέπει να ντρεπόμαστε".

- Είναι φανερό ότι επηρεαστήκατε στην ιστορία σας από το θέμα του προσφυγικού-μεταναστευτικού.
Προφανώς. Ήταν ο οδηγός μου. Χιλιάδες πρόσφυγες, διαλυμένοι στην πραγματικότητα, χωρίς πατρίδα, χωρίς οικογένεια, χωρίς ελπίδα, προσπαθούσαν απλώς να επιβιώσουν. Να ζήσουν, όπως όλοι. Το θεώρησα χρέος τιμής προς όλους αυτούς, τους εκατοντάδες νεκρούς και τους δεκάδες χιλιάδες που κατάφεραν να σωθούν, ψάχνοντας να αποδείξουν ότι είναι άνθρωποι. Άνθρωποι. Για κάποιους ήταν μιάσματα, σκουπίδια. Αυτό κέντρισε τη φαντασία μου κι έτσι προχώρησα, δίνοντας μια ιστορία με πολλά μηνύματα, αφιερωμένη στις ψυχές που χάθηκαν τόσο άδικα στα παγωμένα νερά, παλεύοντας να σώσουν τη ζωή τους, αλλά και στους ανθρώπους που άπλωσαν χέρι βοήθειας στης γης τους κολασμένους.

- Ποια ήταν η πιο δύσκολη στιγμή της ζωής σας; Και τι μάθατε απ' αυτήν;
Η όποια δυσκολία, η κάθε δυσκολία, με ατσαλώνει, με οπλίζει με τεράστια δύναμη. Πάντα μου συνέβαινε, από μικρή ηλικία. Και μιας και μιλάμε για το συγγραφικό κομμάτι, θυμάμαι τις απίστευτες δυσκολίες που συνάντησα στο ξεκίνημα. Με κοιτούσαν περίεργα, περίπου σαν εξωγήινο. "Τι δουλειά έχει αυτός με τα βιβλία; Αυτός δεν γράφει για πέναλτι και οφσάιντ; Από πού κι ως πού να γράψει βιβλίο;", έλεγαν κάμποσοι από τον χώρο, βλέποντάς με περίπου ως υποκουλτούρα. Στενοχωρήθηκα, αλλά δεν πτοήθηκα.

Γιατί έπρεπε να κρεμάσω ένα χαρτόνι στον λαιμό που να λέει ότι είμαι παιδί της Νομικής, ένας άνθρωπος με χιλιάδες λέξεις πίσω του, με έρευνες, με εκατοντάδες δημοσιογραφικές αποστολές, με χιλιάδες βίντεο; Συγκεντρώθηκα στον στόχο μου και πάλεψα σκληρά να αποδείξω ότι μπορώ να γράψω κι άλλα πράγματα πέρα από τα αθλητικά. Τα χρόνια -αρκετά απ' αυτά με αμφισβήτηση- κύλησαν, δίχως να σταματήσω να παλεύω γι' αυτά που πίστευα. Πλέον καμαρώνω για το γεγονός ότι μετράω είκοσι βιβλία μου σε είκοσι χρόνια. Γι' αυτό θεωρώ ορόσημο το τελευταίο μου βιβλίο, το εικοστό.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΒΙΒΛΙΟ
Μια λίστα με νέες εκδόσεις για όσους αγαπούν την ιστορία και τα δοκίμια

Μάλιστα, θέλησα να το γιορτάσω με έναν διαφορετικό τρόπο. Για την παρουσίασή του λοιπόν έγραψα οκτώ θεατρικούς μονολόγους, τους οποίους ερμήνευσαν εξαιρετικοί ηθοποιοί που με τίμησαν με την παρουσία τους. Και μιλάμε για πραγματική dream team, για πρώτη φορά μαζί επί σκηνής. Ο Αιμίλιος Χειλάκης στον ρόλο του αρτηριοσκληρωτικού συνταγματάρχη, ο Τάσος Νούσιας στον ρόλο του Ασκάν, ο Γιάννης Στάνκογλου στον ρόλο του γιατρού "Χωρίς Σύνορα", ο Λεωνίδας Κακούρης στον ρόλο του βαρκάρη Ραφαήλ, η Γιούλικα Σκαφιδά στον ρόλο της δασκάλας Ευρυδίκης, η Θάλεια Ματίκα στον ρόλο της γυναίκας του συνταγματάρχη, ο Νίκος Μέλλος στον ρόλο του αρπακτικού Βασίλη και η Ιφιγένεια Πιερίδου στον ρόλο μιας νεαρής πόρνης.

Όλο αυτό, στο θέατρο Άλφα, ήταν μέγιστη τιμή για μένα, όπως και οι τοποθετήσεις δύο αγαπημένων συναδέλφων από την αρχαία φουρνιά, του Χρήστου Σωτηρακόπουλου και του Βασίλη Σκουντή. Όταν τελείωσε αυτή η μαγική βραδιά, σκέφτηκα ότι δικαιώθηκε το moto μου για τη ζωή, ότι χάνεται μόνο όποιος χάσει τα όνειρά του. Χαίρομαι αφάνταστα που ονειρεύομαι ακόμα. Που ένα "αλητάκι" από τον Πειραιά, γιος ενός φτωχού δημοσίου υπαλλήλου, κατάφερε να κυνηγήσει τα όνειρά του και να πιάσει κάμποσα.

- Ο μεγαλύτερός σας φόβος;
Ο ίδιος με εκατομμύρια ανθρώπων. Να μη χάσουμε την υγεία και το μυαλό μας. Να μη ζήσουμε εφιαλτικούς καιρούς σ' αυτό τον ταραγμένο κόσμο. Να μην πάψουμε να νιώθουμε, να μη χάσουμε την ενσυναίσθηση. Ό,τι και να σκεφτεί κανείς, το συμπέρασμα είναι ένα: η υγεία παραμένει σημαιοφόρος και καθορίζει τα πάντα.

- Τι θεωρείτε σημαντικό στη ζωή;
Την αγάπη και τη στήριξη των δικών μου ανθρώπων. Το να με έχουν και να τους έχω ανάγκη. Χαίρομαι αφάνταστα που τα απολαμβάνω, όπως απολαμβάνω και την πρόοδο των παιδιών μου, την τεράστια αγάπη και την αμέριστη συμπαράσταση. Αυτοί ξέρουν για μένα, η οικογένειά μου. Γιατί πάντα ο "έξω" μπορεί να πει ό,τι θέλει. Τσάμπα είναι.

- Πώς φαντάζεστε το μέλλον;
Μόλις ολοκληρωθεί ο εργασιακός μου βίος, πολύ κοντά πια, μετά από σχεδόν μισό αιώνα σκληρής και επίπονης δουλειάς, με χαμένη εφηβεία και νιότη στα δημοσιογραφικά γραφεία, να μπορώ να γράφω απερίσπαστος, να περπατάω στη φύση, να ακούω περισσότερη μουσική, να διαβάζω περισσότερο, να μην κοιτάζω το ρολόι. Να μπορώ να πιω έναν καφέ απόγευμα -που δεν ήπια ποτέ λόγω συνθηκών-, να ταξιδέψω και όχι για δουλειά, να διαβάσω ξανά Ιστορία και αρχαία κείμενα. Κι αν αξιωθώ, να γίνω παππούς κάνοντας ζαβολιές μαζί με τα εγγόνια, με σοκολάτες και γλυκά, με ιστορήσεις μου μπροστά στο τζάκι. Μόνο η αγάπη μένει, όλα τ' άλλα είναι καπνός.

ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΔΩ

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
μενιοσ σακελλαροπουλοσ

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αθλητικογραφοσ

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ο αρχαγγελοσ των βραχων

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
εκδοσεισ ψυχογιοσ

# data[].attributes.attachment_link.title
Μένιος Σακελλαρόπουλος: "Ζούμε σε μια κοινωνία που μισεί, που έχει θυμό, που θέλει να τα σπάσει όλα" | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Με αφορμή το νέο του βιβλίο "Ο αρχάγγελος των βράχων" (εκδόσεις Ψυχογιός), ο γνωστός αθλητικός δημοσιογράφος και συγγραφέας Μένιος Σακελλαρόπουλος σε μια εφ' όλης της ύλης συνέντευξη για την οπαδική βία, τη δημοσιογραφία και τη ζωή του.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Πλατεία Ηρώων, Ανω Λιόσια. Ομάδα 10-15 νεαρών επιτίθεται σε δύο ανηλίκους 14 και 16 ετών, χτυπώντας τους με γροθιές και κλωτσιές στο κεφάλι και το σώμα. Η Αστυνομία προχωρεί στη σύλληψη ενός 15χρονου, που κατηγορήθηκε για απλή σωματική βλάβη κατά συναυτουργία.

* Ηλιούπολη. Αστυνομικοί της ομάδας ΔΙ.ΑΣ. συλλαμβάνουν 16χρονο για κατοχή μαχαιριού μήκους 16 εκατοστών. Οπως προέκυψε από την προανακριτική έρευνα, λίγες ημέρες νωρίτερα ο ίδιος με συνεργό του είχαν προσεγγίσει πέντε ανηλίκους στην ίδια περιοχή και με την απειλή μαχαιριού τους είχαν αφαιρέσει τα κινητά τους τηλέφωνα.

* Μεταμόρφωση. Δεκατριάχρονος συλλαμβάνεται για επίθεση με σιδερογροθιά και άγριο ξυλοδαρμό εις βάρος 17χρονου. Ηταν μέλος ομάδας περίπου δέκα ανηλίκων που φέρεται να συμμετείχαν στην επίθεση.

* Αθήνα. δεκατετράχρονος μαθητής σχολείου της Αργυρούπολης επιχειρεί να μπει στη Βουλή, στο πλαίσιο εκπαιδευτικής επίσκεψης, "εξοπλισμένος" με ένα μαχαίρι-πεταλούδα.

Παιδιά με μαχαίρια, παιδιά με σιδερογροθιές, πιτσιρικάδες που ληστεύουν, βιαιοπραγούν, συμμορίες νεαρών που τρομοκρατούν μαθητές, ακόμα και καθηγητές. Το αστυνομικό δελτίο σχεδόν καθημερινά περιλαμβάνει συλλήψεις παιδιών και εφήβων για περιστατικά βίας, όπως τα παραπάνω. Υπάρχει έξαρση της νεανικής παραβατικότητας; (να σημειωθεί ότι αποφεύγεται η χρήση του όρου "νεανική εγκληματικότητα" καθώς ενδέχεται να στιγματίσει και να καθορίσει τη ζωή του ατόμου).

Τα παιδιά με εγκληματική συμπεριφορά έχουν ανάγκη από δίχτυ προστασίας, οπότε είναι επιτακτική η ενίσχυση δράσεων με θετικό πρόσημο για ανηλίκους και νέους.

Σύμφωνα με τα στοιχεία, μολονότι ο δείκτης της παραβατικότητας των ανηλίκων (13-17 ετών) δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες μεταβολές τα τελευταία χρόνια (κυμαίνεται στο 4%-8%), παρατηρείται σημαντική αύξηση των εγκλημάτων βίας. Σύμφωνα με στοιχεία που είχε παρουσιάσει πέρυσι ο καθηγητής Εγκληματολογίας Παν/μίων Αθηνών και Λευκωσίας Νέστωρ Κουράκης, ενώ το 2000 η νεανική παραβατικότητα (13-17 ετών) κυμαινόταν στο 7%, το 2020 έχει πέσει στο 4,5%. Ωστόσο, αύξηση καταγράφεται στα επιμέρους "σκληρά" εγκλήματα: Συγκεκριμένα, το 2020 έχουν καταγραφεί 16 ανθρωποκτονίες με πρόθεση έναντι 7 το 2000, 32 βιασμοί έναντι 6 και 486 ληστείες το 2020 έναντι 62 το 2000.

"Βλέπουμε ότι αυτό που συνέβαινε στο εξωτερικό έφθασε και στη χώρα μας, με τους νέους να καταλαμβάνουν σημαντικό κομμάτι της εγκληματικής πίτας στα βίαια εγκλήματα", σχολιάζει μιλώντας στην "Κ" η εγκληματολόγος Ελενα Συρμαλή. "Δηλαδή δεν μιλάμε πια για την κλασική παραβατικότητα ανηλίκων. Η βία σε πολλές περιπτώσεις μοιάζει σαν εργαλείο επιβολής και επιτυχίας στον κύκλο των συνομηλίκων". Οπως τονίζει, η πορεία ήταν προδιαγεγραμμένη. "Σε μια κοινωνία στην οποία η προσφυγή στη δύναμη και στον νόμο του ισχυρού παρουσιάζεται ως πρακτική επίλυσης των προβλημάτων, κατά πόσον μπορεί ένας νέος να ξεφύγει από τέτοιες πρακτικές; Η βία πια δεν αφορά μόνο τους εγκληματίες και ο κοινωνικός ιστός διαβρώνεται".

Οι νεαροί παραβάτες -σε περιπτώσεις που απασχολούν τους ερευνητές- φαίνεται ότι λειτουργούν σε ομάδες και λιγότερο κατά μόνας, παρατηρεί μιλώντας στην "Κ" η Αγγελική Καρδαρά, δρ Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ ΕΚΠΑ, τακτική επιστημονική συνεργάτιδα Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος και επιστημονική υπεύθυνη Crime & Media Lab (ΚΕΜΕ). "Μέσα σε αυτές τις ομάδες προσπαθούν να νιώσουν ότι γίνονται αποδεκτοί, ότι ανήκουν κάπου. Παίρνουν επιβεβαίωση, αλλά για να την πάρουν εμπλέκονται συχνά σε παραβατικές συμπεριφορές. Στις ομάδες αυτές υπάρχει ένας βασικός πυρήνας που αποτελεί την ηγετική ομάδα και γύρω από αυτήν υπάρχουν και μέλη που αναλαμβάνουν να κάνουν διάφορες δράσεις. Στόχος είναι η επικράτηση της κάθε ομάδας σε επίπεδο σχολείου ή γειτονιάς, ή συχνά και το υλικό κέρδος". Οπως λέει, μολονότι στη συντριπτική τους πλειονότητα τα μέλη των ομάδων είναι αγόρια, παρατηρείται αύξηση των επιθετικών συμπεριφορών και μεταξύ ανήλικων κοριτσιών.

Παράγοντες κινδύνου

Ποιο είναι το προφίλ των ανήλικων παραβατών; "Η παραβατική συμπεριφορά των εφήβων αποτελεί βιο-ψυχοκοινωνικό φαινόμενο", εξηγεί η κ. Συρμαλή. "Επομένως δεν θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε αιτίες, αλλά σε παράγοντες κινδύνου που αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης τέτοιας συμπεριφοράς. Οι ψυχιατρικές διαταραχές, η χρήση ουσιών, το κακοποιητικό οικογενειακό περιβάλλον, το χαμηλό βιοτικό επίπεδο, η μη ισορροπημένη σχέση με τους γονείς, ο ασυνεπής τρόπος ανατροφής, καθώς και το επικριτικό ή ενοχικό περιβάλλον, οι χαμηλές επιδόσεις στο σχολείο, η διακοπή φοίτησης, η απουσία ενδιαφερόντων, η κοινωνικοποίηση μέσω παραβατικών συνομηλίκων κ.ά. περιλαμβάνονται σε αυτό το πλαίσιο επικινδυνότητας. Η ταυτόχρονη παρουσία διαφορετικών παραγόντων κινδύνου αυξάνει και την πιθανότητα εμφάνισης της εν λόγω συμπεριφοράς. Οι μελέτες επισημαίνουν επίσης την αλληλεπίδραση παραγόντων κινδύνου, το πολλαπλασιαστικό τους αποτέλεσμα".

Οι ειδικοί συμφωνούν ότι η καταστολή από μόνη της δεν αποτελεί λύση. Τα παιδιά με εγκληματική συμπεριφορά έχουν ανάγκη από δίχτυ προστασίας. "Είναι επιτακτική η ενίσχυση δράσεων με θετικό πρόσημο για ανηλίκους και νέους", λέει η κ. Καρδαρά. "Να δώσουμε ισχυρό κίνητρο στα παιδιά για πρόοδο και δημιουργία. Σκιαγραφώντας το προφίλ τους βλέπουμε ότι δεν έχουν όνειρα. Είναι απαραίτητο να πιστέψουν ξανά στον εαυτό τους, να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση ώστε να μην έχουν την ανάγκη συμμετοχής σε τέτοιες δράσεις για να επιβεβαιωθούν. Είναι σημαντικό να ενισχυθεί ο ρόλος του σχολείου και να δίνεται μεγαλύτερη βαρύτητα στις συνεργασίες και τις δημιουργικές δραστηριότητες. Να προλάβουμε τον ανήλικο ώστε να μην αναπτύξει εγκληματική καριέρα στο μέλλον".

Η παραβατική συμπεριφορά δεν έχει σχέση με το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, αφορά τους πάντες και συνήθως αυτό που κρύβεται από πίσω είναι παιδιά που δεν έχουν τη στήριξη της οικογένειας. [SHUTTERSTOCK]

"Η ομάδα με επέλεξε για την επίθεση γιατί με βρήκαν ευάλωτο"

"Γιατί πιστεύεις ότι επέλεξαν εσένα;", είχε ρωτήσει η ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος Αντιγόνη Γινοπούλου τον νεαρό -μόλις 14 ετών- δράστη μιας επίθεσης στο σχολικό περιβάλλον. Το παιδί είχε "επιλεγεί" από τους αρχηγούς της ομάδας του να φέρει εις πέρας την τελευταία "δράση", την επίθεση εναντίον ανυποψίαστου συμμαθητή τους, "για να γελάσουν". "Γιατί με έχουν βρει ευάλωτο", της απάντησε με σπάνια ενσυναίσθηση. "Δεν έχω τόση αυτοπεποίθηση, δεν είμαι τόσο δυναμικός ώστε στην παρέα να μπορώ να λέω όχι", συμπλήρωσε.

Δεν είναι το μόνο σχετικό περιστατικό που έχει φτάσει τελευταία στο γραφείο της κ. Γινοπούλου. Οπως λέει στην "Κ", καλείται συχνά να χειριστεί παιδιά που είτε έχουν υπάρξει οι θύτες είτε έχουν υπάρξει τα θύματα παραβατικών συμπεριφορών. "Ερχεται κάθε μέρα από κάτι. Δεν βλέπαμε παλιότερα τέτοια περιστατικά", θα πει χαρακτηριστικά. "Για παράδειγμα πάρα πολλά παιδιά κλέβουν. Είχα περίπτωση εφήβων που επέλεγαν με παρέα 2-3 ατόμων να κλέψουν απλά για τη χαρά του κλεψίματος. Γιατί αυτό τους πρόσφερε ικανοποίηση ότι μπορούσαν να αποκτήσουν κάτι, να έχουν χαρτζιλίκι, αλλά και γιατί τους έδινε τη χαρά ότι κανείς δεν τους κατάλαβε". Πρόσφατα, κλήθηκε να αντιμετωπίσει περίπτωση παιδιού, επίσης 14 ετών, που με τους φίλους του από το σχολείο διέρρηξαν ένα περίπτερο. Οι δράστες είναι μεγάλης οικονομικής επιφάνειας.

"Πάντα εγώ έφταιγα"

"Η παραβατική συμπεριφορά δεν έχει σχέση με το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, αφορά τους πάντες. Το θέμα είναι τι κρύβεται πίσω από κάθε τέτοια παραβατική συμπεριφορά. Αυτό που κρύβεται είναι συνήθως παιδιά που δεν έχουν αυτοπεποίθηση, που δεν έχουν τη στήριξη της οικογένειας. Φτάνουν στην εφηβεία που έχουν σωματική δύναμη, αλλά για να είναι αποδεκτά από την παρέα, κάνουν ό,τι κάνουν οι άλλοι". (Κάτι άλλο που ανέφερε ο μικρός της πρώτης υπόθεσης στην ψυχολόγο: "Στην οικογένεια πάντα εγώ έφταιγα για τα πάντα".) Οπως λέει η κ. Γινοπούλου, τα παιδιά αυτά δεν έχουν λάβει αγάπη και στοργή σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορέσουν να αναπτύξουν την προσωπικότητά τους και να καταφέρουν να έχουν αντιστάσεις στο "κακό", να πουν "όχι" όταν αυτό απαιτηθεί. "Είμαστε στο σπίτι, καλύπτουμε τα βασικά αγαθά -τροφή, στέγη, σχολείο-, αλλά δεν συζητάμε. Εγώ το λέω συχνά στους γονείς και αντιδρούν. Είναι απαραίτητο το λεγόμενο οικογενειακό συμβούλιο. Να κάθονται μια φορά την εβδομάδα, να συζητούν οτιδήποτε απασχολεί τα παιδιά. Το ζητούμενο δεν είναι να κολλήσουμε τα παιδιά στον τοίχο, αλλά να μπούμε στις σκέψεις και στους προβληματισμούς τους, να τα κάνουμε να συμμετέχουν και να αποκτήσουν δική τους κρίση".

Η ευθύνη των γονέων

Μερίδιο ευθύνης έχει και η σύγχρονη αντίληψη για την ανατροφή των παιδιών, σύμφωνα με την ειδικό. "Σήμερα η νέα γενιά γονιών δεν θέλει να φερθεί στα παιδιά της όπως της φέρθηκαν, με τόσους περιορισμούς, φτάνοντας όμως στο άλλο άκρο, την παντελή έλλειψη ορίων. Βλέπω γονείς να ρωτούν το 3χρονο παιδί τους "τι θες να φας;", "τι θες να φορέσεις;" και κατεβάζουν κάθε πρωί όλη την ντουλάπα. Θα μπορούσαν να δίνουν δύο επιλογές, όπως και στο φαγητό. Είχα μητέρα που όση ώρα μου μιλούσε υπέμενε το παιδί της που της τράβαγε τα μαλλιά. "Αγάπη μου πονάω", του έλεγε γλυκά. Αλλά όταν κάνω παρατήρηση πρέπει και στη φωνή και στο ύφος μου να αντανακλάται αυτή η παρατήρηση".

Ενα παραβατικό παιδί όμως ενδέχεται να καταλήξει σε παραβατικό ενήλικα. "Σε πολλές περιπτώσεις η παραβατική συμπεριφορά συνδυάζεται με χρήση ουσιών - έχει γίνει ψωμοτύρι, ξεκινούν από Στ΄ Δημοτικού, Α΄ Γυμνασίου. Αν συνεχίσουν, μπορεί κάποια στιγμή να χρειάζονται χρήματα. Χρειάζεται οπωσδήποτε η παρέμβαση της οικογένειας, πάντα με τη βοήθεια ειδικών ανάλογα με την περίπτωση. Να μη διστάζουν να ζητούν οι γονείς τη βοήθεια του σχολείου, υπάρχουν φορείς που μπορούν να συνδράμουν δωρεάν. Δεν θα λυθεί τίποτα με μαγικό τρόπο, αλλά αν βοηθηθεί η οικογένεια υπάρχει λύση".

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Λίνα Γιάνναρου

# data[].attributes.attachment_link.title
Άγρια η νεανική παραβατικότητα

# data[].attributes.attachment_link.description
Πλατεία Ηρώων, Ανω Λιόσια. Ομάδα 10-15 νεαρών επιτίθεται σε δύο ανηλίκους 14 και 16 ετών, χτυπώντας τους με γροθιές και κλωτσιές στο κεφάλι και το σώμα. Η Αστυνομία προχωρεί στη σύλληψη ενός 15χρονου, που κατηγορήθηκε για απλή σωματική βλάβη κατά συναυτουργία. * Ηλιούπολη. Αστυνομικοί της ομάδας ΔΙ.ΑΣ.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Καλεσμένη τη Δευτέρα 28 Νοεμβρίου 2022, στην εκπομπή "Κουβέντες Μακρινές" της "Φωνής της Ελλάδας" βρέθηκε η συγγραφέας και επίκουρη καθηγήτρια Αγλαΐα Μπλιούμη.

Γεννημένη στη Στουτγάρδη της Γερμανίας η Αγλαΐα Μπλιούμη γνωρίζει από "πρώτο χέρι" την πραγματικότητα του να είναι κανείς 2ης γενιάς μετανάστης, τον ρατσισμό, τις αντιλήψεις, αλλά και τα προνόμια μου επιφέρει μια τέτοιου είδους "υβριδική ταυτότητα", όπως ανέφερε και η ίδια στους Νατάσα Βησσαρίωνος και Γιάννη - Στέλιο Τζιρβελάκη.

Κεντρικό θέμα της συζήτησης η μεταναστευτική λογοτεχνία, πάνω στην οποία έχει ερευνήσει αλλά και εργαστεί η καλεσμένη. Όλες αυτές οι σκέψεις, οι εντυπώσεις και οι εμπειρίες από μια ζωή μοιρασμένη ανάμεσα σε δύο πατρίδες αποτυπώνονται με την ακρίβεια που προσφέρει η δίγλωσση αντίληψη, στο βιβλίο " Αποχαιρέτα την τη Στουτγάρδη, Αστυάνακτα ", που αποτελεί το πρώτο λογοτεχνικό εγχείρημα της συγγραφέα στα ελληνικά, και αναφέρεται στη σύγχρονη ελληνική μετανάστευση μέσα από τα μάτια μιας μετανάστριας 2ης γενιάς. Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος και πρόκειται να παρουσιαστεί αύριο 29 Νοεμβρίου 2022 στο βιβλιοπωλείο "Ιανός".

Η κυρία Μπλιούμη μίλησε για όλα τα συστατικά στοιχεία που συντελούν το μυθιστόρημα της: για τις σελίδες που είναι γραμμένες στη γερμανική γλώσσα, τα στοιχεία από την ιστορία της ίδιας που αναδύονται μέσα από την ζωή των πρωταγωνιστών, τους "γκάσταρμπάιτερ" κι όλα εκείνα τα γεγονότα και τις προσλαμβάνουσες ενός παιδιού, το οποίο γεννιέται και ζει στη Γερμανία από γονείς Έλληνες.

Η Αγλαΐα Μπλιούμη γεννήθηκε το 1972 στη Στουτγάρδη της Γερμανίας από Έλληνες γονείς μετανάστες. Είναι απόφοιτος του τμήματος Γερμανικής Φιλολογίας του ΑΠΘ, Διδάκτορας στο τμήμα Γερμανικής Φιλολογίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου και υπηρετεί ως μόνιμη Επίκουρη Καθηγήτρια στο τμήμα Γερμανικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ. Έχει διδάξει στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο "Δημιουργική γραφή" και "Μεθοδολογία έρευνας". Έκανε τη λογοτεχνική της εμφάνιση με το γερμανόφωνο διήγημα "Το ξένο μέσα μου" στην ανθολογία Αποκλίσεις και μεταβάσεις, 1997. Ποιήματά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορες γερμανόφωνες και δίγλωσσες (γερμανικά/ελληνικά) ανθολογίες. Είναι από τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας Ελλήνων Συγγραφέων Γερμανίας.

Ακούστε τη συνέντευξη:

# data[].attributes.attachment_link.title
"Αποχαιρέτα την τη Στουτγάρδη, Αστυάνακτα" ένα βιβλίο για τη σύγχρονη ελληνική μετανάστευση

# data[].attributes.attachment_link.description
Καλεσμένη τη Δευτέρα 28 Νοεμβρίου 2022, στην εκπομπή "Κουβέντες Μακρινές" της "Φωνής της Ελλάδας" βρέθηκε η συγγραφέας και επίκουρη καθηγήτρια Αγλαΐα Μπλιούμη. Γεννημένη στη Στουτγάρδη της Γερμανίας η Αγλαΐα Μπλιούμη γνωρίζει από "πρώτο χέρι" την πραγματικότητα του να είναι κανείς 2ης γενιάς μετανάστης, τον ρατσισμό, τις αντιλήψεις, αλλά και τα προνόμια μου επιφέρει μια τέτοιου είδους "υβριδική ταυτότητα", όπως ανέφερε και η ίδια στους Νατάσα Βησσαρίωνος και Γιάννη - Στέλιο Τζιρβελάκη.

# data[].attributes.headline
Πολίτης και Δημοκρατία

# data[].attributes.subject
Πολίτης και Δημοκρατία

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Οσοι δεν ψηφίζουν στις εκλογές συγκροτούν μιαν άλλη χώρα. Στην Ιταλία είναι πάνω από πέντε εκατομμύρια όσοι απείχαν από την εκλογική αναμέτρηση της Κυριακής. Το 2018 είχε προσέλθει στις κάλπες σχεδόν το 73%. Αυτή τη φορά συμμετείχε στη διαδικασία το 64%, ποσοστό δηλαδή κατά εννέα μονάδες χαμηλότερο. Και στην Ελλάδα τα κομματικά επιτελεία φοβούνται την αποχή. Εχει υπολογιστεί ότι από την εκλογική αναμέτρηση του 2004 έως αυτήν του 2019 οι ψηφοφόροι που δεν προσήλθαν στις κάλπες έχουν μειωθεί κατά 1,8 εκατ. Κανείς δεν αμφιβάλλει πως ένας μεγάλος αριθμός από τους απέχοντες στην Ιταλία ήταν νέοι. "Η Ιταλία δεν είναι χώρα για νέους ανθρώπους", υποστηρίζουν οι γνωρίζοντες, όπως ο Μάνος Ματσαγγάνης, καθηγητής Δημόσιας Οικονομικής στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου. "Πολλοί βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας και κατοικίας". Οι ομοιότητες με την ελληνική πραγματικότητα είναι εμφανείς. "Η Μελόνι θα τα βρει σκούρα με τους νέους, γιατί το κοινωνικό της πρόγραμμα είναι εντελώς απαρχαιωμένο", προβλέπουν. Εξελέγη, όμως, έστω και "ερήμην" τους. Και αυτό δεν απαλλάσσει από τις ευθύνες ούτε από τις συνέπειες. Κάθε άλλο, μάλιστα.

Τι συμβαίνει με τους νέους και το πολιτικό σύστημα; Εχουν αποσύρει την εμπιστοσύνη τους και το ενδιαφέρον τους γιατί δεν τους αντιπροσωπεύει; Εχει "παλιώσει" ο λόγος και εξασθενήσει η επιρροή του; Δεν μπορεί να εμπνεύσει παρά μόνο (και αν) να εκμεταλλευθεί τον θυμό, τα αδιέξοδα και τις ανασφάλειές τους; Τον προβληματισμό του επί του θέματος είχε μεταφέρει πριν από καιρό και ο Ευκλείδης Τσακαλώτος σε συνέντευξή του στην "Κ" (29.2.2022): "Παρατηρώ στη νέα γενιά, στα παιδιά μου, ένα "σφίξιμο"(...), μιαν αίσθηση ματαιότητας και φόβο. Υπάρχει κάτι αντιφατικό: κάτι συντηρητικοποιείται και κάτι ριζοσπαστικοποιείται. Πιστεύω, πάντως, ότι το πολιτικό σύστημα (Αριστερά και Δεξιά) δεν έχει πείσει τους νέους ότι αξίζει τη συμμετοχή τους". Αυτό το "αίσθημα ματαιότητας" κράτησε, άραγε, τους νέους στην Ιταλία μακριά από τις κάλπες την Κυριακή και το ίδιο ενδέχεται να απομακρύνει από τη διαδικασία και τους νέους στην Ελλάδα στις επερχόμενες εκλογές; Ακόμη κι αν δεν κατανοούμε τους λόγους, δεν μπορούμε να αδιαφορούμε. Η άνοδος της Ακροδεξιάς στην Ιταλία και γενικότερα στην Ευρώπη αναλύεται εκτενώς στην προσπάθεια να αντιληφθούμε τι συμβαίνει και να απορροφήσουμε τους -ισχυρούς- κραδασμούς. Η ανησυχία, ωστόσο, δεν κοπάζει. Ούτε καμουφλάρεται η αίσθηση παρακμής και στενών, όλο και στενότερων, οριζόντων, που παραμένει ως επίγευση στην κοινωνία. Η αποχή των νέων μπορεί για κάποιους να είναι βολική. Σε βάθος χρόνου, όμως, θα είναι για όλους διαλυτική.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Μαρία Κατσουνάκη

# data[].attributes.attachment_link.title
Νέοι και κάλπες, δύο κόσμοι χωριστά

# data[].attributes.attachment_link.description
Οσοι δεν ψηφίζουν στις εκλογές συγκροτούν μιαν άλλη χώρα. Στην Ιταλία είναι πάνω από πέντε εκατομμύρια όσοι απείχαν από την εκλογική αναμέτρηση της Κυριακής. Το 2018 είχε προσέλθει στις κάλπες σχεδόν το 73%. Αυτή τη φορά συμμετείχε στη διαδικασία το 64%, ποσοστό δηλαδή κατά εννέα μονάδες χαμηλότερο.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ο Μάικλ Φ. Πάτον είναι καθηγητής φιλοσοφίας και συντονιστής του προγράμματος φιλοσοφικών και θρησκευτικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μοντεβάγιο. Ζει στο Μοντεβάγιο της Αλαμπάμα με τη σύζυγό του Σέριλ. Η παρούσα συνέντευξη δόθηκε με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Η φιλοσοφία σε κόμικς από τις εκδόσεις Ψυχογιός.
Στους αρχαίους χρόνους οι άνθρωποι είχαν απορίες για τη ζωή. Έλεγαν ότι τα πάντα ήταν δημιούργημα του Θεού. Ήταν όντως αυτή η απάντηση στα ερωτήματά τους και στις μεταφυσικές τους αναζητήσεις;
Κατά έναν τρόπο, ναι. Με το να λένε ότι ο Θεός (ή οι θεοί) ήταν υπεύθυνος για ό,τι συνέβαινε στον κόσμο έδιναν μια απάντηση εκεί όπου δεν υπήρχε καμία πριν, αλλά αυτό στην πραγματικότητα δεν εξηγούσε τίποτε αφού δεν γνωρίζουμε τα κίνητρα του Θεού. Η απόδοση των αιτιών στον Θεό μού φαίνεται ότι είναι απλώς η προβολή των ελπίδων και των φόβων τους στο άγνωστο.
Παρατήρησα ότι στο βιβλίο σας αναφέρετε πολλούς Έλληνες φιλοσόφους. Ποια ήταν η συμβολή των Ελλήνων στη φιλοσοφία;
Οι αρχαίοι Έλληνες, αρχής γενομένης τυπικά με τον Θαλή, επινόησαν κατά τη γνώμη μου τη φιλοσοφία. Πριν αρχίσουν να προσπαθούν να καταλάβουν τους μηχανισμούς που προκαλούν γεγονότα στον κόσμο και να καταλάβουν τις βαθύτερες πραγματικότητες του κόσμου, η μυθολογία ήταν το μόνο πράγμα στο οποίο μπορούσαν να στραφούν οι άνθρωποι. Από τη στιγμή που οι στοχαστές αυτοί αναζητούσαν απαντήσεις στον φυσικό κόσμο, κατέστη δυνατό να έχουμε αυτό που αποκαλούμε σήμερα εξηγήσεις. Σχεδόν κάθε μεγάλο παρακλάδι της δυτικής φιλοσοφίας έχει τις βάσεις του στα γραπτά των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων.
Θαλής, Δημόκριτος, Ηράκλειτος, Σωκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης. Γιατί τους θεωρείτε σημαντικούς;
Ο Θαλής, ο Δημόκριτος και ο Ηράκλειτος αποτελούν μέρος της ομάδας των στοχαστών που άλλαξαν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον φυσικό κόσμο. Από την εξήγηση που έδινε η μυθολογία φτάσαμε στην εξήγηση που δίνει η ίδια η έρευνα του φυσικού κόσμου. Με τον Σωκράτη γεννήθηκε ένα νέο στιλ φιλοσοφίας, όπου το επίκεντρο ήταν το επιχείρημα και η απόδειξη, και οι διαφορετικές απόψεις των ανθρώπων ενοποιούνταν σε μια σταθερή κατανόηση του τρόπου λειτουργίας του κόσμου. Και με την επινόηση της λογικής από τον Αριστοτέλη, γεννήθηκαν ο λογικός συλλογισμός και όλα τα μαθηματικά.
Γιατί θεωρείτε τον Ηράκλειτο πρωτοπόρο φιλόσοφο;
Κυρίως επειδή αμφισβήτησε παραδοσιακά αξιώματα και ισχυρίστηκε ότι η ανθρωπότητα δεν ήταν το πραγματικό επίκεντρο του σύμπαντος. Αντιμετώπιζε τους ανθρώπους ως όντα στο σύμπαν μαζί με άλλα πλάσματα, και ενώ μπορεί να βελτιωνόμαστε στην κατανόηση του τρόπου λειτουργίας των πραγμάτων, η κατανόηση αυτή είναι μάλλον ατελής.

Πιστεύω ότι η φιλοσοφία οδηγεί σε αυξημένο σκεπτικισμό απέναντι σε οτιδήποτε δηλωμένο ως βέβαιο και, από τη στιγμή που η ιστορία δείχνει ότι αυτό για το οποίο ήμαστε σίγουροι πριν από 40 χρόνια φαίνεται χαζό τώρα, μιλάμε για ένα ακόμη όφελος της φιλοσοφίας. Δεν πιστεύω ότι οι άνθρωποι οδηγούνται σε πόλεμο, για παράδειγμα, αν δεν είναι βέβαιοι ότι οι πεποιθήσεις τους είναι σωστές.

Αλήθεια, τι σημαίνει ο όρος "φιλοσοφία";
Κυριολεκτικά, "φιλοσοφία" σημαίνει η "αγάπη για τη σοφία". Οι φιλόσοφοι δεν επιδιώκουν ειδικές γνώσεις περί βοτανολογίας, για παράδειγμα, αλλά μια βαθύτερη κατανόηση του πώς όλες οι επιστήμες είναι μέρος ενός συνόλου. Το να αναζητάς τις βαθύτερες σχέσεις ανάμεσα στα πράγματα και όχι να αποσπάσαι από τα προφανή χαρακτηριστικά του κόσμου αποτελεί κλειδί στη φιλοσοφική σκέψη.
Η φιλοσοφία και οι φιλόσοφοι γίνονταν κατανοητοί από τους απλούς ανθρώπους;
Ναι και όχι. Θεωρώ ότι μπορώ να εξηγήσω τους ισχυρισμούς των φιλοσόφων στους μαθητές και στους αναγνώστες μου σχετικά εύκολα σε πολλές περιπτώσεις. Ωστόσο φαίνεται μάλλον δυσκολότερο να δώσεις στους ανθρώπους να καταλάβουν τι προσπαθούν να πετύχουν οι φιλόσοφοι με το έργο τους. Η φιλοσοφία μπορεί να κρύβει μια απειλή, επειδή αμφισβητεί κοινές αντιλήψεις και επειδή πρέπει να ασπαστείς ιδέες πολύ διαφορετικές από τις δικές σου για να εντρυφήσεις σ' αυτήν. Για τον λόγο αυτό, οι φιλόσοφοι αντιμετωπίστηκαν εξαρχής με καχυποψία. (Μην ξεχνάμε ότι οι Αθηναίοι καταδίκασαν σε θάνατο τον Σωκράτη επειδή έκανε ερωτήσεις για τους έχοντες την εξουσία).
Γιατί η δυτική Ευρώπη αγκάλιασε τη φιλοσοφία;
Τα κείμενα του Πλάτωνα επηρέασαν ιδιαίτερα τους πρώτους χριστιανούς στοχαστές και πολλές από τις ιδέες του παραμένουν ενσωματωμένες στη θεολογία της Εκκλησίας (ακόμη και στα βιβλία της Καινής Διαθήκης, πολλά από τα οποία γράφτηκαν τον πρώτο αιώνα μ.Χ. και μετά). Επίσης, τα έργα του Αριστοτέλη επέστρεψαν στον δυτικό κόσμο από τον ισλαμικό, αφού χάθηκαν κατά μεγάλο μέρος ύστερα από την καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας. Μέσα από τα κείμενα του Θωμά του Ακινάτη, όλοι οι μορφωμένοι άνθρωποι γνώρισαν τη λογική του Αριστοτέλη, όπως επίσης και από τα πολλά βιβλία του με θέματα όπως η αισθητική, η πολιτική, η φυσική, η ηθική και η μεταφυσική.
Αργότερα η φιλοσοφία έγινε επιστήμη και άρχισε να διδάσκεται στα πανεπιστήμια. Πώς ωφελήθηκε η ανθρωπότητα;
Η φιλοσοφία στοχεύει στη λιγότερο επιφανειακή κατανόηση του κόσμου που μας περιβάλλει, με το να μας ζητάει να μελετήσουμε τις βαθύτερες σχέσεις ανάμεσα στη φυσική και στη νοητική ύλη, για αρχή. Είναι πολύ εύκολο να είσαι προκατειλημμένος υπέρ συγκεκριμένων πραγμάτων που γνωρίζεις ή υπέρ των ιδεών που είναι δημοφιλείς στην εποχή σου, κι αυτό μπορεί να αποδειχτεί επικίνδυνο. Η φιλοσοφία διευρύνει την οπτική σου, κι αυτό είναι πάντα καλό. Επίσης, πιστεύω ότι η φιλοσοφία οδηγεί σε αυξημένο σκεπτικισμό απέναντι σε οτιδήποτε δηλωμένο ως βέβαιο και, από τη στιγμή που η ιστορία δείχνει ότι αυτό για το οποίο ήμαστε σίγουροι πριν από 40 χρόνια φαίνεται χαζό τώρα, μιλάμε για ένα ακόμη όφελος της φιλοσοφίας. Δεν πιστεύω ότι οι άνθρωποι οδηγούνται σε πόλεμο, για παράδειγμα, αν δεν είναι βέβαιοι ότι οι πεποιθήσεις τους είναι σωστές. Η φιλοσοφία, επίσης, έχει την τάση να επηρεάζει τις αξίες και τους νόμους ενός πολιτισμού, συνήθως ανά μία γενιά. Ένας φίλος μου που συνεργάστηκε στενά με έναν δικαστή του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ ανέφερε δήλωσή του ότι η φιλοσοφία της μιας γενιάς γίνεται νόμος για την επόμενη. Τέλος, η φιλοσοφία είναι ο χώρος όπου οι θεωρίες περί ηθικής τίθενται σε έλεγχο και όπου λαμβάνουν χώρες σχετικές συζητήσεις. Αν σημειώνεται οποιαδήποτε πρόοδος στις κυβερνήσεις μας και στις ηθικές μας, πιστεύω ότι είναι χάρη στην επιρροή της φιλοσοφίας.
Σπινόζα, Ντεκάρτ, Χιουμ, Καντ... Μεγάλα ονόματα, απίστευτες θεωρίες. Τι γνωρίζουν γι' αυτούς τους φιλοσόφους οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι;
Είτε οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι έχουν διαβάσει αυτά τα έργα είτε όχι, βρίσκονται σ' έναν κόσμο που έχει διαμορφωθεί, μεταξύ άλλων, και από αυτά. Οι φιλόσοφοι αυτοί αποτελούν τον πυρήνα της κατανόησης που έχουμε για τον τρόπο που σκεπτόμαστε. Οι στοχαστές και οι καλλιτέχνες που έζησαν μεταξύ του 1600 και του 1900 συνεχίζουν να επηρεάζουν έντονα τον δυτικό πολιτισμό, όπως και οι μουσικοί, επιστήμονες, μαθηματικοί και άλλοι. Ήταν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου που οι επιστήμες άρχισαν να αποσπώνται από τη φιλοσοφία και να μελετώνται η καθεμία αυτόνομα. Για παράδειγμα, ο Νεύτωνας θεωρούσε τον εαυτό του φυσικό φιλόσοφο, ο Καντ "πατέρα της ψυχολογίας" και ο Λάιμπνιτς επινόησε τον λογισμό ανεξάρτητα από τον Νεύτωνα.
Υπάρχουν σύγχρονες φιλοσοφικές θεωρίες, σύγχρονοι φιλόσοφοι;
Ναι - και πολλοί μάλιστα. Όλες οι κλασικές μορφές της φιλοσοφίας ερμηνεύονται ξανά και, για παράδειγμα, μεγάλο μέρος της γνωστικής επιστήμης προέρχεται από ό,τι συνηθίζαμε να αποκαλούμε φιλοσοφία του πνεύματος. Γίνεται πολλή δουλειά στους τομείς της αισθητικής, της πολιτικής θεωρίας, της ΛΟΑΤ και φεμινιστικής θεωρίας κ.α. Ο χώρος της φιλοσοφίας είναι πολύ ζωντανός και προσελκύει κάποιους από τους καλύτερους στοχαστές που υπάρχουν.
Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε διαφορετικά κεφάλαια. Ποια είναι η λογική τους;
Επέλεξα να χωρίσω το βιβλίο σε κεφάλαια που είχαν να κάνουν με συγκεκριμένα προβλήματα που αντιμετωπίζει η φιλοσοφία από τις απαρχές της μέχρι σήμερα. Θεώρησα ότι αυτό θα ήταν πιο ενδιαφέρον από μια χρονολογική σειρά, διότι μια ιστορική αφήγηση θα ασχολούνταν με τα ίδια θέματα ξανά και ξανά σε διαφορετικές εποχές. Στον πρόλογο, σκέφτηκα ότι στους αναγνώστες θα άρεσε να έχουν μια σφαιρική εικόνα.
Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίσατε γράφοντας αυτό το βιβλίο;
Ήταν δύσκολο να περιοριστώ στους φιλοσόφους που ήθελα και να τους χωρέσω σ' ένα μικρό και προσιτό βιβλίο, και ήταν πρόκληση να το γράψω με τρόπο ώστε να προσαρμοστεί σε κόμικς. Ο συνεργάτης μου στη συγγραφή και εξαιρετικός εικονογράφος Κέβιν Κάνον αξίζει τα περισσότερα συγχαρητήρια επειδή έλυσε το πρόβλημα της μεταφοράς σε κόμικς. Πραγματικά δεν ξέρω πώς τα κατάφερε.
Γράφετε ότι το βιβλίο σας ήταν ένα ταξίδι στη φιλοσοφία. Τι προσδοκάτε από τους αναγνώστες;
Ελπίζω ότι οι αναγνώστες θα μάθουν λίγη ιστορία της φιλοσοφίας, θα γνωρίσουν σε κάποιο λογικό βαθμό τι κάνουν οι φιλόσοφοι, πώς και γιατί το κάνουν, καθώς και ορισμένα από τα προβλήματα που εξακολουθούν να ενδιαφέρουν και να απασχολούν τους φιλοσόφους. Επίσης, ελπίζω ότι η έκθεση σε διαφορετικές μεθόδους προσέγγισης αυτών των θεμάτων από τους φιλοσόφους θα κάνει τους αναγνώστες λίγο πιο δύσπιστους απέναντι στις δικές τους απόψεις και πιο ανοιχτούς στις πιθανότητες.
Έχετε επισκεφτεί ποτέ την Ελλάδα;
Δυστυχώς όχι. Προσδοκώ κάποια στιγμή να περπατήσω εκεί όπου τα μεγάλα μυαλά της αρχαίας φιλοσοφίας σκέφτονταν, έγραφαν και δίδασκαν.
Τι θα λέγατε στους Έλληνες αναγνώστες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;
Ενώ η φιλοσοφία έχει τη φήμη ότι είναι δυσνόητη και έχει λίγη σημασία στην καθημερινή ζωή, ισχύει το αντίθετο. Όλοι κάνουμε φιλοσοφικές υποθέσεις σε θέματα όπως η επιστήμη και η θρησκεία, στα οποία βασιζόμαστε κάθε μέρα, και θα μας βοηθήσει να το καταλάβουμε αυτό. Επίσης, είναι πολύ διασκεδαστικό να ασχολείσαι με τη φιλοσοφία. Και, ως Έλληνες, θα πρέπει να είστε υπερήφανοι για τη συμβολή των Ελλήνων. Ελπίζω το βιβλίο αυτό να σας το αποδείξει.

Η μετάφραση έγινε από τον εκδοτικό οίκο Ψυχογιός.

Η φιλοσοφία σε κόμικς
Μάικλ Φ. Πάτον
Mετάφραση: Έρρικα Πάλλη
Eικονογράφηση: Κέβιν Κάνον
Ψυχογιός
184 σελ.
ISBN 978-618-01-2013-4
Τιμή: €9,90

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ > ΞΕΝΟΙ

Christiani Wetter: συνέντευξη στην Αγγελική Δημοπούλου
Η συγγραφέας Κριστιάνι Βέτερ από το Λιχτενστάιν στη συλλογή διηγημάτων της Αναπόφευκτα πράγματα γράφει γι' αυτά που είναι αναπόφευκτα για όλους μας: έρωτες, απογοητεύσεις, απώλειες, αποχωρισμούς, ελπίδες, επιθυμίες...

Περισσότερα...
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ > ΞΕΝΟΙ

Rainer Zitelmann: συνέντευξη στην Έρικα Αθανασίου
Με τον Γερμανό συγγραφέα Ράινερ Τσίτελμαν συναντηθήκαμε για να συζητήσουμε για το καινούργιο βιβλίο του, Προς υπεράσπιση του καπιταλισμού: Καταρρίπτοντας τους μύθους, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις...

Περισσότερα...

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
προγράμματος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης

# data[].attributes.attachment_link.title
Michael F. Patton: συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο Μάικλ Φ. Πάτον είναι καθηγητής φιλοσοφίας και συντονιστής του προγράμματος φιλοσοφικών και θρησκευτικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μοντεβάγιο. Ζει στο Μοντεβάγιο της Αλαμπάμα με τη σύζυγό του Σέριλ. Η παρούσα συνέντευξη δόθηκε με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Η φιλοσοφία σε κόμικς από τις εκδόσεις Ψυχογιός.

# data[].attributes.headline
Το όπλο της βλακείας

# data[].attributes.subject
Το όπλο της βλακείας

# data[].attributes.attachment_link.title
Β. Ραφαηλίδης - Το όπλο της βλακείας

# data[].attributes.attachment_link.description
Ποια είναι η σχέση της βλακείας με την ηθική; Είναι δυνατό να υπάρξει σχέση ανάμεσα σ' ένα ανθρωπολογικό - βιολογικό γεγονός, που είναι η βλακεία και σ' ένα κοινωνικό - φιλοσοφικό γεγονός που είναι η ηθική; Κι ακόμα, πώς και γιατί εμπλέκεται η βλακεία στα κοινωνικά γεγονότα, συνεπώς και στην…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η φιλοσοφία μπορεί να αφυπνίσει και να επεκτείνει την αίσθηση δέους ενός παιδιού, να καλλιεργήσει ένα εφ' όρου ζωής πάθος για τη μάθηση και να το εμπνεύσει να ξεκινήσει μια συναρπαστική περιπέτεια στον κόσμο της σκέψης με άγνωστο προορισμό. Οι ανακαλύψεις που θα κάνει σ' αυτή τη διαδρομή μπορεί να γεμίσουν τη ζωή ενός παιδιού με πλούτο νοήματος αλλά και χαράς.

Η δική μου εισαγωγή στη φιλοσοφία συνέβη όταν ήμουν γύρω στα δέκα ακούγοντας τις αφηγήσεις της αδελφής μου από την τάξη φιλοσοφίας που παρακολουθούσε στο πανεπιστήμιο.

Όταν άκουσα για πρώτη φορά την ιστορία του αρχαίου Έλληνα φιλόσοφου Διογένη και ειδικά τη συνάντηση του με τον Μέγα Αλέξανδρο όπου ο στρατηλάτης τον ρώτησε ποια χάρη θέλει να του κάνει και ο Αθηναίος κυνικός που ζούσε σ' ένα πιθάρι του ζήτησε μόνο να κάνει πιο κει γιατί του έκοβε τον ήλιο, ήταν σα να με χτύπησε κεραυνός. Ένιωσα ότι το μυαλό μου φωτίστηκε όπως ποτέ άλλοτε και αναρωτήθηκα "πώς κάποιος που δεν έχει τίποτα αρνείται οτιδήποτε σε κάποιον που έχει τα πάντα;"

Πηγαίνοντας σχολείο την επόμενη μέρα σκεφτόμουν συγχυσμένος ότι δεν είναι δυνατόν να μη μαθαίνουμε για τύπους σαν τον Διογένη στην τάξη. Αυτή η αίσθηση απογοήτευσης και σύγχυσης με συνόδευε στο υπόλοιπο δημοτικό και σε όλο το γυμνάσιο. Δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί τα κρίσιμα και θεμελιώδη φιλοσοφικά ερωτήματα που μετέφερε η αδελφή μου στο σπίτι από το πανεπιστήμιο δεν εκφράζονταν σε κανένα μάθημα στο δικό μου σχολείο.

Τα διαχρονικά κρίσιμα ερωτήματα τύπου "Τι είναι η ύπαρξη;" και "Γιατί υπάρχει κάτι αντί για το τίποτα;", πάντα θα απαιτούν την προσοχή μας ζητώντας απαντήσεις. Πολλοί σύγχρονοι στοχαστές και δάσκαλοι φιλοσοφίας προτείνουν όμως να παρκάρουμε προσωρινά κάποια από αυτά τα αιώνια ερωτήματα και να εστιάσουμε σε πιο τρέχοντα και πιεστικά ζητήματα με τα οποία θα αναμετρηθούν αναγκαστικά στο άμεσο μέλλον τα σημερινά παιδιά.

Όπως για παράδειγμα, πώς μπορούμε να κάνουμε τη ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης επωφελή για την ανθρωπότητα. Ή πώς μπορούμε να απαντήσουμε σε ερωτήματα του τύπου: "Αποτελεί η εν γένει συμπεριφορά της ανθρωπότητας έναν ιό για τον πλανήτη; Μήπως η ανθρωπότητα καταστρέφει το ανοσοποιητικό σύστημα της Γης;"

Πέρα από την εξοικείωσή τους με αυτά τα μεγάλα ερωτήματα - αρχαία και σύγχρονα - είναι σημαντικό να μαθαίνουν τα παιδιά πώς να θέτουν τα ίδια ερωτήματα στον εαυτό και τους στους άλλους με ευγενείς τρόπους. Ένα παιδί που έχει την ικανότητα να θέτει ερωτήματα και αμφιβολίες στον εαυτό του/της, είναι καλύτερα εξοπλισμένο να παρατηρεί και να κατανοεί τις επιπτώσεις που μπορούν να έχουν οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι πράξεις του. Επιπλέον, η ικανότητα του να διερωτάται θα του επιτρέψει να βλέπει τον κόσμο από διαφορετικές αντιλήψεις, να διευρύνει την οπτική του και να γίνει πιο ανεκτικό σε όσους εκφράζουν διαφορετικές απόψεις.
Με στοιχεία από τους Irish Times

# data[].attributes.attachment_link.title
Γιατί τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν φιλοσοφία από μικρά | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο Ιρλανδός συγγραφέας του φετινού μπεστ σέλερ "Περιπέτειες στην Φιλοσοφία" Brendan O' O'Donoghue εξηγεί γιατί η εισαγωγή των παιδιών από μικρή ηλικία στον κόσμο της φιλοσοφίας αποτελεί μοναδική ευκαιρία να καλλιεργήσουν μια αίσθηση δέους για τον κόσμο και να αναπτύξουν την ικανότητά τους να σκέφτονται ανεξάρτητα.

# data[].attributes.attachment_link.title
Διδάσκοντας Φιλοσοφία για παιδιά στην πανδημία

# data[].attributes.attachment_link.description
Διδάσκοντας Φιλοσοφία για παιδιά στην πανδημία

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
MAXMAG | Πολιτισμός, Τέχνες, Διασκέδαση, Ομορφιά

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Είναι άραγε αιώνια η αναγκαιότητα της φιλοσοφίας; Υπάρχει ακόμη στις ζωές μας; Θα έπρεπε ή αποτελεί μια παρωχημένη επιστήμη; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα τα οποία θα αναπτυχθούν στο παρακάτω άρθρο.

Αρκετά συχνά ακούγεται πως η φιλοσοφία είναι άχρηστη. Δεν μας βοηθά πουθενά πρακτικά,δεν δίνει λεφτά και εργασία και είναι κάτι που ανήκει στο παρελθόν. Είναι έτσι ή μήπως όχι;

Τι είναι όμως η φιλοσοφία;

Έχουν δοθεί αρκετοί ορισμοί για τη φιλοσοφία. Η πιο απλή και βαθιά εξήγηση είναι του Πυθαγόρα, ο οποίος υποστήριζε ότι ο ίδιος δεν ήταν ένας σοφός, αλλά μονάχα ένας εραστής της Σοφίας δηλαδή, ένας "φιλόσοφος".

Πιο συγκεκριμένα, είναι η αγάπη για εκείνη τη Σοφία που νικάει τους ανθρώπους, που ανοίγει τα μάτια στον κόσμο, που τον βγάζει από μία εγωιστική απομόνωση, και είναι αυτή που τον κάνει να είναι με υγιή τρόπο ανήσυχος στην αναζήτηση κάποιων χρήσιμων αληθειών για την ύπαρξή του.

Πειρώ τω μεν σώματι είναι φιλόπονος, τη δε ψυχή φιλόσοφος.

-

Να προσπαθείς να είσαι φιλόπονος όσον αφορά το σώμα και φιλόσοφος όσον αφορά την ψυχή.

Ισοκράτης, 436-338 π.Χ., Αθηναίος ρήτορας

Η φιλοσοφία μας βοηθά και πρακτικά, παρόλο που πολλοί ισχυρίζονται το αντίθετο και προσπαθούν να παρασύρουν και ολόκληρη τη μάζα στο δικό τους σκεπτικό.

Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους έχουν κατά καιρούς απασχολήσει το νου τους με διάφορα ερωτήματα σχετικά με τη ζωή και τον κόσμο. Από την παιδική ακόμα ηλικία μας δημιουργούνται διάφορες απορίες σχετικά με τη γέννηση και το θάνατο, την ιδέα και την ύπαρξη του Θεού, τη δημιουργία του κόσμου, τις αρρώστιες και τα γηρατειά κ.τ.λ.

Όλες αυτές τις φορές θα χρειαστεί η Φιλοσοφία για να μας βοηθήσει να μην ζούμε μέσα στις αμφιβολίες, την αγωνία και την απελπισία. Η φιλοσοφία μπορεί να μας δώσει απαντήσεις και λύσεις εκεί που εμείς οι άνθρωποι αδυνατούμε.

Η Φιλοσοφία με έναν μαγικό τρόπο μας βάζει στο δρόμο της γνώσης.Μας χρησιμεύει για να ξεκαθαρίσουμε κάποιες αβεβαιότητες, για να χρησιμοποιήσουμε το δικό μας νου, για να θέσουμε στον εαυτό μας όχι μόνο ερωτήσεις, αλλά και να πάρουμε απαντήσεις.

Η Φιλοσοφία είναι τρόπος ζωής. Μας βοηθάει να ζούμε.

Με τη Φιλοσοφία μπορούμε να αιτιολογήσουμε τη Ζωή και όχι να αφηνόμαστε να παρασυρθούμε από αυτή. Μας βοηθάει να αξιολογούμε όλα τα ζωντανά όντα και όχι μόνο τα ανθρώπινα. Χρησιμεύει για να ανακαλύπτουμε τον ουρανό και τη γη, για να δούμε γύρω γύρω, για να αισθανθούμε, για να σκεφτούμε.

Για να είμαστε φιλόσοφοι συνειδητοί των ερωτήσεων που οδεύουν προς μία βαθμιαία κατανόηση της Αλήθειας. Δεν θα πληρωθούμε γι' αυτό. Δεν θα κερδίσουμε τα προς το ζην φιλοσοφώντας, αλλά θα κερδίσουμε το να ξέρουμε να ζούμε και θα είμαστε αρκετά πλήρεις με την ίδια τη δική μας εσωτερική σιγουριά και αυτοπεποίθηση.Θα είμαστε ενεργοί άνθρωποι και πολίτες, όχι παθητικοί αποδέκτες λανθασμένων καταστάσεων και θεωριών.

Επιπλέον, η φιλοσοφική δραστηριότητα μας ωθεί να βιώσουμε τη χαρά της διανόησης και έτσι να βγούμε από την ρουτίνα της καθημερινότητας μας και να δούμε τα πράγματα με μεγαλύτερη αντικειμενικότητα. Σε αυτό το σημείο,φαίνεται ακόμη μια φορά η πρακτική χρησιμότητα της φιλοσοφίας, καθώς συμβάλει στην προσωπική ανάπτυξη του ατόμου και στην κοινωνική πρόοδο.

Επιπρόσθετα, σχετικά με την προσωπική μας ζωή έχει διαπιστωθεί, ότι είναι χρήσιμη η φιλοσοφία. Διότι, μπορεί να μας βοηθήσει να σκεφτούμε συστηματικά και ορθολογικά, κάποιο πρόβλημα, με αποτέλεσμα η ορθή αντιμετώπιση του να οδηγήσει και στην καλύτερη δυνατή λύση.

Ποιοι χρειάζονται τη φιλοσοφία;

Η Φιλοσοφία, ως τρόπος ζωής, ως αναζήτηση της γνώσης, είναι για όλους και σε όλους χρειάζεται αυτή η δυνατότητα να αναρωτηθούν ελεύθερα πάνω στις διάφορες όψεις του όντος και του κόσμου.

Έχουμε ανάγκη περισσότερη φιλοσοφία στη ζωή μας. Πρακτικά και θεωρητικά. Για έναν καλύτερο κόσμο για έναν καλύτερο εαυτό μας.
ΠΗΓΕΣ:
ΑΥΓΕΛΗ Ν., Εισαγωγή στη Φιλοσοφία, εκδ. Κώδικας, Θεσσαλονίκη 1998.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Λαμπρινή Νικούδη

# data[].attributes.attachment_link.title
Η αιώνια αναγκαιότητα της φιλοσοφίας | Φιλοσοφία

# data[].attributes.attachment_link.description
Είναι άραγε αιώνια η αναγκαιότητα της φιλοσοφίας; Υπάρχει ακόμη στις ζωές μας; Θα έπρεπε ή αποτελεί μια παρωχημένη επιστήμη; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα τα οποία θα αναπτυχθούν στο παρακάτω άρθρο. Αρκετά συχνά ακούγεται πως η φιλοσοφία είναι άχρηστη. Δεν μας βοηθά πουθενά πρακτικά,δεν δίνει λεφτά και εργασία και είναι κάτι που ανήκει στο παρελθόν.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"...έτσι και η φιλοσοφία είναιη εποχή της, συνειλημμένημέσα σε διανοήματα"

"Η φιλοσοφία, ως διακρίβωση του ελλόγου, αποτελεί ακριβώς σύλληψη του παρόντος και πραγματικού και όχι κατασκευή ενός Επέκεινα".

Υπάρχει µια παρεξήγηση όσον αφορά τη φιλοσοφία, που επανέρχεται περιοδικά ανά τους αιώνες και φαίνεται πως δεν θα ξεπεραστεί εύκολα. Αυτή η παρεξήγηση αναφέρεται στο περιεχόμενο της φιλοσοφίας, αφού αυτό δεν προκύπτει με τον ίδιο τρόπο όπως σε άλλες επιστήμες, πιο προσιτές στην κατανόηση των ανθρώπων. Για παράδειγμα, το αντικείμενο της φυσικής επιστήμης προκύπτει από τη μελέτη του φυσικού περιβάλλοντος, από την παρατήρηση των φαινομένων και την εξέταση της ύλης. Ποιος θα αμφισβητήσει πως το αντικείμενο της γεωπονίας σχετίζεται με την καλλιέργεια της γης ή πως η δασολογία μελετά τα δάση; Ομως, το αντικείμενο της φιλοσοφίας έχει την ιδιαιτερότητα να μην προκύπτει εξωτερικά, αλλά εσωτερικά, στη βάση της νόησης, με αποτέλεσμα να μπλέκει με άλλες εκφάνσεις του πνεύματος, της συνείδησης, της εμπειρίας, των συναισθημάτων, και να μοιάζει σε πολλούς σαν κάθε τι αφηρημένο ή θεωρητικό να είναι και φιλοσοφικό, καθώς "τη θέση των αποδείξεων καταλαμβάνουν διαβεβαιώσεις [ή] αφηγήσεις περί γεγονότων" υποβιβάζοντας τον φιλοσοφικό λόγο στη διατύπωση γνώμης, πεποίθησης, δοξασίας.

Γράφει ο Χέγκελ: "Τούτη η επιστήμη [η φιλοσοφία] γνωρίζει συχνά την περιφρόνηση ακόμη και από όσους δεν έχουν καταβάλει καμία προσπάθεια γι' αυτήν, αλλά φαντάζονται ότι κατανοούν οίκοθεν πώς έχουν τα πράγματα με τη φιλοσοφία και ότι [...] είναι ικανοί να φιλοσοφούν και να την κρίνουν. Για τις άλλες επιστήμες γίνεται δεκτό ότι πρέπει κανείς να τις έχει σπουδάσει για να τις γνωρίσει, και ότι μόνο δυνάμει μιας τέτοιας γνώσης δικαιούται να τις κρίνει. [...] Μόνο για το φιλοσοφείν δεν θεωρείται απαραίτητη μια τέτοια σπουδή, μελέτη και προσπάθεια".

Στους Προλόγους και τις Εισαγωγές των έργων τού Χέγκελ, που μας παρουσιάζει στον τόμο αυτό ο αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Παναγιώτης Θανασάς, ο Χέγκελ ασχολείται επισταμένα και επανειλημμένα με τη μορφή, το περιεχόμενο και τη μέθοδο της φιλοσοφίας, της γνώσης της αλήθειας, της φιλοσοφικής επιστήμης -όπως προτιμάει να την αποκαλεί-, τη σχέση της με τη διάνοια, με άλλες επιστήμες, με τη λογική, με τη θρησκεία, με τον συναισθηματικό λόγο, αλλά και με την ευγλωττία ή την πνευματική ρηχότητα που επαίρονται πως στην πραγματικότητα είναι φιλοσοφικές. Ο Χέγκελ σημειώνει κατά διαστήματα -και o καθηγητής Θανασάς το επισημαίνει σε διάφορα σημεία των σχολίων του- πως η φιλοσοφία όσο και ο φιλόσοφος βρίσκονται εντός του χρόνου, εντός της ιστορικής συγκυρίας, χωρίς να περιορίζονται από αυτή, και σχετίζονται ουσιαστικά και άμεσα με την ενεργό πραγματικότητα.

Με τα λόγια του Χέγκελ: "H φιλοσοφία, ως διακρίβωση του ελλόγου, αποτελεί ακριβώς σύλληψη του παρόντος και πραγματικού και όχι κατασκευή ενός Επέκεινα, το οποίο Κύριος οίδε πού θα βρισκόταν· ή μάλλον ενός Επέκεινα για το οποίο πράγματι θα μπορούσε κανείς να πει πού βρίσκεται: στην πλάνη μιας μονομερούς, κενής επιχειρηματολογίας".

Και με τα λόγια του καθηγητή Θανασά: "Eπισημαίνεται ότι και όταν τα όποια "ιδεώδη" στρέφονται "απέναντι" στην πραγματικότητα, εξακολουθούν εντέλει να παραμένουν άρρηκτα εξαρτημένα από αυτήν· η προσπάθειά τους να την υπερβούν είναι τόσο αποτελεσματική όσο και μια απόπειρα να αποχωριστεί κανείς τη σκιά του. Σε μια avant la letter αντιστροφή της ενδέκατης μαρξικής "Θέσης για τον Φόυερμπαχ", ο Χέγκελ επιμένει ότι η φιλοσοφία δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, αλλά μόνο να τον κατανοήσει".

Με την απόθεση της φιλοσοφίας στην εποχή της και στη σύνδεσή της με την ενεργό πραγματικότητα, η δυνατότητα του ιδεατού αλλά και του δέοντος απομακρύνεται και ξεθωριάζει. Κάθε πρόταση για τον τρόπο που θα έπρεπε να είναι τα πράγματα, κάθε προτροπή για ιδεώδεις τροποποιήσεις, μεταρρυθμίσεις και αλλαγές αποκτά τον χαρακτήρα της γνώμης ή της εικασίας και δεν αφορά την επιστήμη της αλήθειας. "Αυτό που διδάσκει η έννοια, και που με τρόπο αναγκαίο δείχνει και η ιστορία, είναι ότι μόνο με την ωρίμαση της πραγματικότητας εμφανίζεται το ιδεατό απέναντι στο πραγματικό και, συλλαμβάνοντας την υπόσταση αυτού του ίδιου κόσμου, τον οικοδομεί για τον εαυτό του με τη μορφή ενός νοητικού βασιλείου". Είναι και ο Χέγκελ, αυτός ο σπουδαίος Γερμανός φιλόσοφος, τέκνο της εποχής του, όπως διαφαίνεται μέσα από τους Προλόγους κυρίως των έργων του, καθώς αφήνεται σε μια πιο ελεύθερη γραφή, εξωτερική της φιλοσοφίας, όπου εξετάζει και παρουσιάζει με τρόπο προσιτό τη σκέψη του. Στους Προλόγους και τις Εισαγωγές έχει τον χώρο να σχολιάσει, να κριτικάρει και να πάρει θέση σε όσα συμβαίνουν στους κύκλους της εποχής, να απαντήσει σε επικρίσεις που έχει δεχτεί και να αποσαφηνίσει σημεία του έργου του που ίσως να είναι πιο δυσνόητα ή δύσκολα. Το βιβλίο "Πρόλογοι και Εισαγωγές", εκτός των κειμένων του Χέγκελ περιλαμβάνει και έναν εκτενέστατο ερμηνευτικό σχολιασμό. Ο Παναγιώτης Θανασάς συνομιλεί με το κείμενο, αναλύοντας το περιεχόμενο της κάθε παραγράφου, προσφέροντας μια εικόνα της εποχής, των θεωρητικών διασυνδέσεων και των φιλοσοφικών προεκτάσεων. Ετσι, ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει το κείμενο σε πολλά επίπεδα ή να επιλέξει να αναμετρηθεί με τον Χέγκελ, κρυφοκοιτάζοντας πού και πού τις κατευθυντήριες γραμμές του μεταφραστή.

Ας ακολουθήσουμε, λοιπόν, μαζί με τον μεταφραστή και σχολιαστή του τόμου, την παραίνεση του Χέγκελ: "Οποιος αναζητεί μια βασιλική οδό προς την επιστήμη, δεν θα βρει κάτι πιο άνετο από το να εμπιστεύεται τον υγιή κοινό νου και (συμβαδίζοντας εξάλλου με την εποχή και με τη φιλοσοφία) να διαβάζει κριτικές φιλοσοφικών έργων, ιδίως δε τους προλόγους και τις πρώτες παραγράφους τους· διότι οι πρώτες παράγραφοι παρέχουν τις γενικές αρχές από τις οποίες εξαρτώνται όλα, ενώ οι πρόλογοι, πέραν των εξιστορητικών αναφορών [που συνήθως κάνουν], παρέχουν και την αποτίμηση, η οποία μάλιστα υπερβαίνει το αποτιμώμενο".

Τόσο η φιλοσοφία όσο και ο φιλόσοφος βρίσκονται εντός του χρόνου, εντός της ιστορικής συγκυρίας, χωρίς να περιορίζονται από αυτήν.

# data[].attributes.attachment_link.title
"Η φιλοσοφία δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο..."

# data[].attributes.attachment_link.description
"...έτσι και η φιλοσοφία είναιη εποχή της, συνειλημμένημέσα σε διανοήματα" "Η φιλοσοφία, ως διακρίβωση του ελλόγου, αποτελεί ακριβώς σύλληψη του παρόντος και πραγματικού και όχι κατασκευή ενός Επέκεινα". Υπάρχει µια παρεξήγηση όσον αφορά τη φιλοσοφία, που επανέρχεται περιοδικά ανά τους αιώνες και φαίνεται πως δεν θα ξεπεραστεί εύκολα.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Οτι η κούρσα της προόδου δεν οδήγησε σε έναν καλύτερο κόσμο, είναι βέβαιο. H πρόοδος ταυτίστηκε με το κυνήγι του κέρδους και την υποταγή της πολιτικής στις ανάγκες της οικονομίας, και έχασε τον αρχικό της προορισμό: την εξάλειψη των αποστάσεων και την κοινωνική δικαιοσύνη. Οι ελίτ διαχείρισης των παγκόσμιων πραγμάτων μεγέθυναν την κοινωνική αδικία και οδήγησαν την ανθρωπότητα σε ένα πολύ ολισθηρό μονοπάτι με την άγρια και ακόρεστη εξάντληση του φυσικού πλούτου, την άνευ ορίων ανάπτυξη.

Πρόοδος -με την ιστορική έννοια- έπαψε να συντελείται από καιρό: τεκμήριο, η εκπτώχευση των τριών τετάρτων του παγκόσμιου πληθυσμού. Πλήθος τα σκλαβοπάζαρα του κόσμου. Ανατριχιαστικές οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ζουν εκατομμύρια άνθρωποι. Τόσο το αίμα, ο πόνος, η εξαθλίωση, που δεν συγκινούν πλέον πολλούς. O πιο ασθενής κρίκος στη νυσταλέα αδιαφορία μας, τα παιδιά, που δεν θα φάνε σοκολάτες, αλλά δουλεύουν για την παραγωγή τους, δεν θα παίξουν με παιχνίδια, αλλά κατασκευάζονται από τα χέρια τους, παιδιά που δουλεύουν έγκλειστα σε φάρμες, βιομηχανίες, οίκους ανοχής...

Τριακόσια εκατομμύρια παιδιά δουλεύουν υπό άθλιες συνθήκες. Τα 186 εκατ., από αυτά, σε ορυχεία, χημικές βιομηχανίες, μονάδες εντατικής γεωργίας με υπερχρήση φυτοφαρμάκων...

Αντί να παίζουν, να γελούν, να μαθαίνουν γράμματα, ιδρωκοπούν νυχθημερόν κλειδωμένα σε αχούρια, με ελάχιστο φαγητό, καμία περίθαλψη, αληθινοί σκλάβοι (1,2 εκατ. παιδιά τον χρόνο πουλιούνται ή παραχωρούνται έναντι χρέους από τους γονείς τους σε εργοδότες ή κυκλώματα). Κάθε χρόνο γενιούνται περί τα 130 εκατ. παιδιά. Από αυτά, τα 11 εκατ. θα πεθάνουν από πείνα και αρρώστειες, ενώ άλλα 50 εκατ. δεν θα δηλωθούν και θα απορροφηθούν πάραυτα από γαιοκτήμονες και κυκλώματα σεξουαλικής και άλλης εκμετάλλευσης.

"Ματοβαμμένα" χαρακτήρισε προ ημερών Καναδός κοινωνιολόγος τα παιχνίδια που κατακλύζουν αυτές τις ημέρες τις δυτικές αγορές. Πλέον ακραίο παράδειγμα η Κίνα (για τη μαζικότητα της εκμετάλλευσης). Ως γνωστόν, το 55% της παγκόσμιας παραγωγής παιχνιδιών είναι κινεζικά. Κατά την περίοδο αιχμής στην Κίνα πάνω από τρία εκατ. παιδιά μέχρι 14 ετών ζουν κλειδωμένα σε 2.800 εργοστάσια, όπου δουλεύουν το λιγότερο 16 ώρες την ημέρα (από τις 8 το πρωί μέχρι τα μεσάνυχτα, ή και τις δύο, τρεις το πρωί), εφτά μέρες την εβδομάδα για δυο-τρεις συνεχείς μήνες. Αν δεν είναι όσο παραγωγικά επιβάλλεται, αν φύγουν μια νύχτα από το εργοστάσιο, αν αργήσουν στην τουαλέτα πάνω από πέντε λεπτά κ.λπ., τους αφαιρούν μεροκάματα. H ατμόσφαιρα είναι βαριά, γεμάτη ίνες, ρύπους από χημικά και συνθετικά υλικά (τα παιδάκια ανακατεύουν με γυμνά χέρια τα συστατικά και τις μπογιές των πλαστικών παιχνιδιών που έχουν ενοχοποιηθεί στη Δύση για καρκινογένεση). Πολύ συχνά εκδηλώνονται φωτιές στα εργοστάσια και μικρά παιδάκια καίγονται. Περισσότερο αφανείς είναι οι θάνατοι από λευχαιμία, ασθένειες των πνευμόνων, του συκωτιού, των νεφρών.

"Κτήματα" των αφεντικών στην πιο τρυφερή ηλικία τους. Πριν από λίγο καιρό ένα 13χρονο αγόρι τραυμάτισε σοβαρά το χέρι του σε μηχάνημα εργοστασίου παιχνιδιών. Το πήγαν στο νοσοκομείο. Μαζί και ο διευθυντής της μονάδας. "Μπορώ να σώσω το χέρι του παιδιού", είπε ο γιατρός. "Αν το κόψεις θα κοστίσει λιγότερο;" ρώτησε ο διευθυντής. "Ναι", απάντησε ο γιατρός. "Τότε, κόψ' το!".

# data[].attributes.attachment_link.title
Πίσω από το λούστρο

# data[].attributes.attachment_link.description
Οτι η κούρσα της προόδου δεν οδήγησε σε έναν καλύτερο κόσμο, είναι βέβαιο. H πρόοδος ταυτίστηκε με το κυνήγι του κέρδους και την υποταγή της πολιτικής στις ανάγκες της οικονομίας, και έχασε τον αρχικό της προορισμό: την εξάλειψη των αποστάσεων και την κοινωνική δικαιοσύνη. Οι ελίτ διαχείρισης των παγκόσμιων πραγμάτων μεγέθυναν την κοινωνική αδικία και [...]

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου τουβιβλίου, ο διακεκριμένος επιστήμονας κβαντινής φυσικής Στέφανος Τραχανάς*, μίλησε στον 9,80 Ο Στέφανος Τραχανάς είναι κορυφαίος Έλληναςκβαντικός φυσικός, διδάσκει, κβαντική φυσική και διαφορικές εξισώσεις στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης,είναι ιδρυτής των διαδικτυακών Πανεπιστημιακών μαθημάτων του "Mathesis", διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης (από το 1984 έως το 2013), και καταξιωμένος συγγραφέας πανεπιστημιακών βιβλίων. Συνέντευξη: Σταύρος Ρακιντζής Στο βιβλίο σας "Ο Κύκλος, Επιστήμη και Δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς" βάζετε ένα πολύ βασικό ερώτημα, "πως συμβαίνει σε μία εποχή υποτιθέμενου θριάμβου της επιστήμης, ένας διαρκώς μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων να παραδίδεται χωρίς αντίσταση στις πιο ακραίες μάλιστα μορφές ανορθολογισμού και ψευδοεπιστήμης. Δυστυχώς, τα τελευταία χρόνια με την οικονομική αλλά και την υγειονομική κρίση, διαπιστώνουμε ότι αυτό το φαινόμενο συνεχώς κερδίζει έδαφος. Υπάρχει σαφέστατη απάντηση σε αυτό; fm Άρα σχετίζετε την πολιτική με την επιστήμη. Δηλαδή μιλάμε για εκείνη την εποχή, για μία επίθεση την οποία δέχθηκαν τα προτάγματα του διαφωτισμού, του ορθολογισμού, όπως και οι κοινοβουλευτικές δημοκρατίες; Κάτι ανάλογο γίνεται και τώρα; Είναι και λόγω ότι ζούμε σε καιρούς ανασφάλειας και κρίσεων; , καθώς στην εποχή του διαδικτύου έχει διαπιστωθεί ότι κερδίζουν έδαφος οι ιδέες της παραεπιστήμης των ψευδοεπιστημών και της συνωμοσιολογίας, κάτι που αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο και προβληματίζει έντονα. Οιψευδοεπιστήμες άνθισαν την εποχή που κυριαρχούσε το ναζιστικό καθεστώς στη Γερμανία.
Διαπιστώνουμε ότι η ψευδοεπιστήμη, η συνωμοσιολογία και ο ανορθολογισμός πάντα υπήρχαν σε όλες τις κοινωνίες ακόμα και στην Αρχαία Ελλάδα, αλλά σημειώνει έξαρση στην εποχή μας, όπως σημείωσε μεγάλη έξαρση και στο μεσοπόλεμο και για αυτό το συνδέω αυτό το τσουνάμι του ανορθολογισμού στο οποίο ζούμε και τις ψευδοεπιστήμες. Το θεωρώ ένα πρώιμο σημάδι ανησυχητικό για τις ικανότητες των δημοκρατικών κοινωνιών να διαχειριστούν τα μεγάλα προβλήματα τα οποία έχουν μπροστά τους και αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο έγραψα το βιβλίο αυτό και παραπέμπω στους ανήσυχους καιρούς. Ζούμε σε ανήσυχους πράγματι καιρούς, πολύ ανάλογους δυστυχώς με αυτούς που υπήρχαν πριν την άνοδο των ναζί στο Μεσοπόλεμο. Οι καιροί αυτοί μπορεί να εγκυμονούν κάτι πολύ ελπιδοφόρο, πολύ καλύτερο, μπορεί να γεννήσουν όμως και το τέρας. Η δική μας προσπάθεια είναι να αληθεύσει το καλύτερο και το ελπιδοφόρο.
Επίθεση στην επιστήμη άρα επίθεση και στην Δημοκρατία ή στο κοινοβουλευτικό σύστημα;
Η ανασφάλεια ακριβώς είναι ένα χαρακτηριστικό των συνθηκών υπό τις οποίες αναδύεται και φουσκώνει αυτό το κύμα του ανορθολογισμού, όταν οι άνθρωποι ανησυχούν για ένα μέλλον που δεν το καταλαβαίνουν, για απώλεια καταστάσεων και πραγμάτων που τα θεωρούσαν κεκτημένα. Τότε πράγματι η ανησυχία και ο φόβος για ένα κόσμο που παύουμε να τον καταλαβαίνουμε, δίνει δυστυχώς λαβή σε εκείνους που θέλουν να τροφοδοτούν αυτόν τον ανήσυχο κόσμο.Τον κόσμο που ανησυχεί, με διάφορες συνωμοσιολογικές θεωρίες οι οποίες ερμηνεύουν υποτίθεται έναν κόσμο που δεν τον καταλαβαίνουμε και σε αυτές τις συνθήκες της ανησυχίας και του φόβου είναι που εμφανίζονται και οι χιτλερίσκοι, οι οποίοι θα σου δείξουν τον εχθρό ο όποιος φταίει για όλα.
Θα αναρωτηθεί κάποιος, πώς είναι δυνατόν σήμερα με το διαδίκτυο που η πληροφορία τρέχει με την εξέλιξη των επιστημών, με την πρόοδο του εκπαιδευτικού συστήματος και τη μεγαλύτερη πρόσβαση σε αυτό, να υπάρχουν άνθρωποι και πολλοί, που πιστεύουν για παράδειγμα και το υποστηρίζουν ότι η γη είναι επίπεδη ή ότι μέσα στα εμβόλια υπήρχαν μέσα τσιπάκια και οτιδήποτε άλλο μπορεί να φανταστεί κανείς.
Μάλιστα, ο ίδιος ο Χίτλερ και ο αρχηγός των SS ο Χίμλερ ήταν θαυμαστές μιας θεωρίας που είχε προτείνει κάποιος μηχανικός και έλεγε ότι όλο το σύμπαν ξεκίνησε από τον πάγο, που ο πάγος συμβόλιζε την καθαρότητα της γερμανικής φυλής. Ακόμα και στην κορυφή είχεέκφραση οι ψευδοεπιστημονικές θεωρίες. Υπήρχε ένα είδος επίσημης κοσμολογίας στους ναζί.
Το ότι το διαδίκτυο επιτρέπει στον καθένα να αναπτύξει οποιαδήποτε θεωρία έχει στο νου του, αυτό έχει συμβάλει στην ανάπτυξη του ανορθολογισμού, δηλαδή κάποιοι χρησιμοποίησαν την ίδια την τεχνολογία εναντίον της επιστήμης;
Ακριβώς αυτό. Το ακόμα πιο ανησυχητικό είναι ότι κορυφαίοι φιλόσοφοι τότε και αντίστοιχοι σήμερα, όχι τόσο κορυφαίοι, όπως στο Μεσοπόλεμο ο Σπένγκλερ που είχε γράψει ένα βιβλίο το οποίο ήταν υποχρεωτικό ανάγνωσμα για όλους, "Η παρακμή της Δύσης" και ο μεγάλος φιλόσοφος ο Χάιντεγκερ, μισούσαν το διαφωτισμό, ο οποίος γεννήθηκε από την αισιοδοξία που έδωσε η επιστημονική Επανάσταση του Γαλιλαίου και του Νεύτωνα, στην ικανότητα του ανθρώπου, του είδους μας, να καταλαβαίνει τον κόσμο και καταλαβαίνοντάς τον να τον αλλάζει, βασιζόμενος στην εμπειρία, στο πείραμα και στον ορθό λόγο και όχι σε αλήθειες εξ αποκαλύψεως. Για αυτό λειτούργησε η επιστήμη ως μία δύναμη Δημοκρατίας. Ο Διαφωτισμός ήταν ένα πνευματικό και πολιτικό κίνημα που ξεκίνησε από αυτήν την αισιοδοξία για την ικανότητα του ανθρώπου, που ενέπνευσε η επιστήμη και έτσι σιγά-σιγά εκδημοκρατίστηκαν τα θεοκρατικά καθεστώτα που υπήρχαν τότε. Άρα οι ολοκληρωτισμοί του 20ού αιώνα όπως ο ναζισμός μισούν το διαφωτισμό γιατί τον συνδέουν με τη δημοκρατία. Η εχθρότητα προς το διαφωτισμό άρα και προς την επιστήμη που εξέφρασαν οι φιλόσοφοι όπως ο Χάιντεγκερ και ο Σπένγκλερ είναι εχθρότητα προς την ίδια τη δημοκρατία.
Κάποτε λέγαμε για τις σχέσεις της επιστήμης και της εκκλησίας και πού φτάνουν τα όρια της γνώσης. Μιλάμε από την εποχή του Μεσαίωνα. Αυτά έχουν ξεκαθαρίσει σήμερα και για το ρόλο της εκκλησίας;
Και καλά ο απλός άνθρωπος ακούει διάφορες τέτοιες τρέλες και κάποιοι τις αποδέχονται, αλλά υπάρχουν καθηγητές σε μεγάλα πανεπιστήμια φιλοσοφίας, που έχουν πολύ μεγάλη απήχηση, οι οποίοι λένε ότι η επιστήμη δεν είναι καλύτερη από τη μαγεία. Η κβαντομηχανική δεν είναι καλύτερη από τη μαγεία, ο Γαλιλαίος δεν ήταν καλύτερος από τον Αριστοτέλη και μάλιστα λένε ότι η θρησκεία συνδέεται με το Δυτικό κόσμο, δεν είναι μία αντικειμενική αλήθεια για τον κόσμο, δεν είναι η δαρβινική θεωρία καλύτερη από τη θεωρία της Γένεσης που έχει η Βίβλος ή οι αντίστοιχες θεωρίες που έχουν οι κοσμογονικοί μύθοι διαφόρων άλλων πολιτισμών. Όταν ακριβώς έχουμε τέτοια -σε κορυφαία πανεπιστήμια- να εκφέρεται ένας σκοταδισμός και μάλιστα να συμμαχούν αυτοί οι φιλόσοφοι με το πιο σκοταδιστικό που έχουν σήμερα οι ΗΠΑ, που είναι οι Ευαγγελιστές κυρίως στις νότιες Πολιτείες, οι οποίοι προσπαθούν να βάλουν στη Γένεση, τον ευφυή σχεδιασμό.Έτσι λέγεται μία αυτοσχέδια θεωρία. Ότι, δηλαδή χρειάζεται ένας ευφυής νους για να παραχθεί αυτή η πολυπλοκότητα της ζωής και ότι ο Δαρβίνος δεν είναι σωστός και βλέπουμε να συμμαχούν πανεπιστημιακοί φιλόσοφοι σε δίκες, διότι το Αμερικανικό Σύνταγμα απαγορεύει την ανάμειξη της θρησκείας.Είναι από τα κορυφαία επιτεύγματα του διαφωτισμού το Αμερικανικό Σύνταγμα, για να μπουν στα σχολεία τα θρησκευτικά αντί της επιστήμης.
Να παρατηρήσουμε και το εξής. Στη δική σας επιστήμη, την κβαντομηχανική, η οποία έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον αυτών των ψευδοεπιστημόνων. Ότι δηλαδή η κβαντομηχανική έχει μυστικά τα οποία ξεκλειδώνουν μυστήρια της ζωής, τα οποία δεν μπορούμε να φανταστούμε. Γιατί γίνεται αυτό και προκαλεί το ενδιαφέρον όλων εκείνων που θέλουν να αναπτύξουν μία ψευδοθεωρία;
Βέβαια. Τα τεχνολογικά επιτεύγματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για το καλύτερο. Για το διαδίκτυο εγώ είμαι ευγνώμων γράφοντας αυτό το βιβλίο, να μπορείς να βρεις το πιο απίθανο πρωτότυπο ντοκουμέντο μέσω του διαδικτύου, χωρίς να βγεις από το γραφείο σου, χωρίς να τρέχεις τον κόσμο σε διάφορες βιβλιοθήκες για να τα βρεις. Θα ήθελα χίλια χρόνια για να το έγραφα αυτό το βιβλίο. Το ίδιο το διαδίκτυο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όργανο σκοταδισμού. Οι άνθρωποι ακούνε διάφορους γκουρού του διαδικτύου που κερδίζουν, με ένα σωρό προϊόντα, με διάφορα ματζούνια εναλλακτικών υποτίθεται θεραπειών και πολλοί άνθρωποι εκτίθενται σε αυτό, δεν ακούνε τίποτε άλλο. Σε αυτό φταίμε και εμείς οι επιστήμονες που δεν βγαίνουμε να ακούσει και ο πολίτης ο οποίος εκτίθεται σε αυτό το πνευματικό καυσαέριο - επιτρέψτε μου να το πω έτσι. Πράγματι λοιπόν το διαδίκτυο είναι μέρος του προβλήματος, μπορεί όμως να είναι και μέρος της λύσης.
Αντίδοτο σε όλα αυτά αποτελεί το mathesis, τα δωρεάν διαδικτυακά μαθήματα για όλους, από τις Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης.Πείτε μας περισσότερα.
Έχουν ξεκαθαρίσει, τουλάχιστον εγώ στον τρόπο που το αντιλαμβάνομαι, η ανάγκη των ανθρώπων να θρησκεύονται είναι τόσο παλιά και ικανοποιούν μία βαθιά ψυχολογική ανάγκη, αλλά δεν αποδεικνύεται όμως τίποτα.Δηλαδή, μπορεί να αποδείξει κάποιος ότι ο δικός του Θεός είναι πιο αληθής από το Θεό του άλλου; Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη. Η έννοια του Θεού δεν υπόκειται σε πειραματικό έλεγχο, δεν είναι επομένως θέμα της επιστήμης αυτό. Όμως δυστυχώς είναι και το θέμα με τις θρησκείες, γιατί οι θρησκείες σφάζονται. Ενώ στην επιστήμη και στην κοσμική κοινωνία του διαφωτισμού πρέπει να επιχειρηματολογούν με βάση γεγονότων. Όταν εγώ πιστεύω ας πούμε σε μία άποψη για ένα κοινωνικό ζήτημα και εσείς πιστεύετε στην αντίθετη, πώς θα συζητήσουμε, με βάση τα γεγονότα, με την επιστημονική μέθοδο και με λογικά επιχειρήματα.
Κάνει την επιστήμη διασκέδαση.
Ωραία ερώτηση. Ο λόγος είναι ότι επειδή η κβαντομηχανική ανακαλύφθηκε όταν φτάσαμε στο επίπεδο των ατόμων και διαπιστώσαμε ότι οι νόμοι που διέπουν τα θεμελιώδη συστατικά του κόσμου που είναι τα άτομα, αυτά που ονειρεύτηκαν οι Έλληνες ατομιστές, είναι τελείως διαφορετική με τους νόμους που έχουμε συνηθίσει, τους φυσικούς νόμους στο μακρόκοσμο, τον κόσμο της εμπειρίας μας. Επειδή λοιπόν έχουν κάτι το πολύ εξωτικό, άρα, όλα μπορούν να συμβούν σύμφωνα με τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν την κβαντομηχανική για να βάζουν ένα επιστημονικό τάχα περιτύλιγμα στις φαντασιώσεις τους. Αυτό διαδόθηκε πάρα πολύ στις ΗΠΑ με το λεγόμενο "κίνημα του NewAge", της Νέας Εποχής, το οποίο τι είναι, ένα μίγμα ανατολικού μυστικισμού, ότι με τη δύναμη του πνεύματός σου μπορείς να θεραπευτείς ακόμα και από τον καρκίνο, συν μία μυστικιστική εκδοχή της κβαντομηχανικής, ώστε να ακούγεται επιστημονικό. Χρησιμεύει η κβαντομηχανική ως επιστημονικό περιτύλιγμα και μπορεί να ακούσετε για κβαντική αστρολογία, κβαντικό ταρώ, κβαντική ψυχολογία.

Γίνονται μαθήματα από τους καλύτερους πανεπιστημιακούς καθηγητές από όλη την Ελλάδα, είναι δωρεάν η παρακολούθηση τους, όποτε θέλει μπαίνει ο καθένας μέσα, συζητάνε μεταξύ τους οι πολίτεςκαι μόνο αν θέλει κάποιος τη βεβαίωση παρακολούθησης δίνει ένα ασήμαντο ποσό 20 ευρώ στο τέλος. Αυτή τη στιγμή υπάρχουν δύο υπέροχα μαθήματα, ένα ταξίδι στο σύμπαν, με ερώτημα αν είμαστε μόνοι, αν υπάρχει ζωή στο σύμπαν. Σχεδόν σίγουρα υπάρχει ζωή και στο πλανητικό μας σύστημα, μικροβιακή ζωή βέβαια, αλλά αναπτυγμένη μορφή ζωής, ευφυής ζωή, σίγουρα υπάρχει και αλλού και πραγματικά δύο νέοι συνάδελφοι από το φυσικό τμήμα η Βάσω Παυλίδη και ο Κώστας Τάσσης θα μας ξεναγήσουν σε ένα καταπληκτικό, επιστημονικό παραμύθι, για να δούμε αν πράγματι υπάρχουν αδέλφια μας εκεί έξω. Υπάρχει και ένα ωραίο μάθημα από τον κ. Πίσση που είναι καθηγητής στο Ρέθυμνο, για τον μεγάλο φιλόσοφο τον Kant, ο οποίος εκτιμούσε πολύ την επιστήμη και προβληματίστηκε πάνω στην επιστημονική μέθοδο για να αντλούμε έγκυρη γνώση για τον κόσμο. Αυτό είναι η επιστήμη. Βασίζεται στο πείραμα και στην εμπειρία και όχι αλήθειες από τον ουρανό. Όλα τα ελέγχουμε. Άρα είναι μία ιδανική περίοδος τώρα που ξεκίνησαν αυτή την εβδομάδα τα νέα μαθήματα.

Έχουμε μία τρομερά φιλομαθή Ελλάδα. Περίπου 80.000 επιτυχείς ολοκληρώσεις μαθημάτων. Είναι ένας τεράστιος αριθμός πενταπλάσιος αριθμός σε σύγκριση με τα ξένα ανά εκατομμύριο πληθυσμού. Μάλιστα, να σας πω ότι οι Έλληνες στα μαθήματα τα διαδικτυακά όπως του MIT είναι η πρώτη εθνικότητα στον κόσμο, όχι μόνο σε ποσοστό συμμετοχής ανά εκατομμύριο πληθυσμό, αλλά και τετραπλάσιο ποσοστό επιτυχίας να πηγαίνουν μέχρι το τέλος και είδαν ξαφνικά να γίνεται στη χώρα μας κάτι με την ίδια ποιότητα και καινούργια μαθήματα συνεχώς.

# data[].attributes.attachment_link.title
Στέφανος Τραχανάς: "Ζούμε σε ανήσυχους καιρούς"

# data[].attributes.attachment_link.description
"ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΕΙ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΣΚΟΤΑΔΙΣΜΟΥ"

# data[].attributes.headline
Άκου την Επιστήμη (Σ. Τραχανάς)

# data[].attributes.subject
Άκου την Επιστήμη (Σ. Τραχανάς)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
άκου την επιστήμη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
άκου την επιστήμη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
στέφανος τραχανάς

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
κβαντικός φυσικός

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ψευδοεπιστήμη

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
πανεπιστημιακεσ εκδοσεισ κρητησ

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
γιάννης πανταζόπουλος

# data[].attributes.attachment_link.title
Στέφανος Τραχανάς: "Η ζωή μας σε λίγα χρόνια θα παραταθεί στα 120 έτη" | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Μια συζήτηση για την ψευδοεπιστήμη, τη σκοτεινή πλευρά της βαρύτητας και το στοίχημα της αθανασίας με τον κορυφαίο Έλληνα κβαντικό φυσικό, συγγραφέα και ιδρυτικό μέλος των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, Στέφανο Τραχανά.

# data[].attributes.headline
Τεχνητή Νοημοσύνη

# data[].attributes.subject
Τεχνητή Νοημοσύνη

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) διεισδύει σε κάθε πτυχή της ζωής. Αναπτυσσόμενα και διαδιδόμενα με ραγδαίους ρυθμούς, τα συστήματα ΤΝ υποστηρίζουν, κατευθύνουν ή υποκαθιστούν την ανθρώπινη απόφαση σε κρίσιμες διαστάσεις της ύπαρξής μας, από τη διάγνωση μιας σοβαρής ασθένειας και τον σχεδιασμό του θεραπευτικού πρωτοκόλλου έως τους όρους λήψης (ή μη λήψης) ενός δανείου ή την πρόσκληση σε συνέντευξη για θέση εργασίας.

Η εξέλιξη αυτή, που - όπως καταδεικνύει η ραγδαία ανάπτυξη του ChatGPT - φαίνεται να είναι ταχύτερη από ό,τι οι ειδικοί είχαν προδιαγνώσει, έχει εκτενείς και σημαντικές επιπτώσεις. Ο παροξυσμός αισιοδοξίας για την ΤΝ συνοδεύεται από έντονους προβληματισμούς για τους όρους, τα όρια και τις επιπτώσεις της ανάθεσης ανθρώπινων δραστηριοτήτων σε τέτοια συστήματα.

Ενα σύστημα αξιολόγησης προσώπων (εργαζομένων, υποψηφίων δανειοληπτών κ.ά.) που βασίζεται σε αλγοριθμικό profiling είναι περισσότερο αξιόπιστο και αντικειμενικό από τον άνθρωπο; Ενας ψηφιακός δικαστής είναι περισσότερο αποτελεσματικός και "αδέκαστος" και εν τέλει πιο δίκαιος;

Εμπιστευόμαστε τον αλγόριθμο να διορθώσει τις πεπερασμένες ανθρώπινες ιδιότητες και ατέλειες, να αξιολογήσει τις αιτήσεις για κοινωνικά επιδόματα ή τη φορολογική δήλωση; Μας καθησυχάζει η "αντικειμενικότητα" ή μας ανησυχεί η "έλλειψη ενσυναίσθησης" και διακριτικής ικανότητας που - ακόμη - χαρακτηρίζει τέτοια συστήματα;

Κάθε τεχνολογία έχει υπάρξει πηγή αλλαγών αλλά και αβεβαιοτήτων και κινδύνων. Ωστόσο τα συστήματα ΤΝ χαρακτηρίζονται από πολυπλοκότητα, σχέση αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον και αυτονομία στη λειτουργία και στην εκμάθηση. Ο αδιαφανής, μη προβλέψιμος, συχνά μεροληπτικός, σύνθετος και ταχύτατα μεταβαλλόμενος χαρακτήρας των συστημάτων αυτών δεν είναι συμβιβάσιμος με τις απαιτήσεις για ασφάλεια δικαίου, διαφάνεια, εξηγησιμότητα, προστασία της ιδιωτικότητας, ίση και δίκαιη μεταχείριση.

Η χρήση ΤΝ μπορεί να ενισχύσει ή να οδηγήσει σε προκαταλήψεις και κοινωνικές διακρίσεις, παραβιάσεις της ιδιωτικότητας αλλά και άλλων δικαιωμάτων, όπως η πνευματική ιδιοκτησία. Διόλου αδικαιολόγητα πολλοί επισημαίνουν τον κίνδυνο διεύρυνσης του γνωστικού, οικονομικού και κοινωνικού χάσματος αλλά και τα σοβαρά προβλήματα κυβερνοασφάλειας και ασύμμετρων απειλών για τη διοίκηση, την οικονομία αλλά και τη δημοκρατία, λόγω της δυνατότητας στοχευμένης παραπληροφόρησης και χειραγώγησης επιλογών σε διάφορα επίπεδα, από αυτό του καταναλωτή έως αυτό του πολίτη.

Ο νομοθέτης δεν παράγει τεχνολογία. Παραμένει όμως υπεύθυνος για την ένταξη των νέων τεχνολογιών στην κοινωνία και τη διαχείριση της σύνθετης έντασης μεταξύ πλεονεκτημάτων και των κινδύνων που συνδέονται με αυτές. Η παρέμβαση και η έκτασή της δεν είναι αναντίρρητα αποδεκτές. Επαναλαμβάνοντας τη στάση (και τα λάθη) ως προς τη μη επέμβαση στην εξέλιξη του Διαδικτύου, αρκετές κυβερνήσεις θεωρούν ότι οι νομοθετικές παρεμβάσεις πρέπει να είναι περιορισμένες για να μη λειτουργήσουν αναδραστικά στην καινοτομία και την πρόοδο. Στην επιδίωξη της ευμάρειας δεν νοείται, ωστόσο, να αγνοούνται οι επιβλαβείς κοινωνικές επιπτώσεις, τα διακυβεύματα για τα δικαιώματα, οι απαιτήσεις του κράτους δικαίου και της κοινωνικής συνοχής.

Eίμαστε όμως σε θέση να κατανοήσουμε και να ελέγξουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη ή μας αποθαρρύνει ήδη το ενδεχόμενο της (αναπόδραστης;) αυτονόμησης της; Η ΤΝ είναι ένας "κινούμενος στόχος" που δεν συνδυάζεται εύκολα με το - συνήθως - αργό και αντι-δραστικό μοντέλο και πλαίσιο της νομοθετικής παρέμβασης και των επιπλοκών στην εφαρμογή. Εχουμε γνώση και επίγνωση των προβλημάτων και, πολύ περισσότερο, βεβαιότητα για την ενδεδειγμένη αντιμετώπιση;

Ο Κόλινγκριτζ, ήδη προ τεσσαρακονταετίας, προειδοποιούσε πως, αν κανείς παραλείπει να ρυθμίσει εγκαίρως ένα τεχνολογικό φαινόμενο λόγω ανεπαρκούς πληροφορίας και αξιολόγησης συνεπειών, η καθυστερημένη απόπειρα ελέγχου είναι δραστική και συναντά πολλαπλές και ισχυρές αντιδράσεις.

Η ανθρώπινη εποπτεία επί των αλγορίθμων μοιάζει με τετραγωνισμό του κύκλου, καθώς ακόμη και οι σχεδιαστές τους δεν είναι σε θέση να αποκαταστήσουν τη ροή των επεξεργασιών και συσχετισμών που παράγουν τα "στοιχεία εξόδου". Η ΤΝ προσομοιάζεται με μία ανεξέλεγκτη δύναμη που θέτει σε κίνδυνο την ανθρωπότητα και διατυπώνονται επιχειρήματα υπέρ της ανάσχεσης ή αναστολής της ανάπτυξής της.

Ωστόσο, δικαιολογημένοι ή υπερβολικοί, οι φόβοι ότι η ΤΝ μπορεί να πυροδοτήσει ένα μετα-ανθρώπινο μέλλον (post-human future) κινδυνεύουν να μεταθέσουν τη συζήτηση σε ένα γενικό επίπεδο, αγνοώντας τα τρέχοντα ζητήματα και τις επιτακτικές ανάγκες ρυθμιστικής επέμβασης.

Ανάγκες διακρατικής εμβέλειας ρυθμίσεων που φαίνεται να γίνονται πλέον αντιληπτές και αποδεκτές: Η ΕΕ επιχειρεί με την Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη μια σταθμισμένη προσέγγιση "με βάση τον κίνδυνο" που εκτείνεται από την απαγόρευση ορισμένων χρήσεων έως την επιβολή απαιτήσεων αξιολόγησης κινδύνων και συμμόρφωσης για τα συστήματα υψηλού κινδύνου ή διαφάνειας για συστήματα περιορισμένου κινδύνου. Το Συμβούλιο της Ευρώπης συζητά την αντίστοιχη Σύμβαση, ο ΓΓ του ΟΗΕ ζητά την εισαγωγή ενός διεθνούς οργάνου με ρυθμιστικές και εποπτικές εξουσίες, στις ΗΠΑ πληθαίνουν οι φωνές υπέρ της υιοθέτησης ρυθμίσεων, ενώ οι G-7 συστήνουν το Ηiroshima AI Forum για να εναρμονίσουν τη διακυβέρνηση της ΤΝ.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει "ηθική πυξίδα", δεν θα μπορούσε να έχει. Ο νομοθέτης όμως οφείλει να επιβάλει εργαλεία και μηχανισμούς έγκαιρης διάγνωσης και εκτίμησης των κινδύνων και του αντίκτυπου της χρήσης τέτοιων συστημάτων για τους πολίτες, την κοινωνία και τη δημοκρατία.
Η κυρία Λίλιαν Μήτρου είναι καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

# data[].attributes.attachment_link.title
Μπορεί να ρυθμιστεί η τεχνητή νοημοσύνη; - ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει "ηθική πυξίδα", δεν θα μπορούσε να έχει. Ο νομοθέτης όμως οφείλει να επιβάλει εργαλεία και μηχανισμούς έγκαιρης διάγνωσης και εκτίμησης των κινδύνων

# data[].attributes.headline
H σημασία της επιστήμης

# data[].attributes.subject
H σημασία της επιστήμης

# data[].attributes.attachment_link.title
Η σημασία της επιστήμης στη ζωή μας και στη κοινωνία: Σπύρος Κιτσινέλης at TEDxAcademy

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Κώστας Μανιάτης

# data[].attributes.attachment_link.title
Ο Νόαμ Τσόμσκι γελάει που οι άνθρωποι παίρνουν στα σοβαρά το ChatGPT

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο μεγάλος Αμερικανός διανοητής εξηγεί γιατί η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να γίνει πραγματικότητα μέσα από τέτοιου είδους προγράμματα.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΜΕ τους Γάλλους; Γιατί κατεβαίνουν μαζικά στους δρόμους στις μεγαλύτερες και πιο άγριες διαδηλώσεις των τελευταίων, πολλών χρόνων που έχουν σημειωθεί στη χώρα; Γιατί αρνούνται πεισματικά να δεχτούν να ανέβουν τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 χρόνια; Δεν βλέπουν πως όλες οι ευρωπαϊκές ‒και όχι μόνο‒ χώρες έχουν υιοθετήσει ήδη τα 65 και 67 χρόνια ως όρια συνταξιοδότησης;

Στη Γερμανία είναι ήδη 65 και προβλέπεται να ανέβουν στα 67 ως το 2029, στην Ισπανία συμβαίνει το ίδιο, στην Ελλάδα, στην Πολωνία, στην Ιταλία, σχεδόν παντού τα όρια έχουν αυξηθεί και η προοπτική είναι ότι σύντομα θα βγαίνουν στη σύνταξη στα 67 ‒ οι Γάλλοι γιατί αντιδρούν τόσο οργισμένα; Ο ΟΟΣΑ τα έχει προβλέψει όλα αυτά εδώ και χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση τα έχει αποδεχτεί με μεγάλη ικανοποίηση, μήπως οι Γάλλοι κατεβαίνουν στους δρόμους γιατί είναι οι τεμπέληδες της Ευρώπης;

Προφανώς, δεν συμβαίνει το τελευταίο. Μερικές εβδομάδες πριν, η Sandrine Rousseau, βουλευτής των Πράσινων, οικονομολόγος και επικεφαλής στη Γαλλία του κινήματος ΜeΤoo, σε μια δημόσια συζήτηση για το συνταξιοδοτικό επικαλέστηκε μια φράση σημαντική για τους Γάλλους ‒ και μάλλον όχι μόνο γι' αυτούς, αν και πρόκειται κυρίως για μια γαλλική συζήτηση. Έχει τρεις λέξεις αυτή η φράση: "Δικαίωμα στην τεμπελιά". Η ιστορία της φράσης, και ενός υποστρώματος κουλτούρας που έχει δημιουργηθεί ξεκινά πολλά χρόνια πριν.

Ο κόσμος σε κάθε γωνιά του πλανήτη εργάζεται ολοένα και περισσότερο σε βάρος του ελεύθερου χρόνου, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Και συνεπάγεται πολλά.

Ήταν το 1880 όταν ένας εξαιρετικά ανήσυχος τύπος (επαναστάτης, μαρξιστής, δημοσιογράφος, συγγραφέας, ακτιβιστής) με το όνομα Πολ Λαφάργκ δημοσίευε ένα μικρό μανιφέστο που κυκλοφόρησε με αυτόν ακριβώς τον τίτλο Δικαίωμα στην τεμπελιά.

Το μανιφέστο σήκωσε πολλή σκόνη. Παρότι πέρασε σχεδόν ενάμισης αιώνας, το μανιφέστο, που έγινε ένα μικρό βιβλίο, δεν έχασε ποτέ την επικαιρότητά του. Έγινε αντικείμενο άπειρων συζητήσεων ιδιαίτερα στο εσωτερικό της αριστεράς, πολιτικών ζυμώσεων, αγώνων, συγκρούσεων για ένα θέμα που σε ελεύθερη απόδοση ονομάζεται "το δικαίωμα του ελεύθερου χρόνου". Ο Λαφάργκ ουσιαστικά οραματιζόταν την εποχή που "θα εργαζόμαστε το πολύ τρεις ώρες την ημέρα" και θα απολαμβάνουμε τις υπόλοιπες, οπότε θα ζούσαμε πραγματικά.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΔΙΕΘΝΗ
Explainer: Γιατί ο Μακρόν επιμένει σε ένα νομοσχέδιο που φθείρει την πολιτική του εικόνα;

Το μανιφέστο προκάλεσε μεγάλη αμηχανία την εποχή εκείνη, και πολλές συγκρούσεις ανάμεσα στους μαρξιστές. ο θαύμαζε τον Λαφάργκ, αλλά ο ίδιος ο Κάρολος Μαρξ, που εκνευρίστηκε με το μικρό μανιφέστο, δεν κατάφερε να αποτρέψει τον γάμο της κόρης του Λόρας με τον Λαφάργκ (υπάρχει ένα εξαιρετικό βιβλίο για το ζεύγος Λαφάργκ - Λόρα με τίτλο Λώρα, η τελευταία των Μαρξ της Ζέφης Κόλια, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο).

Ο Λαφάργκ έδινε έμφαση σε κάτι που έχουμε ξεχάσει, στη θέση που έχει η εργασία στη ζωή μας. Η εργασία έγινε αυτοσκοπός μετά από μερικά διαλείμματα χάρη σε κάποιες κατακτήσεις, οι συνθήκες εργασίας επιδεινώθηκαν, ο κόσμος σε κάθε γωνιά του πλανήτη εργάζεται ολοένα και περισσότερο σε βάρος του ελεύθερου χρόνου, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Και συνεπάγεται πολλά.

Από τις πρώτες λέξεις του βιβλίου του ο Λαφάργκ περιέγραφε κάτι που ηχεί εξαιρετικά επίκαιρο στην εποχή μας: "Μια παράξενη τρέλα κατέχει τις εργατικές τάξεις των εθνών όπου κυριαρχεί ο καπιταλιστικός πολιτισμός. Αυτή η τρέλα σέρνει στο κατόπι της ατομικές και οικογενειακές δυστυχίες οι οποίες βασανίζουν εδώ και αιώνες τη δύστυχη ανθρωπότητα. Αυτή η τρέλα είναι η αγάπη για τη δουλειά, το θνησιμαίο πάθος για τη δουλειά που φτάνει ως την εξάντληση των ζωτικών δυνάμεων του ατόμου και των απογόνων του. Αντί να αντιδράσουν σ' αυτόν τον διανοητικό παραλογισμό, οι ιερείς, οι οικονομολόγοι και οι ηθικολόγοι καθαγίασαν την εργασία". Και οι πολιτικοί, θα προσθέταμε εμείς.

Είχε όμως και ένα καλό παράδειγμα να παραθέσει απέναντι σε αυτήν τη λογική της απόλυτης ορθότητας και εμμονής στην εργασία, ένα πρότυπο, που ήταν πολύ ελληνικό: "Οι Έλληνες της χρυσής εποχής δεν ένιωθαν, κι αυτοί επίσης, παρά μόνο περιφρόνηση για τη δουλειά: αποκλειστικά και μόνο οι σκλάβοι επιτρεπόταν να δουλεύουν: ο ελεύθερος άνθρωπος δεν γνώριζε παρά μόνο τις σωματικές ασκήσεις και τα παιχνίδια του νου.

Ήταν, επίσης, η εποχή όπου περπατούσε και ανέπνεε κανείς ανάμεσα σ' έναν λαό από Αριστοτέληδες, από Φειδίες, από Αριστοφάνηδες ‒ ήταν η εποχή που μια χούφτα γενναίων συνέτριβε στον Μαραθώνα τις ορδές της Ασίας, αυτές που σε λίγο καιρό ο Αλέξανδρος θα καθυπέτασσε.

Οι φιλόσοφοι της αρχαιότητας δίδασκαν την περιφρόνηση για τη δουλειά, αυτόν τον ατιμωτικό υποβιβασμό του ελεύθερου ανθρώπου ‒ οι ποιητές υμνούσαν την τεμπελιά, αυτό το δώρο των Θεών". Αν εξαιρέσουμε τη μη αναγκαιότητα των σκλάβων, δεν είναι απαραίτητο να βιώσουμε χρυσούς αιώνες για να ανακαλύψουμε πάλι τη χαρά της εκτός δουλειάς ζωής, αυτό μας λένε οι Γάλλοι...
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO. To νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

ΔΙΕΘΝΗ
Πολιτική κρίση στη Γαλλία: Ο Μακρόν σε αδιέξοδο με το συνταξιοδοτικό- Εντείνονται οι διαδηλώσεις

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
οπτική γωνία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
συνταξιοδοτικό

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ελεύθερος χρόνος

# data[].attributes.attachment_link.title
Το δικαίωμα στην τεμπελιά - Του Γιάννη Παντελάκη | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΜΕ τους Γάλλους; Γιατί κατεβαίνουν μαζικά στους δρόμους στις μεγαλύτερες και πιο άγριες διαδηλώσεις των τελευταίων, πολλών χρόνων που έχουν σημειωθεί στη χώρα; Γιατί αρνούνται πεισματικά να δεχτούν να ανέβουν τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 62 στα 64 χρόνια; Δεν βλέπουν πως όλες οι ευρωπαϊκές ‒και όχι

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Αλλοτε στην Ελλάδα, ενώ η κοινωνία διαμελιζόταν, μέσα στα σπίτια η συσπείρωση των ατόμων κρατούσε καλά. Την ώρα που τα κόμματα, οι παρατάξεις, τα συμφέροντα συγκρούονταν μεταξύ τους, η οικογένεια μαζεμένη γύρω από το τραπέζι επιβεβαίωνε πως τα μέλη της θα ζούσαν συνασπισμένα και με οδηγό τους ένα ομαδικό ένστικτο επιβίωσης.

Την εγγύηση την έδιναν οι γονείς, και τα παιδιά δεν είχαν παρά να τη δεχτούν. Να όμως που οι καιροί άλλαξαν τόσο πολύ ώστε σήμερα οι γονείς μπροστά στα παιδιά τους μασάνε τα λόγια τους. Φοβούνται μήπως κάνουν κάποιο ασυγχώρητο λάθος.

Μήπως προτείνουν κάτι που θα θυμίζει συμβουλές γιαγιάδων. Διστάζουν να πουν στο ανήλικο τι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό, αφού οι ίδιοι αμφιβάλλουν για όλα και αφού βλέπουν πώς στο κάτω κάτω η αμφιβολία είναι εντελώς της μόδας.

Κι όταν είσαι με τη μόδα υποτίθεται ότι είσαι με το μέρος της νεότητας. Ωστόσο, δεν αποφεύγονται τα εμπόδια. Αν ως γονιός μιμείσαι τους νέους, δεν μπορείς να επιδράσεις πάνω τους. Εκεί είναι το πρόβλημα.

Πασχίζοντας να φανούν "ανοικτοί σε όλα", πολλοί γονείς αφήνουν τελικά την πόρτα του σπιτιού ορθάνοιχτη σε κάθε ρεύμα, σε κάθε σύνθημα απ' έξω, σε κάθε συγκεχυμένη ιδέα. Εστω κι έτσι όμως, θα μπορούσαν όλα αυτά τα ετερόκλητα και θορυβώδη να εξεταστούν και να κριθούν.

Προϋπόθεση θα ήταν να μάθουν τα παιδιά από τον πατέρα και τη μητέρα να θέτουν τις κατάλληλες ερωτήσεις απέναντι στις καταστάσεις και στα πράγματα.

Το μικρό παιδί ρωτά συχνά "τι κάνουμε μ' αυτό;". Ο γονιός πρέπει να το βοηθήσει να προχωρήσει στο "τι χρειάζεται αυτό;" και έπειτα στο σχολείο αναμένεται να κάνει ένα βήμα πιο πέρα ρωτώντας "πού οδηγεί η χρήση του;". Μια σειρά από βήματα πριν φθάσουμε στο αν κάτι είναι καλό ή κακό και για ποιους.

Ομως, πώς να ξεκινήσει η διαδικασία αυτή όταν οι κηδεμόνες έχουν οι ίδιοι παραλύσει από τα ερωτήματα που τους βάζει η ζωή τους;

Προσποιούνται τους αδογμάτιστους για να μην ομολογήσουν πως δεν έχουν τη διάθεση να ριψοκινδυνεύσουν μια άποψη, ακόμη κι αν πρόκειται για τον προσανατολισμό των παιδιών τους. Εξάλλου, ο χρόνος τους είναι πάντα λιγοστός.

Είναι τόσες οι δουλειές που τους κυνηγούν - και που τις κυνηγούν επίσης - που δεν προλαβαίνουν να κατασταλάξουν σε μία γνώμη, σε μία υπόδειξη. Στο μεταξύ, τα ανήλικα περιμένουν. Και χωρίς συνήθως να το αντιληφθούν οι γονείς, καταλαβαίνουν πως εδώ δεν υπάρχει τίποτα για να αντισταθεί στις ορέξεις τους.

Περίμεναν τον πατέρα ή τη μητέρα να τους πει τι πρέπει να κάνουν και εκείνα στη συνέχεια να αντιδράσουν αρνητικά, γιατί στην ηλικία τους η αρνητική αντίδραση είναι συχνά αυτόματη.

Οταν λες στο παιδί τι να κάνει, στα μάτια του προβάλλει η δική σου θέληση. Και είναι πάντα ενοχλητικό να έρχεται η θέληση κάποιου - ακόμα κι αν είναι των γονιών - να σου πει να την ακολουθήσεις. Η λύση θα ήταν αν αντί για τη θέλησή του ο γονιός προέτασσε την ανάγκη. "Είναι ανάγκη να τα πας καλά στο σχολείο, και δεν είναι επειδή σ' το λέω εγώ".

Ολη η τέχνη της διαπαιδαγώγησης βρίσκεται εδώ - το είχε διακρίνει καθαρά ο Ρουσό. Είναι το πώς να οδηγήσεις το παιδί μέσα σε μια συνήθεια, αποφεύγοντας τις πολλές συζητήσεις, αφού δεν είναι για την ηλικία του το να συμφωνεί ή να διαφωνεί με επιχειρήματα. Δυστυχώς, η σκεπτικιστική εποχή μας νόμιζε πως και τα παιδιά θα πρέπει να εισαχθούν σε ατέρμονους "διαλόγους", με αποτέλεσμα να γίνουν μικροί σοφιστές. Φυσικά, δεν εννοούμε πως είναι άκαρπο να γίνεται συζήτηση μαζί τους. Αλλά το καθετί στην ανατροφή τους είναι καλύτερα να γίνεται στην ώρα του. Πώς μπορεί να διδαχθεί η εντιμότητα, η συμπόνια προς τους αδύναμους, η συνέπεια στις σχέσεις τους; Είναι δυνατόν να έχουν τέτοια συναισθήματα προτού η ίδια η ζωή τούς δείξει τι σημαίνει ηθική;

Συνέπεια όλων αυτών είναι οι γονείς να αποσύρονται από τις ευθύνες τους. Από αβεβαιότητα ή και φυγοπονία ψάχνουν να βρουν τον τρόπο να διώξουν το βάρος από τους ώμους τους. Ο τίτλος του καθοδηγητή τούς τρομάζει.

Είναι ένας τρόμος που το παιδί τον διαβάζει στην όψη και στη συμπεριφορά τους και που αμέσως του δίνει το δικαίωμα να τους απαντήσει με την πιο τυφλή, την πιο πεισματάρικη ανυπακοή. Το ατίθασο παιδί τιμωρεί τους κηδεμόνες για υπεκφυγές, για την αβουλία τους, ακόμη και για τη στοργή τους που είναι του αδύναμου, και όχι του πραγματικού προστάτη. Ακολουθούν οι γνωστές εκρήξεις. Κάθε μέρα πληροφορούμαστε για περιστατικά παραβατικότητας και εγκληματικότητας ανηλίκων.

Καθώς τα κρούσματα αυξάνονται ραγδαία, η ελληνική κοινωνία δείχνει ξαφνιασμένη που συμβαίνουν στους κόλπους της έκτροπα απέναντι στα οποία νόμιζε ότι ήταν θωρακισμένη. Η συνοχή της, στον τομέα αυτό, φαινόταν δεδομένη. Αποδείχθηκε πως δεν ήταν.

Πανικόβλητη τώρα η οικογένεια φλυαρεί νευρικά για την ανάγκη "κοινωνικοποίησης" των παιδιών, μία ανάγκη όμως που θεωρεί ότι ξεπερνά τις δυνάμεις της. Ποιος θα αναλάβει λοιπόν το δύσκολο έργο;

Μα δεν υπάρχουν σχολεία, και δεν λειτουργούν κανονικά; Αυτά δεν έπρεπε να απορροφήσουν την ένταση; Πράγματι, αυτό έκαναν μέχρι πριν από λίγα χρόνια. Παρά τις ελλείψεις, παρά τις προκαταλήψεις, μάθαιναν στο παιδί τι σημαίνει να τηρεί κανόνες, να πειθαρχεί σε προγράμματα, να ξέρει πότε να μιλά και πότε να κρατά το στόμα του κλειστό. Για μερικούς η αγωγή αυτή αποδείχτηκε καταπιεστική. Και ήταν ως έναν βαθμό. Αλλά τουλάχιστον στις συνειδήσεις των ανηλίκων είχε ριζώσει η ιδέα ότι υφίσταται κανείς τις συνέπειες αν με μία πράξη του ζημιώνει το κοινωνικό σύνολο. Αυτό ήταν ευεργετικό και αυτό ακριβώς σήμερα πάει να χαθεί.

Ποιος θα αναλάβει να πείσει τον μικρό βάνδαλο να μη μουντζουρώνει τις πινακίδες στους δρόμους, να μην επιτίθεται σε συνομηλίκους του για να τους κλέψει ή να τους κακοποιήσει;

Στις πιο οργανωμένες δυτικές κοινωνίες η οικογένεια έσπευσε να παραδώσει τα ηνία της κατάστασης σε ψυχολόγους, γιατρούς, κοινωνικούς λειτουργούς ή δικαστικούς επιτηρητές. Στη χώρα μας δεν έχουν λειτουργήσει τόσο εντατικά αυτοί οι επαγγελματικοί "μηχανισμοί υποβοήθησης", γεγονός που έχει και μία θετική πλευρά. Η οικογένεια εξακολουθεί να θέλει να παίζει κάποιο ρόλο στο έργο της διαπαιδαγώγησης.

Επιχειρεί όμως να τον παίξει με παράδοξο τρόπο. Απαιτεί από το σχολείο να καλύψει εσπευσμένα τα δικά της κενά. Εχει στείλει μέσα στις αίθουσες παιδιά δύστροπα, γαλουχημένα με επιείκειες αδικαιολόγητες, με καπρίτσια που οι μπαμπάδες και οι μαμάδες τα ικανοποιούσαν βιαστικά για να μην μπλέκουν σε καβγάδες.

Ηταν μια ειρηνοφιλία για την οποία η οικογένεια δεν ήταν στο βάθος υπερήφανη. Γι' αυτό και μετακυλίει το βάρος στο σχολείο. Αξιώνει από τους δασκάλους να κουμαντάρουν τα παιδιά που η ίδια τα έθρεψε με ανυπακοή, αλλά και να μην τα "τραυματίσουν", γιατί μετά, στο σπίτι, δεν θα 'χει την υπομονή να περιποιηθεί τις πληγές τους.

Οι συχνές αντιδικίες ανάμεσα σε συλλόγους γονέων και κηδεμόνων και συλλόγους δασκάλων ή καθηγητών έχουν την αιτία τους στο ότι οι γονείς επιθυμούν να συγκυβερνήσουν στο σχολείο, μολονότι στο σπίτι τους η λέξη "κυβερνώ" θα ηχούσε σαν βαρβαρισμός.

Τι να διδαχθούν τα ανήλικα βλέποντας τη διαμάχη ανάμεσα στις δύο μεγάλες ενήλικες δυνάμεις που τους επιβλέπουν; Μάλλον θα αισθανθούν πως στη χώρα αυτή έχεις το ελεύθερο να μη μεγαλώσεις ποτέ.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η ελληνική οικογένεια υπό παραίτηση - Οταν οι κηδεμόνες παραλύουν | ΤΑ ΝΕΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Οι γονείς σήμερα διστάζουν να πουν στο ανήλικο παιδί τι είναι ωφέλιμο και τι βλαβερό, αφού οι ίδιοι αμφιβάλλουν για όλα, κάτι που είναι εντελώς της μόδας. Αν όμως ως γονιός μιμείσαι τους νέους, δεν μπορείς να επιδράσεις πάνω τους. Κι εκεί είναι το πρόβλημα

# data[].attributes.headline
Η μητρική γλώσσα ως μέσο πολιτισμικής εκφραστικότητας

# data[].attributes.subject
Η μητρική γλώσσα ως μέσο πολιτισμικής εκφραστικότητας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Από τη στιγμή που ανοίγουμε τα μάτια μας σε αυτόν τον κόσμο, η μητρική γλώσσα μας καθοδηγεί στο να εκφράσουμε κάθε σκέψη, κάθε προβληματισμό αλλά και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας. Είναι η γλώσσα που μαθαίνουμε από τους γονείς μας ή άλλα κοντινά μέλη της οικογένειας και αποτελεί τον φορέα των πρώτων μας συναισθημάτων και αξιών.

Η μητρική γλώσσα αποτελεί τον πυρήνα της ανθρώπινης επικοινωνίας και κουλτούρας. Κάθε λέξη που λέμε στη μητρική μας γλώσσα αποτελεί ένα κομμάτι του παζλ της καθημερινής μας ύπαρξης, προσφέροντας μια ιδιαίτερη αξία και βάθος στην επικοινωνία μας, αφού μέσω αυτής μοιραζόμαστε τις σκέψεις, εκφράζουμε τα όνειρά μας και ολόκληρο το "είναι" μας. Παράλληλα η γνώση της συμβάλλει στην εκπαίδευση και την επαγγελματική επιτυχία ενώ διευκολύνει την καθημερινή ζωή και την κοινωνική αλληλεπίδραση. Είναι το πρώτο πεδίο όπου εξελίσσονται οι συναισθηματικές, κοινωνικές και πνευματικές μας δεξιότητες. Η μητρική γλώσσα δεν είναι απλώς ένα σύνολο λέξεων και κανόνων, αλλά ένα πλούσιο εργαλείο που φέρνει μαζί του την ιστορία, την ταυτότητα και την κληρονομιά μας και επομένως μας βοηθά να διατηρούμε ζωντανή την παράδοση. Είναι ο ζωντανός ιστός που συνδέει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μας. Είναι ένας θησαυρός που πρέπει να φροντίζουμε και να προστατεύουμε, διότι μέσα από αυτήν ανακαλύπτουμε την εξελικτική μας πορεία, την ουσία και την ταυτότητά μας.

Σε τι μας βοηθάει η καλή γνώση της μητρικής μας γλώσσας;

Η εκμάθηση της μητρικής γλώσσας συνδέεται στενά με τη γνωστική ανάπτυξη. Τα παιδιά που αποκτούν ισχυρές γλωσσικές δεξιότητες στη μητρική τους γλώσσα έχουν συνήθως ευκολία στην εκμάθηση άλλων γλωσσών. Η καλή γνώση της μητρικής γλώσσας, επίσης, μπορεί να συμβάλει στην επιτυχία στο σχολείο. Πολλές έρευνες έχουν δείξει ότι οι μαθητές που έχουν ισχυρή γλωσσική βάση στη μητρική τους γλώσσα έχουν καλύτερες επιδόσεις σε άλλες γλώσσες. Επομένως, η διατήρηση και η ανάπτυξη της μητρικής γλώσσας είναι σημαντική για την ολοκληρωμένη ανάπτυξη και ευημερία του ατόμου.

Πώς μπορούμε να τη μάθουμε καλά;

Η μάθηση μιας γλώσσας, συμπεριλαμβανομένης της μητρικής γλώσσας, απαιτεί αφοσίωση, επιμονή και συστηματική προσέγγιση. Η συχνή επικοινωνία με την οικογένεια και τους φίλους στη μητρική γλώσσα. Η καθημερινή επαφή θα ενισχύσει την προφορική και γραπτή μας έκφραση. Το συστηματικό διάβασμα βιβλίων, άρθρων, εφημερίδων ή ποιημάτων στη μητρική μας γλώσσα θα εμπλουτίσει το λεξιλόγιο και θα ενισχύσει την κατανόηση. Η παρακολούθηση ποιοτικών εκπομπών, κινηματογραφικών ή θεατρικών έργων στη μητρική γλώσσα θα τροφοδοτήσει την ακουστική κατανόηση και την προφορά. Τέλος, η συμμετοχή σε συμβάντα, όπως ομιλίες, παρουσιάσεις ή κοινοτικές εκδηλώσεις, θα εξασκήσει την προφορική έκφραση. Μέσα από όλα αυτά θα επιτευχθεί η εξερεύνηση των λέξεων, των ρημάτων, των ποιητών και των συγγραφέων και η ανακάλυψη ενός κόσμου πλούσιου σε έκφραση και σημασία.

Πρωταρχική προϋπόθεση, όμως, είναι να αναγνωρίσουμε ότι η μάθηση μιας γλώσσας είναι μια σταδιακή διαδικασία και χρειάζεται υπομονή. Η συνεχής τριβή είναι η μοναδική λύση. Καθημερινή εξάσκηση στη μητρική μας γλώσσα θα μας βοηθήσει να εξελίξουμε τις γλωσσικές δεξιότητές και να γίνουμε καλοί ρήτορες.

Ας μην ξεχνάμε ότι η γλώσσα είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα εργαλείο επικοινωνίας. Είναι το νήμα που συνδέει γενιές, διατηρεί παραδόσεις και μεταφέρει συναισθήματα. Ας συνεχίσουμε, λοιπόν, το ταξίδι μας με αγάπη και περιέργεια, και η μητρική μας γλώσσα θα γίνει ένας θησαυρός που θα μας συνοδεύει σε όλη τη ζωή μας. Καλή επιτυχία!
Μαρία Πετροπούλου, Φιλόλογος - Συγγραφέας

# data[].attributes.attachment_link.title
Η μητρική γλώσσα ως μέσο πολιτισμικής εκφραστικότητας - ΤΟ ΒΗΜΑ

# data[].attributes.attachment_link.description
Η αξία της μητρικής γλώσσας.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ισπανία: Τέλος στην ανωνυμία των social media ζητά δικαστής στον απόηχο δολοφονίας 11χρονου | LiFO

# data[].attributes.attachment_link.description
Παραπλανητικές αναρτήσεις, fake news και ρητορική μίσους κατέκλυσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αμέσως μετά τη δολοφονία του 11χρονου