# data[].attributes.attachment_caption
Айтматов Чыңгыз Төрөкулович (1928-2008) — кыргыз жана орус тилдеринде жазган советтик жана пост-советтик жазуучусу, Кыргыз ССРнин эл жазуучусу (1974), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1978), Кыргыз Республикасынын Баатыры.

# data[].attributes.headline
Чынгыз Айтматов

# data[].attributes.subject
Чынгыз Айтматов

# data[].attributes.body
Обон: Повесть жана аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1959. - 192 б.

Биринчи мугалим: Повесть. - Б.: Кыргызокуупедмамбас, 1953. - 75 б.

Саманчынын жолу: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Кыргызмамбас, 1963. - 320 б.

Атадан калган туяк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1970. - 26 б.

Атадан калган туяк: Аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1971. - 26 б.ам

Түнкү сугат: Аңгеме. - Ф.: Кыргызстан, 1975. - 42 б.

Жамийла: Повесть. - Ф.: Кыргызстан, 1977. - 92 б.

Биринчи мугалим: Повесттер жана аңгемелер. - Ф.: Мектеп, 1978. - 314 б.

Гүлсарат: Повесттер. - Ф.: Кыргызстан, 1978. - 644 б.

Делбирим: Повесттер, аңгемелер, драма. - Ф.: Кыргызстан, 1981. - 608 б.

Эрте келген турналар: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1981. - 152 б.

Бугу-эне: Жомок. - Ф.: Мектеп, 1982. - 21 б.

Үч томдон турган чыгармалар жыйнагы: 1 - 2-т. - Ф.: Кыргызстан, 1982.

Үч томдон турган чыгармалар жыйнагы: 3-т. - Ф.: Кыргызстан, 1983. - 427 б.

Чыпалак бала: Жомок. - Ф.: Мектеп, 1985. - 24 б.

Ак кеме: Повесть. - Ф.: Мектеп, 1986. - 160 б.

Биз дүйнөнү жаратабыз, дүйнө бизди жаратат: Макалалар, маектешүүлөр, сүйлөгөн сөздөр. - Ф.: Кыргызстан,1988. - 400 б.

Кыямат: Роман. - Ф.: Адабият, 1988. - 352 б.

Жетинин бири. «Кыямат» романынан үзүндү. - Ф.: Адабият, 1989. - 16 б.

Кайрылып куштар келгенче: Аңгеме. - Б.: Шам, 1995. - 20 б.

Кассандра тамгасы: Роман. Которгон М.Төлөмүшев. / Соңку сөзүн жазган А.Акматалиев. - Б.: Кыргызстан, 1996. - 254 б

# data[].attributes.body
Жамийля - Бекзат Котович биринчи көлөмдүү повести (1958). Повестте Данияр м-н Жамийланын махабаты боз улан бала Сейиттин айтуусунда берилет.

Айтматов "Жамийляны" Москвадагы Бүткүл дүйнөлүк М.Горький атындагы адабият институтунда жүргөн кезинде, Тверь саябанындагы батиринде жашаган кезде ак кагазга түшүргөн. Повесттин адегендеги аты “Обон” деп аталып, кыргызча ушул ат менен жарык көргөн. Орус тилинде “Новый мир” журналына (1958, № 8) “Жамийла” деген ат м-н жарык көрүп, дүйнө элдеринин тилдерине ушул ат менен белгилүү болгон.

# data[].attributes.attachment_link.title
Жамийла (повесть) - Википедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Жамийля - Бекзат Котович биринчи көлөмдүү повести (1958). Повестте Данияр м-н Жамийланын махабаты боз улан бала Сейиттин айтуусунда берилет.

# data[].attributes.headline
Эрте келген турналар

# data[].attributes.subject
Эрте келген турналар

# data[].attributes.body
«Эрте келген турналар» повесттинде символикалык аталышы айтып тургандай, каардуу согуштун айынан эртелеп эс тарткан жаш өспүрүмдөрдүн башына түшкөн алгачкы турмуштук сыноолор жөнүндө баяндалат.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Sputnik Кыргызстан

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Мен шашып-бушуп жөнөдүм. Көчөдө баратып үй-үйдөн мага окшоп кийине чуркап жеңин таппай келаткандарды көрдүм. Атканага жакындаганда, андагы чаңкылдаган үндөр угулду. Көрсө, түн жарым ченде атчы карайлап уйкуга кирген кезде, кайдагы дайынсыздар кирип, четки акырдан эки атты жетелеп чыгып кетиптир". Мына ушул окуя кандайдыр бир башкача өңүттөн "Эрте келген турналарга" негиз болгонсуйт. А түгүл айрым классташтарынын (Султанмурат, Анатай) ысымдарын да ошол бойдон повестке киргизген.

Повесть жазуучунун уулуна арналган. Чыгарманын башына Ч.Айтматов "Уулум Аскарга" деп жазып койгон. Бекеринен "Эрте келген турналар" уулу Аскарга арналган эместей. Конкреттүү эки муундун (Чыңгыз - Аскар) балалыгы, атанын бала чагы менен анын уулу тааныш болуу керектиги жөнүндө айткан жазуучунун насааты, моралы. Ушул жагынан алып караганда бул адеп-ахлактык баян. "...ар кандай учурларда, ал эми катаал кезең, оор сыноолордо ого бетер ажарына чыккан рухий бийик сапат, асыл касиет жөнүндө айткым келген", - деп айтат автор бул повести жөнүндө.

Ашташтырылган эпиграфтар. Повестте "Ак-Сай менен Көк-Сайым жер соорусу турбайбы" деген кыргыз эл ырынан эки сап, "Иовдун китебинен" эки сап, байыркы индус мурасы "Тхерагатхадан" алты сап эпиграф катары алынган жана алар чыгарманын жалпы өзөгү менен ашташып турат.

Повесттеги мугалим эжей турмушта болгон каарман. Повесттин башталышынан алынган "Ирик түймө жүн жоолугун ороно салынса да болбой үшүгөн Иңкамал-апай өзүнөн бетер көк муштум болуп олтурган балдарга география сабагында Цейлон аралы жөнүндө узун сабак - кызык жомок айтып жатыры" деген сүйлөмдөр жөнүндө ошол эжейдин прототиби Миңкамал Жолоева, же эл айткандай Иңкамал-апай: "Баланын унутпай, баарын жүрөгүнө сактап жүргөнүн карачы деп өзүнчө таң калам. Жада калса ошол кездеги башымдагы жүн жоолугумдан бери жазыптыр. Ооба, ошол кезде менин ошондой жоолугум боло турган. Чыгармасында ошол бойдон сүрөткө түшкөндөй болуп жоолукчан жазылыптырмын", - деп эскерген жайы бар. Иңкамал-апай повесттин окуялары турмуштун накта өзүнөн алынгандыгын өзүнүн "Мен анда окуучуларга география сабагы менен катар ботаника, зоология сабактарынан берчүмүн. Мырзагүл деген болсо Асылкан деген сулуу кыз эле. Класстагы балдардын баары тең аны менен бир партада олтургусу келишчү", - деп айтат К.Өмүралиев менен бир маегинде. Жазуучу өзү да мугалимдери тууралуу бир баянында "Мени окуткан мугалим-апай Миңкамал Жолоева жана башка мугалимдердин жардамы, өзгөчө алардын сезгичтик, этияттык менен кылган мамилеси мага өмөк болду" - деп жазат. Ушул сыяктуу окуя, каармандарды карап туруп, "Эрте келген турналарда" тарыхый-документалдык, мемуардык, автобиографиялык негиз күчтүү көрүнөт деп айта алабыз.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
чыңгыз айтматов

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
"эрте келген турналар" повести

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
кыргыздын көркөм өнөрү

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
белгилүү инсандары жөнүндө фактылар

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Абдыкерим Муратов

# data[].attributes.attachment_link.title
"Эрте келген турналар" повести тууралуу кызыктуу 7 факты

# data[].attributes.attachment_link.description
Согуш учурунун катаал шартында бийик адамдык абийирин сактап калган "Ак-Сай десанттары" - өспүрүмдөр тууралуу баян. 21.04.2018, Sputnik Кыргызстан

# data[].attributes.body
Ак кеме Ч. Айтматовдун бул повести алгач орус тилинде “Жаңы дүйнө” (1970, № 1) журналында, кыргызчасы (1978) “Ала-Тоо” журналынын № 12 санында жарык көргөн.

Чыгарманын “Ак кеме” деп аталып калышы жөнүндө жазуучу мындай дейт: “... Мен повестти “Жаңы дүйнө” алып барганымда Твардовский (журналдын ошол кездеги башкы редактору) “Жомоктон кийин” деген ат өтө эле жөн салды, кулакка комсоо угулат экен, андыктан башкачараак эле атабайлыбы деп, “Ак кеме” деген атты сунуш кылды” (“Точка присоединения”). Чыгарманын алгачкы аталышы айтып тургандай повесттин борбордук түйүнү Мүйүздүү Эне жөнүндөгү жомокко барып такалат.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ак кеме

Жазуучу

Ч. Айтматов

Нукура аталышы

Белый пароход

Өлкөсү

ССРС

Тили

орус

Басмакана

"Новый мир" журнал

Чыккан жылы

1970

Кыргызча чыккан жылы

1978

Ак кеме Ч. Айтматовдун бул повести алгач орус тилинде "Жаңы дүйнө" (1970, № 1) журналында, кыргызчасы (1978) "Ала-Тоо" журналынын № 12 санында жарык көргөн.

Чыгарманын "Ак кеме" деп аталып калышы жөнүндө жазуучу мындай дейт: "... Мен повестти "Жаңы дүйнө" алып барганымда Твардовский (журналдын ошол кездеги башкы редактору) "Жомоктон кийин" деген ат өтө эле жөн салды, кулакка комсоо угулат экен, андыктан башкачараак эле атабайлыбы деп, "Ак кеме" деген атты сунуш кылды" ("Точка присоединения"). Чыгарманын алгачкы аталышы айтып тургандай повесттин борбордук түйүнү Мүйүздүү Эне жөнүндөгү жомокко барып такалат.

Кыргыз элиндеги бугу уруусунун генеалогиясы жөнүндөгү санжыра-легенданын негизинде жазуучу тарабынан жаралган "жаңы" жомок повестте образдар менен жуурулушуп, чыгарманын идеялык-эстетикалык касиетин ачуучу каражат катары колдонулат. "Ак кеменин" жарык көрүшү адабий чөйрөдө зор кызыгууну жаратты. Окурмандарды күйгүлтүккө түшүрүп, сынчыларды талаш-тартышка салган негизги маселе - бул баланын "адамдар" арасында жашагысы келбей "балык болуп сүзүп кетүүсү". Д. Стариков, А. Алимжанов өңдүү айрым рецензенттер повестти адамды көңүл чөгөт кылчу пессимисттик чыгарма катары таанышты. Баланы интернатка орноштуруу, Момунду пенсияга чыгаруу, Орозкулду камоо тууралуу авторго кеңеш берген окурмандар да болду. Акыры талкууга автор өзү да аралашып, өз концепциясын, адабияттагы трагизм маселесине жасаган принципиалдуу пикирин мындайча туюндурду: "Ак кемедеги" баланын өлүмү аркылуу мен түк да жамандык жакшылыкты сүрүп чыгарарын көрсөткөн жерим жок, менин көздөгөн максатым - ак иштин арыбас экендигин ачып берүү, ал үчүн кейипкер өз жанын кыйып болсо да күрөшө тургандыгын көрсөтүү. Албетте, аным канчалык деңгээлде жүзөгө ашты - окуучулар өздөрү аныкташаар. А бирок бир нерсеге акыйкат көзүм жетип турат: жеңиш эч качан сынчылар айткандай Орозкул тарапта эмес - кыңыр иш качан болсо кыңыр бойдон калат. Ырас, бала мерт болду, бирок анын адамдык абийири, ыймандык зоболосу бийик бойдон калды".

Чыгарманын негизинде аты уйкаш "Ак кеме" аттуу көркөм фильм (реж. Б. Шамшиев, 1975) тартылган. 1977-ж. "Ак кеме" повести жана ал боюнча тартылган фильм СССР Мамлекетик сыйлыка татыктуу болгон. Бул повесть сахналаштырылып, дүйнөнүн көптөгөн театрларында көрүүчүлөргө тартууланган.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ак кеме (чыгарма) - Википедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Ак кеме Жазуучу Ч. Айтматов Нукура аталышы Белый пароход Өлкөсү ССРС Тили орус Басмакана "Новый мир" журнал Чыккан жылы 1970 Кыргызча чыккан жылы 1978 Ак кеме Ч. Айтматовдун бул повести алгач орус тилинде "Жаңы дүйнө" (1970, № 1) журналында, кыргызчасы (1978) "Ала-Тоо" журналынын № 12 санында жарык көргөн.

# data[].attributes.body
«КЫЯМАТ” –  (1986) Ч.  Айтматовдун адабий чөйрөдө  карама-каршылыктуу кызуу талаш-тартыштарды жараткан романы. Чыгарманын аталышы жөнүндө  автор мындай дейт: «Эмне  үчүн «Плаха” деп аталды. Менимче, ал романдын мазмунунан келип чыкты го деп ойлойм. Баталга  –  бул баш алынчу секи же мыйзам окулчу дөбө  гана эмес

# data[].attributes.body
Интеллигент чөйрөдөгү үй-бүлөнүн жашоосу баяндалат. Сүрөтчү Темир менен диктор Сабиранын жашоосу башкаларга бактылуу көрүнгөнү менен, чынында экөөнүн турмушу теӊирден тескери экени сүрөттөлөт. Темир качандыр бир учурда бейтааныш сулууга көзү түшүп, ал бийкечти сүйүп калып, канча убакыт өтсө да оюнан чыгара албай коёт. Кеч күздө бактан кызыл алма таап, аны ага белекке берүүнү чечет. Сулуу кыз кызыл алманы алганы менен, сүрөтчү экөө бирге боло албайт. Сабира жолдошунун кызы Анара үчүн жашап жатканына көзү жеткенден кийин жаӊыдан турмуш баштоону чечет. Тасманын аягында кайрадан кеч күз сүрөттөлөт. Темир бактардын арасында сүрөт тартып жатканда Анара кызыл алма таап алат. Быйтыйган колдору менен үзүп келген кызыл алма атасынын жетпей калган сүйүүсүн унуткарып, турмушта өз жолун табууга түрткү болот.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Кызыл Алма (тюрк. Qızıl Alma - Красное яблоко, тур. Kızıl Elma) - согласно тюркской мифологии, утопия и идеалы, к которым должны стремиться тюрки, а в частности тюрки-огузы. Символ активно эксплуатируется турецкими националистами, в представлении которых "Красное яблоко" становится некой желанной, но далекой, если не недостижимой целью. Кызыл Алма является одним из важных символов тюркского национализма и тюркской пропаганды, согласно которой все тюркские государства должны ставить в качестве конечной цели Кызыл Алму.

На счет трактовки Кызыл Алмы есть разногласия, некоторые тюркские националисты говорят о том, что Кызыл Алма - это только стремление объединить все тюркские государства в одну страну, другие же говорят о том, что идеология Кызыл Алмы, подразумевает, что весь мир (или планета) должен состоять из одного государства, править которым будет человек, этнически принадлежащий к тюркским народам.

Первое письменное упоминание Кызыл Алмы относится к османскому периоду после завоевания Стамбула. Тогда Кызыл Алма являлось стремлением янычар завоевать всю Европу. По разным источникам, начиная с Мехмет Фатиха до Мурада III лозунгом янычар было "Падишах, мы пойдем за тобой от Кафдагы до Кызылалмы". После взятия Белграда ( 1521-ый год), Сражения при Мохаче ( 1526-ой год) и осады Вены ( 1529-ый год) Султаном Сулейманом Великолепным, в армии начали говорить о "взятии Кызылалмы". В поэме "Кюнню'ль-Ахбар" (Kühnü'l-Ahbar) под авторством Мустафы Али из Гелиболу (Gelibolulu Mustafa Âlî) в одном месте указывается, что "Кызылалма связана с Португалией", а в другом месте говорится, что это "огромная церковь в самом отдалённом уголке страны Франков", историк-литератор Орхан Шаик Гёкъяй (Orhan Şaik Gökyay) склоняется к тому, что речь идёт о находящейся в Риме Базилике Святого Петра.

В написанном в 1789-ом году Бернардино Пианциолой итальянско-греко-турецком словаре слова Рим и римлянин имели перевод "Kyzyl Alma" и"Kyzyl Almalu", также в книге приводится пример перевода: "Вместо того, чтобы поехать в Рим, он приехал в Падову" переведено на турецкий как "Kyzyl elmajà g'degeghinè, Paduaja g'eldì". В написанной в 1850-ом году Крым-Хаваджой Абд Эль Рахманом Челеби словаре слово "Рим" переводится как "Кизыль-алма", а "римлянин" как "Кызиль-алмалу" .

# data[].attributes.attachment_link.title
Кызыл Алма - Википедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Кызыл Алма (тюрк. Qızıl Alma - Красное яблоко, тур. Kızıl Elma) - согласно тюркской мифологии, утопия и идеалы, к которым должны стремиться тюрки, а в частности тюрки-огузы. Символ активно эксплуатируется турецкими националистами, в представлении которых "Красное яблоко" становится некой желанной, но далекой, если не недостижимой целью.

# data[].attributes.body
"Бетме-бет" повестинин башкы каарманы Ысмайыл турмушта болгон киши, ал азыркы Кара-Буура районунун Көк-Сай айлында жашаган, "эркиндикти ушунчалык сүйгөн, күлүк ат десе жанын берген жан эле. Ичип-жеп, ырдап-чардап жүргөндү баарынан артык көрчү. Өзү да бектен-хандан кайра тартпас, жүрөктүү болгондуктан, ар ким менен кер-мур айтышып, кезеги келсе урушкандан кайра тартчу эмес… " деп эскерет жазуучу. Ошол Ысмайыл согуш бүтөрдө кесилип, он жылдай түрмөдө жатып, кайра чыгып келгенде "Менин жаным тирүү калды.

# data[].attributes.headline
Биринчи мугалим

# data[].attributes.subject
Биринчи мугалим

# data[].attributes.body
Повестти сүрөтчү баяндап баштайт - ал өзү туулуп өскөн Күркүрөө айылына жаңы мектептин ачылышына жайда чакырылат. Чакырылгандардын арасында көптөгөн жердештери жана академик Сулайманова болот.

Бир нече убакыт өткөндөн кийин, жазуучуга Сулайманованын атынан Москвадан кат келет. Катты жазуучу Алтынайдын атынан баяндап, аны жарыялайт.

Дүйшөн айылга келип, эски аткананы окуу бөлмөгө ылайыктап, балдарды окута баштайт. Анын окуучуларынын бири, Алтынай, жетим болгондуктан, аталаш туугандарынын үй-бүлөсүндө жашайт. Туугандары Алтынай менен, мектепте жарым күнүн өткөрүп, ал эми үй-тиричилигине жардам бербейт деп, суук мамиледе болушат. Бир нече убакыт өткөндөн кийин, алар Алтынайды макулдугун сурабай эле кошуна айылга турмушка беришет. Жаңы күйөөсү мектепке барып, мугалимди сабап, Алтынайды уурдап качат. Бирок Дүйшөн милиция кызматкерлери менен кызды куткарып, балдар үйүнө жайгаштырат. Алтынай билим алуусун улантып, жашоодогу ийгиликтерге кадам шилтеп баштайт.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Чыгарма 1 бөлүмдөн турат. Үн коштоп окуган: Эрнис Кыяз.

1-бөлүм

Ernis Kyiazov Youtube каналы

Урматтуу колдонуучулар бул аудиокитеп Ernis Kyiazov Youtube каналы үчүн даярдалган.

Дагы башка жаңы китептерди бул шилтеме аркылуу уксаңыз болот.

Повестти сүрөтчү баяндап баштайт - ал өзү туулуп өскөн Күркүрөө айылына жаңы мектептин ачылышына жайда чакырылат. Чакырылгандардын арасында көптөгөн жердештери жана академик Сулайманова болот.

Бир нече убакыт өткөндөн кийин, жазуучуга Сулайманованын атынан Москвадан кат келет. Катты жазуучу Алтынайдын атынан баяндап, аны жарыялайт.

Дүйшөн айылга келип, эски аткананы окуу бөлмөгө ылайыктап, балдарды окута баштайт. Анын окуучуларынын бири, Алтынай, жетим болгондуктан, аталаш туугандарынын үй-бүлөсүндө жашайт. Туугандары Алтынай менен, мектепте жарым күнүн өткөрүп, ал эми үй-тиричилигине жардам бербейт деп, суук мамиледе болушат. Бир нече убакыт өткөндөн кийин, алар

Алтынайды макулдугун сурабай эле кошуна айылга турмушка беришет. Жаңы күйөөсү мектепке барып, мугалимди сабап, Алтынайды уурдап качат. Бирок Дүйшөн милиция кызматкерлери менен кызды куткарып, балдар үйүнө жайгаштырат. Алтынай билим алуусун улантып, жашоодогу ийгиликтерге кадам шилтеп баштайт.

# data[].attributes.attachment_link.title
Чынгыз Айтматов - Биринчи мугалим, mp3 скачать.

# data[].attributes.attachment_link.description
Чыгарма 1 бөлүмдөн турат. Үн коштоп окуган: Эрнис Кыяз.