# data[].attributes.body
Sự cá biệt hóa bản ngã (Differentiation of Self)

Quan hệ bộ ba (Triangles)

Hệ thống cảm xúc gia đình hạt nhân hay Tiến trình tình cảm gia đình hạt nhân (Nuclear Family Emotional System)

Tiến trình phóng chiếu gia đình (Family Projection Process)

Quá trình truyền nhiều thế hệ (Multigenerational Transmission Process)

Sự chia ly tình cảm (Emotional Cutoff)

Vị trí anh chị em (Sibling Position)

Quá trình cảm xúc xã hội (Societal Emotional Process)

# data[].attributes.body
Murray Bowen (1913-1990) là một bác sĩ tâm thần Hoa Kỳ và là một trong những nhà tâm lý trị liệu gia đình theo quan điểm hệ thống, cha đẻ của liệu pháp gia đình gốc (family-oforigin family therapy) từ thập niên 1950. Trong thời gian làm việc tại trung tâm Menninger, Bowen nghiên cứu về bệnh tâm thần phân liệt, và cũng chính nhờ đó ông đã hình thành nên một số những khái niệm quan trọng trong liệu pháp của ông về sau; trong số đó có khái niệm về sự cá biệt hóa bản ngã (differentiation of self), sự chia ly tình cảm (emotional cutoff) và việc hình thành các “quan hệ tay ba” (triangles) trong quan hệ gia đình.

Ông xây dựng lý thuyết bằng cách sử dụng tư duy hệ thống để tích hợp kiến thức của con người như một sản phẩm của quá trình tiến hóa với kiến thức từ nghiên cứu gia đình. Một giả định cốt lõi là một hệ thống cảm xúc đã phát triển trong vài tỷ năm chi phối các hệ thống quan hệ của con người. Con người có “bộ não tư duy”, ngôn ngữ, tâm lý và văn hóa phức tạp, nhưng họ vẫn làm tất cả những việc bình thường. Hệ thống cảm xúc ảnh hưởng đến hầu hết các hoạt động của con người và là động lực chính trong sự phát triển của các vấn đề lâm sàng. Kiến thức về cách hệ thống cảm xúc vận hành trong các hệ thống gia đình, công việc và xã hội của một người cung cấp các phương án mới, hiệu quả hơn để giải quyết các vấn đề trong từng lĩnh vực này.

Bowen đã thực hiện nghiên cứu ban đầu của mình về những bậc cha mẹ sống chung với một đứa trẻ tâm thần phân liệt trưởng thành, mà ông nghĩ rằng có thể cung cấp một mô hình cho tất cả trẻ em. Sau khi xác định lĩnh vực trị liệu gia đình, ông bắt đầu tích hợp các khái niệm mới với lý thuyết, lưu ý rằng trước đây chưa có điều nào được đề cập trong các tài liệu tâm lý học. Cách tiếp cận của ông đã thu hút được sự chú ý của cả nước trong vòng hai năm kể từ khi được giới thiệu

# data[].attributes.body
-Áp úng cho các nghiên cứu và học tập về hệ thống gia đình
-Liệu pháp gia đình gốc được áp dụng cho các cặp vợ chồng, hoặc các cá nhân trưởng thành, nắng hạn hoặc dài hạn
- Quản lý được tính cách cá nhân của mình lẫn các mối quan hệ giữa mình với người khác.

# data[].attributes.body
Khái niệm về quá trình tình cảm gia đình hạt nhân mô tả bốn mô hình mối quan hệ cơ bản chi phối nơi các vấn đề phát triển trong một gia đình.
Bốn kiểu quan hệ cơ bản là:

Xung đột trong hôn nhân  - Khi căng thẳng gia đình gia tăng và vợ chồng lo lắng hơn. Mỗi người đều tập trung vào những gì sai với đối phương, cố gắng kiểm soát đối phương và chống lại nỗ lực kiểm soát của đối phương.

Rối loạn trong vợ / chồng  - Một bên gây áp lực cho người kia suy nghĩ và hành động theo những cách nhất định, và người kia dẫn đến áp lực. Cả hai vợ chồng đều thích ứng để duy trì sự hòa hợp, nhưng một người còn làm nhiều hơn thế. Sự tương tác thoải mái cho cả hai người ở một mức độ nào đó, nhưng nếu căng thẳng gia đình tăng cao hơn nữa, người phối ngẫu cấp dưới có thể nhường quyền kiểm soát bản thân nhiều đến mức sự lo lắng của họ tăng lên đáng kể. Nếu các yếu tố cần thiết khác có mặt, sự lo lắng sẽ thúc đẩy sự phát triển của rối loạn chức năng tinh thần hoặc xã hội.

Suy giảm một hoặc nhiều con  - Vợ / chồng tập trung lo lắng vào một hoặc nhiều con của họ. Họ lo lắng thái quá và thường có cái nhìn lý tưởng hoặc tiêu cực về đứa trẻ. Cha mẹ càng tập trung vào trẻ bao nhiêu thì trẻ càng tập trung vào họ bấy nhiêu. Đứa con đó phản ứng nhiều hơn anh chị em của mình đối với thái độ, nhu cầu và mong đợi của cha mẹ. Quá trình này làm giảm đi sự khác biệt của trẻ với gia đình và khiến trẻ dễ bị hành động hoặc thể hiện những căng thẳng trong gia đình. Sự lo lắng của trẻ có thể ảnh hưởng đến kết quả học tập ở trường, các mối quan hệ xã hội và thậm chí là sức khỏe của trẻ.

Khoảng cách về cảm xúc  - Mô hình này liên kết nhất quán với những mô hình khác. Mọi người xa nhau để giảm cường độ mối quan hệ nhưng có nguy cơ trở nên quá cách biệt.

Các mô hình mối quan hệ cơ bản dẫn đến căng thẳng gia đình đến nghỉ ngơi trong một số bộ phận của gia đình. Một người hoặc một mối quan hệ càng hấp thụ nhiều lo lắng thì những người khác càng phải hấp thụ ít hơn. Mọi người không muốn làm tổn thương nhau, nhưng khi lo lắng kéo dài hành vi, ai đó thường đau khổ vì điều đó.

# data[].attributes.body
- Theo Bowen, các tam giác quan hệ có ít nhất bốn hệ quả có thể là như :

+  Một cặp ổn định có thể trở nên mất ổn định khi có người thứ ba. Ví dụ: sự ra đời của một đứa trẻ sẽ mang lại xung đột cho một cuộc hôn nhân.

+ Một tam giác ổn định cũng có thể mất ổn định bởi việc loại bỏ người thứ ba. Ví dụ như một đứa trẻ sẽ rời khỏi nhà.

+ Một cặp không ổn định được ổn định bằng cách thêm một người thứ ba. Ví dụ:  một cuộc hôn nhân xung đột sẽ trở nên hài hòa hơn sau sự ra đời của một đứa trẻ.

+ Một cặp không ổn định được ổn định bằng việc loại bỏ một người thứ ba. Ví dụ: xung đột sẽ giảm trong việc loại bỏ sự có mặt của một người thứ ba.

# data[].attributes.headline
Sự cá biệt hóa bản ngã  (differentiation of self)

# data[].attributes.subject
Sự cá biệt hóa bản ngã  (differentiation of self)

# data[].attributes.body
- Cá biệt hóa là một quá trình tiếp diễn liên tục từ bé cho đến lớn. Trẻ nhỏ phụ thuộc vào gia đình, lớn lên nên người trưởng thành nhưng không bao giờ tách rời khỏi gia đình.
Ví dụ: Trẻ đến độ tuổi bước vào đại học không chịu được cảnh sống xa gia đình, trẻ luôn lệ thuộc vào gia đình.
- Theo Bowen, nhận thức của con người chịu sự chi phối giữa hai cực cảm xúc và cực lý trí. Lúc nhỏ, nhận thức thiên về cực cảm xúc, lớn lên thiên nhiều về cực lý trí. Thang phân chia mức độ cá biệt hóa được chia từ 0 đến 100. Điểm càng thấp càng phản ứng mãnh liệt với sự thay đổi, lo âu. Khi có sự thay đổi, người cá biệt hóa kém sẽ có cực cảm xúc mạnh, cảm xúc có thể can dự rất nhiều vào quyết định của họ. Điểm số cao: biết tự lùi lại, tự đánh giá lại cảm xúc của bản thân trước khi quyết định. Người cá biệt hóa cao không phải là người duy lý hoàn toàn, nhưng biết đánh giá rõ khía cạnh cảm xúc, họ không bộc lộ cảm xúc và phản ứng với ngoại cảnh một cách máy móc, khác với người duy lý là người không thừa nhận cảm xúc.
- Mức độ cá biệt hóa chủ thể là khả năng của cá nhân tách biệt các chức năng cảm xúc và trí năng của mình. Nếu tiến trình biệt hoá tốt, cá nhân sẽ có chức năng cảm xúc và trí năng tương đối độc lập và như vậy sẽ có khả năng hài lòng với các mối quan hệ xã hội và tự lựa chọn các mục đích sống của đời mình. Trái ngược lại, có những cá nhân “biệt hoá ” kém, họ bị lẫn lộn giữa các chức năng cảm xúc và trí năng hoặc có sự tạo lập một “khối những cái tôi cá biệt hoá kém trong gia đình ” làm cản trở tiến trình trưởng thành của các cá nhân.
- Điểm số cá biệt hóa thấp hay gặp trong các trường hợp: hung bạo, nghiện rượu và một số bệnh tâm thần. Nếu trạng thái lo âu nhiều phải nhập viện điều trị, có người khác chăm sóc để làm giảm bớt lo âu; ít khi người đó dám tự khẳng định, lo âu về phản ứng của người khác đối với mình, luôn cần tình cảm của người khác, nghĩ người khác không thích, không yêu mình.

# data[].attributes.headline
Quan hệ tay ba (triangulation) – Bộ ba (triangle)

# data[].attributes.subject
Quan hệ tay ba (triangulation) – Bộ ba (triangle)

# data[].attributes.body
Tình trạng có ba người tạo nên một mối quan hệ ổn định.

Phản ứng cảm xúc giữa 2 người có khi quá mạnh và phải phóng chiếu qua người thứ ba. Giữa hai người trên, người nào yếu thế hơn sẽ tìm cách liên kết với một người thứ ba (đứa con, người bạn, nhà tư vấn…). Nếu người thứ ba dự phần vào cuộc chơi, người đó có thể bị chao đảo giữa hai cực. Nhân vật thứ ba thường gặp nhất trong các gia đình là đứa con, hoặc một thành viên khác (vd. bà ngoại), hoặc có thể là một người ngoài gia đình.

Đứa con có thể bị xâu xé giữa bố và mẹ. Một quan hệ tay ba bệnh lý thường có sự cắt đoạn trong quan hệ ban đầu. Vd. có đứt đoạn quan hệ giữa hai vợ chồng trước khi hai người kéo đứa con vào cuộc. Có thêm tác nhân thứ ba đôi khi tạo nên những liên minh không tốt và càng làm xấu thêm vấn đề ban đầu.

Trị liệu gia đình gốc (Family-of-origin Family Therapy)

Trị liệu gia đình gốc là loại liệu pháp gia đình khuyến khích thân chủ trở lại giao tiếp trực tiếp với gia đình gốc, không thông qua người thứ ba. Nhà trị liệu chỉ can thiệp khi không có khả năng nói chuyện trực tiếp (qua trung gian người thứ ba).

Quan hệ tay ba là một hệ thống các mối quan hệ xảy ra giữa ba người. Nó được xem như một khối cố kết hoặc một "phân tử" của các hệ thống cảm xúc lớn hơn bởi vì một quan hệ tay ba là hệ thống mối quan hệ nhỏ nhất có tính ổn định. Một hệ thống hai người không ổn định bởi nó dung nạp một sự căng thẳng ít hơn trước khi liên quan đến người thứ ba. Quan hệ tay ba có thể chứa đựng nhiều căng thẳng hơn mà không liên quan đến người khác vì sự căng thẳng có thể hoán chuyển xung quanh ba mối quan hệ. Nếu sự căng thẳng là quá cao so với sức chứa đựng của một quan hệ tay ba, nó sẽ lây lan đến một loạt các quan hệ tay ba "ràng buộc lẫn nhau". Sự lan truyền căng thẳng có thể giúp ổn định hệ thống, nhưng không giải quyết được vấn đề gì.

Hành động của mọi người trong một quan hệ tay ba phản ánh những nỗ lực của họ nhằm đảm bảo gắn kết tình cảm của họ với những người khác, phản ứng của họ với mức căng thẳng quá cao trong các mối gắn kết, và lập trường của họ trong các cuộc xung đột của người khác.

Nghịch lý là, quan hệ tay ba lại ổn định hơn quan hệ tay đôi, nhưng quan hệ tay ba tạo ra tình thế một người phải “ra rìa", đó là một vị trí rất khó khăn đối với sức chịu đựng cá nhân.

Lo âu phát sinh bởi việc dự đoán ai là người bị ra rìa hoặc do người bị ra rìa là người có vị thế mạnh trong quan hệ tay ba.

Các khuôn mẫu trong quan hệ tay ba thay đổi tùy theo sự gia tăng căng thẳng. Trong những giai đoạn bình ổn, hai người là "người trong cuộc" thì gần gũi nhau thoải mái, còn người thứ ba là một "người ngoài" thì thấy không thoải mái. Những người trong cuộc chủ động loại trừ người ngoài, còn người ngoài nỗ lực để gần gũi hơn với một trong số họ.

theo TỔNG QUAN VỀ GIA ĐÌNH VÀ TRỊ LIỆU HỆ THỐNG  Biên soạn: BS NGUYỄN MINH TIẾN (Tháng 10-2016)

- Minh Duyên -

# data[].attributes.headline
Tiến trình phóng chiếu trong gia đình (family projection process)

# data[].attributes.subject
Tiến trình phóng chiếu trong gia đình (family projection process)

# data[].attributes.body
Một loại quan hệ tay ba thường gặp nhất là giữa bộ ba: bố, mẹ và một đứa con. Đứa trẻ dễ bị tổn thương nhất trong số các con sẽ được lôi kéo vào bộ ba như một đáp ứng với sự rối loạn chức năng trong đời sống hôn nhân (đây gọi là “tiến trình phóng chiếu trong gia đình”: family projection process). Sự phóng chiếu ở đây có ngụ ý nói rằng bố mẹ đã “truyền” sang con mình sự yếu kém trong việc cá biệt hóa bản thân họ từ gia đình gốc của họ. Mức độ phóng chiếu tương ứng với mức độ cá biệt hóa kém của bố mẹ và mức độ khó khăn của các vấn đề bên trong gia đình. Tiến trình phóng chiếu này có thể dẫn đến sự tổn thương đứa trẻ và thậm chí lan sang cả những đứa con khác.

# data[].attributes.body
6.

Như vậy, qua những phần trình bày ở trên lý thuyết gia đình gốc của Bowen là một lý thuyết về hành vi của con người xem gia đình như một đơn vị tình cảm và sử dụng tư duy hệ thống để mô tả các tương hỗ phức tạp của đơn vị. Đó là bản chất của một gia đình mà các thành viên trong đó được kết nối chặt chẽ về mặt tình cảm. Thông thường mọi người cảm thấy xa cách hoặc mất kết nối với gia đình của họ, nhưng đây là cảm giác nhiều hơn là thực tế. Gia đình ảnh hưởng sâu sắc đến suy nghĩ, cảm xúc và hành động của các thành viên,đến nỗi dường như mọi người đang sống dưới cùng một “phiên bản cảm xúc”. Mọi người tập trung sự chú ý, chấp thuận và hỗ tương nhau, và các thành viên trong gia đình phản ứng với nhu cầu, sự kỳ vọng và những bất ổn của nhau. Sự kết nối và phản ứng này làm cho hoạt động của các thành viên trong gia đình hỗ tươnglẫn nhau. Sự thay đổi trong hoạt động của một người có thể đoán trước được sau đó là những thay đổi tương hỗ trong hoạt động của những người khác.

Sự phụ thuộc lẫn nhau về mặt cảm xúc này có lẽ đã phát triển để thúc đẩy sự gắn kết và các gia đình cần phải bảo vệ, che chở và nuôi sống các thành viên của họ. Tuy nhiên, căng thẳng gia tăng có thể tăng cường các quá trình thúc đẩy sự thống nhất và làm việc theo nhóm, và điều này có thể dẫn đến các vấn đề. Khi các thành viên trong gia đình lo lắng, sự lo lắng của họ có thể leo thang. Khi sự lo lắng tăng lên, sự gắn kết tình cảm của các thành viên trong gia đình trở nên căng thẳng hơn là an ủi. Cuối cùng, một hoặc nhiều thành viên cảm thấy bị choáng ngợp, bị cô lập hoặc mất kiểm soát. Những thành viên này là những người thích ứng nhất để giảm bớt căng thẳng cho những người khác. Đó là sự tương hỗ qua lại.

Tiến sĩ Murray Bowen, một bác sĩ tâm thần, là người khởi xướng lý thuyết này và tám khái niệm được lồng vào nhau. Ông xây dựng lý thuyết bằng cách sử dụng tư duy hệ thống để tích hợp kiến ​​thức của con người như một sản phẩm của quá trình tiến hóa với kiến ​​thức từ nghiên cứu gia đình. Một giả định cốt lõi là một hệ thống cảm xúc đã phát triển trong vài tỷ năm chi phối các hệ thống quan hệ của con người. Con người có “bộ não tư duy”, ngôn ngữ, tâm lý và văn hóa phức tạp. Hệ thống cảm xúc ảnh hưởng đến hầu hết các hoạt động của con người và là động lực chính trong sự phát triển của các vấn đề được quan tâm trong tâm lý học lâm sàngvà tâm lý học gia đình. Kiến thức về cách hệ thống cảm xúc vận hành trong các hệ thống gia đình, công việc và xã hội được Murray Bowen cung cấp các phương án mới, hiệu quả hơn để giải quyết các vấn đề trong từng lĩnh vực này.

Tóm lại, Lý thuyết gia đình gốc của Murray Bowen có thể mang lại rất nhiều lợi ích, bao gồm dạy thành viên trong gia đình cách giao tiếp hiệu quả hơn với hệ thống gia đình, giải quyết vấn đề tốt hơn và tạo ra ranh giới lành mạnh.

# data[].attributes.body
Liệu pháp gia đình, còn được gọi là liệu pháp vợ chồng và gia đình, liệu pháp hôn nhân và gia đình, liệu pháp hệ thống gia đìnhvà tư vấn gia đình. Đây là một nhánh của tâm lý trị liệu hoạt động với các gia đình và các cặp vợ chồng trong mối quan hệ thân mật để nuôi dưỡng sự thay đổi và phát triển. Nó có xu hướng xem sự thay đổi về hệ thống tương tác giữa các thành viên trong gia đình.

Các trường phái trị liệu gia đình khác nhau đều có chung một niềm tin rằng, bất kể nguồn gốc của vấn đề là gì và bất kể thân chủ coi đó là vấn đề "cá nhân" hay "gia đình", việc liên quan đến gia đình trong các giải pháp thường mang lại lợi ích cho thân chủ. Sự tham gia này của các gia đình thường được thực hiện bằng cách họ tham gia trực tiếp vào buổi trị liệu.

Lý thuyết hệ thống gia đình của Bowen là một lý thuyết về hành vi của con người xem gia đình như một đơn vị tình cảm và sử dụng tư duy hệ thống để mô tả các tương tác phức tạp của đơn vị. Đó là bản chất của một gia đình mà các thành viên của nó được kết nối chặt chẽ về mặt tình cảm. Gia đình ảnh hưởng sâu sắc đến suy nghĩ, cảm xúc và hành động của các thành viên đến nỗi dường như mọi người đang sống dưới cùng một “làn da cảm xúc”. Mọi người thu hút sự chú ý, chấp thuận và hỗ trợ của nhau, và họ phản ứng với nhu cầu, kỳ vọng và những bất ổn của nhau.