# data[].attributes.body
1/Marcin Szczygielski
2/ Za niebieskimi drzwiami
3/ Tajemniczy świat za niebieskimi drzwiami. Łukasz wyjeżdża z mamą samochodem na wymarzone wakacje. Mają wypadek, po którym chłopiec trafia do szpitala, a stamtąd do pensjonatu swojej ciotki w niewielkim nadmorskim miasteczku. Nie potrafi przystosować się do nowego życia – nie dogaduje się ani z ciotką, ani z innymi dziećmi. Czuje się samotny i marzy. Przypadkowo odkrywa, że niebieskie drzwi w starym pensjonacie można otworzyć tak, by zaprowadziły go do innego świata.Gorąco polecam
4/ Matylda Sz.
5/ klasa 8c

# data[].attributes.body
1/ F. H. Burnett
2/ Tajemniczy ogród
3/ Niezwykłe losy dzieci: Mary i Colina.
4/ Matylda Sz.
5/ klasa 8c

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W chwili, gdy Mary Lennox została wysłana do Misselthwaite Manor dla zamieszkania tam przy wuju, twierdzono ogólnie, że było to najniesympatyczniejsze dziecko, jakie kiedykolwiek widziano. I było to szczerą prawdą. Twarz jej była mała i chuda, postać mała i chuda, włosy miała jasne, rzadkie, skwaszony wyraz twarzy. Włosy jej były żółte, jak żółta również była twarzyczka, ponieważ Mary urodziła się w Indjach i wiecznie zapadała na zdrowiu - to na to, to na owo. Ojciec jej był na stanowisku rządowem, wiecznie zapracowany i sam chory; matka zaś, słynna piękność, dbająca jedynie o siebie, lubiąca zebrania, zabawy, otaczająca się młodem, wesołem towarzystwem. Nie pragnęła ona zupełnie dziecka; to też, gdy Mary na świat przyszła, oddała ją pod opiekę niańki Hinduski, zwanej w narzeczu tamecznem Ayah, której dano do zrozumienia, że jeśli jej chodzi o względy pani, to powinna dziecko trzymać ile możności jak najdalej od jej oczu. Kiedy zatem Mary była chorowitem, nieznośnem, brzydkiem niemowlęciem, usuwano ją matce z drogi; a gdy stała się chorowitem, nieznośnem, zaczynającem chodzić dzieckiem, usuwano ją również z przed oczu matki. Mary nie pamiętała, by zbliska widziała kogokolwiek innego, prócz ciemnych twarzy swojej Ayah i reszty służby hinduskiej, a ponieważ byli jej posłuszni we wszystkiem ze względu na to, że wrzaskami swemi mogła w razie oporu rozgniewać panią, przeto Mary w szóstym roku życia była najdespotyczniejszem i najsamolubniejszem zwierzątkiem, jakie kiedykolwiek żyło na kuli ziemskiej. Młoda nauczycielka, Angielka, która ją miała nauczyć czytać i pisać, tak trudne miała zadanie, że po trzech miesiącach porzuciła miejsce, a inne jej następczynie uciekały po krótszym jeszcze przeciągu czasu. To też, gdyby Mary nie była przyszła poprostu fantazja i chęć poznać książki, nie byłaby się chyba nigdy zapoznała z alfabetem.
Pewnego rozpaczliwie upalnego rana, gdy miała lat około dziewięciu, zbudziła się w bardzo złym humorze, a humor jej jeszcze o wiele się pogorszył, skoro spostrzegła, że służącą, stojącą przy jej łóżku, nie była jej Ayah.
- Pocoś przyszła? - rzekła do obcej kobiety. - Nie pozwalam ci tutaj zostać. Przyślij mi moją Ayah!
Kobieta patrzyła na Mary wystraszonym wzrokiem i wyjąkała, że Ayah przyjść nie może, a kiedy Mary wpadła w pasję, biła ją i szczypała, Hinduska patrzała na nią coraz bardziej wystraszona i powtarzała, że Ayah w żaden sposób do panienki przyjść nie może.
Owego ranka było coś tajemniczego w powietrzu. Nic nie było wykonane w zwykłym porządku, a kilku hinduskich sług brakowało, ci zaś, których Mary widziała, skradali się lub uciekali z twarzami przerażonemi. Lecz nikt jej nic nie chciał powiedzieć, a jej Ayah nie przychodziła. Mary zostawiona była sama sobie w dalszym ciągu, wreszcie wyszła do ogrodu i zaczęła bawić się sama pod drzewami wpobliżu werandy. Udawała, że urządza klomby z kwiatów, i zatykała wielkie, szkarłatne pęki kwiatów w małe kupki ziemi, przyczem złość jej rosła, i dziewczynka mruczała do siebie pod nosem wszystko, co powie niani, gdy ta powróci.
- Świnia! świnia! córka świni! - mówiła, bo nazwać Hindusa świnią jest najstraszniejszą obelgą.
Zgrzytała zębami ze złości i wciąż powtarzała to samo, gdy wtem usłyszała, że matka jej jest z kimś drugim na werandzie. Była tam z młodym blondynem, i stali tak oboje, rozmawiając przyciszonym, dziwnym głosem. Mary znała młodego blondyna, wyglądającego na chłopca. Słyszała, iż był to bardzo młody oficer, świeżo z Anglji przybyły. Dziecko patrzało na niego, ale patrzało i na matkę. Mary przyglądała się zawsze matce, ilekroć udało jej się ją widzieć, ponieważ "pani" - Mary tem mianem najczęściej nazywała matkę - była taką wysoką, smukłą, śliczną osóbką i nosiła takie urocze suknie. Włosy jej były niby faliste przędze jedwabne; miała mały, wykwintny nosek i wielkie, śmiejące się oczy. Wszystkie jej suknie były cienkie i powłóczyste, a Mary mówiła, że "pełno na nich było koronek". Dzisiaj wydawało się, że więcej na niej koronek, niż zazwyczaj, lecz oczy jej nie śmiały się wcale. Były szeroko otwarte i błagalnie wzniesione ku twarzy młodego oficera.
Mary usłyszała jej słowa: - Czyż tak bardzo źle? tak bardzo?
- Strasznie - odrzekł młody człowiek drżącym głosem. - Strasznie, pani. Powinna pani była wyjechać w góry przed dwoma tygodniami.
Wtedy pani Lennox ręce załamała.
- Och! wiem, żem powinna była wyjechać - zaszlochała, - Wszak zostałam jedynie dla tego niemądrego pikniku. Jakże byłam szalona!
W tejże chwili doszedł ich uszu z baraków dla służby taki lament rozpaczliwy, że pani Lennox gorączkowo uchwyciła za ramię młodego oficera, Mary zaś drżeć poczęła na całem ciele. Lament i jęki stawały się coraz głośniejsze.
- Co to? co to? - szeptała przerażona pani Lennox.
- Ktoś znów umarł - odpowiedział młodzieńczy oficer. - Nie mówiłaś, pani, że zaraza wybuchła między służbą pani.
- Nic o tem nie wiedziałam! - zawołała. - Chodź pan ze mną, chodź! - i, odwróciwszy się, wbiegła do wnętrza domu.
Nastąpiły potem rzeczy okropne, i tajemniczość poranka tego wytłumaczona została małej Mary. Oto cholera wybuchła w najgroźniejszej swej formie, i ludzie padali, jak muchy. Jej Ayę zabrano w nocy chorą, a lament ów w zabudowaniach służby powstał był właśnie wskutek jej śmierci. Do dnia następnego zmarło jeszcze troje służby, reszta w trwodze i popłochu uciekła. Paniczny strach opanował wszystkich, a ludzie marli jeden po drugim.
W zamęcie i przerażeniu następnego dnia, zapomniana przez wszystkich, Mary ukryła się w dziecinnym pokoju. Nikt o niej nie pomyślał, nikt jej nie pragnął, a tymczasem wydarzyły się dziwne a straszne rzeczy, o których nie wiedziała nic zgoła. Mary naprzemiany płakała lub spała. Wiedziała tylko, że ludzie chorowali, i że słychać było tajemnicze, przerażające jakieś głosy. W pewnej chwili wśliznęła się do jadalni, którą znalazła pustą, jakkolwiek częściowo dopiero opróżnione półmiski stały na stole, a talerze i krzesła wyglądały tak, jakgdyby je poodsuwano w pośpiechu. Dziewczynka zjadła owoce i biszkopty, a dla ugaszenia pragnienia wypiła szklankę całą stojącego opodal wina. Wino było słodkie, lecz Mary nie znała jego mocy. Po małej chwili uczuła odurzenie, wróciła do swego pokoju i znów się zamknęła, przestraszona krzykami i odgłosami uciekających kroków. Uczuła ogarniającą ją nieprzezwyciężoną senność, położyła się na łóżeczku i na bardzo długo straciła świadomość tego, co się wokoło niej działo.
Tymczasem zaszło bardzo wiele, ale Mary spała snem tak twardym, że jej już nie budziły ani jęki, ani odgłosy wnoszonych i wynoszonych przedmiotów.
Po przebudzeniu Mary leżała jeszcze, patrząc w sufit. W domu panowała cisza zupełna. Nie znała ona takiej ciszy nigdy przedtem. Nie słyszała ani głosów, ani kroków niczyich i ciekawa była, czy już wszyscy wyzdrowieli, i czy obawa minęła. Ciekawa też była, kto się nią będzie opiekował po śmierci jej Ayah. Będzie zapewne nowa Ayah i może nawet umieć będzie nowe bajeczki. Mary była już, coprawda, znudzona dawnemi. Nie płakała ona wcale z powodu śmierci swej niani. Nie było to dziecko tkliwe i nie dbało nigdy o nikogo. Hałasy, bieganina, jęki i lament z powodu cholery straszyły ją, a teraz była zła, bo nikt nie zdawał się pamiętać o jej istnieniu. Zanadto wszyscy byli przerażeni, by myśleć o dziecku, którego nikt nie lubił. Kiedy cholera wybuchła, każdy zdawał się myśleć tylko o sobie. Ale teraz, gdy już wszystko minęło, przyjdzie zapewne ktoś zobaczyć, co się dzieje z Mary.
Lecz nikt się nie zjawiał, a podczas gdy dziewczynka leżała, wyczekując, dom cały zdawał się zapadać w coraz to głębszą ciszę. Usłyszała, że coś się czołga po matach na podłodze i, spojrzawszy wdół, ujrzała małego żółwia, posuwającego się wzdłuż muru i patrzącego na nią oczkami jak brylanty. Nie zlękła się wcale, gdyż wiedziała, że to stworzonko niewinne, które jej krzywdy nie zrobi, a tymczasem żółwik zdawał się śpieszyć, by się jak najprędzej z pokoju wydostać. Wyśliznął się wreszcie przez szparę pod drzwiami.
- Jakże jest cicho i spokojnie! - rzekła do siebie. - Zdawaćby się mogło, że prócz mnie i żółwia nikogo w domu całym niema.
W tymże samym momencie usłyszała kroki w ogrodzie, a następnie na werandzie. Były to kroki męskie, i kilku mężczyzn weszło do domu, rozmawiając przyciszonym głosem. Nikt nie wyszedł na ich powitanie, nikt do nich nie przemówił, a oni zdawali się otwierać jedne drzwi po drugich i zaglądać do pokojów.
"Cóż za spustoszenie!" usłyszała Mary. "Ta śliczna, urocza kobieta! Sądzę, że i dziecko; bo słyszałem, że miała córeczkę, choć jej nigdy nikt nie widział".
Mry stała w pośrodku swego pokoju, gdy w kilka minut później drzwi do niego się otwarły. Wyglądała na brzydką, niesforną dziewczynkę, drżała przytem z głodu i oburzenia, że o niej tak niegodziwie zapomniano. Pierwszym, który wszedł, był starszy oficer, którego Mary widziała niegdyś rozmawiającego z ojcem. Wyglądał na zmęczonego i wzruszonego, ale gdy spostrzegł Mary, tak się przeraził, że literalnie skoczył wstecz.
- Barneyu! - wykrzyknął. - Tutaj jest dziecko! Dziecko zupełnie samo! W takiem miejscu! Na miłość Boską, kto ona?
- Jestem Mary Lennox - rzekła dziewczynka, prostując się sztywno. Pomyślała sobie, iż ten pan jest bardzo niegrzeczny, że dom jej ojca nazywa "takiem miejscem!" - Zasnęłam, gdy wszyscy chorowali na cholerę, i właśnie teraz się obudziłam. Czemu nikt do mnie nie przychodzi?
- To jest to dziecko, którego nikt nigdy nie widział! - zawołał oficer, zwracając się do swych towarzyszy. - Zapomnieli o niej wszyscy!
- Dlaczego o mnie zapomnieli? - zapytała Mary, tupiąc nogami. - Czemu nikt nie przychodzi?!
Młody człowiek, którego nazwano Barneyem, spojrzał na nią z ogromnym smutkiem. Mary zdawało się nawet, że mu powieki zadrgały, jakby od łez.
- Biedne maleństwo! - rzekł. - Nie ostał się nikt - więc nikt przyjść nie może.
I w ten oto dziwny i nieoczekiwany sposób Mary dowiedziała się, że nie ma już ojca, ni matki, że umarli oboje, i że ich w nocy pochowano, a nieliczni słudzy, którzy uniknęli śmierci, opuszczali dom, jak mogli, najśpieszniej, zapominając o istnieniu "panienki". To była przyczyna tej głuchej ciszy, otaczającej Mary. W całym domu zostali przy życiu istotnie tylko ona i mały żółw.

Mary lubiła zdaleka patrzeć na swą matkę; wydawała jej się uroczą, ale nie znała jej prawie wcale, nic też dziwnego, że nie mogła jej kochać, ani tęsknić po niej, gdy ją straciła. I nie tęskniła wcale, a ponieważ była zawsze dzieckiem nader samolubnem, przeto wszystkie swe myśli skierowała ku sobie, jak zresztą zawsze zwykła była czynić. Gdyby była starsza, możeby przeraziła ją myśl, że została całkiem sama na świecie, ale przecież była jeszcze mała, i inni o niej myśleli, sądziła zatem, że tak zawsze być musi. Chciała tylko wiedzieć, czy znajdzie się teraz między ludźmi miłymi, którzy będą dla niej grzeczni i pozwolą jej na wszystkie wybryki, jak to czyniła jej Ayah i reszta służby.
Wiedziała o tem, że nie pozostanie w domu pastora, gdzie ją narazie umieszczono. Nie życzyła sobie tam pozostać. Pastor był biedny, miał pięcioro dzieci, wszystkie prawie w równym wieku; sukienki ich były brudne, a dzieciaki kłóciły się ciągle i wydzierały sobie zabawki. Mary nienawidziła brudnego domu pastora i taka nieznośna była dla wszystkich, że po dwóch dniach żadne z dzieci nie chciało się z nią bawić. Drugiego zaraz dnia dały jej przezwisko, które ją wprawiało w szaloną złość.
Pierwszy pomyślał o tem Bazyli. Był to mały chłopczyk o bladoniebieskich oczach i zadartym nosie, i Mary go niecierpiała. Bawiła się sama pod drzewami, tak samo zupełnie, jak owego dnia fatalnego. Robiła klombiki z ziemi, ścieżki - a Bazyli stał wpobliżu i przyglądał się. Naraz zajęła go zabawa, i podał projekt.
- Czemu nie ustawisz kupki kamieni, niby, żeby to były skały? - rzekł do niej. - O! tutaj, w środku - i pochylił się, by wskazać miejsce.
- Idź precz! Niecierpię chłopców, idź precz! - wołała Mary.
Przez chwilkę Bazyli był zły, potem zaczął się droczyć. Droczył się zawsze z siostrami. Zaczął około niej tańczyć i podskakiwać, śmiał się i śpiewał:

Śpiewał dopóty, dopóki reszta dzieci nie posłyszała i nie zaczęła śmiać się z nim razem. A im gorzej Mary się złościła, tem więcej śpiewali: "Panno Mary, kapryśnico", nazywając ją tak później między sobą, a nawet i wtedy, gdy do niej się zwracali.
- W końcu tego tygodnia pojedziesz do domu - rzekł do niej Bazyli. - A my się strasznie z tego cieszymy.
- Ja też cieszę się strasznie - odparła Mary. - Ale gdzie jest "dom"?
- Ona nie wie, co znaczy "dom!" - rzekł Bazyli z oburzeniem. - To znaczy oczywiście Anglja. Nasza babunia tam mieszka, a siostra nasza, Mosel, pojechała do niej w zeszłym roku. Ale ty nie masz babuni, ty pojedziesz do wuja, który się nazywa pan Archibald Craven.
- Nie wiem nic o nim - jąkała Mary.
- Wiem, że nic nie wiesz - odparł Bazyli. - Dziewczęta wogóle nic nie wiedzą. Słyszałem, jak rodzice o nim mówili. Otóż wuj twój mieszka w ogromnym, rozległym, opuszczonym domu na wsi, i nikt u niego nie bywa. Taki jest niemiły, że nikogoby nie przyjął, a gdyby chciał przyjąć, toby znów nikt do niego nie pojechał. Jest w dodatku garbaty i okropny.
- Nic ci nie wierzę - rzekła Mary; odwróciła się tyłem i zatkała uszy palcami, bo nie chciała już nic słyszeć.
Długo jednakże myślała później o wszystkiem, co słyszała, a gdy pani Crawford powiedziała jej tegoż wieczora, że za kilka dni pojedzie do Anglji, do wuja, p. Archibalda Craven'a, mieszkającego w Misselthwaite Manor, Mary wydawała się tak kamiennie i uparcie obojętną, że nie wiedziano, co o niej myśleć. Starano się traktować ją serdecznie, lecz ona odwracała twarz, ilekroć pani Crawford usiłowała ją pocałować, i stała sztywna, jak kij, gdy pan Crawford poklepał ją po ramieniu.
- Dziwne jakieś dziecko - rzekła później pani Crawford z politowaniem. - Matka jej była taka urocza istota i takie miała miłe obejście, a Mary to najniesympatyczniejsze dziecko, jakie w życiu widziałam. Dzieci nazywają ją "panną Mary, kapryśnicą", a choć to niepoczciwie z ich strony, wcale im się nie dziwię.
- Być może, że gdyby jej matka była częściej zaglądała do dziecinnego pokoju, i Mary byłaby nabrała miłego obejścia. Smutno to wspominać obecnie, gdy to urocze stworzenie nie żyje, że większość otaczającego ją towarzystwa nie wiedziała nawet, iż ma dziecko.
- Sądzę, że nawet nie spojrzała na córkę - z westchnieniem odparła pani Crawford. - Wszak gdy jej Ayah umarła, nikt zgoła nie pomyślał o tem biedactwie. Pomyśl wszystko się rozbiegło zostawiając to maleństwo samiuteńkie w całym opustoszałym domu. Kapitan Mac Grew mówił mi, że po prostu osłupiał, gdy otworzywszy drzwi, znalazł ją samą na środku pokoju.

Długą podróż do Anglii Mary odbyła pod opieką żony pewnego oficera, która dzieci swoje odwoziła do szkół. Bardzo ją absorbowały własne dzieci, toteż niezmiernie była rada, gdy w Londynie mogła oddać Mary jejmości, którą Archibald Craven przysłał po siostrzenicę. Jejmość ta była gospodynią w Misselthwaite Manor i nazywała się pani Medlock. Była to kobieta tęga, o bardzo czerwonych policzkach i przenikliwych, czarnych oczach. Miała na sobie jaskrawą, czerwoną suknię, czarną, jedwabną mantylkę z dżetową frędzlą i czarny kapelusz z czerwonymi, welwetowymi kwiatami, które przy każdym poruszeniu głową chwiały się na wszystkie strony i trzęsły. Mary nie poczuła sympatii do niej, ale ponieważ nigdy do nikogo sympatii nie czuła, przeto nie było w tym nic dziwnego; zresztą widać było od razu, że pani Medlock niewiele sobie z Mary robiła.
- Słyszeliśmy, że matka jej była piękna - odezwała się nowa opiekunka Mary. - Ale nie dała córce urody w spuściźnie, prawda, proszę pani?
- Może wyładnieje, gdy będzie starsza - odparła dobrotliwie żona oficera. - Gdyby tylko nie była taka niegrzeczna i miała trochę milszy wyraz twarzy, bo rysy jej są raczej ładne. Zresztą dzieci tak się zmieniają!
- No, będzie się musiała bardzo zmienić - odparła pani Medlock. - A nie mogę powiedzieć, by Misselthwaite wywierało dobry wpływ na dzieci!
Obie panie sądziły, że Mary ich nie słyszy, gdyż dziewczynka stała trochę z dala przy oknie w hotelu, w którym się zatrzymali. Przyglądała się ruchowi ulicznemu, lecz słyszała każde słowo i strasznie była ciekawa, jaki jest ten wuj i dom, w którym mieszkał. Co to znaczy „garbaty"? Nie widziała nigdy garbatego. Może w Indiach nie ma garbatych?
Odkąd Mary żyła między obcymi ludźmi i nie miała przy sobie swej niani, zaczęła czuć się samotna i myśleć o dziwnych rzeczach, całkiem nowych dla niej. Poczęła się teraz zastanawiać, dlaczego ona nigdy nie była czyjaś, nawet wtedy, gdy ojciec i matka jej jeszcze żyli. Inne dzieci należały zawsze do swego tatusia i swej mamusi, a tylko ona była niczyją córeczką. Miała służbę, jedzenie i sukienki. Ale nikt na nią nie zwracał uwagi. Mary nie wiedziała, że wszyscy uważali ją za niemiłe dziecko. Przeciwnie - sądziła, że inni są nieprzyjemni, lecz nigdy nie pomyślała tego o sobie.
Pani Medlock wydawała się jej najnieprzyjemniejszą ze wszystkich - raziła ją swoimi czerwonymi policzkami i niegustownym, pretensjonalnym kapeluszem. Gdy następnego dnia wyjeżdżały w dalszą drogę do Yorkshire, Mary szła przez stację do pociągu z odwróconą głową i trzymała się jak najdalej od pani Medlock, bo nie chciała, żeby widziano, że jadą razem. Była zła na samą myśl, że ludzie mogliby ją wziąć za córeczkę pani Medlock.
Ale pani Medlock nie przejmowała się ani Mary, ani tym, co ona o niej myśli. Była to kobieta, która „nie zawracała sobie głowy wybrykami dzieci". W każdym razie, gdyby ją zapytano, tak byłaby odpowiedziała. Nie chciała jechać do Londynu nawet wtedy, gdy siostra jej, Maria, wydawała za mąż córkę, lecz zbyt ceniła sobie wygodne, dobrze płatne miejsce ochmistrzyni w Misselthwaite Manor, które mogłaby stracić, gdyby nie wykonała natychmiast rozkazu pana Archibalda Cravena. Nie śmiałaby nawet wyrazić najlżejszego sprzeciwu.
- Kapitan Lennox i żona jego zmarli na cholerę - rzekł pan Craven, jak zwykle oschle i chłodno. - Kapitan Lennox był bratem mojej żony, jestem więc opiekunem jego córki. Dziecko winno być przywiezione tutaj. Pojedzie pani do Londynu i przywiezie je do mnie.
Pani Medlock spakowała więc manatki i udała się w podróż.
Mary wtuliła się w kąt wagonu z miną kwaśną i złą. Nie miała co czytać, nie miała na co patrzeć, złożyła swoje cienkie, w czarne rękawiczki obciągnięte rączki na kolanach i siedziała cicho. Czarna jej sukienka podnosiła i uwydatniała żółtość cery, a jej sztywne, jasne włosy wymykały się kosmykami spod krepowego kapelusika.
„W życiu swoim nie widziałam takiego niemiłego dziecka jak to!" - myślała pani Medlock. Nie mogła sobie wyobrazić, żeby dziecko siedziało tak długo na jednym miejscu w zupełnej bezczynności; toteż znużyło ją przyglądanie się dziewczynce i zaczęła mówić ostrym, twardym głosem.
- Opowiem ci coś niecoś o miejscu, do którego jedziesz - rzekła. - Czy wiesz coś o swoim wuju?
- Nie - odparła Mary.
- Nie słyszałaś nigdy, by rodzice o nim mówili?
- Nie - odrzekła Mary i zadrżała. Zadrżała przypomniawszy sobie, że ojciec i matka nigdy w ogóle o niczym z nią nie mówili. Nigdy nie opowiadali jej o niczym.
- Hm! - mruczała pani Medlock patrząc na jej zamkniętą w sobie, złą twarzyczkę. Zamilka na czas jakiś, po czym mówiła dalej:
- Sądzę, że jednak trzeba cię przygotować. Jedziesz do miejsca bardzo dziwnego.
Mary nic na to nie rzekła, a pani Medlock, rozczarowana jej obojętnością, dopiero po chwili zaczerpnęła powietrza i ciągnęła dalej:
- Trzeba przyznać, że dom jest ogromny, lecz ponury. Pan Craven jest z niego dumny na swój sposób, to znaczy również ponury. Dom ten liczy już sześćset lat. Stoi na krańcu rozległego wrzosowiska; ma blisko sto pokoi, chociaż większość z nich jest zamknięta na klucz i od lat całych wiszą tam tylko obrazy, stoją piękne stare meble i różne antyki; wokoło jest ogromny park, ogrody i drzewa z gałęziami sięgającymi do ziemi. - Odpoczęła, zaczerpnęła oddechu. - Tyle ci chciałam powiedzieć - zakończyła nagle.
Mary mimo woli poczęła się przysłuchiwać. Wszystko, co słyszała, było odmienne od tego, co było w Indiach, a każda nowość miała dla niej urok. Lecz nie chciała dać po sobie poznać, że ją cokolwiek zaciekawia. Był to jeden z jej nieprzyjemnych, drażniących narowów. Siedziała zatem cicho.
- No i cóż? - rzekła pani Medlock. - Co panienka o tym myśli?
- Nic - odparła. - Nie znam się na takich domach.
Odpowiedź ta wywołała krótki, urywany śmiech pani Medlock.
- Ech! Panienka jest zupełnie jak staruszka - powiedziała. - Czy to wszystko panienkę nic nie obchodzi?
- Co za różnica, czy mnie obchodzi, czy nie - odparła Mary.
- Co do tego, to panienka ma rację - potwierdziła pani Medlock. - Dlaczego panienkę biorą do Misselthwaite Manor, tego naprawdę nie wiem. Może to po prostu najłatwiejszy sposób opiekuństwa. Że on się nie będzie o panienkę troszczył, to więcej niż pewne. On się nigdy o nikogo nie troszczy.
Zatrzymała się, jak gdyby sobie coś w porę przypomniała.
- On ma krzywe plecy - rzekła - dlatego jest taki zły. Jako młody człowiek był zgryźliwy i mimo swej fortuny niczego dobrego nie zaznał, dopóki się nie ożenił.
Mary zwróciła oczy na mówiącą, mimo że usiłowała udać obojętną. Nie myślała nigdy o tem, że garbus mógł się ożenić, i była nieco zdziwiona. Spostrzegła to pani Medlock, a jako niewiasta bardzo gadatliwa ciągnęła dalej z większym zapałem. Był to jedyny sposób skrócenia nudnej podróży.
- Ona - to było słodkie, śliczne stworzenie, a on byłby dla niej na kraniec świata poszedł po źdźbło trawy, gdyby tego zapragnęła. Nikt nie przypuszczał, że go zaślubi, a jednak zaślubiła. Ludzie mówili, że to zrobiła dla pieniędzy, ale to nieprawda, nieprawda! - dodała z przeświadczeniem. - Gdy umarła...
Mary mimowoli poruszyła się.
- Ach! Więc umarła! - wykrzyknęła, niewiele myśląc. Przypomniała sobie była bajkę francuską, którą niegdyś czytała "Riquet à la Houpe". Bajka mówiła o biednym garbusku i cudnej księżniczce, i naraz zrobiło jej się żal pana Archibalda Craven'a.
- Tak, umarła - powiedziała pani Medlock - i odtąd zdziwaczał jeszcze więcej. Nie dba już o nikogo. Ludzi widzieć wcale nie chce. Po największej części wyjeżdża, a gdy jest w Misselthwaite Manor, to zamyka się w skrzydle zachodniem domu i tylko Pitchera dopuszcza do siebie. Pitcher to już stary dziad, ale opiekował się nim niegdyś, gdy był dzieckiem jeszcze, i zna dobrze jego usposobienie.
Było to wszystko dziwne, jak w bajce, i Mary wcale wesoło nie usposobiło. Dom o stu pokojach, wszystkich prawie zamkniętych i zaryglowanych - dom na krańcu wrzosowiska, wszystko to było dziwnie niewesołe. I ten człowiek, garbaty, który się także zamykał na dziesięć spustów! Mary patrzyła oknem z zaciśniętemi wargami, i zdało jej się rzeczą całkiem naturalną, że w tej chwili deszcz począł siec ukośnemi strugami i bić o szyby wagonu. Gdyby żyła ta śliczna kobieta, byłaby rozweselała swoje otoczenie, tak jak jej mamusia, szczebiotem, ruchliwością, chodzeniem z jednej zabawy na drugą w cudnej, ozdobionej koronkami sukni. Ale i ta już nie żyła.
- Niech się panienka nie spodziewa ujrzeć pana, daję szyję, że go panienka nie zobaczy - rzekła pani Medlock. - I nie trzeba się spodziewać, że tam ktokolwiek będzie z panienką rozmawiał. Trzeba będzie samej się bawić i myśleć o sobie. Powiedzą panience, do których pokojów wolno jej wchodzić, a od których należy trzymać się zdaleka. Ogrodów tam poddostatkiem. Ale nie trzeba kręcić się po domu i nosa wszędzie wścibiać. Pan Craven nie życzy sobie tego.
- Wcale nie pragnę wścibiać wszędzie nosa - odparła nasza mała Mary; i jak nagle zrobiło jej się żal pana Archibalda, tak teraz nagle przestała go żałować, myślała natomiast, iż był taki niedobry, że zasłużył na to wszystko, co go spotkało.
I zwróciła twarzyczkę ku oknu, patrząc na strugi ściekającego po szybach deszczu, który padał nieprzerwanie, jakby nigdy ustać nie miał. Patrzyła tak długo i uparcie, dopóki wszystko nie zaczęło jej przed oczyma szarzeć, szarzeć, aż wreszcie znużona zasnęła.

- W takim razie wielki czas, żeby się panienka nauczyła sama to robić - rzekła Marta, nie zdając sobie sprawy ze swego zuchwalstwa. - Trzeba było młodziej zacząć. To panience dobrze zrobi, gdy sama koło swoich rzeczy pochodzi. Moja matka to zawsze się dziwuje, że dzieci bogatych państwa nie są docna głupie, kiedy od maleńkości niańki je myją i ubierają, i na spacer prowadzą, jak te lalki!

Dnia następnego padał od samego rana ulewny deszcz, i step osłonięty był gęstą, nieprzeniknioną szatą mgły. O wyjściu na dwór, o spacerze mowy być nie mogło.
- Cóż wy robicie w domu, gdy tak strasznie pada? - zagadnęła Mary Martę.
- Ano, najpierw musimy uważać, żeby się nie pognieść - odparła Marta. - Ojoj! jak też nas wtedy wydaje się wiele! Matka jest zawsze pogodna, ale wtenczas to mówi, że już i głowę można stracić. Starsi to idą bawić się do obory. Dick bo na deszcz nie zważa. Wychodzi sobie, jakby w pogodę. On mówi, że jak deszcz pada, to można widzieć przeróżne rzeczy, których się w pogodne, słoneczne dni nie ujrzy. Raz to znalazł młodego liska napoły zatopionego w jamie, więc go wziął i na piersiach za bluzę włożył, żeby go ogrzać, i do domu przyniósł. Starą liszkę zabito niedaleko od jamy, a jamę zalała woda z deszczu i resztę lisiąt zatopiła. Teraz go sobie w domu chowa. Innym razem znalazł młodą, też napół zatopioną wronę i także do domu przyniósł, i oswoił. Wrona się nazywa "Sadza", bo strasznie czarna, a skacze i lata za nim wszędzie.
I przyszła chwila, że Mary zapomniała oburzać się na poufałe gadulstwo Marty. Poczęła nawet w niem smakować, a była bardzo niezadowolona, gdy Marta przerywała lub wychodziła z domu. Bajki, które jej opowiadała Ayah w Indjach, różne były zupełnie od opowieści Marty o chacie wśród stepu i o czternaściorgu ludziach, którzy mieszkali w maleńkich czterech izdebkach i nigdy dosyć do jedzenia nie mieli. Dzieci skakały jak gromadka dzikich, poczciwych kózek. Mary czuła najwięcej sympatji do matki i do Dicka. Wszystko to, co Marta opowiadała o "matce", było jakieś miłe i poczciwe.
- Jabym się też chętnie pobawiła z młodym liskiem albo wroną - rzekła Mary. - Ale nic nie mam!
Marta spojrzała z ogromnem zdziwieniem.
- Umie panienka robić pończochę? - spytała.
- Nie - odparła Mary.
- A szyć?
- Nie.
- No, a czytać?
- Umiem.
- To czemuż sobie panienka nie poczyta, albo się nie pouczy trochę? Panienka już duża, powinnaby się uczyć!
- Kiedy bo widzisz, nie mam książek - odparła Mary. - Te, które miałam, pozostały tam, w Indjach.
- O, to szkoda! - rzekła Marta. - Dobrzeby było, gdyby pani Medlock pozwoliła panience pójść do bibljoteki. Tam dopiero moc książek!
Mary nie zapytała, gdzie się znajduje bibljoteka, bowiem nasunęła jej się myśl nowa. Postanowiła sobie sama pójść ją znaleźć. Mniejsza o panią Medlock! Toż siedziała ona ciągle nadole, w swoim wygodnie urządzonym saloniku. W tym dziwnym domu rzadko się kogoś widziało. Wogóle widywało się tylko służbę, która, pod nieobecność pana, żyła jak u Pana Boga za piecem; pomieszczeniem ich była ogromna kuchnia z błyszczącemi rondlami i równie olbrzymia sala, gdzie jadali pięć razy dziennie bardzo obficie, a baraszkowali wesoło, gdy pani Medlock nie było.
Posiłki Mary podawane były regularnie. Usługiwała jej Marta, lecz pozatem nikt się o nią zupełnie nie troszczył. Pan Medlock odwiedzała ją codziennie lub co drugi dzień, lecz nikt nie spytał o to, co robi, nikt jej nie rozkazał, co ma robić. Mary myślała, że to może angielski sposób wychowywania dzieci. W Indjach uważała wciąż na nią Ayah, która jej towarzyszyła wszędzie i obsługiwała na każdym kroku. Nieraz dziewczynka była zmęczona jej towarzystwem. Teraz nikt za nią nie chodził, co więcej: uczyła się sama ubierać, gdyż Marta patrzyła na nią jak na warjatkę albo głuptasa, kiedy sobie kazała podawać lub kłaść na siebie to i owo.
Pewnego razu, kiedy Mary stała, czekając, aż jej Marta rękawiczki nałoży, ta wykrzyknęła:
- Czy panienka ma źle w głowie? Nasza Zuzia jest dwa razy dzielniejsza od panienki, a ma dopiero cztery lata. Czasem to mi się coś zdaje, że panienka niezupełnie dobrze ma w głowie.
Mary dąsała się potem przez godzinę, lecz znów nowe myśli w niej to obudziło.
Ranka tego, gdy Marta, wyczyściwszy kominek, wyszła z pokoju, Mary stała czas pewien przy oknie. Myślała o tem, co jej przez głowę przeszło, gdy usłyszała o bibljotece. Nie chodziło jej znów tak bardzo o bibljotekę, bo wogóle mało jeszcze czytała; lecz wzmianka o bibljotece przywiodła jej na pamięć owych sto pokoi o drzwiach zamkniętych. Ciekawa była, czy wszystkie są doprawdy zamknięte, i coby było, gdyby mogła się do którego z nich dostać. Czy też ich było rzeczywiście aż sto? Czemużby nie miała pójść i porachować drzwi? W każdym razie będzie miała zajęcie, skoro nie może wyjść do ogrodu. Nie zwykła była ona prosić o pozwolenie, by móc coś zrobić, nie miała pojęcia, co to jest "zwierzchność", to też na myśl jej nie przyszło prosić panią Medlock o pozwolenie chodzenia po domu, nawet gdyby ją była widziała.
Otworzyła drzwi, wyszła na korytarz i zaczęła wędrówkę. Był to długi bardzo korytarz, rozgałęziający się w kilku kierunkach; przechodzić musiała różne schodki, raz wgórę, to znów nadół wiodące. Drzwi i drzwi bez końca - na ścianach mnóstwo obrazów. Czasem były to ciemne, poczerniałe pejzaże, lecz najwięcej było portretów mężczyzn i kobiet w dziwnych, pysznych strojach z atłasu i aksamitu. Wreszcie Mary ujrzała się w długiej galerji, której ściany zawieszone były całkowicie portretami. Nie przypuszczała, żeby w jednym domu mogło ich być aż tyle. Wolno szła przez galerję, przyglądając się wszystkim twarzom, a one ze swej strony zdawały się spoglądać na nią. Mary miała wrażenie, że chcieliby wiedzieć, co tutaj wśród nich robi ta mała dziewczynka, która tu z Indyj przybyła. Niektóre portrety przedstawiały dzieci - małe dziewczynki w ciężkich, jedwabnych sukniach, sięgających im aż do stóp i szeroko odstających, chłopców z bufiastemi rękawami, kolorowemi kołnierzami, długiemi lokami, lub z kryzami naokoło szyi. Mary zatrzymywała się przed portretami dzieci i byłaby chciała wiedzieć ich imiona, wiedzieć, kim byli, dokąd odeszli i dlaczego tak dziwnie byli ubrani. Była tam między innemi mała, sztywna dziewczynka, bardzo do Mary podobna. Miała suknię z zielonej brokateli, a na ręku trzymała zieloną papużkę. Oczy jej miały przenikliwy, ciekawy wyraz.
- Gdzie teraz jesteś? - głośno spytała Mary. - Bardzobym chciała, żebyś była tutaj.
Pewno żadne dziecko jeszcze nie spędziło tak dziwnego poranka. Zdawaćby się mogło, że w tym ogromnym, dziwnym domu niema żyjącej istoty prócz małej Mary, wędrującej wgórę i nadół, szerokiemi i wąskiemi korytarzami, po których, jak jej się zdawało, nikt prócz niej nigdy nie chodził. Skoro zbudowano aż tyle pokoi, to przecież musieli tu ludzie mieszkać, lecz teraz było tu tak pusto, że się Mary w głowie nie chciało pomieścić, żeby to wszystko mogło być prawdą.
Dopiero gdy dotarła na drugie piętro, dziewczynka pomyślała o naciśnięciu klamki. Wszystkie drzwi były zamknięte, jak powiedziała pani Medlock, lecz wkońcu Mary położyła rączkę na klamce i nacisnęła. Na chwilę strach ją opanował, poczuła bowiem, że klamka otwiera się bez trudności, a gdy popchnęła drzwi, otworzyły się one zwolna. Były to ciężkie, masywne drzwi, prowadzące do wielkiej sypialni. Były tam haftowane portjery, a meble inkrustowane, jakie widziała w Indjach, stały w pokoju. Szerokie, staroświeckie okno, z małemi w cynę oprawnemi szybkami, otwierało widok na step; zaś nad kominkiem był drugi portret owej małej, sztywnej dziewczynki, która zdawała się patrzeć na Mary z większem jeszcze zdziwieniem.
- Może ona tutaj niegdyś sypiała - pomyślała Mary.- Patrzy na mnie, że aż mi się nieprzyjemnie robi.
Poczem zaczęła otwierać drzwi jedne po drugich. Widziała taką moc pokoi, że ją to zmęczyło, i pomyślała, że pewnie ich jest sto, choć ich zliczyć nie mogła. A we wszystkich prawie były stare obrazy i stare makaty, i gobeliny o bogatych wzorach.
W jednym pokoju, który miał wygląd buduaru, portrety były z haftowanego cudnie aksamitu, a w szklanej gablotce znajdowało się sto słoni z kości słoniowej. Były one różnych rozmiarów, niektóre miały na grzbiecie palankiny lub ujeżdżaczy swych, Hindusów. Jedne były bardzo duże, inne mniejsze, niektóre zaś tak małe, że wyglądały jak dzieci. Mary widziała rzeźby z kości słoniowej w Indjach, a o słoniach wiedziała wszystko. Otworzyła drzwi gabloty, weszła na stołeczek i długo, długo się bawiła. Gdy ją to zmęczyło, ustawiła słonie w porządku i gablotę zamknęła.
Podczas całej swej długiej wędrówki po korytarzach i pustych pokojach nie dostrzegła żywej istoty; lecz tutaj coś dojrzała. Kiedy zamykała gablotę, usłyszała delikatniuchny szelest. Skoczyła, rozejrzała się dokoła, i wzrok jej padł na sofkę przed kominkiem, skąd odgłos zdawał się dochodzić. W narożniku sofy była poduszka, a w aksamicie, który ją pokrywał - dziura; z dziury wyglądała para wystraszonych oczek.
Mary ostrożnie podeszła bliżej, chcąc zobaczyć, co to. Oczka należały do małej szarej myszki, która wygryzła dziurę w poduszce i wygodne urządziła sobie mieszkanko. Sześć malutkich myszek skulonych spało obok niej. Jeżeli nikogo tu nie było, było w każdym razie siedem myszek, które na samotne nie wyglądały.
- Żeby się one nie bały, tobym je z sobą zabrała - pomyślała Mary.
Długo, długo wędrowała, wreszcie poczuła się zbyt zmęczoną, by wędrować dalej, i zawróciła zpowrotem. Dwa lub trzy razy zmyliła drogę, wszedłszy na inny korytarz, i musiała błądzić, zanim trafiła na właściwy: lecz wreszcie dotarła na swoje piętro, jakkolwiek od swego pokoju była jeszcze daleko i nie wiedziała dobrze, gdzie się znajduje.
- Zdaje mi się, że znów złą drogą idę - rzekła do siebie, przystając, jak jej się zdawało, na końcu krótkiego pasażu z ścianami osłonionemi makatami. - Teraz sama nie wiem, w którą stronę iść trzeba. A, jaka też cisza!
Właśnie kiedy tak stała i wyrzekła te słowa, ciszę przerwały jakieś odgłosy. Był to znów płacz, lecz inny, niż w nocy; był to tylko urywany, krótki, zły wrzask niegrzecznego dziecka, stłumiony przez grube mury.
- Teraz to o wiele bliżej było, niż wtedy - pomyślała Mary z bijącem serduszkiem. - No, i znowu płacz!
Przypadkowo wsparła się ręką o ścianę, pokrytą zasłoną, i w tejże chwili odskoczyła przerażona. Zasłona ukrywała drzwi, które się rozwarły i ukazały dalszy ciąg korytarza, a w nim panią Medlock z pękiem kluczy i bardzo zagniewaną miną.
- Co tu panienka robi? - rzekła, biorąc Mary za rękę i pociągając za sobą. - Co panienka ma zapowiedziane?
- Zbłądziłam - tłumaczyła się Mary. - Nie wiedziałam, w którą stronę iść, gdym usłyszała, że ktoś płacze.
Nienawidziła pani Medlock w tej chwili, lecz znienawidziła ją gorzej jeszcze w następnej.
- Nie słyszała panienka żadnego płaczu, ani nic podobnego - rzekła ochmistrzyni. - Proszę zaraz iść do swego pokoju, albo dostanie panienka za uszy.
I wziąwszy ją za rękę, ciągnęła za sobą, raz po raz popychając przez parę korytarzy, póki jej nie wepchnęła do jej pokoju.
- Teraz proszę siedzieć tam, gdzie panience każę inaczej zamknie się panienkę na klucz. Pan powinienby dać panience nauczycielkę, jak to zresztą mówił. Panienkę to trzeba bardzo krótko trzymać, a ja mam bez tego dosyć do roboty.
Wyszła, trzaskając za sobą drzwiami, a Mary usiadła przed kominkiem, blada z wściekłości. Nie płakała, lecz zgrzytała zębami.
- A jednakże ten ktoś płakał - płakał - i już! - rzekła do siebie.
Dwa razy już słyszała, no, i dojdzie ona do źródła tego płaczu. Wogóle dużo rzeczy różnych odkryła tego ranka. Miała wrażenie, że była w dalekiej podróży; w każdym razie nie nudziła się przez cały ten czas, bawiła się słoniami i widziała szarą myszkę z dziećmi w gniazdku z aksamitnej poduszki.

W dwa dni po tem wszystkiem, Mary, otworzywszy z rana oczy, usiadła niezwłocznie na łóżku i zawołała Martę.
- Spojrzyj na step! spojrzyj! - zawołała.
Deszcz ustał, a szarą mgłę i obłoki w nocy wiatr rozwiał. Wiatr także ucichł, a ponad stepem jaśniała świetna, ciemnoszafirowa kopuła niebios. Mary nigdy, nigdy nie myślała, by niebo mogło być tak szafirowe. W Indjach bywało rozpalone, płomienne; tutejsze miało głęboki, chłodny błękit, niby jeziora bezdennego, a tu i owdzie, wysoko, wysoko, płynęły małe, śnieżno-białe obłoki. Rozległy obraz stepu sam pobłękitniał, porzucając swą ciemną, szaro-purpurową, smutną szatę.
- Aha! - rzekła Marta z radością. - Huragan ustał. Zwykle tak bywa o tej porze roku. Jedna noc, i już go niema, jakby udawał, że nigdy tu nie bywa i być nie myśli.
- A ja myślałam, że w Anglji wciąż pada i wciąż ciemno - odparła Mary.
- Oj, co to, to nie! - rzekła Marta, siadając na piętach wśród swych szczotek i czernidła.

- Yorkshire to najsłoneczniejsze miejsce na świecie, jak słońce świeci. Zaraz mówiłam, że tylko poczekać trochę, to już panienka stepy polubi. A niech tylko panienka poczeka, aż zakwitnie janowiec i żarnowiec żółty, a wrzosy czerwone, a niechno motylki zaczną latać, a pszczółki brzęczeć, a skowronki śpiewać! To panienka o wschodzie słońca będzie chciała w step polecieć i dzień cały po nim biegać, jak Dick!

- A czy będę mogła tam pójść? - spytała Mary smutno, patrząc przez okno na daleki błękit. Było to dla niej nowe, potężne, przedziwne i tak niebiańsko błękitne!
- Bo ja wiem? - odparła Marta. - Panienka nigdy nie wprawiała się w chodzenie, odkąd panienka żyje, tak mi się coś zdaje. Nie uszłaby panienka pięciu mil angielskich. Bo pięć mil jest stąd do naszej chatki!
- Chciałabym bardzo widzieć wasz dom.
Marta ze zdziwieniem i ciekawością spojrzała na nią, poczem zaczęła znów czyścić kominek. Pomyślała sobie, że ta drobna, mała twarzyczka nie wygląda wcale taka skwaszona, jak owego pierwszego ranka, kiedy tu przybyła. Była raczej podobna do małej Zuzi, gdy ta o coś bardzo prosiła.
- Poradzę się matki co do tego - rzekła. - Ona jest jedną z tych, co zawsze wiedzą, jak się do czego wziąć trzeba. Dzisiaj moja wychodna, i idę do domu. O! Jakam też rada! Pani Medlock bardzo matkę szanuje. Może będzie matka mogła z nią pomówić.
- Lubię twoją matkę - rzekła Mary
- Wierzę - przyznała Marta, nie przerywając czyszczenia.
- Nigdy jej nie widziałam - dodała Mary.
- Wiem - odrzekła Marta.
Usiadła na piętach, potarła koniec nosa ręką, jakby zdziwiona na chwilę, poczem dodała stanowczo:
- Tak, matka jest dobra, pracowita, wesoła i porządna, że nie można jej nie lubić czy ją się zna, czy nie. Jak w moją wychodną idę do domu, to skaczę z radości z chwilą, gdy na wrzosy wchodzę.
- I Dicka też lubię, a nie widziałam go nigdy - dodała Mary.
- Ano, toć powiedziałam panience - odparła Marta z godnością - że nawet ptaki go lubią i króliki, i owce dzikie, a nawet i lisy. Ciekawa jestem, coby Dick o panience powiedział? - dodała, patrząc na Mary w zamyśleniu.
- Nie lubiłby mnie - powiedziała na swój dawny, szorstki sposób. - Nikt mnie nie lubi.
Marta znów się zamyśliła.
- A czy panienka lubi samą siebie? - zapytała takim tonem, jakby rzeczywiście chciała wiedzieć.
Mary zawahała się chwilkę i zastanowiła się.
- Doprawdy, wcale nie - odrzekła. - Ale nigdy przedtem o tem nie pomyślałam.
Marta skrzywiła się zabawnie, jakby przypominając coś sobie.
- Matka tak do mnie raz powiedziała. Stała przy balji, a ja byłam zła i zaczęłam wygadywać na ludzi, a ona odwraca się do mnie i mówi: "Ty mała czarownico! Co ty sobie myślisz, żeby mówić, "tego nie lubię - a tamtego nie lubię. A siebie lubisz?" Roześmiałam się i zaraz się opamiętałam.
W doskonałym humorze pobiegła do domu, skoro tylko podała Mary śniadanie. Miała zrobić pięciomilowy spacer i pomóc matce uprać i upiec chleba na tydzień, i całą duszą się radować.
Mary pod jej nieobecność czuła się więcej samotną, niż zwykle. Wyszła do ogrodu, jak mogła najśpieszniej, i najpierw obiegła ogród z fontanną dziesięć razy dokoła. Liczyła starannie, ile razy przebiegła, a gdy skończyła, poczuła się w lepszym humorze. Słońce nadawało całkiem inny wygląd całemu ogrodowi. Wysoka, błękitna kopuła niebios zaciągała się i nad Misselthwaite, a Mary, wgórę podniósłszy główkę i patrząc w niebo, rozmyślała nad tem, jakieby się miało uczucie, żeby tak można położyć się na jednym z owych śnieżno-białych obłoczków i hen wdal popłynąć. Weszła potem do pierwszego ogrodu warzywnego i zastała tam Bena Weatherstaffa z dwoma innymi ogrodnikami. Wydawaćby się mogło, że zmiana powietrza i na niego dobrze wpłynęła. Pierwszy do niej zagadał.
- Wiosna się zbliża - rzekł. - Czuje panienka?
Mary poczęła wciągać noskiem powietrze, i zdawało jej się, że poczuła.
- Czuję coś miłego, świeżego, wilgotnego - odparła.
- To ta kochana, bogata ziemia - odparł ogrodnik, kopiąc dalej. - Cieszy się ona, że już gotowa do przyjęcia ziarna w swe łono. Wesoła ona, gdy czas siewu nadchodzi. Nudno jej zimą, jak nie ma nic do roboty. W ogrodach kwiatowych zaczną roślinki kiełkować. Słoneczko je ogrzewa. Niedługo już zobaczy panienka, jak to małe zielone kiełki z czarnej ziemi wychodzą.
- A co z nich będzie? - spytała Mary..
- Krokusy, pierwiosnki, narcyzy. Zna je panienka?
- Nie, nie znam. Po deszczach w Indjach wszystko jest zielone - rzekła Mary - i mnie się zdaje, że tam w jedną noc wszystko wyrasta.
- Nasze kwiatki nie wyrastają w jedną noc - rzekł Ben Weatherstaff. - Będzie panienka musiała na nie poczekać. Tutaj wyrosną trochę wyżej - tam znów wypuszczą parę kiełków więcej - tu jednego dnia listek rozwiną - innego dnia inny. A panienka niech ich pilnuje.
- Ach, i jak chętnie! - wykrzyknęła Mary.
Niebawem usłyszała cichy lot w powietrzu i domyśliła się odrazu, że to gil. Był strasznie śmiały, ożywiony i skakał tak blisko jej nóg, i przechylał główkę, tak przebiegle na nią patrząc, że dziewczynka spytała ogrodnika:
- Jak myślicie, czy on mnie pamięta?
- Czy pamięta panienkę? - odrzekł Ben oburzony. - Toć on zna każdy głąb kapusty w ogrodzie, a nie miałby znać ludzi! Przedtem nigdy on tu nie widział dziewczyny, więc teraz sobie postanowił panienkę poznać. Przed nim to i nie trzeba nic ukrywać.
- A czy w tym ogrodzie, w którym on ma gniazdko, też już roślinki puszczają kiełki? - dopytywała Mary.
- W jakim znów ogrodzie? - zamamrotał stary, przybierając swój niemiły wygląd.
- No, w tym, gdzie to rosną stare krzaki róż. - Nie mogła powstrzymać się od pytania, tak bardzo bowiem pragnęła wiedzieć coś pewniejszego. - Czy tam wszystkie kwiatki umarły, czy też jeszcze niektóre ożywiają się na wiosnę? A czy są tam zawsze róże?
- Niech panienka zapyta jego - i Ben Weatherstaff skinął głową w kierunku gila. - On jeden coś o tem wie. Nikt inny nie zajrzał tam od dziesięciu lat.
- Dziesięć lat to strasznie dawno - myślała Mary. Ona się urodziła dziesięć lat temu.

Było to tajemniczo wyglądające, najrozkoszniejsze miejsce, jakie sobie wyobrazić można. Wysokie mury, okalające ogród od wewnątrz, okryte były bezlistnemi gałęźmi pnących róż, tak gęstemi, że były zupełnie splątane. Mary poznała, że to są róże, ponieważ ich dużo widziała w Indjach. Ziemia pokryta była wszędzie zrudziałą od zimna trawą, wśród której wyrastały tu i ówdzie klomby krzewów, które, gdyby zakwitły, okazałyby się różami. Było tam mnóstwo róż sztamowych, których pnie tak się porozrastały, że wyglądały jak drzewa. Było bowiem jeszcze wiele innych drzew w ogrodzie, a jakiś specjalny, czarowny urok nadawało mu to, że owe róże pięły się po owej drzewinie, puszczając wdół długie, wiotkie warkocze gałązek, chwytające się wzajem tu i ówdzie, czepiające się wyżej rosnących gałęzi i tworzące czarujące łuki i arkady zewnątrz. Nie było na nich teraz ni listków, ni kwiatów, i Mary nie wiedziała, czy żyją, czyli też pomarły, lecz ich cienkie, wiotkie szarobrunatne gałązki i pędy wyglądały jak mglista osłona, opadająca na mury i drzewa, a nawet na rude trawy, po których czołgały się ich wężowe skręty. I ta właśnie delikatna gmatwanina, zwieszająca się od drzewa do drzewa, nadawała ogrodowi taki tajemniczy urok. Mary przypuszczała, że wszakże musi on być odrębny od innych ogrodów, których nie zostawiono w zaniedbaniu tak długo; i istotnie różnił się on zupełnie od wszystkich, jakie w życiu swojem widziała.
- Jak też tu cicho! - wyszeptała. - Jak cicho!
Poczekała chwilkę i przysłuchiwała się ciszy owej. Gil, który na swojem przysiadł drzewie, zamilkł, jak wszystko dokoła. Skrzydłem nawet nie poruszył; siedział znieruchomiały i spoglądał na Mary.
- Nic dziwnego, że taka cisza - zaszeptała znowu. - Wszak od dziesięciu lat ja pierwsza odzywam się tutaj.
Posunęła się od drzwi, stąpając tak cicho, jakby lękała się zbudzić kogokolwiek. Cieszyła się, że trawę ma pod stopami, która kroki jej tłumi. Przeszła pod jeden z szarych łuków pomiędzy drzewami, spoglądając na tworzące go gałązki i pędy.
- Ciekawam bardzo, czy wszystkie róże uschły - rzekła. - Czy ten ogród całkiem umarły? Chciałabym ogromnie, żeby tak nie było.
Gdyby Mary była starym Benem, byłaby umiała ocenić odrazu, czy te drzewa żyją, lub nie, lecz dostrzegała tylko wszędzie szare i brunatne gałązki bez najmniejszego śladu choćby najdrobniejszego pączka.
Lecz w każdym razie była oto wewnątrz tajemniczego ogrodu i miała wrażenie, że znalazła sobie jakiś świat własny.
Słońce rzucało bogate snopy blasków na ten zamknięty w murach światek, a wysokie, błękitne niebios sklepienie wydawało się świetniejsze i cudniejsze jeszcze nad tym dziwnym zakątkiem Misselthwaite'u. Gil sfrunął z gałęzi i przeskakiwał za Mary z krzewów na krzewy. Ćwierkał i miał strasznie zaaferowaną minę, jakby jej chciał coś pokazywać. Wszystko dokoła dziwne było i ciszy pełne, i zdawało się, że Mary setki mil oddalona jest od wszystkiego, co żyje, a jednakże nie czuła się wcale osamotniona w tej chwili. Jedyną jej troską była niepewność, czy wszystkie róże pomarły, czy też niektóre z nich ożyją i pąkami wiosennemi się okryją, gdy je słońce przygrzeje. Takby nie chciała, żeby ten ogród był martwy. A jeśli to wszystko żyje, co za cud będzie, gdy tysiące róż rozkwitnie na wsze strony!
Skakanka zwieszała jej się przez ramię, gdy tu weszła, a teraz, pochodziwszy chwilkę, postanowiła obskakać cały ogród dokoła, zatrzymując się od czasu do czasu, gdyby miała ochotę przyjrzeć się czemuś. Tu i ówdzie widniały ślady ścieżek wśród trawy, a w narożnikach były altany barwinku z kamiennemi wewnątrz ławkami i kamiennemi, omszałemi wazonami.
Kiedy Mary podeszła do jednej z altan, przestała skakać. Niegdyś musiał tu obok być kwietnik, i zdawało jej się, że coś małego, zielonego wychyla się z czarnej ziemi - kilka drobnych bladozielonych kiełków. Przypomniała sobie, co mówił Ben Weatherstaff, i przyklękła na ziemi, by się lepiej przyjrzeć.
- Tak, te maleńkie, kiełkujące roślinki to będą albo krokusy, albo pierwiosnki, albo narcyzy - szeptała radośnie.
Pochyliła się nad niemi i wdychała świeży zapach wilgotnej ziemi. Lubiła go bardzo.
- A może tam inne jeszcze rosną w innych miejscach - rzekła. - Przejdę przez ogród i popatrzę.
Nie skakała, lecz szła. Posuwała się wolno z oczyma utkwionemi w ziemę. Patrzyła na dawno zaniedbaną rabatę, zaglądała na trawniki, a obchodząc dokładnie dokoła, znajdowała coraz to więcej drobnych, bladoróżowych kiełków, i znów ją to nadzwyczaj podnieciło i uradowało.
- Nie, ogród ten wcale jeszcze nie martwy - cicho wyrzekła do siebie. - Choćby róże zmarniały, to jeszcze tyle innych żyje tu roślinek.
Wprawdzie Mary pojęcia nie miała o ogrodownictwie, wszakże wydało jej się, że gęsta trawa tak zarasta te miejsca, gdzie się kiełki pokazują, że przyszło jej na myśl, iż biedne roślinki nie będą miały dość miejsca, by się rozrastać. Wyszukała zatem dość ostro zakończony kawałek drzewa i przy jego pomocy poczęła kopać i wyrywać trawę i chwasty, dopóki nie porobiła wkoło roślinek miejsc czysto odsłoniętych.
- Teraz mam uczucie, że mogą oddychać - rzekła, kiedy skończyła pierwszą partję. - O! ale przecież zrobię o tyle więcej jeszcze! Będę robiła, ile będę mogła. Jeśli dziś nie podołam, to jutro znów przyjść tu mogę!
Szła od miejsca do miejsca, kopała i pełła, a radość jej była ogromna, i ciągnęło ją coś od klombu do klombu i na trawniki pod drzew cieniem. Ruch tak ją rozgrzał, że zrzuciła płaszczyk, potem kapturek i, nie zdając sobie z tego sprawy, uśmiechała się wciąż do traw i do kiełków zielonych.
Gil był strasznie zajęty. Kontent był bardzo, że nareszcie zaczęto pracę w jego państwie. Często się dziwował Benowi. Przecież tam, gdzie się ogród uprawia, mnóstwo dobrych rzeczy do jedzenia w ziemi się znajduje. No, i nareszcie oto znalazł się jakiś rodzaj stworzenia, które nie było ani pół tak duże, jak Ben, a jednak miało rozum przyjść tu oto, do tego ogrodu i odrazu zabrać się do roboty.
Mary pracowała w ogrodzie do chwili, w której czas było pójść na obiad. A naprawdę trochę późno sobie o tem przypomniała, a kiedy włożyła płaszczyk, kapturek i podniosła z ziemi skakankę, wierzyć jej się nie chciało, że pracowała dwie, a może i trzy godziny. Czuła się bardzo szczęśliwą przez cały czas; a teraz na oczyszczonych miejscach dostrzec było można setki zielonych pączków, wyglądających dwa razy milej i weselej, niż przedtem, gdy je chwasty i trawy przytłumiały.
- Wrócę tu po południu - rzekła, rozglądając się po swem nowem królestwie, zwracając się do drzew i krzewów różanych, tajemniczego czaru pełnych.
Lekko przebiegła po trawach, rozwarła z trudem drzwi i wyśliznęła się pod bluszczami. Miała tak czerwone policzki, takie śmiejące, blasków pełne oczy i zjadała obiad z takim apetytem, że Marta wybuchnęła zachwycona:
- Dwa kawałki mięsa i dwie porcje budyniu! - To się dopiero matka ucieszy, jak jej powiem, co jej skakanka dobrego narobiła!
Mary znalazła, kopiąc swoim kijkiem, rodzaj białego korzonka, podobnego do cebuli. Włożyła go na to samo miejsce, troskliwie okryła ziemią, a teraz ciekawa była, czy Marta będzie umiała jej powiedzieć, coby to było.
- Marto - spytała - co to są takie białe korzonki, podobne do cebuli?
- To są cebulki kwiatów - objaśniła Marta. - Moc kwiatów wiosennych z nich wyrasta. Te najmniejsze - to pierwiosnki i krokusy, a duże - to narcyzy, żonkile i hiacynty. Zaś największe - to lilje. O! jakież śliczne! Dick nasadził tego dużo w naszym ogródeczku.
- Czy Dick zna się na nich? - spytała Mary, nową napełniona myślą.
- Naszemu Dickowi to i na murze kwiat wyrośnie. Matka mówi, że on potrafi kwiaty z ziemi wyczarować.
- Czy cebulki długo żyją? Czy mogłyby rosnąć lata i lata całe, gdyby nikt ich nie hodował? - lękliwie dociekała Mary.
- Niektórych kwiatów hodować nie potrzeba - same sobie radzą - oparła Marta. - Dlatego i biedni mogą je mieć. Jeśli im się nikt nie sprzeciwi, to będą pracować pod ziemią bezustanku, a coraz nowe roślinki wypuszczać. W jednem miejscu w parku tutaj są tu tysiące pierwiosnków. Jak wiosna nadejdzie, to niema nic ładniejszego w Yorkshire. A nikt nie wie, kto pierwszego zasadził.
- Chciałabym, żeby to teraz była wiosna - odrzekła Mary. - Pragnę widzieć wszystko, co rośnie w Anglji.
Skończyła obiad i poszła na swoje ulubione miejsce przed kominkiem.
- Chciałabym... chciałabym bardzo mieć łopatkę - rzekła.
- Do czego łopatkę? - spytała Marta z uśmiechem. - Czy może panienka do kopania się weźmie? Muszę też o tem matce powiedzieć.
Mary patrzyła w ogień zamyślona. Będzie ona musiała być bardzo ostrożna, jeśli swoje królestwo zechce w tajemnicy utrzymać. Przecież ona szkody żadnej nie zrobi - to pewna, ale jednak, gdyby pan Craven dowiedział się prawdy, mógłby inny zamek kazać zrobić i zamknąć ogród na zawsze. A tegoby doprawdy nie zniosła.
- Widzisz, Marto, to takie dziwne osamotnione miejsce - wyrzekła zwolna, jakby ważąc każde słowo. - Dom jest pusty, park pusty i opustoszałe ogrody. A przytem tyle pozamykanego. Wiele zajęcia w Indjach nie miałam, ale było więcej ludzi, na których mogłam patrzeć - dużo przechodniów, żołnierzy i Hindusów - czasami grała orkiestra, a Ayah opowiadała mi bajki. Tutaj nie mam się do kogo odezwać prócz ciebie i Bena. A ty znów masz swój tydzień, a Ben Weatherstaff niezawsze chce ze mną rozmawiać. Więc sobie pomyślałam, że, gdybym miała małą łopatkę, mogłabym sobie gdziekolwiek kopać, jak on, a gdyby mi dał nasionek, to mogłabym sobie zrobić ogródek.
Twarz Marty rozpromieniła się.
- No, patrzcie! - zawołała. - Wszak matka zaraz mówiła, że tak być powinno. Powiada matka: "Toć tam tyle miejsca wolnego, niechby dziecku dali ziemi kawałek do zabawy, choćby sobie tam posiała trochę pietruszki i rzodkiewek? Kopałoby to sobie i grabiło, i byłoby całkiem szczęśliwe". To są matki słowa, widzi panienka.
- Naprawdę? Jak to ona wszystko wie, nieprawdaż Marto? - spytała Mary.
- Proszę panienki - odparła Marta - matka mówi, że kobieta, co ma dwanaścioro dzieci, to się już przez to samo nauczy więcej, niż A B C. Dzieci - to dobra lekcja i rachunków, i zmyślności.
- A ileby kosztowała łopatka - taka mała? - spytała Mary.
- Ano - rzekła Marta po namyśle - w Thwaite jest sklep, i widziałam tam małe narzędzia ogrodnicze, łopatka, grabie, motyczka, razem związane, za dwa szylingi. I dosyć mocne, porządne, można niemi w ziemi robić.
- Mam więcej, niż to, w portmonetce - rzekła Mary. Pani Morrison dała mi pięć szylingów, a pani Medlock dała mi też pieniędzy od pana Craven.
- To aż tak o panience myślał! - niedowierzająco wykrzyknęła Marta.
- Pani Medlock powiedziała, że będę dostawała szylinga tygodniowo na moje wydatki, i wypłaca mi go co sobotę. Nie wiedziałam, na co te pieniądze wydać.
- A to ci z panienki bogacz! - zawołała Marta. Panienka może wszystko na świecie sobie kupić, co tylko zechce. Komorne za nasz domek kosztuje szylinga i trzy pensy na miesiąc, a jak trzeba płacić, to jakby ząb wyrwał. Ale przyszło mi coś do głowy - rzekła, opierając ręce na biodrach.
- Co takiego? - skwapliwie podchwyciła Mary.
- W sklepie w Thwaite sprzedają po pensie paczuszki nasionek kwiatów przeróżnych, a Dick wie, które są najładniejsze, i jak je trzeba siać. Do Thwaite to on prawie codzień chodzi, tak sobie - dla zabawy. - Potem dodała nagle: - Potrafi panienka wydrukować list?
- Umiem napisać - odparła Mary
Marta potrząsnęła głową.
- Ale Dick umie tylko czytać drukowane. Jeśli panienka potrafi wydrukować list, to go będzie można poprosić, żeby poszedł kupić i narzędzia, i nasiona.
- Poczciwa z ciebie dziewczyna! - zawołała Mary. - Doprawdy. Nie myślałam, żeś taka dobra. Jak się postaram, to może i potrafię wydrukować list. Trzeba poprosić panią Medlock o pióro, atrament i trochę papieru.
- Mam wszystko - rzekła Marta. - Kupiłam sobie, żeby w niedzielę móc do matki liścik wydrukować. Pójdę przynieść, co trzeba.
Wybiegła z pokoju, a Mary z szczerą radością zacierała rączki.
- Jak będę miała łopatkę - szeptała do siebie - będę mogła chwasty wykopywać, a ziemia będzie potem śliczna, pulchniutka. A jeśli w dodatku będę miała nasionka, i jeśli mi kwiatki wyrosną, to ogród już nie będzie martwy.
Tego popołudnia nie wyszła do ogrodu powtórnie, bowiem, gdy Marta wróciła z papierem, piórem i atramentem, musiała jeszcze sprzątnąć ze stołu, znieść wszystko nadół do kuchni, tam znów kazała jej pani Medlock coś zrobić, a Mary długo czekać musiała na jej powrót. Potem znów był kawał roboty z tym listem do Dicka. Mary mało się uczyła, bo jej guwernantki niecierpiały, i żadna być dłużej nie chciała. Z ortografją było krucho, ale swoją drogą potrafiła napisać list drukowanemi literami. Oto list, który jej Marta podyktowała:

"Kochany Dicku!
Mam nadzieję, że mój list zastanie cię w dobrem zdrowiu, w jakiem i ja jestem. Panna Mary ma mnóstwo pieniędzy i chce, żebyś poszedł do Thwaite i kupił nasion kwiatów i narzędzia ogrodowe, żeby mogła sobie zrobić klomb. Wybierz kwiatki najładniejsze i najłatwiejsze do hodowania, bo ona nigdy przedtem w ogrodzie nie sadziła i mieszkała w Indjach, a to zupełnie co inszego. Uściskaj matkę i wszystkie dzieci. Panna Mary będzie mi opowiadała jeszcze wiele różności, więc jak przyjdę na przyszły raz, to wam i ja opowiem o słoniach i wielbłądach, i o takich panach, co zabijają lwy i tygrysy.
Kochająca siostra
Marta Sowerby".

- No, dobrze. A teraz niech panienka włoży pieniądze w kopertę, a ja oddam to chłopcu od rzeźnika, żeby dał Dickowi. To są wielcy przyjaciele.
- A w jaki sposób dostanę te rzeczy, kiedy je Dick kupi? - spytała Marty.
- On je panience sam przyniesie. Chętnie tu zajdzie.
- O, mój Boże! - zawołała Mary - więc go zobaczę! Nigdy nie myślałam, żebym mogła zobaczyć Dicka!
- Więc panienka chciałaby go zobaczyć? - nagle spytała Marta, wyglądając ogromnie rozradowana.
- Chciałabym. Nigdy jeszcze nie widziałam chłopca, któregoby lubiły młode liski i wrony. Bardzo pragnę go zobaczyć.
Marta zrobiła ruch, jakby przypominając coś sobie.
- No i pomyśleć, żem o tem zapomniała - wybuchnęła - a myślałam, że to będzie pierwsza rzecz, jaką panience dziś rano powiem. Więc mówiłam matce - a ona powiedziała, że sama z panią Medlock pomówi.
- Czy masz na myśli... - zaczęła Mary
- To, o czem mówiłam we wtorek. To jest, czy pozwoli panience pojechać do nas i zjeść ciastko gorące roboty matki i napić się szklankę mleka
Doprawdy, same miłe rzeczy działy się dnia tego. Pomyśleć tylko, co za rozkosz jechać przez step - w dzień, przy tym cudnym błękicie! Pomyśleć tylko, że się będzie w domku, gdzie jest aż dwanaścioro dzieci!
- Czy matka twoja sądzi, że pani Medlock pozwoli mi pojechać? - spytała Mary zatrwożona.
- O, tak! Matka myśli, że pozwoli. Ona wie, że matka to bardzo porządna kobieta i czysto dom utrzymuje.
- Gdybym pojechała, tobym zobaczyła i twoją matkę, tak samo jak Dicka - rzekła Mary, rozważając to wszystko i ciesząc się tą myślą. - Ona chyba wcale nie jest podobna do matek w Indjach.
Praca w ogrodzie i wzruszenia popołudnia dały Mary uczucie błogiego spokoju i zadumy. Marta siedziała przy niej do kolacji, lecz obie pogrążone były w słodkiej ciszy i rozmawiały niewiele. Lecz w chwili, gdy Marta schodzić miała po kolację, Mary zapytała:
- Marto, czy tę dziewczynę z kuchni znów dziś zęby bolą?
Marta widocznie drgnęła.
- Czemu panienka o to pyta? - zagadnęła.
- Bo, czekając na ciebie tak długo, otworzyłam drzwi i wyszłam na korytarz zobaczyć, czy nie idziesz. I wówczas znów usłyszałam ów daleki płacz, który słyszałam wówczas w nocy. Dzisiaj wiatru niema wcale, widzisz zatem, że i wtenczas to nie był wiatr.
Marta była niespokojna.
- Nie może panienka chodzić po korytarzach i nasłuchiwać. Pan Craven toby się tak strasznie gniewał, że Bóg wie, coby zrobił.
- Przecież ja wcale nie nasłuchiwałam - rzekła Mary. - Czekałam na ciebie i usłyszałam to już trzeci raz.
- Ojoj! Pani Medlock na mnie dzwoni! - zawołała Marta i wybiegła z pokoju, jak strzała.
- Najdziwniejszy dom, w jakim kiedykolwiek ludzie mieszkali - rzekła Mary sennie, pochylając główkę na poduszkę głębokiego fotelu, w którym siedziała. Świeże powietrze, kopanie, skakanka dały jej uczucie słodkiej niemocy tak, że niebawem zasnęła.

Już od tygodnia wciąż słonko przygrzewało w tajemniczym ogrodzie. Tajemniczym Ogrodem nazywała go Mary, ilekroć o nim myślała. Droga jej była ta nazwa, a stokroć droższe uczucie, że, gdy ją zamykały wśród siebie stare, piękne mury, nikt nie mógł wiedzieć, gdzie się znajduje, nikt jej nie mógł odnaleźć. Zdawało jej się, że była zamknięta daleko od świata, w jakimś zaczarowanym ogrodzie. Niewiele książek, które przeczytała i lubiła, były to bajki czarodziejskie, opowiadające o różnych zaczarowanych miejscach. Czasem to ludzie i po sto lat tam spali, co się znów Mary wydawało nudne i głupie. Co do niej, to wcale nie miała ochoty zasypiać, lecz odwrotnie rozbudzała się z dniem każdym, przeżytym w Misselthwaite. Zaczęła lubić przebywanie ciągłe na świeżem powietrzu; już nie była nieprzyjaciółką wiatru - polubiła go nawet. Szybciej i dłużej mogła teraz biegać, a przeskakiwać umiała sznur już do stu razy. Cebulki w tajemniczym ogrodzie bardzo się dziwić musiały: takie śliczne, oczyszczone miejsca porobiono wokoło nich, że miały teraz gdzie się rozrastać i skąd czerpać powietrze, a panna Mary ani wiedziała, jak intensywnie pracują pod ciemną ziemią. Słońce miało dostęp do nich i grzało je, a gdy spadał deszczyk wiosenny, zraszał je obficie, to też zaczęły żyć i rozwijać się.
Mary była dziwną trochę, stanowczą osóbką, a obecnie musiała się zajmować wielu różnemi sprawami, to też pochłaniały ją one całkowicie. Pracowała, kopała, wyrywała chwasty wytrwale, i nietylko jej to nie nużyło, lecz odwrotnie, co godzina niemal pracowała z większym zapałem. Było to dla niej jakby pochłaniającą jakąś zabawą. Znalazła ona jeszcze o wiele więcej kiełków zielonych, niż się kiedykolwiek mogła spodziewać. Zdawało się, że wschodzą wszędzie, a każdego dnia znajdowała nowe, drobne, tak drobniutkie, że zaledwie widać je było nad ziemią. Było ich tak wiele, że przypomniały jej orzeczenie Marty o "pierwiosnkach, których były tysiące", o cebulkach, które się same rozmnażają i wyrastają. Te oto pozostawiono samym sobie przez lat dziesięć, i kto wie - może i one rozmnażały się w tysiące - jak owe pierwiosnki. Ciekawa była, jak też długo potrwa, zanim się okaże, że to są kwiaty. Chwilami przestawała kopać, by popatrzeć na ogród i starać się wyobrazić sobie, jakby też wyglądał, okryły tysiącem rozkwitniętego kwiecia.
Przez ten tydzień słoneczny Mary zaprzyjaźniła się ze starym ogrodnikiem. Kilka razy niespodziewanie stawała przy nim, jakby z pod ziemi wyrosła. A naprawdę to było tak, że dziewczynka lękała się, by nie zabrał swej łopaty i grabi i nie odszedł - skradała się więc ku niemu cichuteńko. Lecz Ben Weatherstaff nie traktował jej tak, jak wpierw. Być może nawet, iż w głębi duszy pochlebiało mu to, że dziewczyneczka szukała widocznie jego towarzystwa. Przytem i Mary była teraz o wiele grzeczniejsza. Stary Ben nie wiedział wcale, że, kiedy pierwszy raz zagadała do niego, uczyniła to tak, jak zwykła była odzywać się do służby hinduskiej, nie wiedząc o tem, że stary, niezależny człowiek nie umiał bić pokłonów i nie przywykł był do tego, by mu rozkazywano.
- Panienka to zupełnie jak ten gil - rzekł do niej pewnego razu, gdy ją ujrzał obok siebie. - Z nim to też tak: nie wiem nigdy, kiedy go zobaczę, i skąd przyleci.
- My jesteśmy teraz w wielkiej przyjaźni - rzekła Mary.
- Tak - to do niego podobne - sapał Ben Weatherstaff. - Zawracać głowę panienkom, i to tylko przez próżność i łobuzostwo. Wszystkoby zrobił, aby się tylko pokazać i ogonem powachlować. A puszy się to, jak paw.
Ben rzadko kiedy bywał rozmowny, czasami odpowiadał na pytania Mary tylko mruknięciem, lecz tego ranka rozgadał się nadobre. Przystanął, oparł nogę o łopatę i począł przyglądać się dziewczynce.
- Panienka od jak dawna tu jest? - zaczął.
- Zdaje mi się, że będzie już miesiąc - odparła.
- Zaczyna panienka zaszczyt przynosić Misselthwaite - rzekł. - Już ździebełko panienka popełniała i już nie taka żółta. Jak tu panienka pierwszy raz do ogrodu przyszła, to tak wyglądała akurat, jak ta wrona niewypierzona. I takem sobie myślał, żem jeszcze takiego szpetnego i niemiłego dziecka w życiu nie widział.
Mary nie była próżna i o swojej urodzie nie miała wielkiego wyobrażenia, więc też nie uczuła się wcale dotkniętą.
- O, tak, wiem, żem utyła - rzekła. - Pończoszki są mi teraz ciasne, a tak się fałdowały przedtem! - O, o! Benie, gil przyfrunął!
Był to istotnie gil, który ładniejszy dziś był, niż zwykle. Czerwona jego kamizelka błyszczała jak atłas, i rozwijał skrzydełka i ogon, a główkę przechylał, a obskakiwał dokoła! Mogłoby się zdawać, że chce zmusić Bena do zachwytu. Lecz Ben podkpiwał:
- A! jesteś tu! - powiedział. - Raczysz sobie o mnie przypomnieć, jak nie masz komu lepszemu głowy zawracać. Pewnieś się elegantował przez te dwa tygodnie. Wiem ja dobrze, co to znaczy. Zalecasz się do jakiej tam młodej gilówny i łżesz jej niestworzone rzeczy, żeś najładniejszy z gilów w Misselthwaite i okolicy, że zwyciężysz wszystkich rywali swoich - hę?
- Ach, mój Boże! Spojrzyjcie tylko na niego! - zawołała Mary.
Gil był najwidoczniej w bajecznym wprost humorze. Przyskakiwał coraz to bliżej, w oczy zaglądał ogrodnikowi z przymileniem. Przeleciał na najbliższy krzak agrestu, główkę przechylił i zaśpiewał jakby wprost do Bena.
- Ehe! myślisz, że tem wszystko naprawisz - rzekł Ben Weatherstaff, marszcząc twarz w taki sposób, że Mary była pewna, że usiłuje wyglądać nieprzyjemnie. - Zdaje ci się, że ci się nikt oprzeć nie może - prawda?
Gil skrzydełka rozwinął - a Mary ledwo oczom własnym mogła uwierzyć: pofrunął bowiem wprost na rękojeść łopaty ogrodnika i usiadł. W tejże chwili twarz starego zwolna przybierać zaczęła całkiem nowy wyraz. Stał cicho, jakby się lękał odetchnąć głośniej - jakby postanowił nie poruszyć się z miejsca za nic na świecie, dopókiby gil nie odfrunął. Mówić począł szeptem.
- No, teraz to już po mnie - rzekł tak słodko, jakby nie te wymawiał wyrazy. - Oj, jakże ty wiesz, jak za serce chwycić starego! To chyba czary! Jakiś ty mądry!
I stał tak nieporuszony, oddech wstrzymując, dopóki gil znów skrzydełek nie rozwinął i nie odfrunął. Wtedy długo patrzył na rękojeść łopaty, jakby była zaczarowana, poczem jął kopać, milcząc czas jakiś.
Ale ponieważ stary ogrodnik nie przestawał się uśmiechać, przeto Mary nie lękała się zagadać do niego.
- Czy macie własny ogród? - spytała.
- Nie, bo nie jestem żonaty i mieszkam przy bramie z Marcinem.
- A gdybyście mieli, to czegobyście najwięcej sadzili? - pytała dalej Mary.
- Kapustę, kartofle i cebulę.
- No tak, ale gdybyście urządzali sobie ogród kwiatowy, to cobyście sadzili?
- Różne cebulki i słodkopachnące kwiatki, ale najwięcej róż.
Pojaśniała twarz Mary.
- Więc lubicie róże? - rzekła.
Ben Weatherstaff wyrwał chwast, odrzucił go, poczem dopiero odparł:
- Anoć lubię i bardzo. A nauczyła mnie tego pewna młoda pani, u której byłem ogrodnikiem. Miała ona moc róż w jednem miejscu, które lubiła bardzo, a kochała je tak, jakby to były dzieci, albo - gile. Nierazem widział, jak się pochylała i całowała je. - Znów wyrwał chwast i zamyślił się. - Było to już dziesięć lat temu.
- A gdzie teraz jest ta pani? - spytała Mary, zaciekawiona ogromnie.
- W niebie - odrzekł, zagłębiając silnie łopatę w ziemię - jeśli się ma wierzyć w to, co mówią księża.
- A co się stało z różami? - spytała znów Mary, w najwyższym stopniu zaciekawiona.
- Zostawione zostały samym sobie.
Mary podniecała się coraz bardziej.
- Więc całkiem pomarły? Czy róże całkiem umierają, gdy się je zostawia samym sobie? - zaryzykowała Mary pytanie.
- Nauczyłem się kochać je - i ją kochałem - i ona je kochała - dodał Ben Weatherstaff niechętnie. - Raz, dwa razy na rok czasem, to idę poprawiać trochę przy nich, poobcinać suszki, obkopać korzenie... Dziko teraz rosną, ale były w bogatą ziemię sadzone, więc dużo z nich żyje.
- A jak nie mają listków i wyglądają szare i brunatne, i suche, to jak można poznać, czy żywe są czy poschnięte? - dopytywała Mary.
- Niechno panienka poczeka, aż wiosna przyjdzie, aż je deszczyk zrosi, a słońce przygrzeje, a zaraz będzie wiadomo.
- Jakim sposobem? - zawołała z zapałem Mary, zapominając o ostrożności.
- Trzeba popatrzeć na pędy i gałązki, a jeśli są na nich takie brunatne zgrubienia tu i ówdzie, wtedy niech panienka uważa, co się stanie po deszczu. - Umilkł nagle i w rozjaśnioną twarz jej spojrzał. - Co panienkę tak nagle zaczęły obchodzić róże? - spytał.
Mary poczuła, że się rumieni, i lękała się odpowiedzieć.
- Ja... ja się chciałam bawić - że niby to mam własny ogród - wyjąkała. - Ja nie mam tu nic do roboty. Nie mam nic i nikogo do zabawy.
- Tak - wolno odparł Ben Weatherstaff, patrząc na nią - to prawda. Nic panienka nie ma.
Powiedział to tak jakoś dziwnie, że Mary miała uczucie, że mu się jej trochę żal zrobiło. Ona sama nigdy siebie nie żałowała: bywała tylko znudzona i zła, bo nie lubiła nikogo i nic. Lecz teraz począł się świat jakoby zmieniać dla niej i stawać się piękniejszym. Jeśli nikt się o jej odkryciu nie dowie, będzie mogła w tajemniczym ogrodzie zawsze, zawsze przebywać.
Pozostała z ogrodnikiem jeszcze czas pewien i zadawała mu pytania bez końca. Odpowiadał jej na wszystkie, na swój dziwny, mrukliwy sposób, lecz wcale nie wydawał się nachmurzony, nie zabierał łopaty i nie odchodził. Gdy Mary już zamierzała się oddalić, powiedział coś o różach, i to jej przypomniało owe opuszczone, które tak lubił.
- A teraz czy zaglądacie czasem do tych róż? - zagadnęła.
- Tego roku jeszcze nie byłem, reumatyzm wlazł mi zanadto w stawy.
Wyrzekł to mrukliwie, a potem nagle jakby się rozgniewał na nią, choć na to nie zasłużyła.
- Niechno panienka posłucha! - wyrzekł ostro. - Proszę mi się tak ciągle nie rozpytywać. Jeszczem takiej ciekawskiej w życiu nie widział. Niech panienka idzie się bawić. Dosyć gadaniny na dzisiaj.
A wyrzekł to tak stanowczo, że Mary wiedziała, że nanicby się nie zdało zatrzymywać się dłużej. Oddaliła się zwolna, skacząc wzdłuż zewnętrznego muru i rozmyślając o ogrodniku; powiedziała sobie przytem, że, jakkolwiek był mruk, znów jednego człowieka nauczyła się lubić. Człowiekiem tym był Ben Weatherstaff. Tak, lubiła go. Zawsze pragnęła spróbować zmusić go do rozmowy z sobą. Przytem zaczęła wierzyć, że ten wiedział zapewne wszystko, wszyściuteńko o życiu kwiatów.
W ogrodzie była ścieżka szeroka, żywopłotem laurowym ogrodzona, łukiem okalająca tajemniczy ogród i kończąca się przy bramie, która wychodziła na las, stanowiący część ogromnego parku Misselthwaite. Mary postanowiła sobie pobiec tą ścieżką i zajrzeć do lasu, czy nie ujrzy tam królików. Bawiła się wybornie skakanką, używała ruchu, a gdy doszła do bramy, otworzyła ją i poczęła iść dalej, posłyszała bowiem dziwny, cichy dźwięk i chciała dojść jego źródła.
Było to coś bardzo dziwnego. Wstrzymała oddech, zatrzymując się, by patrzeć. Pod drzewem, wsparty o pień jego plecami, siedział chłopiec, grający na zwykłej fujarce. Chłopiec miał zabawną, miłą powierzchowność, a wyglądał na lat dwanaście. Czysto był ubrany, nos miał zadarty i policzki czerwone, jak dwa kwiaty maku, a Mary jeszcze nigdy nie widziała takich okrągłych i tak bardzo niebieskich oczu. Na pniu drzewa, o które był oparty, siedziała przyczepiona wiewiórka, patrząc na chłopca, z za krzaków zaś szyję wyciągał i nasłuchiwał bażant, a tuż przy nim siedziały dwa króliki, ruszając różowemi noskami - i zdawało się, wszystko to zbliżało się coraz więcej, by słuchać łagodnych tonów fujarki.
Ujrzawszy Mary, chłopczyk wyciągnął rękę i odezwał się głosem tak cichym, jak jego granie:
- Nie trzeba się ruszać, bo pouciekają.
Mary stała nieruchoma. Przestał grać i począł wstawać z ziemi. Robił to tak wolno, że ledwo można było spostrzec, że się z miejsca porusza, lecz wreszcie wyprostował się, a wtedy wiewiórka drapnęła na gałęzie, bażant cofnął się za krzewy, a króliki poczęły oddalać się w podskokach, lecz wcale nie zdawały się przestraszone.
- Jestem Dick - rzekł chłopczyk. - Wiem, że to panna Mary.
Mary uprzytomniła sobie teraz, iż odrazu wiedziała, że to musi być Dick, nie kto inny. Kto drugi bowiem potrafiłby czarować króliki i bażanty, jak Hindusi czarują żółwie? Chłopiec miał szerokie, czerwone, mocno wykrojone usta, których uśmiech całą twarz opromieniał.
- Takem powolutku wstawał - tłumaczył - bo jak tylko nagle się poruszyć, to się przestraszą. Człowiek musi się delikatnie ruszać i pocichutku mówić, kiedy ze zwierzątkami ma do czynienia.
Nie mówił on do niej, jak do obcej, lecz tak, jakby się znali oddawna. Mary pojęcia nie miała, jacy są chłopcy, więc odpowiadała trochę sztywno i czuła się trochę onieśmielona.
- Czy otrzymałeś list Marty? - spytała.
Skinął twierdząco rudą, falistą czupryną.
- Dlategom tu przyszedł.
Schylił się, by podnieść z ziemi coś, co tam położył przez ten czas, gdy grał na fujarce.
- Przyniosłem narzędzia do ogrodu. Jest tu łopatka, są grabie i motyka. I mocne są, i dobre! Jest też i kielnia. A gdym nasionka kupował, to mi kupcowa dodała paczkę białego maku i paczkę lobelji.
- Pokażesz mi nasionka? - spytała Mary.
Podobał jej się sposób mówienia Dicka. Mowa jego była prędka i łatwa. Takie się miało uczucie, jakby lubił Mary i jakby na chwilę nie wątpił, że i ona go polubi, choć był tylko zwykłym chłopczyną ze stepu, w połatanej odzieży, z zabawną bardzo miną i twardą, rudą czuprynką. Mary, podszedłszy bliżej do niego, poczuła, że szedł od niego zapach wrzosów, trawy i listków, jakby cały z nich był urobiony. Podobało jej się to bardzo, a gdy spojrzała w jego zabawną twarz o czerwonych policzkach, zadartym nosie i okrągłych oczach, zapomniała zupełnie o swej nieśmiałości.
- Usiądźmy sobie tu na pniu - rzekła - i obejrzyjmy wszystko.
Usiedli, a Dick wyciągnął z kieszeni niezgrabne zawiniątko w bronzowym papierze. Rozwinął sznurek, a wewnątrz ukazały się mniejsze paczuszki z obrazkami kwiatów na każdej.
- Dużo jest rezedy i maków - rzekł. - Rezeda najcudniej pachnie ze wszystkich kwiatów, a rośnie wszędzie, gdziekolwiek ją się zasieje, tak samo, jak maki. Wschodzą one i kwitną, tylko im skinąć palcem.
Ucichł i szybko odwrócił głowę, rozjaśniając twarz różową.
- Skąd ten gil tak na nas woła? - spytał, nasłuchując.
Świergot dolatywał z czerwonymi jagodami okrytego ostrokrzewu, a Mary domyśliła się zaraz, czyj to był głos.
- Czy on nas naprawdę woła? - spytała.
- Tak! - rzekł Dick, jakgdyby to była rzecz całkiem naturalna - woła kogoś, kogo lubi. To tak samo, jakby mówił: "Tutaj jestem. Proszę na mnie spojrzeć. Mam ochotę pogawędzić". Ale oto jest tu w krzaku. Czyj on jest?
- Gil jest Bena Weatherstaff, ale zdaje mi się, że i mnie już trochę zna - odrzekła Mary.
- Oj! dobrze on panienkę zna - rzekł Dick przyciszonym swym głosem. - I lubi panienkę. On mi zaraz wszystko opowie.
Podsunął się zupełnie blisko do krzaka swym łagodnym ruchem, który Mary zauważyła uprzednio, a potem wydał dźwięk zupełnie podobny do ćwierkania gila. Gil słuchał kilka sekund uważnie, a potem zaćwierkał, jakby odpowiadał na pytanie.
- On wielki przyjaciel panienki - zachichotał Dick.
- Tak myślisz? - skwapliwie zawołała. Mary. Takby pragnęła wiedzieć. - Myślisz, że mnie naprawdę lubi?
- Nie podleciałby tak blisko, gdyby panienki nie lubił - odparł Dick. - Ptaki nie są łatwe w doborze przyjaciół, a taki gil to potrafi człowieka sponiewierać gorzej, niż człowiek. Niech panienka popatrzy, jak się to teraz do niej wdzięczy: "Czy to panienka nie widzi, jaki ze mnie ładny chłopiec?"
I zdawało się, że naprawdę tak jest. Tak się mizdrzył, skacząc na krzaku, a ćwierkał, a główkę przechylał.
- Czy rozumiesz mowę ptaków? - spytała Mary.
Dick rozjaśnił twarz, szeroko się roześmiał, że tylko czerwone usta jego było widać, i ręką czuprynę potarł.
- Myślę, że rozumiem, i one też myślą, że rozumiem - odparł. - Tak dawno z niemi na stepie żyję. Takem się na nie napatrzył, jak się z jajka wykluwały i wypierzały, i uczyły latać, i zaczynały śpiewać, że mi się czasem zdaje, żem i ja ptak. Czasem to sobie myślę, że możem ja ptak, albo lis, albo królik, albo wiewiórka, albo może nawet chrząszcz - a bo ja wiem!
Śmiejąc się, wrócił na pień i począł znów mówić o nasionach kwiatów. Powiedział jej, jak wyglądają, gdy zakwitną, jak je trzeba sadzić, doglądać, podlewać.
- Albo wie panienka co? - rzekł nagle, odwracając się do niej i patrząc na nią. - Ja je tam dla panienki zasieję. Gdzie panienki ogródek?
Mary nerwowo zacisnęła piąstki. Nie wiedziała, co odpowiedzieć, więc chwilę długą milczała. Nie pomyślała o tem. Poczuła się nieszczęśliwą. I czuła, że mieni się i blednie.
- Dostała panienka przecież ogródek, prawda? - rzekł Dick.
Mary rzeczywiście rumieniła się i bladła naprzemian. Dick to dostrzegł, a ponieważ nie odpowiadała mu ciągle, więc się zmieszał.
- Nie chcieli panience dać ani kawałka ogródka? - spytał. - Jeszcze panienka nic nie ma?
Mary rączki przycisnęła silniej do piersi i oczy ku chłopcu zwróciła.
- Nie mam pojęcia, jacy są chłopcy - rzekła zwolna. - Czy potrafiłbyś zachować tajemnicę, gdybym ci ją powierzyła? Tajemnica to wielka. Nie wiem, cobym zrobiła, gdyby się o niej kto dowiedział. Myślę, że umarłabym! - Ostatnie wyrazy wypowiedziała namiętnie.
Dick zmieszał się więcej jeszcze, niż przedtem, i znów czuprynę pocierał, lecz odparł wesoło:
- Ja bo zawsze dochowuję tajemnicy. Żebym nie umiał przed drugimi chłopcami utrzymać sekretu o młodych lisach, o gniazdkach ptasich, toby tam na stepie nic nie było bezpieczne. O, umiem ja sekret utrzymać!
Nie zdając sobie z tego sprawy, Mary pochwyciła go za rękaw.
- Skradłam ogród - rzekła prędko. - On nie jest wcale mój. On nie jest niczyj. Nikt go nie chce, nikt o niego nie dba, nikt do niego nigdy nie wchodzi. Może już wszystko w nim wymarło - nie wiem!
Ognie na twarz jej wybiły, i była w tej chwili zła, jak dawniej.
- Wszystko mi jedno! Wszystko mi jedno! Nikt nie ma prawa mi go odbierać, bo mnie jedną on obchodzi. Pozwolili mu zmarnieć i zamknęli go samotnie na klucz - kończyła namiętnie, a zasłaniając twarz rączkami, wybuchnęła strasznym płaczem - biedna, malutka panna Mary!
Dickowi z zaciekawienia zaokrągliły się oczy.
- Ehe-e-e! - rzekł, rozwlekając dźwięki, a miało to oznaczać i zdziwienie, i sympatję.
- Nie mam co robić - ciągnęła dalej Mary. - Nic nie mam własnego. Sama go sobie znalazłam i sama do niego weszłam. Byłam tam zupełnie jak gil, a jemu nie zabraliby ogrodu.
- A gdzie on jest? - spytał Dick przyciszonym głosem.
Mary zerwała się z siedzenia. Zdawała sobie sprawę, że w tej chwili była zła, kapryśna, uparta, ale jej to było obojętne. Była wyniosła i rozkazująca, jak ongi w Indjach, a równocześnie pełna i zapału, i troski.
- Chodź ze mną, to ci pokażę - rzekła.
Poprowadziła go przez łukowatą ścieżkę do miejsca, gdzie bluszcz rósł tak gęsto. Dick szedł za nią z dziwnym, współczującym wyrazem na twarzy. Było mu tak, jakby go prowadzono do gniazdka jakiegoś ptaka nieznanego, i jakby musiał poruszać się wolniusieńko. Gdy Mary podeszła do muru i uniosła zwieszające się bluszcze, zatrzymał się nagle. Były tam drzwi. Mary popchnęła je, otwarły się zwolna, oni zaś weszli oboje. Wtedy Mary, przystanąwszy, zrobiła ręką ruch okrągły:
- Oto on - rzekła. - To ogród tajemniczy, i ja jedna na całym świecie pragnę go utrzymać przy życiu.
Dick rozglądał się, rozglądał, rozglądał bez końca.
- Hej! - wyszeptał. - Jakież to dziwne, śliczne miejsce! Tu zupełnie tak, jakby jakaś istota ludzka w sen zapadła.

- Przypomniało mi się to właśnie, i ciekawa byłam, czy istnieją kwiatki, jak dzwonki.
Zmarszczyła czoło i jakby ze złością uderzyła grabiami w ziemię.
- Ale ja nie byłam taka kapryśnica, jak oni.
Dick śmiał się.
- Ej! - zawołał, rozdrabniając ręką ziemię i wdychając jej zapach - zdaje mi się, że nikt nie potrzebuje kaprysić, gdy ma wkoło siebie kwiatki takie śliczne i tyle cudnych, dzikich rzeczy, co tu się pną i zwieszają, i takie stworzonka, co domki i gniazdka sobie budują, a ćwierkają i śpiewają. No, czy nieprawda?
Mary, klęcząca obok niego i podająca mu nasionka, zwolna czółko rozmarszczyła.
- Dicku, jesteś tak miły, jak Marta mówiła. Lubię cię, i to już piąta osoba. Nie byłabym nigdy myślała, że będę lubiła aż pięć osób.
Dick usiadł na piętach, jak Marta, gdy czyściła kominek. W Mary przekonaniu wyglądał zabawnie i uroczo zarazem z swojemi okrągłemi oczyma, czerwonemi policzkami i zabawnym, zadartym nosem.
- Tylko pięć osób panienka lubi? - zawołał. - A kto są ci czterej pozostali?
Mary poczęła wyliczać na palcach:
- Matka twoja, Marta, gil i Ben Weatherstaff.
Dick zaczął się śmiać tak, że musiał sobie dłonią usta zatknąć.
- Ja wiem, że panienka myśli, żem dziwny chłopak - rzekł - ale ja znów myślę, że panienka jest najdziwniejsza dziewczynka pod słońcem.
Wtedy Mary zrobiła coś dziwnego. Pochyliła się ku niemu i zadała pytanie, jakie jej nigdy przedtem nie byłoby do głowy przyszło.
- A ty czy mnie lubisz? - spytała.
- Ojoj! - odpowiedział serdecznie - jeszcze jak! Strasznie panienkę lubię i jestem pewny, że gil tak samo lubi panienkę.
- To byłoby dwóch już przyjaciół - rzekła Mary. - Dwóch przyjaciół własnych!
Poczem oboje zaczęli pracować jeszcze pilniej i radośniej, niż przedtem. Mary przelękła się i zmartwiła, gdy posłyszała dzwon podwórzowy, wzywający na obiad.
- Będę musiała iść już - rzekła smutno. - A i ty pewnie musisz wracać, prawda?
Dick uśmiechnął się.
- Mój obiad nietrudno zabrać z sobą - wyrzekł. - Matka mi zawsze do kieszeni cośkolwiek włoży.
Podniósł kurtkę z trawy i wyjął z kieszeni niezdarne zawiniątko z grubej, czystej chustki niebieskiej w białe centki. Były w niej dwa grube kawałki chleba z kawałkiem czegoś jeszcze w pośrodku.
- Zwykle dostaję sam chleb tylko - objaśnił Dick - alem dziś dostał kawałek tłustej słoninki.
Mary pomyślała, że to dziwny obiad, ale Dick zdawał się bardzo z niego zadowolony.
- Niech panienka śpieszy się zjeść obiad - rzekł. - Ja się prędko z moim uwinę. Jeszcze tu trochę popracuję, zanim do domu pójdę.
Usiadł na ziemi, opierając się o drzewo.
- Zawołam tu sobie gila, - powiedział - dam mu skórkę słoniny do dziobania. Gil bardzo lubi tłustość.
Mary trudno było z nim się rozstać. Naraz wydało jej się, że Dick - to wróżka leśna, która zniknie, i której nie zastanie, gdy po obiedzie wróci do ogrodu. Wydawał się zbyt dobry, by mógł być rzeczywistością. Zwolna podeszła na pół drogi ku drzwiom, poczem zatrzymała się i zawróciła.
- Cokolwiekby się stało, nigdy nic nie powiesz? - rzekła.
Czerwone jak maki policzki chłopca wydęte były pierwszym kęsem chleba ze słoniną, lecz usiłował zachęcająco się uśmiechnąć.
- A gdyby panienka była mysikrólikiem i pokazała mi swoje gniazdko - czy sądzi panienka, żebym komukolwiek powiedział? Nie, ja nie jestem taki. Panienka może spokojna być, jak mysikróliczek.
I Mary rzeczywiście była całkiem spokojna.

Mary zabrała z sobą obrazek, gdy do domu na kolację wracała, i pokazała go Marcie.
- No, patrzcie! - rzekła ta z dumą. - Nigdym nie myślała, że nasz Dick taki sprytny. To przecież mysikrólik w swojem gniazdku - taki duży, jak żywy, a jeszcze raz tak prawdziwy.
Wtedy Mary zrozumiała, że Dick chciał, by ten obrazek był symbolem. Chciał powiedzieć, że może być pewna, że jej dochowa tajemnicy. Ogród tajemniczy był jej gniazdkiem, ona zaś była mysikrólikiem. O! jakżeż lubiła szczerze tego dziwnego, prostego chłopca!
Zasnęła zdrowym snem w nadziei, że Dick niezawodnie przyjdzie zaraz nazajutrz.
Lecz nie mogła nigdy przewidzieć, jakiego pogoda figla spłata w Yorkshire, szczególnie w wiosennej porze. Mary obudził w nocy odgłos ciężkich kropli deszczu, bijącego w szyby. Lało jak z cebra, a wicher wył i zawodził po kątach i kominach wielkiego, pustego domu. Mary usiadła na łóżku bardzo nieszczęśliwa i zła.
- Ten deszcz to taki przekorny, jak ja dawniej byłam - rzekła. - Przyszedł, bo wiedział, że go nie pragnę.
Rzuciła się na łóżko i twarz ukryła w poduszki. Nie płakała, tylko leżała i czuła nienawiść do plusku monotonnego deszczu i do wycia wichru. Nie mogła już zasnąć powtórnie. Przygnębiające odgłosy zasnąć jej nie dawały, gdyż czuła się sama przygnębiona i smutna. Gdyby była szczęśliwa, byłyby ją szumy te do snu ukołysały. Jak też wył wiatr, jak też te ogromne krople ciężko biły w szyby!
- Mam wrażenie, jakby ktoś w stepie zabłądził i chodził i płakał - pomyślała.

Leżała tak przeszło godzinę, przewracając się z boku na bok, gdy naraz usłyszała coś takiego, że usiadła nagle na łóżku i głowę zwróciła ku drzwiom, nasłuchując. Słuchała i słuchała.
- Teraz to na pewno nie wiatr - rzekła do siebie szeptem. - Nie, to nie wiatr. To zupełnie co innego. To ten płacz, który słyszałam przedtem.
Drzwi od jej pokoju otwarte były na korytarz, z którego dochodził oddalony, słaby płacz rozzłoszczonego dziecka. Nasłuchiwała kilka minut, a z chwilą każdą nabierała pewności. Wiedziała, że musi dojść do tego, co to jest. Wydawało jej się to dziwniejsze jeszcze, niż ogród tajemniczy i pogrzebany klucz. Być może, że jej odwagę dała ta okoliczność, że w danej chwili miała buntu pełną duszę. Wyciągnęła nogi z łóżka, wyskoczyła na podłogę.
- Zaraz dojdę, co to jest - rzekła sobie. - Wszyscy teraz śpią, a zresztą nic sobie nie robię z pani Medlock - nic!
Wzięła świecę, stojącą przy łóżku, i cicho wyszła z pokoju. Korytarz był długi i ciemny, lecz Mary zbyt była podniecona, by na to zwrócić uwagę. Myślała, że odnajdzie drogę, którą przejść musi, by odnaleźć ów krótki korytarzyk z zakrytemi dywanem drzwiami, przez które pani Medlock weszła tego dnia, gdy Mary zabłądziła. Płacz dochodził z tego właśnie pasażu. Szła zatem przed siebie z migającem swem słabem światełkiem, wyczuwając raczej właściwą drogę, a serce jej biło tak głośno, że zdawało jej się, iż słyszy jego uderzenia. Oddalony płacz trwał i wiódł ją. Czasami ustawał na chwilkę, poczem znów się rozpoczynał. Czy tutaj miała zawrócić? Zatrzymała się i popatrzyła. Tak, to tutaj. Teraz przez ten korytarz, potem na lewo, potem dwa szerokie stopnie, potem znów na prawo. Tak, oto znalazła drzwi z dywanem.
Otworzyła je delikatnie i zamknęła cicho za sobą. Stała w korytarzu i słyszała płacz zupełnie wyraźnie, choć nie był głośny. Płacz szedł od drugiej strony ściany na lewo - o kilka łokci dalej - a były tam drzwi. Pod drzwiami temi nadole widzieć się dawała smuga światła. Ów ktoś płakał w tym pokoju, a był to młody jeszcze Ktoś!
Podeszła zatem do drzwi, otworzyła je i oto znalazła się w pokoju.
Był to pokój obszerny z pięknem, staroświeckiem umeblowaniem. Słaby ogień tlił się na kominku, nocna lampka paliła się przy rzeźbionem łożu z baldachimem, na czterech kolumienkach opartym i przysłonionym brokatelą, na łożu zaś leżał chłopczyk, krzycząc ze złością.
Mary nie wiedziała, czy to była rzeczywistość, czy też może zasnęła i śni oto taki sen dziwny.
Chłopczyk miał ostrą, drobną twarz, koloru kości słoniowej, a oczy jego zdawały się na twarz tę zbyt duże. Gęstwa włosów w lokach opadała mu na czoło, co twarzyczkę drobniejszą jeszcze czyniło. Wyglądał, jak chłopiec chory, ale krzyczał, jakby ze złości i zmęczenia, a nie z bólu.

Mary stała przy drzwiach ze swą świecą w ręce, z oddechem zapartym. Potem przeszła przez pokój, a gdy się zbliżyła, światło zwróciło uwagę chłopca, który odwrócił się w tę stronę i patrzał na nią szeroko otwartemi, szaremi oczyma, które w tej chwili wydawały się olbrzymie.
- Kto jesteś? - rzekł wreszcie szeptem, trochę przelękniony. - Czy jesteś duchem?

Kiedy dotarła do miejsca, gdzie znajdowały się pod bluszczem ukryte drzwi, zwrócił jej uwagę dziwny, rozgłośny, nieznany jej dotąd dźwięk. Było to wołanie, a dochodziło z wysokości muru; kiedy zaś Mary spojrzała, dostrzegła siedzącego tam ptaka o błyszczącem granatowo-czarnem upierzeniu; ptak spoglądał na nią z powagą. Mary nigdy przedtem nie widziała kawki z tak bliska - denerwowało ją to wołanie; w następnej jednak chwili ptak skrzydła rozwinął i, łopocąc niemi, poleciał przez tajemniczy ogród. Mary miała nadzieję, że ptak nie zatrzyma się tam nadobre, i otworzyła drzwi, by się przekonać. Gdy już nadobre weszła do ogrodu, zobaczyła, że kawka może jednak tu pozostanie, gdyż usiadła na karłowatej jabłoni, pod którą leżało małe, rude stworzonko z puszystym ogonem, i oboje przyglądali się pochylonej postaci i rudej czuprynie Dicka, który klęczał w trawie, pracując w pocie czoła.

Mary jednym susem znalazła się przy nim.
- Oh! Dicku! Dicku! - zawołała. - Jak zdołałeś tak wcześnie już tu przyjść! Jakeś mógł! Słońce dopiero co wzeszło!
Powstał z klęczek uśmiechnięty, rozpromieniony, z potarganą czupryną i oczyma jak dwa płatki błękitu.
- Ojoj! - odparł. - Jeszcze przed świtem dziś wstałem. Nie byłbym w łóżku doleżał! Toć świat jakby się dziś na nowo narodził. I wszędzie pełno pracy, brzęczenia, pisku, oddechów, woni, gniazdek zakładania, że cię to wszystko z łóżka mocą wyciąga. Step oszalał z radości, gdy słońce się pokazało; byłem wśród wrzosów i sam jak oszalały biegłem, hukając i śpiewając. I przyszedłem prosto tutaj. Nie byłbym wytrzymał. Toć ten ogród na nas czekał!
Mary przycisnęła serce rączkami, oddychała prędko, jakby po szybkim biegu.
- O! Dicku, Dicku! - zawołała radośnie. - Takam szczęśliwa, że głowę tracę!
Małe zwierzątko z puszystym ogonkiem, widząc chłopca rozmawiającego z kimś obcym, powstało ze swego miejsca pod drzewem i podeszło do niego blisko, kawka zaś sfrunęła z gałązki i przysiadła mu na ramieniu.
- To ten młody lisek - objaśnił Dick, drapiąc łebek zwierzątka. - Nazywa się Kapitan. A to tutaj jest Sadza. I ona, i Kapitan biegły za mną przez step, jakby je charty goniły. Oboje czuli to samo, co ja.
Zwierzątka zdawały się wcale nie lękać się Mary. Gdy Dick począł chodzić, Sadza siedziała mu spokojnie na ramieniu, Kapitan zaś dreptał u jej boku.
- Niech panienka spojrzy! - rzekł Dick. - Jak to tutaj podrosło, a to, albo tu! Proszę spojrzeć teraz tutaj!
Rzucił się na kolana. Mary przyklękła obok niego. Natrafili na duże gniazdo różnobarwnych krokusów. Mary główkę schyliła i poczęła kwiatki z zapałem całować.
- Człowieka nie możnaby tak całować - rzekła, podnosząc główkę. - Kwiaty to zupełnie co innego.
Chłopiec wydawał się zdumiony, lecz uśmiechnął się.
- O, mój Boże! Nieraz ja matkę tak całowałem - mówił - gdym ze stepu po całodzienniej bieganinie powracał, a ona we drzwiach, słońcem oblana stała, taka pogodna i dobra!
Biegali od jednej strony ogrodu na drugą i znajdowali dziwów tyle, iż wciąż musieli sobie przypominać, że przecież tylko szeptem mówić tutaj mogą. On jej pokazywał nabrzmiewające pączki listowia na krzakach różanych, które im się zdawały zeschnięte. Pokazywał moc niezliczoną nowych kiełków, wychylających się przez czarną glebę. Ciekawe swe młode noski przytykali blisko do ziemi, wdychając jej wonie wiosenne; kopali i pełli, i śmiali się radośnie, dopóki włoski Mary nie były tak samo potargane, jak czupryna Dicka, a policzki jej rozkwitły, jak dwa maki czerwone.
Było radości i wesela ranka tego w tajemniczym ogrodzie, a wśród uciechy zdarzyło się coś zarówno uroczego, jak zdumiewającego. Coś łagodnie przyfrunęło przez mur i jak strzała ukośnie zapadło w najgęściej zadrzewiony kącik, jakiś cień ptaszka z czerwoną piersią, niosącego coś w dziobku. Dick stanął nieruchomo, kładąc rękę na ramieniu Mary, jakby naraz spostrzegli się, że się śmieją w kościele.
- Nie możemy się teraz ruszać - mówił do niej szeptem. - Musimy nawet oddychać ostrożnie. Jakem go ostatni raz widział, to zaraz wiedziałem, że sobie żony szuka. To gil Bena Weatherstaffa. Zakłada sobie gniazdko. Zostanie tutaj, jeśli go nie spłoszymy.
Usiedli na trawie i siedzieli tak nieporuszeni.
- Musimy udawać, że mu się zbliska nie przyglądamy - mówił Dick. - Skończyłaby się nasza przyjaźń z nim, gdyby spostrzegł, że go podglądamy. On się teraz zmieni nie do poznania. Zakłada sobie własne gospodarstwo. Będzie płochliwy i podejrzliwy. Nie ma teraz czasu na wizyty i plotki. Musimy cichutko siedzieć i starać się wyglądać tak, jakbyśmy byli trawą, drzewami, albo krzakami. Potem, gdy przywyknie do naszego widoku, to zaćwierkam trochę, i będzie zaraz wiedział, że mu nic złego nie zrobimy, że mu w drogę nie wejdziemy.
Mary nie była pewna, czy potrafi, tak jak Dick, starać się wyglądać jak trawa, drzewa lub krzewy. Lecz on powiedział tę dziwną rzecz tak, jak coś zupełnie naturalnego, najprostszego na świecie, i czuła, że dla niego to musi być nic. I w rzeczy samej przyglądała mu się uważnie przez kilka minut, bo ciekawa była, czy to możliwe, by się zrobił zielony i miał gałęzie i listki. Lecz on siedział tylko zupełnie nieruchomo, a mówiąc, zniżał głos do tonów tak miękkich i słodkich, że dziwne było, iż go dosłyszeć zdołała:
- Budowanie gniazdek, to także część wiosny - mówił. - Ręczę, że było tak samo od początku świata. Mają one, te ptaszki, swoje sposoby myślenia i działania, a ludzie nie powinni się do nich mieszać. Wiosną można łatwiej przyjaciela stracić, niż w jakiejkolwiek porze roku, jeśli się jest zbyt ciekawym.
- Jeżeli będziemy mówili o gilu, to będę musiała na niego patrzeć - rzekła Mary, jak mogła, najciszej. - Musimy mówić o czem innem. Chcę ci coś powiedzieć.
- Onby wolał, żebyśmy mówili o czem innem - rzekł Dick. - Co mi panienka chce powiedzieć?
- Czy ty wiesz o Colinie? - pytała szeptem.
Odwrócił głowę i spojrzał na nią.
- A co panienka wie o nim? - zapytał.
- Widziałam go. Przez ten tydzień codzień z nim rozmawiałam. On chce, bym do niego przychodziła. Mówi, że gdy mnie widzi, to zapomina o tem, że jest chory i umierający - odpowiedziała Mary.
Skoro pierwsze zdumienie minęło, wyglądał Dick, jakby doznał uczucia wielkiej ulgi.
- Bardzo się z tego cieszę - wykrzyknął. - Z całego serca się cieszę. Teraz będzie mi lżej. Wiedziałem, że mi o nim mówić nie wolno, a nie lubię nic ukrywać.
- Nie chcesz ukrywać się z ogrodem? - spytała Mary.
- Nigdybym o nim nie powiedział - odrzekł. - Ale mówię do matki: "Matko, mam tajemnicę, której nie mogę wydać. Nie jest to nic złego, ani brzydkiego. Nie jest to nic gorszego, jak żebym ukrywał gdzie jakie gniazdko jakiegoś ptaszka. Nie gniewasz się na mnie, prawda?"
Mary pragnęła zawsze słyszeć, co mówiła matka.
- Cóż matka powiedziała? - zapytała, nie lękając się usłyszeć odpowiedzi.
Dick uśmiechnął się błogo.
- Zgóry można było przewidzieć, co powie - odparł. - Pogłaskała mnie po głowie, roześmiała się i rzekła: "Moje dziecko, wolno ci mieć swoje sekrety - toć cię znam już dwanaście lat".
- A skąd wiedziałeś o Colinie? - dopytywała Mary.
- Każdy, kto zna pana Cravena, wie, że ma syna, który będzie kaleką, i wiedzą też wszyscy, że pan Craven nie lubi, gdy się o nim mówi. Ludzie się martwią za jaśnie pana, bo pani Craven była tak śliczna, młoda pani, i bardzo się kochali. Pani Medlock zatrzymuje się zawsze u nas, jadąc do Thwaite, i mówi matce o wszystkiem przy nas, bo wie, że nas matka tak wychowała, że nam można zaufać. Jak się panienka o nim dowiedziała? Marta się okropnie bała ostatniemi czasy, gdy do domu przychodziła. Mówiła, że panienka słyszała go, jak krzyczał, i pytała jej, co to znaczy, a ona nie wiedziała, co odpowiedzieć.
Mary opowiadała mu, jak w nocy wiatr świszczał, jak ją obudził, jak usłyszała daleki płacz i jęki, które ją poprowadziły przez ciemne korytarze ze świeczką w ręce, jak doprowadziły ją do drzwi, jak drzwi te otworzyła i znalazła się w przyćmionym pokoju z rzeźbionem łożem i baldachimem, na czterech kolumienkach opartym. Gdy poczęła opisywać bledziuchną, jak z kości słoniowej rzeźbioną, twarzyczkę i dziwne, ciemno ocienione oczy, Dick głową tylko potrząsał.
- Mówią, że ma takie same oczy, jak jego matka, tylko, że jej były śmiejące się i wesołe - powiedział. - Mówią też, że pan Craven nie może znieść jego widoku, kiedy nie śpi, a to właśnie przez te oczy, że takie podobne do matki, a takie inne w tej smutnej, wymizerowanej twarzy.
- Czy myślisz, że chciałby, żeby on umarł? - szeptała Mary.
- To to nie, ale chciałby, żeby się nigdy nie był urodził. Matka mówi, że to już jest, co może być najgorszego dla dziecka. Takie dzieci, których się nie pragnie, rzadko kiedy żyją. Pan Craven toby mu kupił wszystko, co za pieniądze kupić można, ale wolałby zapomnieć, że on na świecie żyje. Przytem boi się, że mu pewnego pięknego dnia wyrośnie garb.
- Colin sam tak się tego boi, że wcale siadać nie chce - rzekła Mary. - Zawsze mówi, że gdyby czuł, iż mu coś rośnie na plecach, toby zwarjował i na śmierćby się zapłakał.
- Nie powinien on tak leżeć i rozmyślać o takich rzeczach - zauważył Dick. - Najzdrowszy chłopiec mógłby się rozchorować, gdyby ciągle myślał tylko o tem.
Lisek leżał w trawie przy chłopcu, spoglądając na niego i prosząc się o pogłaskanie czasem. Dick zaś pochylał się i łagodnie gładził go po grzbiecie, potem kilka minut w ciszy rozmyślał. Podniósł głowę i rozejrzał się po ogrodzie.
- Gdyśmy tu przyszli pierwszy raz - wyrzekł - wydawało się wszystko szare. Niech panienka teraz spojrzy i powie, czy jest różnica.
Mary spojrzała i odetchnęła głęboko.
- A co! - zawołała. - Ta szara ściana zaczyna się zmieniać. Tak wygląda, jakby ją przesłaniała zielona mgiełka, jakby wszystko okrywało się gazą zieloną.
- Ojoj! - wołał Dick. - Będzie tej zieloności coraz więcej i więcej, aż cała szarość zniknie. Czy panienka zgadłaby, o czem teraz myślałem?
- Wiem, że musiałeś myśleć o czemś ładnem i dobrem - z przekonaniem odrzekła Mary. - Sądzę, że myślałeś coś o Colinie.
- Myślałem, że gdyby mógł być tu razem z nami, toby nie myślał o naroślach, które mu się mogą utworzyć na plecach; patrzałby na pączki róż, które się rozwinąć mają, i byłby zaraz zdrowszy - tłumaczył Dick. - Ciekawy jestem, czyby nam się kiedy udało wprawić go w dobry humor i namówić na poleżenie w wózku tutaj, pod temi oto drzewami.
- Ja też już o tem myślałam. A myślałam, odkąd pierwszy raz z nim rozmawiałam - rzekła Mary. - Ciekawa jestem, czyby on potrafił zachować tajemnicę i czybyśmy mogli przynieść go tutaj tak, by o tem nikt nie wiedział. Myślałam sobie, że tybyś mógł pchać jego wózek. Doktór powiedział, że on powinien przebywać na świeżem powietrzu, a on chciałby wyjść, ale z nami, a jego muszą wszyscy słuchać. On z nikim innym nie chce wychodzić, więc może będą nawet radzi, jeżeli zechce wyjść z nami. Ogrodnikom może kazać nie wchodzić do parku, więc niktby nas nie podpatrzył.
Dick rozmyślał głęboko, gładząc grzbiet liska.
- Ręczę, żeby to było znakomicie dla jego zdrowia - powiedział. - My przecież wcale nie myślimy, że byłoby lepiej, żeby się nie był urodził. Jesteśmy sobie poprostu dwoje dzieci, które lubią patrzeć, jak się rozwijają roślinki w ogrodzie, a on byłby trzeciem. Dwóch chłopczyków i mała dziewczynka, którzy przyglądają się wiośnie. Ręczę, że to byłoby lepsze, jak wszystkie mikstury doktorskie.
- On od tak dawna leżał ciągle w swoim pokoju i tak się lęka o swoje plecy, że zdziwaczał trochę - mówiła Mary. - Z książek dowiedział się różnych rzeczy, ale tak to on się na niczem nie zna. Mówi, że był zbyt chory, żeby móc przyglądać się światu naokoło siebie, a zresztą nienawidzi wychodzenia na dwór, nienawidzi ogrodu i ogrodników. Lubi jednak słuchać o naszym ogrodzie, bo on jest tajemnicą. Nie mogłam przecież za wiele mu opowiadać, ale on mówił, że chciałby go zobaczyć.
- Już my go tutaj dostaniemy - na pewno - rzekł Dick. - Dla mnie to nic pchać jego wózek. Widziała panienka, jak gil i jego samiczka pracowali przez ten czas, cośmy tu siedzieli? Niech panienka spojrzy, jak to sobie siedzi na gałęzi i myśli sobie, gdzieby mógł złożyć tę gałązkę, co trzyma w dziobku.
Wydał cichy dźwięk, jakby łagodne zaćwierkanie, gil zaś odwrócił główkę i spojrzał pytająco, wciąż trzymając w dziobku gałązkę. Dick przemawiał do ptaka, jak Ben Weatherstaff, lecz przemawiał łagodnym tonem doradczym.
- Gdziekolwiek gniazdko zbudujesz, wszędzie będzie dobrze - rzekł. - Wiedziałeś ty dobrze, jak się gniazdko buduje, zanim jeszcze z jajka się wyklułeś. No, śmiało, chłopcze - do roboty. Nie trać czasu!
- Och! jak ja lubię, gdy ty z nim rozmawiasz! - mówiła Mary, śmiejąc się rozkosznie. - Ben Weatherstaff daje mu ciągle nauki i wyśmiewa się z niego, a on skacze i patrzy, jakby każde słowo rozumiał, i wiem, że to lubi. Ben mówi, iż on jest taki próżny, że wolałby, żeby go kamieniem uderzono raczej, niż nie zauważono.
Dick śmiał się i mówił dalej:
- Ty dobrze wiesz, że my oboje przeszkadzać ci nie będziemy - rzekł do gila. - My też jesteśmy jakby dwa zwierzątka, albo dwie roślinki. My także gniazdko tu sobie budujemy, Bogu dzięki. Pilnuj się tylko, żebyś nas nie wydał!
A choć gil nie odpowiedział, bo miał dziobek zajęty, to przecież, gdy odlatywał z gałązką w swój kącik ogrodu, poznała Mary po jego oczach, co jak dwa czarne diamenty błyszczały, że ptaszek za żadne skarby nie zdradziłby ich tajemnicy.

Dick i Mary wynaleźli sobie mnóstwo pracy tego ranka, i Mary spóźniła się na obiad, potem zaś tak się śpieszyła zpowrotem do swego zajęcia, że dopiero w ostatniej chwili przypomniała sobie o Colinie.
- Powiedz Colinowi, że jeszcze nie mogę przyjść do niego - rzekła do Marty. - Ogromnie zajęta jestem w ogrodzie.
Marta wyglądała przestraszona.
- O, mój Boże! panienko! - odparła. - Jak paniczowi powiem, to gotów strasznie się rozgniewać.
Ale Mary nie bała go się tak, jak się bali inni, a przytem nie lubiła się poświęcać.
- Nie mogę siedzieć w domu - odrzekła. - Dick na mnie czeka - i pobiegła.
Popołudnie było nawet jeszcze milsze, i więcej było pracy, niż rano. Powyrywali już prawie wszystkie chwasty, a drzewa i róże obkopali i z suchych gałęzi oczyścili. Dick przyniósł swoją łopatę, Mary zaś nauczył, do czego i jak się jakiem posługiwać narzędziem tak, że teraz już było widoczne, iż choć to urocze, dzikie miejsce nie będzie podobne do " ogrodu porządnego", to jednakże będzie cudnym gąszczem kwitnącym, zanim wiosna minie.
- Będziemy mieli nad głowami całą powódź kwiatów jabłoni i wisien - rzekł Dick, pracując zawzięcie. - Na murach zakwitną porozpinane drzewa brzoskwiniowe i śliwki, a trawniki wyglądać będą, jak dywan z różnobarwnych kwiatów.
Mały lisek i kawka były równie uszczęśliwione i zajęte, jak Dick i Mary, gil zaś i jego samiczka przelatywały nieustannie, jak dwa świecące, czerwone maku płateczki. Kawka co jakiś czas załopotała skrzydłami i przylatywała na drzewa parkowe. Za każdym razem, gdy wracała z wędrówki, siadała blisko Dicka i skrzeczała, jakby mu opowiadała swoje przygody; Dick zaś przemawiał do niej, jak zwykł był przemawiać do gila. Raz, gdy, będąc bardzo zajętym, nie zaraz jej odpowiedział, Sadza usiadła mu na ramieniu i szerokim dziobem swoim schwyciła go i pociągnęła lekko za ucho. Gdy Mary, zmęczona, pragnęła trochę odpocząć, Dick usiadł z nią na trawie pod drzewem, wyjął fujarkę i słodko, cicho zagrał kilka tonów, a w tejże chwili ukazały się na murze dwie wiewiórki, patrząc i nasłuchując.
- Panienka już dużo mocniejsza teraz - rzekł Dick, przyglądając jej się, gdy kopała. - Już panienka na pewno bardzo się odmieniła.
Mary promieniała.
- Jestem z dnia na dzień tłuściejsza - mówiła radośnie. - Pani Medlock będzie musiała sprawić mi większe sukienki. Marta mówi, że mi włosy urosły i nie są już takie bezbarwne i przyklepane.
Gdy się rozchodzili, słońce poczynało zachodzić, rzucając na ziemię i drzewa ukośne, czerwonozłote promienie.
- Cudny dzień będzie jutro - rzekł Dick, - O wschodzie słońca będę już przy robocie.
- Ja także - odparła Mary.

Pobiegła do domu tak prędko, jak tylko nóżki podołały. Pragnęła opowiedzieć Colinowi o młodym lisku i o kawce Dicka, i o tem, jakich cudów wiosna dokazuje. Była pewna, że chętnie to wszystko usłyszy. To też nie ucieszyła się wcale, gdy, wszedłszy do pokoju, zastała tam Martę, która na nią czekała ze smutnym wyrazem twarzy.

Mary wstała bardzo rano, dzień cały napracowała się w ogrodzie, więc była zmęczona i śpiąca; to też zaraz po kolacji położyła się do łóżka. Zasypiając, mruczała jeszcze do siebie:
- Jutro wyjdę znów przed śniadaniem i będę pracowała z Dickiem, a potem... potem pewnie jednak pójdę odwiedzić Colina.
Około północy zbudziły ją tak straszliwe wrzaski, że na równe nogi wyskoczyła z łóżka. Co to jest? Co to? Lecz domyśliła się zaraz - była pewna. Otwierano i zamykano drzwi, słychać było bieganinę w korytarzu, a ktoś płakał i krzyczał wniebogłosy.
- To Colin! - powiedziała sobie. - Ma znów napad, to, co pielęgniarka nazywa histerją. Jakież to wstrętne!
Słysząc teraz te szlochy i jęki, nie dziwiła się, że mu pozwalali na wszystko, byle tych wrzasków uniknąć. Zatkała uszy palcami. Było jej bardzo nieprzyjemnie, drżała.
- Co tu robić, co tu robić? - powtarzała. - Znieść tego nie mogę!
Przyszło jej na myśl, że możeby przestał krzyczeć, gdyby mogła do niego pójść, lecz potem przypomniała sobie, jak ją z pokoju wyprosił, i pomyślała, że jej widok może jeszcze pogorszyć sprawę. Choć z całej siły zaciskała uszy, nie mogła zgłuszyć okropnych krzyków. Takie jej były wstrętne i tak ją przerażały, że naraz wpadła w złość i miała uczucie, że i ona dostanie takiego napadu i nastraszy go tak samo, jak on ją nastraszył. Nie przywykła była do niczyich złych humorów, prócz do swoich. Odjęła ręce od uszu, skoczyła i zaczęła tupać nogami.
- Powinni mu zakazać tak krzyczeć! Ktoś go powinien powstrzymać! Powinien go ktoś mocno wybić! - krzyczała.
Wtem usłyszała, że ktoś biegnie korytarzem, drzwi się otworzyły, i weszła pielęgniarka. Nie śmiała się teraz wcale. Była nawet bardzo blada.
- Znów dostał napadu histerji - rzekła pośpiesznie. - Zaszkodzić sobie może bardzo. Nie można sobie z nim dać rady. Niech panienka spróbuje uspokoić go, on panienkę lubi.
- Dzisiaj mnie z pokoju wyrzucił - rzekła Mary, tupiąc nogą ze złością.
Tupnięcie to podobało się pielęgniarce. W rzeczy zaś samej lękała się, że zastanie Mary płaczącą i chowającą głowę pod poduszki.
- Oj, to, to! - mówiła. - W sam raz panienka ma humor! Proszę iść zwymyślać go. Niech mu panienka podda jakiś nowy pomysł. Moja złota! Niech się panienka śpieszy!
Później dopiero spostrzegła się Mary, że wszystko to było straszne i zabawne równocześnie - zabawne, że ludzie dorośli tacy byli przestraszeni, że wołali na pomoc małą dziewczynkę, bo odgadywali w niej naturę, podobną do Colina.
Biegła przez korytarz, a im bliżej była krzyków, w tem większą wpadała złość. Była formalnie w furji, gdy drzwi dopadła. Otworzyła je i z trzaskiem pobiegła wprost do łóżka.
- Cicho bądź! - huknęła ostro. - Milcz! Nienawidzę cię! Wszyscy ciebie niecierpią! Chciałabym, żeby wszyscy z domu wyszli, żebyś się tu na śmierć zakrzyczał! I zaraz się na śmierć zawrzeszczysz - zaraz! Bardzobym chciała!
Dobre, sympatyczne dziecko nie mogłoby ani wymówić, ani pomyśleć takich wyrazów, lecz zdarzyło się tak dziwnie, że właśnie wstrząśnienie, wywołane ich dźwiękiem, było najlepszem lekarstwem dla tego histerycznego chłopca, któremu nikt nie śmiał sprzeciwić się.
Leżał na poduszkach, bijąc wokoło rękami i miotając się, jak wściekły - teraz na rozzłoszczony ton głosu Mary odwrócił się nagle. Twarz jego była przerażająca - blada - z wypiekami, nabrzmiała, i szlochał, i jęczał; ale mała Mary, zła jak dzika kotka, nie robiła sobie nic z tego.
- Jak mi jeszcze raz piśniesz - mówiła - to ja też wrzasnę - a umiem krzyczeć głośniej niż ty - i wystraszę cię okropnie!
Tak go przeraziła, że umilkł. Krzyk mu uwiązł w gardle. Wielkie łzy toczyły mu się po twarzy. Wątłem ciałem wstrząsały łkania.
- Nie mogę przestać płakać! - zawodził i szlochał. - Nie mo-mogę! Nie m-m-mogę!
- Możesz! - krzyknęła Mary. - Cała twoja choroba to histerja i złość - histerja! histerja! histerja! - i za każdym razem łupała nogą.
- Cz-czułem narośl... cz-czułem - wykrztusił Colin. - Wiedziałem, że tak będzie. Będę miał garb, a potem umrę!
Znów się począł wić i twarz wykrzywiał, i szlochał, i jęczał, lecz nie krzyczał.
- Nieprawda! Nie czułeś żadnej narośli! - przeczyła Mary. - Jeśliś co czuł, to narośl histeryczną. Histerja robi narośle. Nic nie masz na tych twoich obrzydliwych plecach - nic, prócz histerji! Odwróć się zaraz, to sama sprawdzę!
Podobało jej się słowo "histerja", i czuła, że i na nim robi wrażenie. Być może, iż tak jak ona, nigdy on go przedtem nie słyszał.
- Proszę przyjść tu zaraz - rozkazująco rzekła do pielęgniarki - i pokazać mi w tej chwili jego plecy!
Pielęgniarka, pani Medlock i Marta stały przytulone do siebie przy drzwiach, patrząc na Mary i usta otwierając z podziwu. Wszystkim trzem niejednokrotnie tchu zabrakło ze strachu. Pielęgniarka zbliżyła się, jakby też przestraszona. Colinem wstrząsały łkania.
- Może... może mi panicz nie pozwoli - rzekła cicho.
Colin jednak usłyszał i wyjąkał między dwoma szlochami:
- Po-pokaż jej! N-n-niech to zo-zobaczy sa-sama!
Były to biedne, chude plecy, gdy je obnażono. Można było policzyć wszystkie żebra i wszystkie złączenia kości pacierzowej, lecz ich panna Mary nie liczyła, gdy pochyliła nad niemi swoją twarzyczkę dziką i gdy się z powagą przyglądała. Wyglądała tak zabawnie, że pielęgniarka z trudem opanowała śmiech. Była chwilka ciszy, bo nawet Colin starał się oddech zatrzymać, gdy Mary oglądała jego plecy z uwagą największą, zupełnie jakby była owym sławnym lekarzem z Londynu.
- Nawet krostki żadnej niema! - rzekła wkońcu. - Niema krostki nawet takiej, jak główka szpilki - z wyjątkiem kości pacierzowej, a czujesz ją właśnie, bo wystaje, boś chudy. Ja mam takie same kości i tak samo wystawały, jak twoje, dopóki teraz nie utyłam; a jeszcze nie mam dość tłustych pleców, by je przykryć. Nic nie masz na plecach - żadnej narośli. Jak jeszcze raz wspomnisz o garbie, to cię tylko wyśmieję!
Tylko Colin jeden wiedział, jakie wrażenie zrobiły na nim te wyrazy w złości wypowiedziane. Gdyby był miał przed kim wygadać się z swych urojonych, tajonych obaw, gdyby był pozwolił mówić do siebie, gdyby był miał towarzystwo dzieci, a nie leżał po całych dniach nawznak w łóżku w tym ogromnym pustym domu, żyjąc w atmosferze przesyconej lękiem ludzi, którzy po największej części byli niemądrzy, a nim znużeni, byłby zrozumiał, że największa część lęków jego i choroby była płodem jego wyobraźni. Lecz leżał i rozmyślał o sobie, o swoich bólach, o swojem zmęczeniu - myślał dnie, miesiące, lata. I teraz dopiero, gdy to niemiłe dziecko upierało się przy swojem, że nie był on tak chory, jak sobie wyobrażał - począł przypuszczać, że może ona ma rację.
- Nie wiedziałam - nieśmiało wtrąciła pielęgniarka - że on myślał, że ma garb. Krzyż ma słaby, bo nie chce spróbować nawet usiąść prosto. Byłabym mu sama powiedziała, że ani śladu garbu niema.
Colin połykał łzy i odwrócił twarz trochę, by na nią spojrzeć.
- N-naprawdę? - wyrzekł.
- Tak jest, sir!
- No, więc widzisz! - rzekła Mary.
Colin znów twarz ukrył w poduszki i leżał spokojnie, tylko łzy cicho płynęły, a ciałem wstrząsały czasami tłumione łkania, jakby ostatnie podmuchy wichru po burzy. Łzy były najlepszym znakiem, że przyszła ulga i ukojenie. Odwrócił się nagle i znów spojrzał na pielęgniarkę i - o dziwo! - wcale nie jak radża do niej przemówił:
- Czy myślisz, że mógłbym - żyć - i urosnąć? - spytał.
Pielęgniarka nie była ani sprytna, ani sercowa, lecz odpowiedzieć mogła słowami lekarza londyńskiego:
- Pewnie, że panicz mógłby żyć, gdyby robił to, co mu każą, to znaczy, gdyby panował nad sobą i przebywał dużo na świeżem powietrzu.
Napad minął. Colin był teraz osłabiony i wyczerpany płaczem i może dlatego złagodniał. Wyciągnął trochę rękę ku Mary, a ponieważ - z radością powiedzieć muszę - i jej własna złość minęła, przeto na pół drogi rękę też wyciągnęła - i tak zgoda zapadła.
- Wyjdę - wyjdę z tobą, Mary - powiedział. - Nie będę już niecierpiał świeżego powietrza, jeśli znajdziemy...
W sam czas sobie przypomniał, by nie powiedzieć "jeśli znajdziemy tajemniczy ogród", i dokończył: - Chętnie z tobą wyjdę, jeśli Dick będzie popychał mój fotel. Takbym chciał zobaczyć Dicka i lisa, i kawkę.
Pielęgniarka poprawiła łóżko, strzepnęła poduszki, potem przyrządziła dla Colina filiżankę buljonu i poczęstowała Mary, której ogromnie się przydał po wzruszeniach tej przykrej nocy. Pani Medlock i Marta szczęśliwie się wysunęły, a kiedy wszystko już było w porządku i spokoju, miała pielęgniarka ochotę wysunąć się również jak najprędzej. Była to zdrowa, młoda kobieta i zła była, że jej sen przerwali; ziewała ciągle, patrząc na Mary, która przysunęła sobie była fotel do łóżka i trzymała Colina za rękę.
- Niech panienka idzie się położyć - rzekła. - Jeżeli panicz nie jest zanadto poruszony, to zaraz zaśnie. A potem i ja się tu obok położę!
- Chciałbyś, żebym ci zaśpiewała tę pieśń, której mnie nauczyła Ayah? - szeptem spytała Mary chłopczyka.
Przyciągnął lekko jej rękę ku sobie i zmęczone, błagalne spojrzenie zwrócił na nią.
- Och, dobrze! - odrzekł. - To taka słodka melodja. Zasnę zaraz z pewnością.
- Ja go uśpię - rzekła Mary do ziewającej wciąż pielęgniarki. - Możesz odejść, jeśli chcesz.
- Dobrze - odparła tamta z uczuciem ulgi. - Jeśli panicz za pół godziny nie uśnie, to proszę mnie zawołać.
- Doskonale! - powiedziała Mary.
Pielęgniarka śpiesznie opuściła pokój, a skoro tylko wyszła, Colin znów Mary przyciągnął za rękę.
- O mało się nie wygadałem - powiedział - alem się wczas zatrzymał. Nie mogę mówić - chciałbym zasnąć, ale mówiłaś, że masz mnóstwo ładnych rzeczy do opowiadania. Czy - czy nie znalazłaś może jakiego śladu wejścia do tajemniczego ogrodu?
Mary spojrzała na jego biedną, drobną, zmęczoną twarzyczkę, na oczy zapuchnięte, i serce jej wezbrało żalem.
- Ta-a-ak - zwolna odrzekła - zdaje mi się, że jestem na śladzie. Jeśli zaś teraz uśniesz, to ci jutro wszystko powiem.
Ręka mu drżała.
- Och! Mary, Mary! - zawołał. - Gdybym tam mógł się dostać, to myślę, żebym żył! Czy zamiast śpiewać mi piosenkę Ayah, nie mogłabyś mi pocichu opowiedzieć, jak sobie wyobrażasz, że on wygląda wewnątrz, tak jak mi mówiłaś za pierwszym razem. Jestem pewny, że mnie to uśpi.
- Owszem - odparła Mary. - A teraz zamknij oczy.
Colin oczy przymknął i leżał zupełnie spokojnie, ona zaś trzymała go za rękę i poczęła mówić wolno i bardzo cicho:
- Myślę, że tak długo był sam - że się tam wszystko rozrosło w cudny gąszcz. Myślę, że róże musiały się piąć, piąć i piąć po gałęziach, drzewach, murach, a nawet pełzać po trawie, tak, że ich gałązki utworzyły, jakby szarą zasłonę z mgły. Niektóre z nich pousychały, lecz dużo jest żywych, i w lecie będzie powódź i całe fontanny róż. Myślę, że ziemia tam pełna krokusów, narcyzów, pierwiosnków, irysów, które w ciemnej ziemi pracują i zaczynają kiełkować. Wiosna już się zaczęła na dobre, być więc może... być może...
Łagodna monotonja głosu uciszała go stopniowo. Spostrzegła to i ciągnęła dalej:
- Być może, że już widać je przez trawę - może już są całe gniazda purpurowych i żółtych krokusów. Może już listki poczynają pękać i rozwijać się - a może - może szarość gałązek zamieniać się zaczyna na zielony welon gazowy - i pnie się - pnie się na wszystko. A ptaszki przylatują przyglądać się tym cudom, albowiem jest tam tak zacisznie i tak bezpiecznie. A może - może - może - dodała zupełnie cicho i wolniusieńko - może gil znalazł samiczkę i gniazdko sobie zakłada...
I Colin zasnął.

Mary, oczywiście, nie obudziła się wcześnie następnego dnia. Spała długo, albowiem zmęczona była bardzo, Marta zaś, przynosząc jej śniadanie, opowiedziała, że Colin jest zupełnie spokojny, lecz chory i ma gorączkę, co zwykle bywało, gdy się wyczerpał krzykami i płaczem. Mary wolno spożywała śniadanie, słuchając.
- Panicz mówił, że prosi, żeby panienka poszła do niego, jak tylko będzie mogła - mówiła Marta. - Aż dziwnie, jak sobie panienkę upodobał. To pewnie po tej ostatniej nocy - co? Nikt inny nie byłby śmiał tak z nim postąpić. Biedny chłopiec! Tak go zepsuli, że już Święty Boże nie pomoże. Matka mówi, że najgorsze dla dziecka to jest, jak zawsze ma swoją wolę, albo jak jej nigdy nie ma. A niewiadomo co gorsze. Ale panienka to się też nienajgorzej potrafi złościć! A panicz mówi, jakem do pokoju weszła: - "Proszę cię, zapytaj pannę Mary, czy nie zechciałaby przyjść porozmawiać ze mną?" - Niechno panienka pomyśli - panicz, mówiący " proszę!" - Pójdzie panienka?
Wpierw pobiegnę zobaczyć Dicka - odparła Mary. - Albo nie; najpierw pójdę odwiedzić Colina i powiem mu - już wiem co powiem - dodała w nagłem natchnieniu.
Miała kapelusz na głowie, gdy w pokoju stanęła, i Colin przez sekundę doznał uczucia rozczarowania. Leżał w łóżku, twarz miał przerażająco bladą, a wielkie, sine kręgi pod oczyma.
- Cieszę się, że przyszłaś - wyrzekł. - Głowa mnie boli i wszystkie kości, bo jestem bardzo zmęczony. Czy idziesz gdzie?
Mary podeszła blisko i oparła się o łóżko.
- Nie zabawię długo - rzekła. - Idę do Dicka, ale zaraz wrócę. Colin, wiesz? Jest coś wiadomo o ogrodzie!
Twarzyczka mu pojaśniała i zaróżowiła się lekko.
- Och! Naprawdę? - zawołał. - Całą noc mi się o nim śniło. Słyszałem, jak mówiłaś, że się szarość w zieleń przemienia, i śniłem, że stoję w miejscu przepełnionem małemi, drżącemi, zielonemi listeczkami - a wszędy były ptaszki w gniazdkach i wyglądały tak słodko i mile. Będę teraz sobie o tem myślał, dopóki nie wrócisz.
W pięć minut potem była już Mary z Dickiem w ogrodzie. Lisek i kawka były z nim znowu, i tym razem przywiódł jeszcze dwie oswojone wiewiórki.
- Dziś przyjechałem na swoim koniku - mówił. - Poczciwe zwierzątko ten mój Skoczek! A tych dwóch łobuzów przyniosłem w kieszeniach. Ta tutaj nazywa się Orzeszek, a ta oto Łupinka.
Gdy powiedział "Orzeszek", jedna z wiewiórek wskoczyła mu na prawe ramię, gdy zaś "Łupinka" - druga wdrapała się na lewe.
Gdy usiedli na trawie z Kapitanem, skulonym u ich nóg, Sadzą, słuchającą uroczyście na drzewie, i Orzeszkiem, i Łupinką, węszącemi obok nich, zdawało się Mary, że nie będzie miała siły porzucić takiego uroczego towarzysza; wszakże, gdy zaczęła opowiadać, spojrzenie w zabawną twarz Dicka zmieniło jej myśli. Widziała jasno, że chłopcu żal Colina bardzo - więcej, niż jej. Spojrzał na niebo i rozejrzał się dokoła.
- Niech panienka posłucha ptaszków. Cały świat zdaje się być ich pełny - ich świergotu i śpiewu - mówił. - Proszę popatrzeć, jak przelatują, proszę posłuchać ich nawoływań. Jak wiosna idzie, to zdaje ci się, że cię cały świat woła. Listki się rozwijają - może je panienka widzieć. A ten zapach! - mówił, ruszając swym zadartym nosem. - A ten biedak tam leży i leży zamknięty, i widzi tak mało, że tylko myśli i myśli o różnych rzeczach, które mu łzy wyciskają z oczu. Niech będzie, co chce, musimy go tu wydostać. Niech patrzy, słucha, wącha to cudne świeże powietrze, niech się w słońcu wykąpie. I nie zwlekajmy z tem.
Gdy bywał bardzo czemś pochłonięty, zwykł był mówić swą specjalną jorkszyrską gwarą, choć zwykle uważał na siebie, by go Mary mogła lepiej rozumieć. Lecz Mary lubiła tę gwarę i usiłowała nawet przyswoić ją sobie. I teraz popróbowała swych sił.
- Nie zwlekajmy z tem - powtórzyła, przekręcając zabawnie wyrazy na sposób Dicka. - Powiem ci zaraz, co najpierw musimy zrobić - ciągnęła dalej, a Dick się uśmiechał. - On cię bardzo polubił z mojego opowiadania. Chciałby cię poznać, a także Kapitana i Sadzę. Gdy teraz do domu wrócę, to go spytam, czy możesz jutro rano przyjść do niego i przyprowadzić swoje zwierzątka - a potem, niedługo, gdy już będzie więcej listków i pączków wiosennych, to go wydostaniemy koniecznie, ty będziesz popychał jego fotel na kółkach i przywieziemy go tutaj, i wszystko mu pokażemy.
Mary dumna była, gdy skończyła mówić, bowiem pierwszy raz wypowiedziała tak dużo tutejszą, ludową gwarą.
- Musi panienka pomówić tak samo z paniczem - zachichotał Dick. - Uśmieje się, a dla chorych to śmiech najlepsze lekarstwo. Matka mówi, że pół godziny śmiechu i wesołości od samego rana, to może od najgorszej choroby ustrzec.
- Jeszcze dzisiaj - zaraz teraz - przemówię do niego tak, jak ty - odparła Mary.
Ogród tymczasem rozwinął się tyle, że co dnia się zdawało, iż jakaś dobra wróżka laseczką czarodziejską wyczarowuje cuda z ziemi i gałązek. Ciężko było stąd odchodzić, tem bardziej, że Orzeszek wdrapał się Mary na sukienkę, Łupinka zaś gramoliła się na pień jabłoni, pod którą siedzieli, i patrzyła na dziewczynkę pytająco. Wróciła jednakże do domu, a gdy usiadła blisko obok łóżka, Colin począł wąchać, jak Dick, choć nie z takiem, jak on, doświadczeniem.
- Pachniesz jak kwiaty i świeżość - zawołał radośnie. - Czem tak pachniesz? To chłodne, gorące i słodkie równocześnie.
- To wiatr z wrzosowiska - odparła Mary. - A pachnę tak jeszcze od siedzenia w trawie pod drzewem z Dickiem, Kapitanem, Sadzą, Orzeszkiem i Łupinką. Wiosna tak pachnie ślicznie i ziemia, i słońce.
Mówiła to szeroko, rozwlekle, gwarą, którą trzeba słyszeć, by zrozumieć, jak zabawnie brzmi. Colin począł się śmiać.
- Co ty robisz? Nie słyszałem nigdy mowy takiej w twoich ustach. Strasznie zabawnie.
- Daję ci próbkę mowy Dicka - gwary jorkszyrskiej - odpowiedziała Mary triumfująco. - Nie umiem mówić tak ładnie, jak Dick i Marta, ale zawsze się już trochę poduczyłam. Czy ty mię rozumiesz? Właściwie to wstyd, przecieżeś tu urodzony i wychowany!
Potem zaś poczęła się śmiać, i śmiali się oboje tak serdecznie, że się opanować nie mogli - aż pokój śmiechem ich rozbrzmiewał, tak, że, gdy pani Medlock otworzyła drzwi, cofnęła się śpiesznie w korytarz i poczęła nasłuchiwać zdumiona.
- Jak Boga mego kocham! - mówiła do siebie. - Niesłychane rzeczy! No, i ktoby to był myślał!
A tymczasem tyle było do mówienia! Zdawaćby się mogło, że Colinowi nigdy niedosyć było opowiadania o Dicku i Kapitanie, i Sadzy, i Orzeszku, i Łupince, i o koniku, który zwał się Skoczek. Mary pobiegła z Dickiem do lasu, by go zobaczyć. Był to mały, kudłaty ponny z wielką grzywą, zwieszającą mu się na senne oczy, miłym pyszczkiem i ruchliwemi, aksamitnemi nozdrzami. Właściwie był on chudy, boć żywił się trawą stepową jedynie, lecz taki był sprężysty i muskularny, jakby drobne jego nóżki ze stali były zrobione. Podniósł głowę i lekko zarżał, skoro tylko ujrzał Dicka, przydreptał do niego i głowę na ramieniu mu oparł; Dick powiedział mu coś na ucho, Skoczek zaś odpowiadał rżeniem, parskaniem i sapaniem wielce zabawnem. Dick kazał mu podać Mary przednią nóżkę i pocałować ją w twarz swym aksamitnym pyszczkiem.
- Czy on naprawdę rozumie wszystko, co mówi Dick? - spytał Colin.
- Zdaje się, że rozumie - odpowiedziała Mary. - Dick mówi, że z każdem stworzonkiem można się porozumieć, jeśli się jest jego przyjacielem naprawdę. Ale trzeba być właśnie naprawdę przyjacielem.
Colin chwilkę leżał bez ruchu, i zdawało się, że się na ścianę zapatrzył - lecz Mary wiedziała, że rozmyślał.
- Chciałbym bardzo być przyjacielem zwierząt - powiedział wreszcie. - Ale nie umiem. Z nikim nigdy nie byłem w przyjaźni - nie znoszę ludzi.
- A mnie znosisz? - zapytała Mary.
- Owszem, znoszę - odparł. - To bardzo zabawne, ale ciebie, to ja nawet bardzo lubię.
- Ben Weatherstaff powiedział, że jestem podobna do niego - rzekła Mary. - Mówi, że mamy zupełnie równie nieprzyjemne charaktery. Mnie się znów zdaje, że i ty jesteś do niego podobny. Wszyscy troje równi sobie jesteśmy - ty i ja, i Ben Weatherstaff. On mi wtenczas powiedział, że taki mamy nieprzyjemny wyraz twarzy, jak charakter, i dlatego aż przykro na nas spojrzeć. Ale ja naprzykład wcale nie czuję się taka nieprzyjemna, odkąd poznałam gila i Dicka.
- Czy zdaje ci się czasem, że nienawidzisz ludzi? - spytał Colin.
- Owszem - odparła Mary szczerze. - Byłabym cię na pewno niecierpiała, gdybym cię była poznała przed gilem i Dickiem.
Colin drobną swą, chudą rączkę wyciągnął i dotknął jej ramienia.
- Mary - rzekł - chciałbym, żebym nigdy nie był powiedział o tem wyrzuceniu stąd Dicka. Nienawidziłem cię, gdyś powiedziała, że on jest anioł, i wyśmiewałem się z ciebie, ale myślę, że może on naprawdę anioł.
- Bo tak naprawdę, to może ja głupstwo wtenczas powiedziałem - przyznała Mary otwarcie - bo, jak na anioła, to on ma zanadto zadarty nos, za szerokie usta, zanadto połatane ubranie i zanadto mówi gwarą, ale jednak, gdyby w Yorkshire był anioł i mieszkał na wrzosowisku, gdyby był taki jorkszyrski anioł, to myślę, że rozumiałby mowę kwiatów i wiedziałby, jak je hodować, i umiałby przemawiać do zwierząt tak, jak Dick, a one wiedziałyby, że jest ich przyjacielem naprawdę.
- Wzrok Dicka wcale nie byłby mi przykry - rzekł Colin - bardzo go pragnę zobaczyć.
- Cieszę się, że to mówisz - odparła Mary - bo widzisz... bo...
Uprzytomniła sobie teraz zupełnie nagle, że nadeszła chwila stosowna. Colin zaś czuł, że coś teraz będzie.
- Bo co? - dopytywał gorliwie.
Mary była taka wzruszona, a taki ją jednocześnie lęk ogarnął, że wstała z krzesła, podeszła do Colina i obie ręce jego ujęła w swoje.
- Czy mogę ci zaufać? Zaufałam Dickowi, bo nawet ptaszki mu ufają. Czy mogę więc zaufać tobie na pewno - tak zupełnie na pewno? - pytała błagalnie.
Twarzyczka jej miała wyraz tak uroczysty, że chłopiec wyszeptał tylko:
- O, tak, możesz!
- A więc, Dick przyjdzie tu do ciebie jutro rano i swoje zwierzątka przyprowadzi z sobą.
- O, mój Boże! - zawołał Colin uszczęśliwiony.
- Ale nie koniec na tem - ciągnęła dalej Mary, blada z uroczystego wzruszenia. - Powiem ci coś ważniejszego jeszcze. Są drzwi do ogrodu. Znalazłam je. Były ukryte w murze pod bluszczem.
Gdyby Colin był silnym, zdrowym chłopcem, byłby zawołał na cały głos: "Hurra! hurra!" - lecz był słaby i nerwowy; źrenice jego poczęły się rozszerzać - tchu schwycić nie mógł.
- Och, Mary! - zawołał, prawie szlochając. - Czy będę go mógł zobaczyć? Czy będę mógł tam wejść? Czy będę żył, by móc doń wejść? - a mówiąc to, czepiał się rękami jej sukienki i przyciągał ją ku sobie.
- No, naturalnie, że go zobaczysz! - pogardliwie rzuciła Mary. - Będziesz żył, będziesz! No, nie bądź niemądry!
A była przytem taka naturalna i nie nerwowa, i dziecinna, że przywołała go do równowagi tak, że począł się śmiać, zaś w kilka minut potem siedziała już w swem krześle i opowiadała mu już nie o tem, jak sobie wyobraża, że ogród tajemniczy wygląda, lecz o tem, jaki jest w rzeczywistości; Colin zaś zapomniał o bólach i znużeniu, i słuchał, jak oczarowany.
- To ty zupełnie tak samo go sobie wystawiałaś - powiedział po chwili. - Wtedy już miałem wrażenie, jakbyś ty w nim była. Pamiętasz? Powiedziałem ci to, gdyś mi pierwszy raz opowiadała.
Mary zawahała się chwilkę, poczem śmiało wyznała prawdę.
- Widziałam ten ogród - byłam w nim - mówiła. - Znalazłam klucz i od kilku tygodni doń chodzę. Ale nie mogłam ci powiedzieć - nie mogłam, bo nie wiedziałam, czy ci zaufać mogę - na pewno!

- Nie jest, nie! - wołała Mary, krzycząc z oburzeniem. - Colin nie ma garbu nawet takiego, jak główka od szpilki! Przecież patrzałam własnemi oczyma - plecy ma najzdrowsze w świecie!

Dr. Craven od dość dawna już czekał, gdy dzieci wróciły do domu. Zaczynał się już zastanawiać, czy nie byłoby rozsądniej wysłać kogo dla zbadania, gdzie się znajdują. Gdy Colina wniesiono zpowrotem do pokoju, biedny doktór począł mu się bacznie przyglądać.
- Nie powinieneś był zostawać tak długo w ogrodzie - powiedział. - Nie trzeba się przemęczać.
- Ani trochę nie czuję się zmęczony - odparł Colin. - Doskonale mi to wyjście zrobiło. Jutro wyjdę znów rano i po obiedzie.
- Nie wiem, czy mogę ci na to pozwolić - rzekł znów dr. Craven. - Lękam się, że będzie to bardzo nierozsądnie.
- Byłoby bardzo nierozsądnie chcieć mnie zatrzymać w domu - powiedział Colin zupełnie poważnie. - Tak, czy owak - pójdę.
Nawet Mary zauważyła, że jedną z głównych właściwości Colina było to, że zupełnie sprawy sobie nie zdawał, jak głupi i nie na miejscu był ten jego ton rozkazujący względem otoczenia. Żył dotąd jakby na wyspie odludnej, a ponieważ na niej panował niepodzielnie, przeto wyrobił sobie własny sposób postępowania - nie mając się zresztą z kim porównać. Mary była ogromnie do niego postępowaniem swem podobna, a odkąd przybyła do Misselthwaite, poczęła stopniowo przekonywać się, że maniery jej nie są wcale podobne do ogólnie w świecie przyjętych. Zrobiwszy owo spostrzeżenie, uważała je za dość ważne, by je oznajmić Colinowi. Skoro zatem dr. Craven wyszedł, usiadła i poczęła się chłopcu przyglądać. Chciała, żeby się spytał, dlaczego na niego patrzy, i dopięła celu.
- Dlaczego tak na mnie patrzysz? - spytał.
- Bo sobie tak myślę, że jednak mnie bardzo żal dra Craven'a.
- Mnie również żal - spokojnie, lecz z widocznem zadowoleniem odparł Colin. - Teraz, jak będę żył, musi biedak skwitować z odziedziczenia Misselthwaite.
- No, tak, dlatego też mi go żal - odparła Mary - ale teraz to myślałam sobie, że dla niego musiało być okropnie męczące być przez dziesięć lat uprzejmym dla chłopca, który był zawsze grubjański. Jabym nigdy nie potrafiła tego dokazać.
- Uważasz, że jestem grubjański? - zapytał Colin zupełnie niewzruszony.
- Gdybyś był jego synem, a on takim tatusiem, co to lubi bić - odparła - toby cię porządnie przetrzepał.
- Ależ mu nie było wolno - rzekł Colin.
- Nie, nie było mu wolno - odpowiedziała Mary, rozpatrując tę sprawę bez uprzedzeń. - Nikomu nie było wolno robić tego, czegoś nie chciał - bo niby miałeś umierać i inne jeszcze głupstwa... Takiś był biedny!
- Ale teraz wcale nie będę biedny - oświadczył Colin z uporem. - I nie chcę, by ludzie tak o mnie myśleli. Przecież dziś po południu stałem na własnych nogach.
- I to ta własna wola we wszystkiem zrobiła z ciebie takie dziwadło - ciągnęła Mary, głośno myśląc.
Colin odwrócił się, brwi zmarszczył.
- Uważasz, żem dziwadło? - spytał.
- Tak - rzekła Mary - straszne. Ale nie powinieneś się gniewać - dodała spokojnie - bo wszakże i ja jestem dziwadło, i Ben Weatherstaff. Ale nie jestem już takiem, jak byłam, zanim zaczęłam lubić ludzi i zanim odkryłam ogród.
- Nie chcę być dziwakiem - rzekł Colin. - I nie będę - dodał, marszcząc czoło z silnem postanowieniem.
Był to chłopiec bardzo dumny. Chwilkę leżał cicho, rozmyślając, poczem Mary dostrzegła cudny uśmiech, zwolna rozjaśniający się i przemieniający mu zupełnie twarzyczkę.
- Przestanę być dziwakiem, jeśli codzień chodzić pocznę do ogrodu - mówił. - Tam są czary - wiesz - takie dobre czary. Pewien jestem, że są.
- Ja także pewna jestem - odparła Mary.
- Jeżeli to nawet nie są prawdziwe czary, to może nam się zdawać, że są. W każdym razie Coś tam jest - jest Coś.
- Są czary - odrzekła Mary - ale nie czarne, tylko białe jak śnieg.
Nazywali to zawsze czarami, i istotnie czarami zdawać się mogły miesiące następne - owe zadziwiająco cudne, promienne, pogodne miesiące. Mój Boże! Ileż to rzeczy cudnych w ogrodzie tym się zdarzyło! Jeśliście nigdy ogrodu nie posiadali, to zrozumieć nie zdołacie; jeśliście zaś mieli ogród, to zrozumiecie, że potrzebaby było grubym tomem objąć to wszystko, co się tam działo. Najpierw zdawało się, że nie będzie końca kiełkowaniu i ukazywaniu się coraz to nowych roślinek w ziemi, w trawie, w klombach, a nawet w zagłębieniach muru. Potem owe zielone roślinki poczęły okrywać się pączkami, pączki poczęły się rozwijać i ukazywać kolory - wszystkie odcienie błękitu, wszystkie odcienie purpury, karmazynu, złota i fioletu. W owych dniach szczęśliwych sadzono troskliwie kwiaty w każdy kątek, każde miejsce wolne. Ben Weatherstaff przyglądał się, a sam z pomiędzy cegieł w murze wydrapywał wapno i robił zagłębienia, ziemią wypełnione, w które sadził cudne pnącze kwitnące. Irysy i lilje białe snopami można było zbierać, zaś zielone okolenia barwinku napełniły się całą armją białych, niebieskich, złotych ostróżek, dzwonków, mieczyków.
- Jak je też pani kochała! - mówił Ben Weatherstaff. - Lubiła wszystko to, co ku niebu spogląda. I ziemię pani kochała - owszem; kochała, ale mówiła, że to niebo błękitne takie się zdaje zawsze radosne.
Nasionka, posiane przez Dicka i Mary, rosły, jakby różdżką czarodziejską dotknięte. Jedwabiste maki wszystkich kolorów pochylały się setkami przy powiewie wiatru, kwiaty, które od lat już rosły w tym ogrodzie, niejako dziwić się zdawały, skąd się wzięli ci nowi ich opiekunowie. A róże, róże! Z dnia na dzień, z godziny na godzinę ożywiały się, wyrastały z trawy, owijały się około pni, zwieszały z gałęzi drzew, pięły po murach i rozsypywały po nich kaskadę girland. Jasne, świeże listki i pączki - pączki drobne narazie, lecz zwolna coraz większe, pokąd nie rozwinęły się w kielichy pełne woni, która, przelewając się przez brzegi, napełniała sobą ogród cały, przesycała powietrze.
Colin obserwował wszystko, przyglądając się każdej zaszłej zmianie. Co rana przywozili go tutaj i, o ile nie padało, spędzał w ogrodzie dnie całe. Lubił nawet dnie pochmurne. Pragnął leżeć na trawie i przyglądać się "jak wszystko rośnie" - mawiał. Dodawał przytem, że jeśli się umie bacznie przyglądać, to dostrzec można, jak się pączki rozwijają. Można było również zaznajomić się z całym światkiem pracowitych owadów, biegających tu i tam po różnych, nieznanych ścieżkach, noszących często małe źdźbła trawy, pierza lub pożywienia, lub wdrapujących się na trawy, jakby to były drzewa, skąd wzrokiem objąć można, co się dzieje w okolicy. Pewnego razu cały ranek zajęła Colinowi obserwacja kreta, budującego sobie na końcu ganku swego podziemnego szaniec uzbrojonemi w długie pazurki łapkami, tak podobnemi do rąk elfów. Obyczaje mrówek, chrząszczy, pszczół, żab, ptaków, roślin dawały mu do badania świat całkiem nowy. A gdy Dick odkrył mu i opisał obyczaje lisów, wydr, łasic, wiewiórek, pstrągów, szczurów wodnych, borsuków - nie było końca tematom do rozmów i rozmyślań.
A to jeszcze ani połowa czarów nie była. Ów fakt, że istotnie stanął na własnych nogach, dał Colinowi pole do strasznego napięcia umysłu, a gdy Mary wyjawiła mu, jak go zażegnywała, jak czary nań również rzucała - podniecił się i bardzo ją pochwalił. Wciąż o tem mówił.
- Naturalnie, że w świecie musi być mnóstwo czarów - rzekł z powagą dnia jednego - ale ludzie nie wiedzą, jak one wyglądają i jak je czynić. Być może, iż trzeba zacząć od tego, by wmawiać, że stanie się coś dobrego, dopóki się to naprawdę nie stanie. Muszę spróbować i robić doświadczenia.
Dnia następnego, gdy poszli do tajemniczego ogrodu, posłał natychmiast po Bena Weatherstaffa. Stary ogrodnik przyszedł, jak mógł najprędzej, i ujrzał radżę stojącego pod drzewem i wyglądającego ślicznie z uśmiechem na ustach.
- Dzieńdobry, Benie Weatherstaff! - powiedział. - Chciałbym, żebyście z panną Mary i Dickiem wszyscy stanęli tu rzędem, bowiem chcę wam powiedzieć coś bardzo ważnego.
- Wedle rozkazu, sir! - odrzekł Ben, dotykając czoła. (Jedną z długo ukrywanych zalet Bena Weatherstaffa było to, iż jako chłopiec służył kiedyś na okręcie i odbywał podróże. Umiał więc odpowiadać jak żeglarze.)
- Chciałbym popróbować naukowego doświadczenia - tłumaczył tymczasem radża. - Gdy dorosnę, będę robił wielkie naukowe odkrycia, teraz zaś rozpocznę tem doświadczeniem.
- Wedle rozkazu, sir! - śpiesznie rzekł Ben Weatherstaff, choć dopiero pierwszy raz w życiu słyszał o doświadczeniach naukowych.
Mary również słyszała o nich po raz pierwszy, niemniej jednak poczynała nabierać pewności, że choć Colin był dziwak, to jednak czytał on wiele książek i był chłopcem, mogącym przekonywać. Gdy podniósł głowę i utkwił w kogo swe dziwne, wielkie oczy, natenczas czuło się, że, czy się chce, czy nie chce, wierzyć mu trzeba, jakkolwiek miał dopiero lat dziesięć, na jedenasty. W tej zaś chwili był bardziej przekonywający niż kiedykolwiek, bowiem nagle uczuł się przejęty tem, że ma mieć mowę, jak dorosły człowiek.
- Owe wielkie naukowe odkrycie, które przedsięwezmę - mówił - tyczyć się będą czarów. Czary, to potężna rzecz, i mało kto o nich coś wie z wyjątkiem kilku ludzi w starych książkach - i Mary, która wie to i owo, ponieważ urodziła się w Indjach, gdzie są fakirzy. Myślę, że Dick zna czary, choć może nie wie o tem, że je zna. Czaruje zwierzęta i ludzi. Nie byłbym mu nigdy pozwolił przyjść do siebie i spojrzeć na siebie, gdyby nie był czarodziejem zwierząt - co znaczy czarodziejem chłopców, bo chłopiec to zwierzątko, Jestem przekonany, że czary są we wszystkiem, tylko ludzie nie mają dość zmysłu, żeby je pochwycić i zmusić do wykonywania różnych rzeczy dla nas, jak to czyni elektryczność, konie i para.
Brzmiało to tak imponująco, że Ben Weatherstaff był bardzo wzruszony i nie umiał panować nad sobą.
- Wedle rozkazu, sir! - przemówił i prostował się coraz więcej.
- Gdy Mary odnalazła ten ogród, był on całkiem martwy - ciągnął dalej mówca. - Potem coś zaczęło rośliny z gruntu wypychać i czynić coś z niczego. Jednego dnia nie było nic, zaś nazajutrz już coś było. Przedtem nie obserwowałem niczego i zaciekawiłem się. Ludzie nauki są zawsze ciekawi, a ja będę człowiekiem nauki. Ciągle sobie mówiłem: "Co to jest? Co to jest?" - To jest coś! Nie może być nic! Nie wiem, jak się to coś nazywa, więc nazywam to czarami. Nie widziałem nigdy wschodu słońca, lecz widziała go Mary i Dick, a z tego, co mi opowiadali, pewny jestem, że to też czary. Coś pcha je i ciągnie. Czasami, odkąd przychodzę do ogrodu, spoglądałem przez gałęzie w niebo i miałem dziwne uczucia szczęścia, jakby w piersiach coś mnie pchało, siłę dawało i kazało prędzej oddychać. Czary zawsze pchają, ciągną i czynią coś z niczego. Wszystko powstaje z czarów, listki i drzewa, kwiaty i ptaki, borsuki i lisy, i wiewiórki, i ludzie. Zatem ta siła musi znajdować się wokoło nas. I w tym ogrodzie - i na każdem miejscu. Czary w tym ogrodzie sprawiły, żem stanął, i sprawią to, że będę żył i wyrosnę na człowieka. A teraz chcę zrobić doświadczenie naukowe - chcę popróbować zmusić te czary do wstąpienia we mnie, do dania mi sił, do uczynienia mnie silnym. Nie wiem, jak się do tego zabrać, ale przypuszczam, że jeśli bezustanku będę o nich myślał i przywoływał je, to może przyjdą do mnie. Może to pierwszy, dziecinny sposób przywoływania ich. Kiedym wtenczas pierwszy raz chciał spróbować stanąć, Mary wciąż do siebie mówiła jak tylko mogła najprędzej: "Możesz stanąć, możesz stanąć!" - i stanąłem. Sam wprawdzie w tej samej chwili chciałem popróbować moich sił, lecz jej czary mi pomogły - i Dicka także. Teraz każdego wieczora i każdego rana, w każdej chwili dnia, jak tylko sobie przypomnę, będę wołał: "Czary są we mnie! Czary mnie uzdrawiają! Będę tak silny, jak Dick! Będę tak silny, jak Dick!" I wy wszyscy musicie robić to samo. Oto moje doświadczenie. Czy pomożecie nam, Ben Weatherstaff?
- Do usług, sir! - rzekł Ben Weatherstaff. - Do usług!
- Jeśli codziennie, wytrwale robić to będziemy, tak regularnie, jak żołnierze swoje ćwiczenia, natenczas zobaczymy, co się stanie, i przekonamy się, czy doświadczenie się udało. Wszystkiego uczymy się przecież w ten sposób, że powtarzamy, powtarzamy, dopóki sobie dobrze w pamięć nie wbijemy, i myślę, że to samo będzie z czarami. Jeśli je wciąż przywoływać do siebie będziemy na pomoc, to wkońcu staną się one cząstką nas i dawać nam będą możność wykonywania wielu rzeczy.
- Razu jednego słyszałam w Indjach, jak pewien oficer opowiadał mamusi, że fakirzy po tysiąc razy powtarzają te same wyrazy - wtrąciła Mary.
- Ja też słyszałem, jak żona Dżema Fettleworth'a powtarzała tysiące razy to samo, nazywając go "obrzydliwym pijaczyną" - dodał cierpko Ben Weatherstaff. - Zawsze tam ci coś z tego wyniknąć musi. Więc też żonę wytłukł na kwaśne jabłko, a sam poszedł pod "Niebieskiego Lwa" i spił się, jak jaki lord.
Colin brwi zmarszczył i kilka chwil rozmyślał. Potem uśmiechnął się i rzekł:
- Zatem widzicie, że coś z tego wyniknąć musi. Tylko ta kobieta źle używała czarów, tak, że ją mąż ostatecznie wybił. Gdyby była użyła czarów dobrych i powtarzała mu coś ładnego, to może nie byłby się upił, jak lord, a może natomiast byłby jej kupił nowy czepek.
Ban Weatherstaff roześmiał się, a w małych jego oczach malowało się uwielbienie.
- Z panicza zarówno rozumny chłopiec, jak i prosty, i ze zdrowemi nogami - powiedział. - Jak na przyszły raz zobaczę Bessy Fettleworth, to jej napomknę coś o tem, co czary mogą dla niej uczynić. Byłaby okropnie kontenta, gdyby te "doświadczone nauki" dobrze im zrobiły.
Dick stał, przysłuchując się mowie Colina, a oczy błyszczały mu z podziwu i radości. Orzeszek i Łupinka siedziały mu na ramieniu, na ręku zaś piastował białego królika z długimi uszami i głaskał go, głaskał, podczas gdy królik uszy kładł po sobie i przeciągał się zadowolony.
- Czy sądzisz, że doświadczenie się uda? - zapytał go chcąc wiedzieć, co Dick o tem myśli. Nieraz radby był wiedzieć, co myśli, gdy patrzał na niego, lub na swoje "stworzonka" z tym swoim uśmiechem promiennym.
Teraz też się uśmiechnął, a uśmiech jego był jaśniejszy jeszcze, niż zwykle.
- Ojoj! Naturalnie, że się uda! - odpowiedział. - Czary będą działać tak samo, jak nasionka, kiedy je słońce ogrzewa. Działać będą na pewno. Czy mamy zaraz zacząć?
Colin był rozpromieniony. Mary również. Pod wpływem wspomnień fakirów i derwiszów z ilustrowanych książek, Colin poddał myśl, by wszyscy zasiedli po turecku pod drzewem, tworzącem nad nimi baldachim.
- Tak będzie, jakbyśmy zasiedli w jakiejś niby świątyni - rzekł Colin. - Jestem trochę zmęczony i chciałbym usiąść.
- No, no! Paniczu! - rzekł Dick. - Nie trzeba zaczynać od mówienia, że się jest zmęczonym, bo czary uciekną!
Colin odwrócił się i spojrzał w jego niewinne, okrągłe oczy.
- Tak - to prawda - wyrzekł z namysłem. - Muszę wciąż o czarach pamiętać.
Gdy zasiedli kołem pod drzewem, wyglądali doprawdy tajemniczo i uroczyście. Ben Weatherstaff miał uczucie, że go gwałtem wprowadzili na zgromadzenie pobożnych, na modlitwę. Zwykle z przekonania był przeciwny należeniu do takich zgromadzeń, ale ponieważ tym razem była to sprawa młodego radży, zatem nie bronił sie i, co więcej, pochlebiało mu to niejako, że go do współudziału zawezwano. Mary była w uroczystem usposobieniu. Dick trzymał królika na ręce i może dawał jakieś znaki czarodziejskie, których nikt nie dostrzegł, bowiem gdy usiadł po turecku, jak inni, kawka, lisek, wiewiórki i jagnię poczęły się zwolna przybliżać i wchodzić do koła, zajmując każde zosobna miejsce wedle własnego wyboru.
- Stworzenia przyszły - rzekł Colin poważnie. - Chcą nam pomóc.
Mary zauważyła, że Colin naprawdę wyglądał prześlicznie. Głowę miał podniesioną dumnie, jakby się czuł rodzajem kapłana, a dziwne jego oczy miały w sobie jakieś blaski tajemnicze. Promienie słoneczne padały na niego poprzez konary drzewa.
- Teraz zaczynamy - powiedział. - Mary, czy będziemy się kiwać wtył i naprzód, jakbyśmy byli derwiszami?
- Ja się nie mogę kiwać na wszystkie strony, bo mi reumatyzm wlazł w kości - rzekł Ben Weatherstaff.
- Czary was wyleczą - rzekł Colin tonem Wielkiego Kapłana - ale nie będziemy się kiwali, dopóki nie będzie wam dobrze. Tymczasem będziemy śpiewali.
- Ja tam nie umiem śpiewać - rzekł Ben Weatherstaff trochę zły. - Jedyny raz, com próbował śpiewać w kościele, to mnie z chóru wyrzucili.
Nikt się nie roześmiał. Wszyscy zanadto byli poważnie nastrojeni. Na twarzyczce Colina nawet najlżejszy cień się nie pojawił. Myślał tylko o czarach.
- Więc sam będę śpiewał - powiedział. I począł nucić, wyglądając nie jak chłopiec z krwi i kości, lecz jak widmo. "Słońce cudne, słońce wiosenne świeci. To są czary. Rozkwitają kwiaty, rozchylają się kielichy róż, korzonki ich w ziemi pracują - to czary. Żyć - to czary; być silnym - czary. Czary są we mnie - we mnie, ze mną są czary. Są ze mną, są we mnie. Są one w nas wszystkich. Czary są w plecach i chorych kościach Bena Weatherstaffa. Czary! Czary! Przybądźcie, pomóżcie!"
Powtarzał to wiele, wiele razy - nie tysiąc, ale bardzo wiele razy. Mary słuchała, jak zahipnotyzowana. Wydało jej się to równocześnie dziwne i cudne, i byłaby chciała, by to bez końca powtarzał. Bena Weatherstaffa poczęła ogarniać dziwna, słodka senność. Brzęczenie pszczół wśród kwiecia mieszało się z jednostajnością dziecinnego głosiku i usposabiało do snu. Dick siedział z uśpionym królikiem na łonie, a jedną rękę oparł na grzbiecie jagniątka. Sadza odepchnęła wiewiórkę i przytuliła się do jego ramienia, szare powieki opadały jej na senne oczy. Nakoniec Colin ucichł.
- Teraz obejdę ogród dokoła - oświadczył po chwili.
Ben Weatherstaff kiwał się w najlepsze i obudził się nagle.
- Spaliście - rzekł Colin.
- Ani mi się śniło - mamrotał Ben. - Kazanie było wcale dobre, ale muszę wyjść przed ofiarą.
Nie obudził się jeszcze nadobre.
- Przecież nie jesteście w kościele - rzekł Colin.
- Ja? W kościele? Nie-e-e - rzekł Ben, prostując się. - Kto mówił, że jestem w kościele. Wszystkom słyszał. Panicz mówił, że czary są w moich krzyżach. Doktór to nazywa reumatyzmem.
Radża skinął ręką.
- To były niedobre czary - rzekł do Bena. - Będzie wam lepiej. A teraz pozwalam wam odejść do waszego zajęcia. Lecz wróćcie tu jutro.
- Chciałbym widzieć jeszcze, jak panicz obchodzić będzie ogród - mruczał stary.
Nie mruczał ze złości, ale mruczał. W istocie zaś, będąc starym, zatwardziałym uparciuchem i nie wierząc zbytnio w owe "czary", postanowił sobie, o ileby go stąd wyrzucili, wejść na drabinę i patrzeć przez mur tak, by w razie, gdyby się Colin przewrócił, mógł się prędko cofnąć.
Radża jednak zgodził się na to, by pozostał, i procesja ruszyła z miejsca. Wyglądali doprawdy, jak procesja. Colin szedł na czele z Dickiem i Mary po obu stronach. Wtyle kroczył Ben Weatherstaff, za nim "stworzenia", jagnię i lisek blisko Dicka, Sadza zaś z powagą osoby, czującej swą godność.
Była to procesja, posuwająca się naprzód wolno, lecz z godnością. Co kilkanaście kroków przystawali, by odpocząć. Colin wspierał się na ramieniu Dicka, Ben zaś w cichości ducha pilnie baczył, by mu się co nie stało. Lecz chłopczyk co pewien czas zdejmował rękę z ramienia swego przewodnika i szedł kilka kroków o własnych siłach. Cały czas głowę miał podniesioną i wydawał się bardzo wysokim.
- Czary są we mnie! - wciąż powtarzał. - Czary mi dają siłę! Czuję je w sobie, czuję!
Zdawaćby się mogło rzeczywiście, że go coś podnosiło, podtrzymywało. Przysiadał na ławeczkach w altanach, kilka razy odpoczywał na trawie, kilka zaś razy zatrzymywał się jeno na ścieżkach i wspierał na Dicku, lecz nie chciał ustąpić, póki nie obszedł dokoła ogrodu. Gdy pod baldachim swój powrócił, twarz miał zaróżowioną, minę triumfującą.
- Dopiąłem swego! Czary działały! - wołał radośnie. - To moje pierwsze naukowe odkrycie.
- Co dr. Craven na to powie? - rzekła uszczęśliwiona Mary.
- Nic nie powie - odparł Colin - bo nic mówić nie trzeba. To będzie największą tajemnicą z tego wszystkiego. Nikt nic nie będzie wiedział, dopóki o tyle się nie wzmocnię, że będę mógł chodzić i biegać. Codzień w moim fotelu będziecie mnie przywozić i odwozić. Nie chcę, żeby sobie szeptano i dopytywano się, i nie chcę, by ojciec wiedział cośkolwiek, zanim doświadczenie zupełnie się nie uda. Potem zato, jak kiedy wróci do Misselthwaite, wejdę nagle do jego pokoju i powiem: "Oto jestem, tatusiu; jestem taki, jak wszyscy chłopcy. Jestem zupełnie zdrów i wyrosnę na dzielnego człowieka. A stało się to przez doświadczenie naukowe".
- Twój tatuś pomyśli, że to sen - zawołała Mary. - Oczom swoim nie będzie chciał wierzyć.
Colin uśmiechnął się triumfująco. Nakazał sobie uwierzyć, że będzie zdrów, co rzeczywiście było już połową wygranej. Podtrzymywała go zaś więcej, niż wszystko, myśl o ojcu, co powie, jaką minę zrobi, gdy dowie się, że ma syna zdrowego i prostego, jak synowie innych tatusiów. Jednem z najstraszniejszych utrapień jego za owych smutnych, beznadziejnych dni przeszłych była jego bezsilna nienawiść do swego chorobliwego stanu, który mu miłość ojca zabierał.
- Wtedy tatuś będzie musiał uwierzyć - powiedział. - Jak czary już swoje zrobią i będę zdrów, to jednem z pierwszych ćwiczeń, zanim się wezmę do odkryć naukowych, będzie atletyka.
- Za tydzień, dwa, to się panicz weźmie do boksowania - rzekł Ben Weatherstaff. - Skończy panicz na tem, że w atletyce zdobywać będzie pierwsze nagrody w Anglji.
Colin spojrzał na niego surowo.
- Weatherstaff! - zawołał. - To brak uszanowania. Nie wolno wam się poufalić dlatego tylko, że dopuszczeni jesteście do tajemnicy. Choćby czary największą siłę mi dały, nie będę zawodowym atletą. Będę badaczem naukowym.
- Przepraszam, bardzo przepraszam, sir - odparł Ben, dotykając czoła w ukłonie. - Powinienem był wiedzieć, że z tego żartować nie wolno - lecz niemniej wesoło mrugał małemi oczkami i ubawiony był serdecznie. Chętnie zniósł i to natarcie uszu, byle jego panicz miał siły ciała, umysłu i serca!

Tajemniczy ogród nie był jedynym, w którym pracował Dick. Wokoło domku na wrzosowisku znajdował się kawałek gruntu, otoczony niskim wałem ze zwykłych kamieni polnych. Wczesnym rankiem i po słońca zachodzie, i każdego dnia, gdy dla Mary i Colina bywał niewidoczny - Dick pracował w tym ogródku, sadząc dla swej matki kartofle, kapustę, rzepę, marchew i wszelką włoszczyznę. Dokazywał tam wprost cudów wraz ze swemi „stworzonkami", a nigdy - zdawało się - nie bywał zmęczony. W czasie kopania lub pielenia pogwizdywał wesoło, albo śpiewał piosnki ludowe, często rozmawiał z Sadzą i Kapitanem, a niekiedy ze swem rodzeństwem, które nauczył pomagać sobie.
- Nigdy nam się tak dobrze nie działo, jak teraz - mówiła pani Sowerby - a to tylko dzięki ogródkowi Dicka. Jemu wszystko lepiej rośnie. Jego kartofle i kapusta są dwa razy większe, niż u innych, a zapach taki mają, aż ślina do ust idzie.
Gdy tylko miała wolną chwilkę, lubiła pójść z nim pogawędzić. Po kolacji bywała jeszcze długa, szara godzina do pracy, i to stanowiło jej wypoczynek. Siadywała wtedy na niskim wale z kamieni, przyglądała się i słuchała opowiadania z całego dnia. Lubiła te chwile. W ogródku ich były nietylko warzywa; Dick kupował paczuszki nasion kwiatów i posiał pomiędzy krzakami agrestu, a nawet między kapustą i na rabatach śliczne, cudnie pachnące kwiatuszki, jak rezedę, gwoździki, bratki i te roślinki, których nasiona mógł zbierać, lub te, których korzenie co roku na wiosnę nowe wypuszczały kiełki. Niski wał kamienny był jedną z ładniejszych rzeczy w Yorkshire, ponieważ Dick w każdem zagłębieniu między kamieniami posadził: naparstnice, paprocie, rzeżuchę, które rozrosły się ślicznie i tylko tu i ówdzie odsłaniały surowy kamień.
- Niech tylko każdy robi tak, żeby im było dobrze, żeby mogły rosnąć - mawiał - a i te kwiatki będą z nim w przyjaźni na pewno. One tak samo, jak zwierzątka. Jak im się chce pić, trzeba je napoić, jak są głodne, trzeba je odżywić. One tak samo pragną żyć, jak my. Gdyby mi powiędły, to czułbym, żem był zły i bez serca dla nich.
O takiej to szarej godzinie wysłuchiwała pani Sowerby opowieści o tem, co się działo w Misselthwaite Manor. Najpierw dowiedziała się tylko, że "panicz" nabrał ochoty wyjść do ogrodu z panną Mary i że to dobrze wpływało na jego zdrowie. Lecz wkrótce potem postanowiły dzieci "dopuścić do tajemnicy" matkę Dicka. Nie wątpili ani na chwilę, że tej można zaufać "na pewno".
Więc też pewnego cichego, wiosennego wieczora Dick opowiedział jej całą historję z wszystkiemi sensacyjnemi szczegółami o pogrzebanym kluczu i gilu, i o szarej mgle, która zdawała się martwotą, i o tajemnicy, której panna Mary nie chciała nikomu powierzyć. Opowiadał o tem, jak przyszedł, w jaki sposób mu opowiedziała o ogrodzie, o wątpliwości co do panicza Colina i ostatecznie opowiedział całą historję wprowadzenia go do ukrytego państwa w związku z wypadkiem z Benem Weatherstaffem. Oburzona twarz Bena, zaglądającego przez mur, i nagle rozbudzona siła panicza, wszystko to wywoływało naprzemian to rumieńce, to bladość na śliczną twarz pani Sowerby.
- Jak Boga kocham! - wołała. - Jak to dobrze, że ta mała panienka przyjechała do Misselthwaite. Było to zarówno dobre dla niej, jak zbawienne dla niego. Więc stał na nogach! A my tu wszyscy myśleliśmy, że to biedactwo niespełna rozumu i połamane, i pokręcone na wszystkie strony!
Zadawała mnóstwo pytań, a niebieskie jej oczy pełne były zamyślenia.
- Cóż oni tam mówią we dworze, że taki teraz zdrów i wesół, i nie narzeka, nie jęczy? - pytała.
- Oni już sami nie wiedzą, co myśleć - odparł Dick. - Każdziuchnego dnia inaczej panicz wygląda. Twarz mu się wypełnia i już nie jest taka ostra, a bladość znikła jak kamfora. Ale zawsze przecież musi trochę narzekać - dodał z bardzo ubawioną miną.
- Czemuż to? Na miłosierdzie Boskie! - pytała pani Sowerby.
Dick chytrze się uśmiechnął.
- Umyślnie tak narzeka, żeby nie odgadli, co się tam dzieje. Gdyby doktór wiedział, że mu dobrze, i że może stanąć o własnej sile, toby napisał o tem do jaśnie pana. A panicz znów sam chce tę tajemnicę ojcu wyjawić. Będzie teraz czary robił codzień ze swojemi nogami, dopóki ojciec jego nie wróci, a potem wejdzie do jego pokoju i pokaże, że jest silny i prosty, jak wszyscy chłopcy. Ale i panicz, i panna Mary myślą, że najlepiej będzie trochę pokaprysić, pokrzyczeć, narzekać od czasu do czasu, żeby ludzie nie mogli niczego przewąchać.
Pani Sowerby serdecznie i szczerze śmiała się, zanim jeszcze ostatnie zdanie wypowiedział.
- Oj! Ci to się dobrze bawią - rzekła - ręczę za to. Zagrają doskonale komedję, a dzieci niczego tak nie lubią, jak grać komedję. No, opowiadaj mi jeszcze o nich, moje dziecko.
Dick przestał grabić, przysiadł na piętach i zaczął opowiadać. Oczy miał wesołości i roześmiania pełne.
- Panicza znosi się w krześle za każdym razem, gdy wychodzi - objaśniał. - A on gniewa się na służącego Jana, że go nie wiezie dosyć uważnie. Taki się niby robi bezsilny, o ile tylko może, a głowy nigdy nie podnosi, dopiero, jak już sami zupełnie jesteśmy. A piszczy, a narzeka, gdy go w tym fotelu sadowią! I panicz, i panna Mary tak się bawią; a jak on narzeka i skarży się, to panienka mówi: "Biedny Colin! Czy cię tak bardzo boli? Mój Boże! Takiś strasznie słaby? Biedny Colin!" Tylko w tem bieda, że się czasem ledwo wstrzymać mogę, żeby nie wybuchnąć śmiechem. Skoro już potem bezpieczni jesteśmy w ogrodzie, to się aż duszą ze śmiechu. Nieraz muszą głowy chować w poduszki panicza, żeby ich ogrodnicy nie usłyszeli, jeżeli przypadkiem są w ogrodzie.
- Im więcej się śmieją, tem lepiej dla nich - rzekła pani Sowerby, sama się śmiejąc. - Zdrowy śmiech jest dla dziecka zdrowszy, niż codzienne branie pigułek i leków. Ci dwoje to na pewno wyzdrowieją i utyją.
- Oni już przytyli - rzekł Dick. - Tacy są głodni ciągle, że nie wiedzą, jakby to zrobić, żeby móc dostać więcej jeść, ażeby się nikt nie domyślił. Panicz mówi, że jeśli pośle po więcej jedzenia, to wcale już wierzyć nie będą chcieli, że jest kaleką. Panna Mary znów mówi, że paniczowi odda swoją część, ale on powiada, że jak panienka będzie głodna, to schudnie, a oni muszą utyć oboje równocześnie.
Pani Sowerby tak serdecznie się śmiała, słysząc o tych trudnościach, że tylko kiwała się naprzód i wtył w swej modrej sukni, a Dick jej wtórował.
- Powiem ci coś, synku - rzekła pani Sowerby, gdy się uspokoiła. - Mam już sposób, żeby mu dopomóc. Gdy rano do nich pójdziesz, zaniesiesz im koneweczkę świeżego, dobrego mleka, i upiekę im chleba wiejskiego, albo bułeczek z porzeczkami, takich, jak to wy lubicie. Niema nic lepszego, jak świeże mleko i chleb. Będą mogli zaspokoić swój apetyt w ogrodzie, a to, co zjedzą w domu, będzie już tylko dodatkiem.
- Oj, matuś! - mówił Dick z uwielbieniem. - Dziw, jakaś ty mądra! Zawsze matusia radę na wszystko wynajdzie. Wczoraj byli w wielkim ambarasie. Nie wiedzieli zupełnie, co zrobić, jak wytrzymać, żeby nie zażądać więcej jedzenia - takie mieli pustki w żołądku.
- Oboje prędko rosną i oboje prędko wracają do sił i zdrowia. Takie dzieci, to jak młode wilczki, a pożywienie to dla nich krew i ciało - mówiła pani Sowerby. Potem uśmiech podobny do uśmiechu Dicka okrasił jej usta.
- O, ale to się naużywają! - dodała.
I słuszność miała ta dobra, zacna matka; a nigdy nie miała większej, jak wtedy, gdy powiedziała, że chętnie będą "grali komedję". Dla Colina i Mary było to źródłem drżeniem przejmującej rozrywki. Myśl uchronienia się przed podejrzeniami poddała im bezwiednie najpierw zdumiona pielęgniarka, później dr. Craven.
- Apetyt się ogromnie paniczowi poprawił - rzekła dnia pewnego. - Dawniej nic panicz nie jadał i nie lubił potraw!
- Teraz wszystko lubię - odparł Colin; potem zaś, widząc pielęgniarkę, przyglądającą mu się z ciekawością, przypomniał sobie nagle, że może nie powinien wyglądać na zbyt zdrowego. - W każdym razie rzadziej bywa, że mi coś nie smakuje. To skutek świeżego powietrza - dodał.
- Być może - powtórzyła pielęgniarka nieufnie. - Ale muszę pomówić o tem z drem Craven'em.
- Jak ona na ciebie patrzała! - rzekła Mary, gdy tamta wyszła z pokoju. - Jakgdyby myślała, że jest coś, co należy zbadać.
- Nie chcę, by robiła jakieś dochodzenia - rzekł Colin. - Jeszcze nikt się niczego nie powinien domyślać.
Gdy tego rana przybył dr. Craven, wydawał się również ogromnie zdziwiony. Ku niezadowoleniu Colina, stawiał mu mnóstwo pytań.
- Dużo bardzo przebywasz w ogrodzie? - badał. - Gdzie zwykle chodzisz?
Colin przybrał zwykły wyraz twarzy, zupełnej obojętności na sądy ludzkie.
- Nie chcę, żeby ktokolwiek bądź wiedział, dokąd się udajemy - odparł. - Chodzę tam, gdzie mi się podoba. Wszyscy otrzymali rozkaz, żeby mi w drogę nie wchodzili. Nie chcę, żeby mi się przyglądali. Dobrze pan o tem wie!
- Zdaje się, że cały dzień przebywasz na dworze, ale ci to chyba nie szkodzi. - Przeciwnie nawet. Pielęgniarka twierdzi, że teraz jadasz więcej, niż jadłeś kiedykolwiek.
- A może - zaczął Colin, natchniony nowym pomysłem - a może to apetyt nienaturalny!
- Wątpię, bo pożywienie ci służy - rzekł dr. Craven. - Nabierać zaczynasz ciała i cerę masz zdrowszą.
- A może - może ja puchnę i mam gorączkę - rzekł Colin, przybierając smutną, stroskaną minę. - Ludzie skazani na śmierć, bywają nieraz - różni.
Dr. Craven głową potrząsnął. Trzymał dłoń Colina, odchylił rękaw i ujął go za ramię.
- Wcale nie masz gorączki - rzekł zamyślony - a ciało takie, jak twoje obecnie, oznacza zdrowie. Jeśli się tak utrzymamy, mój chłopcze, to niema co myśleć o śmierci. Ojciec twój będzie ogromnie szczęśliwy, gdy usłyszy o tak znacznem polepszeniu.
- Nie chcę, żeby usłyszał! - wściekle wybuchnął Colin. - Potem będzie się jeszcze gorzej martwił, jeśli mi się znów pogorszy - a mnie gorzej będzie już dziś w nocy. Będę miał napad z gorączką! Zdaje mi się, że już się zaczyna. Nie chcę, żebyście pisali do tatusia, nie chcę, nie chcę! Pan mnie irytuje, choć wie, że mi to szkodzi! Już mi się zaczyna robić gorąco. Niecierpię, żeby o mnie mówili i żeby o mnie pisali, tak samo, jak znieść nie mogę, by na mnie patrzano!
- Cicho, cicho, chłopcze kochany - uspokajał go dr. Craven. - Nic się pisać nie będzie bez twego pozwolenia. Zanadto wszystko bierzesz do serca. Nie możesz psuć tego, co się dobrego zrobiło.
Nie mówił już więcej o liście do pana Cravena, a pielęgniarkę ostrzegł na uboczu, by nawet o możliwości listu nie wspomniała.
- Chłopcu jest bezporównania lepiej - mówił. - Zmiana na dobre w jego zdrowiu jest wprost anormalna. Lecz teraz z własnej nieprzymuszonej woli robi on to, do czego żadną silą zmusić go nie mogliśmy. Wciąż jednakże jeszcze łatwo się podnieca, więc nie trzeba mówić nic takiego, coby go irytowało.
Mary i Colin przerazili się nienażarty i rozmawiali lękliwie. Od tej chwili poczęło się ich "granie komedji".
- Wiesz, zdaje mi się, że będę zmuszony mieć "napad" - mówił Colin z żalem. - Nie pragnę go mieć, a czuję się teraz zbyt dobrze, by się móc wprowadzać w taki "porządny". Kto wie, czy mi się wogóle uda dostać ataku. Gardło nigdy mi się teraz nie ściska, a rozmyślam tylko o rzeczach ładnych i miłych, nie o straszliwych. Ale jeśli zaczną znów gadać o pisaniu do ojca, to będzie trzeba jednak coś wymyślić!
Postanowił sobie mniej jadać, lecz niestety! Wykonanie tego świetnego pomysłu okazało się nader trudne, wobec tego, że budził się co rano z wilczym apetytem, stół zaś przy sofie zastawiony bywał śniadaniem, składającem się z chleba domowego pieczenia, masła świeżego, ślicznych, białych jajek, marmolady i bitej śmietany. Mary jadała z nim razem, a gdy znaleźli się przy stole, zwłaszcza gdy woń gorącej szynki wydobywała się z pod srebrnej pokrywy, wtedy - o! wtedy z rozpaczą spoglądali sobie w oczy.
- Wiesz, zdaje mi się, że dzisiaj to jeszcze wszystko sobie zjemy - mawiał zwykle wkońcu Colin. - Zato odeszlemy do kuchni trochę z drugiego śniadania i cośkolwiek z obiadu.
Lecz, niestety! Nigdy im się to jakoś nie udawało, a doczysta wyjedzone półmiski wywoływały komentarze w kredensie.
- Życzyłbym sobie bardzo - mawiał też Colin - by plastereczki szynki były trochę grubsze; taka porcyjka na każde z nas, to stanowczo za mało.
- Właściwie to dosyć dla kogoś, co ma umrzeć niedługo - odpowiadała Mary - ale nie wystarcza dla kogoś, kto ma żyć. Czasem tobym pewnie ze trzy takie porcje zjadła, gdy przez okno to cudne powietrze napływa i zapach od wrzosowiska idzie...
Tego rana, gdy Dick, po dwugodzinnej wspólnej zabawie, poszedł za wielki krzak różany i wyniósł stamtąd dwa blaszane naczynia, z których jedno było napełnione świeżem mlekiem, a w drugiem znajdowały się świeże bułeczki z porzeczkami, zawinięte w czystą serwetę - zawinięte tak starannie, że jeszcze były gorące, było okrzyków radości coniemiara. Jak też poczciwie ze strony pani Sowerby, że o nich pomyślała! Jaka to musi być dobra i rządna kobieta! Jakież te bułeczki były wyborne! A co za mleko znakomite!
- Czary są w niej, zarówno jak w Dicku - mówił Colin. - I one nasuwają jej pomysły dobre, jak robić rzeczy ładne. Ona stanowczo czaruje. Powiedz matce, Dicku, że jesteśmy jej wdzięczni, ogromnie wdzięczni!
Colin lubił używać wyrażeń, jak dorośli. Miał w tem pewne upodobanie. A miał je do tego stopnia, że chciał się jeszcze lepiej wyrazić.
- Powiedz matce, że wzruszeni jesteśmy jej dobrocią i niewymownie wdzięczni.
Potem zaś, zapominając o swej powadze, dopadł do baniek i począł opychać się bułeczkami i mleko pił chciwie wielkiemi łykami, poprostu, jakby robił każdy mały, głodny chłopczyk, który się wyhasał dowoli i wybiegał na świeżem powietrzu; a był już od dwóch godzin po śniadaniu.
To dało początek całemu szeregowi miłych wydarzeń. Przedewszystkiem odrazu doszli do przekonania, że pani Sowerby, zmuszona myśleć codzień o nakarmieniu czternastu istot, nie może żywić jeszcze ich dwoje bez uszczerbku dla siebie. Poprosili ją zatem, by na cel ten pozwoliła sobie przysyłać ich zaoszczędzone szylingi.
Dick uczynił nadzwyczajne odkrycie, a mianowicie, że w lesie - tam, gdzie go Mary po raz pierwszy ujrzała, przygrywającego zwierzątkom na fujarce - znajdowała się głęboka, a niewielka jama, z której mogliby zrobić doskonały piecyk i piec kartofle i jaja. Pieczone jaja były nieznanym a wykwintnym przysmakiem, zaś pieczone, ogromnie gorące kartofle z solą i świeżem masłem były potrawą godną króla lasów, pozatem można się było znakomicie niemi najeść. Mogli sobie nakupić jaj i kartofli, ile dusza raczyła, i najeść się za wszystkie czasy, a nie potrzebowali sobie wyrzucać, że krzywdzą kogokolwiek w domku na wrzosowisku.
Każdego pogodnego poranka mistyczne zgromadzenie odprawiało czary pod drzewem śliwkowem, którego baldachim coraz gęstniał wobec rozrastających się listków po krótkich dniach kwitnienia. Po ceremonji Colin zaczynał swe ćwiczenia w chodzeniu, potem zaś w ciągu dnia przedsiębrał je kilkakrotnie. Co dnia nabierał więcej sił, codzień z większą łatwością mógł chodzić i coraz dalej. I co dnia wzmagała się jego wiara w czary - i nic w tem dziwnego. Próbował jednego ćwiczenia po drugiem, w miarę, jak mu przybywało sił, Dick zaś coraz nowych uczył go rzeczy.
- Wczoraj - mówił pewnego rana po dniu nieobecności - poszedłem do Thwaite za interesem matki i koło oberży "Pod Niebieską Krową" widziałem Boba Hawortha. To najsilniejszy człowiek z naszej okolicy. Jest pierwszym atletą, a skacze wyżej, niż ktokolwiek bądź, i rzucać umie najlepiej młotem. Jednego roku to na różne ćwiczenia sportowe poszedł do Szkocji. Mnie znał, jak jeszcze byłem całkiem mały, a że jest przyjacielski, więc go zapytałem o kilka rzeczy. Nazywają go tu wszyscy atletą, a ja sobie pomyślałem o was, paniczu, i mówię mu: "Co ty robisz, Bob, że masz takie silne i twarde muskuły? Czy robisz jakie specjalne ćwiczenia?" A on mówi: "Ano naturalnie, chłopcze, żem się ćwiczył. Był tu raz w Thwaite taki jeden siłacz, co sztuki pokazywał, i on mnie nauczył, jak wyrabiać sobie ręce, nogi i muskuły w całem ciele". A ja mówię: "Czy delikatny chłopiec mógłby się też wzmocnić?" Na to on się roześmiał i mówi: "Czy to ty niby masz być tym delikatnym chłopcem?" A ja mówię: "Nie, ale znam jednego młodego panicza, który przychodzić zaczyna do zdrowia po długiej chorobie i chciałbym znać twoje sposoby, żeby i jego nauczyć". Nie mówiłem mu nazwiska, a on się też nie pytał. Mówiłem już, że to poczciwy chłopak: wstał, pokazał mi niektóre ćwiczenia, a ja je powtarzałem, ażem się ich napamięć nauczył.
Colin pochłaniał każde słowo.
- I możesz mi pokazać? - wołał. - Czy byłbyś taki dobry?
- No, ma się rozumieć - odparł Dick, powstając z miejsca. - Ale on mówił, że najpierw trzeba to wolno robić i uważać na siebie, żeby się nie zmęczyć. Trzeba niekiedy wypoczywać i głęboko oddychać, i nie męczyć się.
- Będę ostrożny - rzekł Colin - tylko mi pokaż! Pokaż! Dicku, jesteś "najczarowniejszym" chłopcem na świecie!
Dick stanął na trawniku i wykonał starannie szereg ćwiczeń gimnastycznych. Colin przyglądał mu się z rosnącem zajęciem. Siedząc, mógł wykonywać niektóre ruchy. Potem ostrożnie wykonał kilka, stojąc - Mary ich naśladowała. Sadza, przyglądająca im się ciekawie, była ogromnie podniecona; zleciała ze swej gałęzi i skakała dokoła niestrudzenie, nie mogąc naśladować ruchów dzieci.
Od tej pory ćwiczenia owe, zarówno jak czary, stanowiły obowiązek dnia. Colin i Mary wprawiali się coraz bardziej, i taki im to dawało apetyt, że byliby zgubieni, gdyby nie koszyk, stawiany co dnia przez Dicka za krzewami. Tymczasem piecyk w lesie w połączeniu z poczciwą pamięcią pani Sowerby tak był wystarczający, że pani Medlock, pielęgniarka i dr. Craven w głowę zachodzili ze zdumienia. Można zaiste nie ruszyć śniadania i zdawać się lekceważyć zupełnie obiad, gdy się jest najedzonym aż po uszy pieczonemi jajami i kartoflami, i mlekiem świeżem, i plackami owsianemi, i bułkami, i miodem, i bitą śmietaną.
- Tyle jedzą, co nic - mówiła pielęgniarka. - Umrą z głodu, jeśli im się nie zdoła wytłumaczyć, że muszą przecież przyjmować trochę pokarmu. A jednak niech pani spojrzy, jak wyglądają!

- Spojrzyj! - zawołała z pogardą najwyższą pani Medlock. - Oj! już mnie te bębny na śmierć zamęczyły! Toć to doprawdy para młodych djabłów. Jednego dnia suknie im za ciasne, a drugiego nosem kręcą na najlepsze potrawy, jakie kucharz wymyślić potrafi. Ani na ząb nie spróbowali tej młodej perliczki, takiej wybornej. I biedna gospodyni "wynalazła" dla nich nowy budyń, a oni go odesłali nietknięty, do kuchni. Aż się biedaczka popłakała. Boi się okropnie, że na nią wina spadnie, jeśli się na śmierć zagłodzą.

Dr. Craven przyjechał i przyglądał się Colinowi długo i uważnie. Miał twarz bardzo znękaną, gdy pielęgniarka z nim rozmawiała i pokazywała mu nietknięte niemal śniadanie, które umyślnie schowała, by mu je pokazać - lecz znękany był bardziej jeszcze, gdy usiadł przy Colinie i począł mu się przyglądać. Był zniewolony z powodu interesu wyjechać do Londynu i dwa tygodnie pacjenta swego nie widział. Młodzi nabierają sił bardzo prędko. Woskowa bladość ustąpiła na twarzy Colina miejsca ciepłym tonom różowym; piękne jego oczy jasno teraz na świat patrzały, a doły w policzkach i na skroniach wypełniły się, śladu po sobie nie zostawiając. Ciężkie, ciemne loki, opadające na czoło, stały się jedwabiste i jakby życia pełne. Usta mu wypełniały i nabrały koloru zdrowego. Naprawdę, trudno było uwierzyć, by to miał być ów inwalida, na śmierć skazany.
Dr. Craven ujął go pod brodę i przyglądał mu się z uwagą.
- Bardzo się martwię, że nic teraz nie jesz - mówił. - To niedobrze. Wszystko, co się dobrego stało, znów pójdzie na marne - a wydobrzałeś w niepojęty sposób! Takiś miał dobry apetyt jeszcze niedawno!
- Przecież mówiłem panu, że to apetyt nienaturalny - odparł Colin.
Mary siedziała na krześle obok nich i nagle wydała dźwięk ogromnie dziwny, który usiłowała tak gwałtownie stłumić, że dostała czkawki.
- Co się stało? - rzekł dr. Craven, odwracając się ku niej.
Mary spoważniała.
- Było to coś pomiędzy kichnięciem a kaszlem - odparła z obrażoną godnością - i to mi się dostało do gardła.
- Ale - mówiła później do Colina - trudno: nie mogłam się powstrzymać. Tak parsknęłam, bo sobie zupełnie nagle przypomniałam, jak zabawnie wyglądałeś z tym ogromnym kartoflem w ustach, jaką miałeś wtedy twarz wypchaną, jak gryzłeś kromkę z szynką.
- Czy jest jakakolwiek możliwość, że te dzieci potajemnie gdzieś dostają jeść? - pytał dr. Craven panią Medlock.
- Żadnej możliwości niema, chyba, żeby sobie wykopali co, lub z drzewek zerwali - odparła pani Medlock. - Cały Boży dzień siedzą na dworze, i to tylko ciągle we dwoje. Zresztą, gdyby chcieli czegoś innego, niż to, co dostają, toby im się przecież zaraz dało.
- Więc dobrze - rzekł dr. Craven. - O ile niejedzenie tak im służy, to niema się czem trapić. Przecież to inny chłopak teraz.
- I panienka to samo - odparła pani Medlock. - Wszak to zupełnie ładne dziecko, odkąd utyła i straciła ten cierpki, niemiły wyraz twarzy. Włosy jej urosły, zgrubiały, i taką ma cerę zdrową. Takie to było ponure i niepoczciwe, a teraz oboje z paniczem śmieją się, jak warjaty. Może z tego tak tyją.
- Może z tego - odparł dr. Craven. - Niech się śmieją!

Tymczasem ogród tajemniczy rozkwitał i rozkwitał, i codzień nowe ukazywał cuda. W gniazdku gila były jajka, a samiczka siedziała na nich, ogrzewając je swem drobnem, pierzastem ciałkiem i osłaniając troskliwemi skrzydełkami. Z początku była ogromnie nerwowa, a gil sam wprost nieprzyzwoicie podejrzliwy. Nawet Dick nie podchodził w tym czasie do gęsto ocienionego kątka ogrodu; czekał, aż tajemnem wołaniem nie zdoła oddziałać uspokajająco na umysły maleńkiej, ptasiej parki i nie przekona ich, że w ogrodzie wszystko jest im przyjazne - że niema tam nikogo, ktoby nie rozumiał całej cudowności tego, co się działo w ich gniazdku - owej wielkiej, czułej, potężnej, uroczystej tajemnicy. Gdyby była choć jedna istota w tym ogrodzie, któraby nie wiedziała, że gdyby jajko w gniazdku ruszyli lub stłukli, toby świat cały zawirował i rozpadł się w przestrzeni; gdyby była choć jedna, nie czująca tego i postępująca wedle tej nieświadomości, to nie byłoby szczęścia nawet w tej najcudniejszej, złotej porze wiosennej. Lecz tu wszyscy to wiedzieli i wszyscy odczuwali, gil zaś i samiczka jego wiedzieli o tem, że tamci to wiedzą.
Z początku przyglądał się gil Colinowi i Mary z niekłamanym lękiem. Dla przyczyny jakiejś niewytłumaczonej wiedział, że nie potrzebuje czuwać nad Dickiem. Od pierwszej chwili, jak tylko spojrzał na Dicka, zrozumiał, że nie jest to żaden obcy, ale też rodzaj gila, tylko bez dzioba i bez upierzenia. Umiał on mówić po "gilowemu" (co jest mową odrębną, której z żadną inną mieszać nie należy). Mówić po gilowemu do gila, znaczy to samo, co mówić po francusku do Francuza. Dick zawsze przemawiał do gila jego językiem, to też temu obojętne było, gdy chłopiec jakąś "gwarą" mówił do ludzi. Gil także myślał, że Dick musiał do nich mówić gwarą, gdyż nie byli oni dość inteligentni, by rozumieć mowę upierzoną. Ruchy chłopca również były "gilowe". Nigdy one nikogo nie przestraszyły, nigdy bowiem nie były nagłe, nigdy nie zdawały się niebezpieczne albo grożące. Każdy gil mógł Dicka rozumieć, zatem obecność jego bynajmniej nie przeszkadzała.
Lecz przedewszystkiem należało się mieć na baczności przed dwojgiem tamtych. Najpierw, ów chłopiec nie wszedł do ogrodu na nogach. Wepchnięto go tu na czemś, co miało koła, a na nim narzucone były skóry zwierząt. To już samo przez się było mocno podejrzane. Potem, gdy zaczął stawać i poruszać się, czynił to w dziwny, niezwyczajny sposób, a zdawało się, że ci drudzy muszą mu pomagać. Gil zwykle chował się w krzaki i stamtąd przyglądał się wystraszony, przechylając główkę to na tę stronę, to na tamtą. Myślał bowiem, że owe powolne ruchy były przysposobieniem do skoku, jak to bywa u kotów. Gdy kot przygotowuje się do skoku, natenczas czołga się po ziemi ogromnie wolno. Gil dużo na ten temat rozmawiał ze swoją żoną, lecz potem zdecydował, że nic jej mówić nie będzie, gdyż przerażenie jej było tak wielkie, że lękał się, by to nie zaszkodziło jajkom.
Odczuli wielką ulgę, gdy chłopiec zaczął chodzić sam, a nawet poruszać się prędzej. Lecz długo jeszcze - w każdym razie gilowi zdawało się to długo - był on źródłem pewnej obawy. Nie robił wszystkiego tak, jak inni ludzie. Zdawał się bardzo lubić chodzić, ale miał taki niepokojący sposób siadania lub kładzenia się i wstawania potem nagle, by zacząć na nowo.
Pewnego dnia gil przypomniał sobie, że gdy jego samego rodzice zaczynali uczyć latać, to podobnie robił. Wzlatywał na kilka łokci i zmuszony był odpoczywać. Zrozumiał zatem, że ten chłopczyk uczy się latać - czyli właściwie chodzić. Wspomniał o tem samiczce, a gdy dodał, że jajka po wykluciu się i wypierzeniu w ten sam sposób będą postępowały, uspokoiła się zupełnie, a nawet zainteresowała się nienażarty i odtąd ze szczerą przyjemnością przyglądała się chłopcu przez brzegi gniazdka; coprawda, była przekonana, że pisklęta jej będą zdolniejsze i uczyć się będą prędzej. Potem jednakże dodała z pobłażaniem, że ludzie są zawsze ciężsi i powolniejsi od piskląt, a większość z nich robiła istotnie wrażenie, jakgdyby się nigdy nie uczyli latać. Nigdy ich spotkać nie było można w powietrzu, ani na wierzchołkach drzew.
Po pewnym czasie ów chłopczyk począł poruszać się, jak inne dzieci, lecz wszyscy troje wykonywali czasem rzeczy niezwykłe. Stawali pod drzewem i poruszali rękoma, nogami i głowami w taki sposób, że nie było to ani chodzeniem, ani bieganiem, ani siedzeniem. Ruchy te wykonywali codziennie w pewnych chwilach, a gil nie umiał wytłumaczyć samiczce, co robili, czy co usiłowali robić. Mógł tylko powiedzieć, że był zupełnie pewny, iż pisklęta nigdy nie będą w taki sposób wymachiwać skrzydełkami; ale ponieważ ów chłopiec, mówiący tak płynnie po "gilowemu", robił to samo, co tamci, zatem ptaszki mogły być spokojne, że ruchy te nie były natury niebezpiecznej. Coprawda, to ani gil, ani jego żona nie słyszeli nigdy o siłaczu, Bobie Haworth'cie i o jego ćwiczeniach dla wyrobienia twardych mięśni. Gile nie są do ludzi podobne; ich mięśnie od początku wyrabiają się w sposób przyrodzony, bez nadzwyczajnych ćwiczeń. Jak trzeba fruwać, by znaleźć sobie każde źdźbło pożywienia, to muskuły nie zanikną (zanikają zwykle przez brak ruchu).
Gdy chłopczyk począł biegać, chodzić, kopać, pleć jak tamte dzieci, wówczas w gniazdku zapanował spokój i zadowolenie. Obawy o jajka stały się sprawą przeszłości, świadomość, że jajka są bezpieczne, jakby były zamknięte w banku, w połączeniu z możnością przyglądania się tylu ciekawym rzeczom, uczyniły z "wysiadywania" bardzo sympatyczne zajęcie. W słotne dni odczuwała nawet matka jajek pewnego rodzaju nudę, gdy dzieci nie było w ogrodzie.
Nie można jednak twierdzić, żeby nawet w słotne dni Mary i Colin się nudzili. Pewnego poranka, gdy deszcz lał bezustanku, jak z cebra, Colin zaczynał już być niespokojny; denerwował się, zmuszony siedzieć na sofie, gdyż chodzić byłoby niebezpiecznie; wówczas Mary przyszła myśl genjalna.
- Teraz, gdy jestem zdrowym, normalnym chłopcem - mówił Colin - moje nogi, ręce, całe ciało tak jest pełne czarów, że trudno mi na miejscu usiedzieć. Więc chciałbym być w ruchu. Wiesz, Mary, jak się obudzę rano bardzo wcześnie, a ptaszki taki rozgwar wesoły czynią, i wszystko zdaje się krzyczeć z radości - nawet drzewa, choć ich nie słyszymy - to zdaje mi się, że muszę z łóżka wyskoczyć i także krzyczeć z radości. Ach, gdybym to zrobił, to pomyśl tylko, coby się stało!
Mary wybuchła niepowstrzymanym śmiechem.
- Wpadłaby tu zaraz pielęgniarka i pani Medlock, i byłyby przekonane, żeś zwarjował, i posłałyby po doktora - odrzekła.
Colin śmiał się serdecznie. Wyobrażał sobie, jakby te "baby" wyglądały, jak byłyby przerażone jego wybuchem, a jak zdumione, widząc go stojącego.
- Chciałbym, ażeby ojciec już wrócił - mówił. - Chcę mu sam wszystko powiedzieć. Wciąż o tem rozmyślam, ale dłużej już trudno będzie nam wytrzymać. Nie mogę ciągle leżeć i udawać, a przytem wyglądam zupełnie inaczej teraz. Takbym chciał, żeby dziś była pogoda!
I w tym oto momencie miała panna Mary myśl genjalną.
- Colinie - rzekła tajemniczo - czy wiesz, ile w tym domu jest pokoi?
- Myślę, że z tysiąc - odparł.
- Jest około stu, do których nikt nigdy nie wchodzi - rzekła Mary. - Pewnego słotnego dnia poszłam i zajrzałam do kilku. Nikt o tem nie wie, choć pani Medlock o mało się na mnie nie natknęła. Zbłądziłam, gdym wracała, i zatrzymałam się na końcu twego korytarza. Słyszałam wtedy twój płacz po raz drugi.
Colin podskoczył na sofie.
- Sto pokoi, do których nikt nie wchodzi - mówił. - To mi coś wygląda, jakby tajemniczy ogród. A gdybyśmy tak wybrali się i obejrzeli je? Dowiozłabyś mnie w fotelu, i niktby się nie dowiedział.
- To samo sobie myślałam - rzekła Mary. - Niechby tylko nikt nie ważył się iść za nami. Tam są galerje długie gdziebyśmy się mogli gonić. Jest też mały pokój indyjski, w którym znajduje się gablota, pełna małych słoni z kości słoniowej. Są najrozmaitsze pokoje.
- Proszę cię, zadzwoń - rzekł Colin.
Gdy weszła pielęgniarka, dał jej dyspozycję.
- Proszę o mój fotel - rzekł. - Panna Mary i ja pójdziemy do części domu niezamieszkanej. Jan może mnie zawieźć aż dotąd, gdzie się zaczyna galerja obrazów - tam są małe schody. Potem musi sobie odejść, zostawić nas samych i wrócić dopiero wtedy, gdy go zawołam.
Począwszy od tego ranka, dnie deszczowe przestały dla nich być postrachem. Gdy lokaj dowiózł fotel do galerji i zostawił ich dwoje samych, zgodnie z rozkazem, Colin i Mary spojrzeli na siebie rozpromienieni. Skoro tylko Mary się upewniła, że Jan zeszedł już nadół, do służbowych pokoi, mógł Colin bezpiecznie wyjść z swego fotela.
- Najpierw przebiegnę kilka razy galerję wzdłuż - mówił - potem sobie poskaczemy, a potem będziemy robili ćwiczenia Boba Haworth'a.
I wykonali nietylko to, lecz wiele innych jeszcze rzeczy. Zrobili przegląd galerji, a między portretami znaleźli i ową małą, nieładną dziewczynkę, trzymającą na palcu papugę.
- To wszystko muszą być chyba moi krewni - mówił Colin. - Żyli oni już bardzo dawno temu. Ta z papugą, to, zdaje się, jakaś moja pra-pra-pra-pra-babka. Ona bardzo do ciebie, Mary, podobna, ale nie teraz, tylko do tej Mary, jaką byłaś, gdyś tu przyjechała. Teraz jesteś wiele pełniejsza i ładniej wyglądasz.
- I ty także - odrzekła Mary, i oboje się roześmiali.
Poszli potem do indyjskiego gabinetu i bawili się słoniami. Odnaleźli buduar z różowej brokateli i dziurę w poduszce, którą wygryzła mysz, ale myszki wyrosły, uciekły, a dziura była pusta. Obejrzeli więcej pokoi i porobili więcej odkryć, niż Mary za swej pierwszej wędrówki. Znaleźli nowe korytarze i zakręty, i schody, i inne stare bardzo obrazy, które podobały im się ogromnie, i wiele starych czarownych rzeczy, których użytku nie znali. Był to dziwnie zajmujący poranek, a to uczucie, że mieszkają w jednym domu z tylu innymi ludźmi, a równocześnie, że są jakby o setki mil od wszystkich oddaleni, było czemś pełnem uroku.
- Bardzo jestem zadowolony, że tu przyszliśmy - rzekł Colin. - Nie wiedziałem zupełnie, że mieszkam w takim ogromnym, dziwnym, starym domu. Podoba mi się on. Każdego słotnego dnia będziemy się tak wałęsać. Za każdym razem znajdziemy coś nowego.
Tego rana znaleźli, między innemi, takie bajeczne apetyty, że gdy wrócili do pokoju Colina, nie mogli się zdobyć na odesłanie drugiego śniadania nieruszonego.
Gdy pielęgniarka zniosła tacę nadół, postawiła ją w kredensie z takim stukiem, że kucharz Loomis spostrzegł opróżnione doszczętnie półmiski i talerze.
- Proszę tylko spojrzeć! - zawołała. - Ten dom stanowczo pełen jest zagadek, a tych dwoje dzieci są zagadką największą.
- Jeśli tak dalej pójdzie - rzekł ów silny służący Jan - to nie dziwno będzie, jeżeli ważyć będzie dwa razy tyle, co przed miesiącem. Będę musiał prosić o zwolnienie z obowiązku, bo się boję, że się podźwigam.
Tego popołudnia zauważyła Mary, że w pokoju Colina zaszło coś nowego. Już poprzedniego dnia to zauważyła, lecz sądziła, że zmiana była tylko przypadkowa. I dzisiaj nic nie mówiła, lecz usiadła i przyglądała się uporczywie portretowi nad kominkiem. Mogła mu się przyjrzeć, gdyż zasłonę odsunięto nabok. Oto była zmiana, którą zauważyła.
- Wiem, co chcesz, żebym ci powiedział - rzekł Colin, gdy przyglądała Się obrazowi czas jakiś. - Ja zawsze wiem, gdy chcesz, bym ci coś powiedział. Ciekawa jesteś, dlaczego zasłona jest odsłonięta. Teraz ja chcę, żeby tak już zawsze zostało.
- Dlaczego? - spytała Mary.
- Bo teraz już mi nie jest przykro, gdy widzę mamusię śmiejącą się. Onegdajszej nocy obudziłem się, księżyc jasno świecił, a ja miałem wrażenie, że czary napełniają cały pokój i czynią wszystko tak cudnem, iż uleżeć nie mogłem. Wstałem więc i wyjrzałem przez okno. W pokoju było jasno, a jedna plama światła księżycowego kładła się na tej zasłonie, i to niejako spowodowało, żem podszedł i pociągnąłem za sznurek. Spojrzała prosto na mnie, jakby się śmiała z radości, że mnie widzi na nogach. Zacząłem z lubością patrzeć na nią. I teraz miło mi jest widzieć ją, taką uśmiechniętą. Myślę, że ona musiała być pełną czarów.
- Ogromnie jesteś teraz do niej podobny - rzekła Mary - tak, iż nieraz sobie myślę, że może jesteś jej duchem, zaklętym w chłopca.
Myśl ta zawładnęła umysłem Colina. Zamyślił się głęboko, poczem zwolna odrzekł:
- Gdybym był jej duchem, toby mnie ojciec mój kochał.
- Czy chciałbyś, żeby cię kochał? - pytała Mary.
- Dawniej nienawidziłem jej, bo mnie przez nią nie kochał. Gdyby ojciec mnie pokochał, tobym mu może opowiedział o czarach. Możeby to sprawiło, żeby był trochę mniej smutny.

W "czary" wierzyli wytrwale. Po rannych "śpiewach" miewał Colin czasem wykłady o czarach.
- Lubię mieć wykład - tłumaczył się - bo gdy dorosnę i będę robił odkrycia naukowe, to będę musiał miewać o nich wykłady, więc teraz nabieram już wprawy. Moje prelekcje obecnie nie mogą być długie, bo, po pierwsze, jestem jeszcze mały, a powtóre, Benowi Weatherstaffowi zdawałoby się znowu, że jest w kościele, i znówby usnął.
- Taki wykład to ma do siebie - mówił Ben - że taki chłopiec może sobie wstać i mówić, co mu się podoba, a niewiadomo, co mu na to odpowiedzieć. Kiedy niekiedy to nawet dosyć lubię takie kazanie.
A gdy Colin miał przemowę, stojąc pod drzewem śliwkowem, stary Ben pożerał go wprost oczyma. Przyglądał mu się krytycznie, lecz z miłością. Interesował się nietyle wykładem, ile raczej nogami chłopca, które codzień wyglądały silniejsze i sprężystsze; młodzieńczą głową, którą tak dumnie podnosił, jego niegdyś śpiczastą brodą i zapadłemi policzkami, które się wypełniły i zaokrągliły, wreszcie oczami, nabierającemi blasków, znanych Benowi dawniej w innej parze oczu. Czasami, gdy Colin czuł, że surowy wzrok Bena oznacza, iż stary jest bardzo przejęty, ciekaw był bardzo, o czem on tak rozmyśla, a razu pewnego, gdy wydawał się poprostu jak w zachwyceniu, zapytał go:
- O czem tak myślicie, Benie Weatherstaff?
- Myślę - odparł Ben - że paniczowi w tym tygodniu przybyło najmniej trzy do czterech funtów. Przyglądam się panicza nogom i ramionom. Bardzobym chciał panicza dostać na wagę.
- To wszystko zasługa czarów - i bułeczek, mleka i innych przysmaków pani Sowerby - odparł Colin. - Widzicie więc, jak się moje naukowe doświadczenie udało.
Tego ranka Dick spóźnił się na wykład. Przyszedł cały zarumieniony od biegu, a zabawna twarzyczka jego promieniała więcej, niż zwykle. A że po deszczu dużo było pielenia, zabrali się zaraz do roboty. Zawsze mieli dużo pracy po ciepłym, rzęsistym deszczu. Wilgoć i ciepło zarówno dobre były dla kwiatów, jak i dla chwastów, które zaraz poczęły wypuszczać listki i kiełki, a te należało wyrwać, zanim wyrosły i umocniły się korzenie. Colin pełł narówni z innymi, a w czasie roboty mógł miewać wykłady.
- Czary działają najlepiej, gdy sami pracujemy - powiedział tego rana. - Można je odczuć w sobie, w kościach i w muskułach. Będę czytał książki o kościach i muskułach, a o czarach sam książkę napiszę. Teraz się właśnie namyślam i wynajduję rzeczy nowe.
W chwilkę po wypowiedzeniu tych słów odłożył motykę i powstał. Przez kilka minut milczał, a tamci domyślili się, że układa sobie wykład, jak to zwykł był czynić. Gdy pochwycił motykę i stanął wyprostowany, zdawało się Mary i Dickowi, że opanowała go myśl nagła, a silna. Wyprostował się w całej swej wysokości i radośnie rozpostarł ramiona. Twarz okryła się rumieńcem, źrenice rozszerzyły się radością. Nagle coś sobie w pełni uprzytomnił.
- Mary! Dicku! - wołał. - Spojrzyjcie na mnie!
Przestali pracować i spojrzeli.
- Pamiętacie wy ów pierwszy ranek, gdyście mnie tu przynieśli? - zapytał.
Dick bystro mu się przyglądał. Jako czarodziej zwierząt, dostrzegał on więcej rzeczy, niż wszyscy, a o wielu z nich nigdy nie mówił. Teraz dostrzegł to i owo w tym chłopcu.
- Pamiętamy - a jakże! - odparł.
Mary również przyglądała mu się bystro, ale się nie odzywała.
- W tej sekundzie właśnie sam sobie tę chwilę przypomniałem - rzekł Colin - jakem sobie spojrzał na rękę, trzymającą motykę, i musiałem powstać, żeby się upewnić, że to nie sen. A to wszystko prawda! Zdrów jestem! Zdrów!
- Oj, zdrów panicz, zdrów! - powtórzył Dick.
- Zdrów jestem! Zdrów! - znowu mówił Colin, a twarz całą pokrył mu rumieniec.
Przedtem już wiedział o tem, do pewnego stopnia, miał nadzieję, czuł i myślał o tem, lecz w tej chwili coś stało się w nim, coś go dreszczem przejęło, jakby nagłe przekonanie i pewność tak, że musiał je wypowiedzieć.
- Będę żył zawsze! Zawsze! Zawsze! - zawołał wielkim głosem. - Odkryję tysiące, tysiące rzeczy. Odkryję prawdy różne o ludziach, o zwierzętach i o wszystkiem, co rośnie - jak Dick. Zdrów jestem! Zdrów jestem! Czuję, czuję potrzebę wołać, krzyczeć - z dziękczynienia i radości!
Ben Weatherstaff, pracujący wpobliżu przy krzaku róży, spojrzał na niego.
- Powinien panicz pieśń dziękczynną zaśpiewać - zaproponował opryskliwie. - Nie miał o tej pieśni właściwie żadnego zdania, propozycję zaś uczynił bez specjalnego poszanowania.
Lecz Colin miał umysł dociekający, a pieśni nabożnych żadnych nie znał.
- Jaką pieśń? - dopytywał.
- Dick paniczowi na pewno zaśpiewa, ręczę za to - odparł Ben Weatherstaff.
Dick zaś odparł ze swym wszystkowiedzącym uśmiechem czarodzieja:
- Znam taką pieśń. Matka mówi, że wierzy w to, że skowronki ją śpiewają, gdy się rankiem ze snu budzą.
- Jeżeli ona to mówi, to ten śpiew musi być ładny - odparł Colin z przekonaniem. - Dicku, zaśpiewaj. Chciałbym tę pieśń usłyszeć.
Dick z prostotą przystał. Pojmował, co czuł Colin, lepiej, niż on sam. Pojmował przez wrodzony instynkt, tak, że sam sobie z tego sprawy nie zdawał. Zdjął czapkę i, wciąż się uśmiechając, rozejrzał się dokoła.
- Musi panicz zdjąć czapkę - rzekł do Colina - i Ben także, i musicie powstać - wiadomo!
Colin zdjął czapkę, słońce zaś oświecało i grzało gęsty włos jego, on zaś w skupieniu patrzył na Dicka. Weatherstaff dźwignął się również z kolan, odkrył głowę ze zdziwionym i trochę rozzłoszczonym wyrazem na swej starej twarzy, jakby nie wiedział, dlaczego właściwie czyni rzecz tak niezwykłą.
Dick zaś stał wśród drzew, róż i kwiatów, i zaczął śpiewać z prostotą, spokojnie, ładnym chłopięcym głosikiem;

Chwalcie Boga, który nam zsyła wszelkie dobrodziejstwa,
Chwalcie Go wszystkie stworzenia tu na ziemi,
Chwalcie Go wy zastępy niebieskie na wyżynach -
Chwalcie Ojca i Syna, i Świętego Ducha. Amen.

Od początku świata każdy wiek miał swoje wynalazki. W ostatniem stuleciu uczyniono odkryć zadziwiających więcej, niż w wiekach poprzednich, odkryć coraz cudowniejszych. Narazie nie chcą ludzie uwierzyć, żeby można dokonać czegoś nowego, później zaczynają ufać, że można tego dokonać, później widzą, że się dokonuje, nakoniec dokonywa się czegoś, a ludzkość dziwi się, że nie zrobiono tego już przed wiekami. Jednem z najostatniejszych odkryć naukowych doby obecnej jest to, że myśl - poprostu myśl - może być równie silna, jak baterja elektryczna, równie dobroczynna, jak promienie słoneczne, lub zabójcza, jak trucizna. Przejmowanie się i trwanie w myślach smutnych lub złych jest tem samem, co zakażenie organizmu, naprzykład zarazkiem szkarlatyny. Skoro też tylko dopuści się do osiedlenia się takiej myśli na stałe, natenczas może to być ze szkodą na całe życie.
Dopóki umysł Mary pełen był myśli nieprzyjemnych, złego mniemania o ludziach, obojętności na to, czy ją będą lubić, czy się będzie podobać, obojętności na wszystko, co ją otaczało, dopóty była ona dzieckiem złem, niepoczciwem, o żółtej, chorobliwej cerze. Okoliczności jednak były dla niej łaskawe, choć nie zdawała sobie sprawy z tego. Poczęły one kierować nią ku jej dobru. W miarę, jak jej myśl poczęła się zaprzątać gilami i domkami pełnemi dzieci, i starymi ogrodnikami o pomarszczonych twarzach, i prostemi dziewczynami wiejskiemi, i wiosną, i tajemniczemi ogrodami, ożywiającemi się z dnia na dzień, a również i chłopcem z wrzosowiska, i jego "stworzonkami", nie było jej w głowie miejsca na myśli nieprzyjemne, któreby oddziaływały ujemnie na jej wątrobę i trawienie, i powodowały żółtość cery i zmęczenie.
Dopóki Colin zamykał się w swoim pokoju i myślał tylko o swoich lękach, chorobie i nienawiści do tych, którzy na niego patrzyli, dopóki godzinami całemi rozmyślał o garbach i wczesnej śmierci, dopóty był histerycznym, napoły zidjociałym, małym hipochondrykiem, któremu nieznane były promienie słoneczne i wiosna, i który nie wiedział, że może być zdrów i że może chodzić, o ile tego popróbuje. Ale gdy nowe, dobre i piękne myśli i wrażenia poczęły brać górę nad dawnemi, okropnemi, życie nowe poczęło w niego wstępować, krew zaczęła zdrowo krążyć w żyłach, a siły i moc napływały weń całą falą. Jego doświadczenie naukowe było bardzo proste i praktyczne, i nie było w niem nic nadziemskiego. Wiele dziwniejsze rzeczy dziać się mogą z kimś, kto wczas umie się spostrzec, gdy go złe myśli nachodzą, i zdoła je oddalić, i dobremi zastąpi, które mu otuchę i moc dadzą. Dwóch rzeczy naraz robić nie można.

Podczas gdy tajemniczy ogród powracał do życia, a z nim dwoje dzieci, był człowiek pewien, wędrujący po świecie, daleko, po cudzych miejscowościach, wśród fiordów norweskich i po górach i dolinach Szwajcarji, a był to człowiek, który od dziesięciu lat poddawał się czarnym, rozpaczliwym myślom. Nie był on odporny i nie próbował nigdy zastąpić swych myśli innemi, pogodnemi. Wędrował nad cudnemi brzegami jezior błękitnych - myśli złe szły za nim, spoczywał na stokach gór, w bukiety wonnego kwiecia spowitych, oddychał balsamicznem, górskiem powietrzem - a złe myśli go nie opuszczały. Ból okrutny złamał go w chwili największego szczęścia, w duszy jego noc osiadła, a nie chciał nigdy promyka jaśniejszego do niej dopuścić. Opuścił i zaniedbał dom i obowiązki. Gdy podróżował, widok jego krzywdę ludziom robił - tak bowiem smutek nad nim ciążył, że atmosferę około siebie smętkiem tym zatruwał. Ludzie obcy przypuszczali, że musi być albo chorym umysłowo, albo mieć jakąś ukrytą zbrodnię na sumieniu. Był to człowiek wysoki, o ściągłej twarzy i przygarbionych plecach, w hotelach zaś zapisywał swe nazwisko, jako "Archibald Craven, Misselthwaite Manor, Yorkshire, Anglja".
Podróżował daleko i szeroko od chwili, gdy widział Mary w swym gabinecie i powiedział jej, że może mieć swój "kawałek ziemi". Zwiedził najpiękniejsze miejscowości Europy, choć nigdzie więcej nad dni kilka nie bawił. Wybierał najcichsze i najbardziej oddalone zakątki. Był na wierzchołkach gór, których szczyty w obłokach się kryły, i spoglądał na inne szczyty, gdy słońce wstawało i takiem je oblewało światłem, że, rzekłbyś, świat się na nowo rodzi.
Lecz cuda te nie oddziaływały na niego aż do pewnej chwili, gdy uprzytomnił sobie, że po raz pierwszy od lat dziesięciu stało się z nim coś dziwnego. Znajdował się w przecudnej dolinie w Tyrolu austrjackim i szedł wśród takich cudów, które byłyby zdolne każdą najsmutniejszą duszę pocieszyć i podźwignąć. Szedł długo, lecz pociechy nie znalazł. Wreszcie poczuł znużenie i, by odpocząć, rzucił się na kobierzec z mchu nad brzegiem strumyka Był to przezroczysty, mały strumień, biegnący radośnie w swem wąskiem łożysku pośród bogactwa wilgotnej zieleni. Czasami wody jego szemrały jak śmiech wesoły, szumiąc po kamykach i bijąc o brzeg zielony. Widział, jak ptaki nachylały główki i przychodziły pić jego wody, a potem rozwijały skrzydełka i frunęły hen! daleko. Był jakoby czemś żyjącem, a jednakże delikatny szum jego czynił ciszę jeszcze głębszą. Dolina była spokoju pełna.
Gdy tak siedział, przyglądając się pięknym, przezroczym nurtom, pan Archibald Craven poczuł, jak zwolna myśli jego i ciało poczęły napełniać się pokojem i ciszą doliny. Myślał, że może śni, lecz nie usnął. Siedział i patrzył na przesiąkniętą słońcem wodę, a oczy jego poczęły dostrzegać rosnące nad brzegiem kwiaty. W jednem miejscu rozkwitło całe pole niezapominajek tak blisko wody, że listki ich kąpały się w strumieniu, patrząc zaś na nie, pan Craven uprzytomnił sobie nagle, że przed wielu laty lubił się im przyglądać. Myślał z rozczuleniem, jakim cudem błękitnym były owe tysiące rozkwitających kwiatów. Nie wiedział on, że myśl owa, tak prosta, poczęła zwolna wypełniać mu umysł - wypełniać, wypełniać, aż usunęła zeń inne smutne myśli. Było to tak, jakby słodka, promienna wiosna zaczęła się budzić nad sennemi wodami bagnisk i zwolna przemieniała je w toń kryształową. Lecz on sprawy sobie z tego nie zdawał. Wiedział tylko, że dolina zaczyna napełniać się coraz głębszą ciszą, on zaś siedzi i przygląda się jasnym, błękitnym kwiateczkom. Nie zdawał sobie sprawy, jak długo tam siedział, i co się z nim działo, wreszcie poruszył się, jakby się ze snu budził, wstał zwolna, stanął na mchach puszystych, oddychając głęboko i nie wiedząc, co się z nim dzieje. Zdawało się, że w nim coś łagodnie, spokojnie rozwiązało się, oswobodziło.
- Co to jest? - rzekł szeptem i rękę przesunął po czole. - Czuję, jakobym do życia powracał!
Nie mam dostatecznych wiadomości o cudownościach rzeczy nieznanych, bym zdolny był wytłumaczyć, jakim sposobem się to stało. I trudno wogóle byłoby to wytłumaczyć. On sam pojąć tego nie mógł, lecz przypomniał sobie ową dziwną godzinę w kilka miesięcy potem, gdy znów znalazł się w Misselthwaite i przypadkiem doszedł do wniosku, że w tymże samym dniu Colin zawołał, zszedłszy do tajemniczego ogrodu:
- "Będę żył zawsze, zawsze, zawsze!"
Ów dziwny spokój pozostał w nim przez resztę wieczora, i zasnął też nowym, ożywczym snem; niestety! nie trwało to długo. Nie wiedział o tem, że może go sobie zachować. Następnej nocy dał folgę smutnym swym myślom, a te falą napłynęły i opanowały go zpowrotem. Opuścił dolinę i puścił się na dalszą wędrówkę. Lecz - rzecz dziwna - bywały minuty, a nieraz i godziny, gdy, niewiadomo dlaczego, znów ów przytłaczający go ciężar zdawał się unosić, a on miał uczucie, że staje się znów zdolnym do życia. Zwolna - zwolna - nie znając przyczyny, ożywiał się wraz z ogrodem.
Gdy złote lato zamieniło się w barwną jesień, udał się pan Craven nad jezioro Como. Tu znalazł czar, jak we śnie. Dni całe spędzał nad błękitnem przezroczem wód, lub błądził wśród bogatej zieleni wzgórz aż do znużenia. Lecz temi czasy począł sypiać lepiej, a sny okropne przestały go dręczyć.
- A może - myślał - zaczynam sił nabierać.
Zaczynał nabierać sił - prawda, lecz dzięki owym godzinom, gdy umysł jego wypoczywał, duch jego począł się znowu stawać silniejszym. Począł myśleć o Misselthwaite i o tem, czyby nie wrócić do domu. Od czasu do czasu myślał trochę o synu i zapytywał sam siebie, coby odczuwał teraz, gdyby stanął nad łożem z baldachimem na czterech rzeźbionych kolumnach i spojrzał na ostro rzeźbioną twarz jak z kości słoniowej i na te ciemne rzęsy, ocieniające przerażająco mocno zamknięte oczy. Wstrząsnął się.
Pewnego cudnego dnia poszedł tak daleko, że, gdy wrócił, księżyc wysoko stał na niebie i srebrzył swemi blaskami świat cały. Cisza jeziora, brzegów i lasu tak była czarowna, że żal mu było wracać do willi, w której mieszkał. Podszedł do małego tarasu nad brzegiem wody, usiadł na ławce i oddychał wszystkiemi wonnościami tej czarownej nocy. Czuł dziwną ciszę, skradającą się nad nim - a cisza ta stawała się coraz głębszą, głębszą, aż zasnął.
Nie wiedział, kiedy zasnął i kiedy począł śnić; sen jego tak był rzeczywisty, że nie czuł, iż śni. Później sobie przypomniał, jak mu się zdawało, że jest przytomny i rozbudzony. Zdawało mu się, że gdy siedział i oddychał wonią róż jesiennych i słuchał plusku fal u swych stóp, usłyszał głos wołający go. Głos był słodki i czysty, i szczęśliwy, i bardzo daleki. Zdawał się bardzo oddalony, lecz słyszał go tak dokładnie, jakby to było tuż obok.
- Archi! Archi! Archi! - mówił głos - poczem znów wyraźniej i czulej, niż przedtem - Archi! Archi! - dodał.
Zdawało mu się, że skoczył na równe nogi, nawet niezdziwiony.
Głos był tak rzeczywisty i tak zdawał się naturalny, że musiał go słyszeć.
- Liljas! Liljas! - odrzekł. - Liljas! Gdzie jesteś?
- W ogrodzie! - zadźwięczało jak głos fletni złotej. - W ogrodzie!
I sen się prześnił. Lecz pan Craven się nie zbudził. I spał głęboko i słodko całą tę noc czarowną. Gdy się obudził, ranek był już słoneczny, nad nim stał służący. Był to Włoch, przyzwyczajony, jak cała służba willi, do przyjmowania bez zdziwienia każdego kaprysu swych obcych panów. Nikt nie wiedział, kiedy pan wyjdzie, kiedy wróci, kiedy zechce spać, albo czy błądzić zechce po parku, czy leżeć noc całą w łodzi na jeziorze. Służący trzymał tackę z listami i czekał spokojnie, aż je pan Craven odbierze. Gdy odszedł, pan Craven siedział chwil kilka, trzymając je w ręku i patrząc w zamyśleniu na jezioro. Ów dziwny spokój wciąż był w nim i coś więcej jeszcze - poczucie, jakby owa rzecz okrutna nie istniała, i jakby się coś zmieniło nagle. Przypominał sobie sen - ów sen tak rzeczywisty.
- W ogrodzie! - rzekł, dziwiąc się sobie samemu. - W ogrodzie! Ależ drzwi są zamknięte, a klucz pochowany tak głęboko!
Gdy chwilkę później rzucił okiem na trzymane w ręku listy, spostrzegł, że na samym wierzchu jest jeden list angielski, pochodzący z Yorkshire. Adresowany był niewyrobionem, nieznanem mu pismem kobiecem. Otworzył go, nie myśląc o tem, kto pisze, lecz pierwsze zaraz słowa przykuły jego uwagę.

"Jaśnie Wielmożny Panie!

Jestem Zuzanna Sowerby, która niegdyś miała śmiałość zaczepić JWPana na wrzosowisku. Chodziło wtenczas o pannę Mary. Ośmielam się znów niepokoić JWPana. Proszę Jaśnie Pana, gdybym była Panem, tobym wróciła do domu. Myślę, że JWPan byłby szczęśliwy, gdyby wrócił, a - proszę mi moją śmiałość wybaczyć - myślę, że gdyby JWPani żyła, toby też prosiła, żeby JWPan wrócił.
Uniżona sługa
Zuzanna Sowerby".

Pan Craven dwa razy list przeczytał, zanim go zpowrotem włożył w kopertę. Wciąż myślał o owym śnie.
- Wrócę do Misselthwaite - powiedział. - Tak jest, wracam niezwłocznie.
Poczem wrócił do willi i kazał Pitcherowi przysposobić wszystko do powrotu do Anglji.
W kilka dni później znajdował się znów w Yorkshire, a w czasie całej długiej podróży rozmyślał o swym synu, jak nigdy przedtem przez całe lat dziesięć o nim nie myślał. Przez cały ten przeciąg czasu pragnął tylko zawsze zapomnieć o nim. Teraz, choć nie zamierzał myśleć o nim, to jednak myśli te same tłoczyły się do głowy. Przypomniał sobie owe dni straszliwe, gdy od zmysłów odchodził, że dziecko żyje, a matka umarła. Nie chciał go wcale widzieć wtedy, a gdy wreszcie poszedł je zobaczyć, ujrzał wątłe, brzydkie maleństwo, tak słabe, że wszyscy pewni byli, że zaledwie dni kilka przeżyje. Lecz ku zdumieniu tych wszystkich, którzy pieczę o niem mieli, dni upływały, a dziecko żyło; wtenczas przekonani byli wszyscy, że będzie kaleką.
Nie był on złym ojcem, ale wcale wogóle uczuć ojcowskich dla syna nie żywił. Sprowadzał mu doktorów, pielęgniarki, wygodami otaczał, lecz wzdrygał się na samą myśl zobaczenia chłopca i zasklepiał się w swym smutku. Gdy po roku nieobecności pierwszy raz do Misselthwaite powrócił, a drobne, nędzne stworzonko podniosło ku niemu zmęczoną i obojętną twarzyczkę z wielkiemi, szaremi oczyma i czarnemi rzęsami, tak podobnemi, a jednak tak różnemi od owych oczu, które uwielbiał, znieść nie mógł tego widoku i odwrócił się odeń blady śmiertelnie. Potem rzadko kiedy go widywał, chyba śpiącego, a wiedział o nim to tylko, że był nieuleczalnym kaleką, o złym, przewrotnym, histerycznym charakterze. Wybuchom złości, szkodliwym dla jego zdrowia, zapobiegać było można jedynie ustępowaniem we wszystkiem jego woli.
Wszystkie te wspomnienia nie dodawały zbytnio ducha, ale gdy pociąg wiózł go przez tunele i złociste równiny, człowiek "do życia wracający" myślał głęboko i długo.
- Możem przez całych dziesięć lat nie miał słuszności - mówił do siebie. - Dziesięć lat to kawał czasu. Może już za późno, by można naprawić cośkolwiek. O czem ja też myślałem!
Naturalnie, że to były złe czary, żeby zaczynać od słowa "za późno". Nawet Colin byłby mu to powiedział. Lecz pan Craven nie wiedział nic o czarach, ani o białych, ani o czarnych. Tego będzie się musiał nauczyć. Rad byłby wiedział, czy Zuzanna Sowerby odważyła się na list dlatego, że, jako matka, spostrzegła, że chłopcu jest gorzej, - że może jest bardzo chory. Gdyby nie był pod wrażeniem owego dziwnego spokoju, który nim owładnął, byłby bardziej przygnębiony, niż zwykle. Lecz spokój przyniósł z sobą jednocześnie odwagę i nadzieję. Zamiast poddawać się złym myślom, spostrzegł, iż usiłuje wierzyć, że będzie lepiej.
- Czyżby możliwe było, żeby wiedziała, że będę zdolny dobrze na niego wpłynąć? - myślał. - Pojadę i zobaczę się z nią w drodze do Misselthwaite.
Lecz, gdy w drodze przez wrzosowisko zatrzymać kazał powóz przed domkiem, siedmioro lub ośmioro dzieci, bawiących się opodal, zbiło się w gromadkę i, kłaniając się grzecznie, objaśniło, że ich matka udała się na drugi koniec wrzosowiska, aby być pomocną chorej znajomej.
- A nasz Dick - dodały - chodzi do Misselthwaite i tam pracuje w ogrodzie przez kilka dni w tygodniu.
Pan Craven spojrzał na tę gromadkę silnych, małych dzieci, o pyzatych, rumianych twarzyczkach, uśmiechniętych każde na swój sposób, i uprzytomnił sobie, że są zdrową, miłą gromadką. Uśmiechnął się do nich, wyjął złotego suwerena z kieszeni i wręczył go "naszej Elżuni", jako najstarszej.
- Jak to podzielicie na ośm części, to każde z was otrzyma pół korony - powiedział.
Potem odjechał wśród śmiechu, chichotu, ukłonów, trącania się łokciami i podskoków radości.
Jazda przez wrzosowisko kojąco nań oddziaływała. Dlaczego dawało mu ono to uczucie zbliżania się do domu, uczucie, którego nie sądził się zdolnym nigdy już odczuwać - owo poczucie piękności ziemi i nieba, i owo serca bicie przy zbliżaniu się do starego gniazda, w którem od sześciu wieków przodkowie jego żyli? Jakże uciekał odeń ostatnim razem, wzdrygając się na myśl o jego zamkniętych pokojach i o chłopcu, leżącym na łożu z baldachimem na czterech rzeźbionych kolumnach! Czyż byłoby możliwe, żeby go znalazł zmienionym choć trochę na lepsze i żeby mógł opanować drżenie przed jego widokiem? Jakże rzeczywisty był ów sen - jakiż cudny i wyraźny ów głos, który nań wołał: "W ogrodzie! W ogrodzie!"
- Spróbuję odszukać klucz - powiedział. - Spróbuję otworzyć drzwi. Muszę, choć nie wiem, dlaczego.
Gdy stanął przed domem, zauważyła służba, przyjmująca go ze zwykłemi honorami, że lepiej pan wygląda i że nie udał się do pokoi oddzielnych, w których zamykał się z Pitcherem. Poszedł do bibljoteki i posłał po panią Medlock. Zjawiła się natychmiast podniecona, ciekawa, niespokojna.
- Jak się miewa panicz? - spytał.
- Proszę pana - odparła pani Medlock - panicz... panicz jest... inny, że tak powiem...
- Gorzej? - dopytywał.
- Proszę pana - usiłowała tłumaczyć - ani dr. Craven, ani pielęgniarka, ani ja nie możemy go zrozumieć.
- Dlaczego?
- Tak po prawdzie, żeby powiedzieć, sir, to paniczowi może jest lepiej, a może mu się odmienia na gorsze. Apetyt jego przechodzi wszelkie wyobrażenie, a jego zachowanie...
- Czy zrobił się z niego jeszcze większy dziwak? - spytał pan Craven, marszcząc brwi z przestrachem.
- To, to, to, sir! - Zrobił się bardzo dziwny, gdy go porównać z tym, jakim był dawniej. Zwykle nic nie jadał, a potem naraz zaczął jeść - no, coś niebywałego! A potem nagle znów przestał i odsyłał potrawy nietknięte, jak dawniej. Może pan nie wie o tem, że nigdy panicz nie chciał wyjść na powietrze. Przez cośmy wszyscy przechodzili, jak go się namawiało, to jak wspomnę, jeszcze mnie strach bierze. Doprowadzał się do takiego stanu, iż dr. Craven mówił, że go namawiać nie będzie, bo nie może za niego odpowiadać. No, więc potem, sir, bez namowy żadnej, po jednym z najgorszych napadów, nagle zażądał koniecznie, żeby go codzień wywozili do ogrodu z panną Mary i Dickiem Zuzanny Sowerby, który popycha wózek. Upodobał sobie ich oboje, pannę Mary i Dicka, i Dick przyprowadził mu swoje oswojone zwierzątka, i czy pan uwierzy - od rana do wieczora panicz jest na dworze.
- Jakże wygląda? - brzmiało następne pytanie.
- Żeby się odżywiał normalnie, toby można myśleć, że utył - ale lękamy się, że to może rodzaj obrzmienia. Czasami tak dziwnie się śmieje, jak są sami z panną Mary. Dawniej nigdy się nie śmiał. Jeśli pan pozwoli, to dr. Craven sam przyjdzie tutaj. Nigdy w życiu nie był jeszcze taki zdumiony.
- Gdzie teraz jest Colin? - pytał pan Craven.
- W ogrodzie. On ciągle jest w ogrodzie - choć nikomu zbliżać się nie wolno, z obawy, żeby na niego nie patrzano.
Pan Craven ledwo dosłuchał ostatnich słów.
- W ogrodzie - powiedział, a gdy odesłał panią Medlock, stanął i powtarzał ciągle: - W ogrodzie!
Musiał zrobić wysiłek, żeby się ocknąć, a gdy poczuł znów, że jest na ziemi, zawrócił i wyszedł z pokoju. Skierował się tą samą drogą, co Mary, przez drzwi w żywopłocie, w laurową aleję, koło fontanny. Woda teraz tryskała i fontanna otoczona była klombami świetnych kwiatów jesiennych. Przeszedł przez gazon i zawrócił w wielką aleję przy bluszczem okrytych murach. Szedł wolno z oczyma utkwionemi w ścieżkę. Czuł, że moc jakaś ciągnie go ku miejscu, w którem tak dawno nie był, a nie wiedział, dlaczego. W miarę, jak się doń zbliżał, zwalniał wciąż kroku. Wiedział, gdzie są drzwi, choć bluszcz tak gęsto je zarósł - lecz nie wiedział dokładnie, gdzie jest pogrzebany klucz.
Zatrzymał się zatem, rozglądając się, lecz w tejże chwili przystanął i począł słuchać, zapytując sam siebie, czy wszystko to nie sen?
Bluszcz wisiał gęstemi splotami nad drzwiami, klucz pogrzebany był pod drzewami, żadna istota ludzka progu tego nie przestąpiła od lat dziesięciu - a jednak w ogrodzie były odgłosy. Były to odgłosy biegania, tupot nóg, jakby goniących się między drzewami, były dziwne, tłumione dźwięki przyciszonych głosów, wykrzykniki i tłumione wybuchy radosne. Brzmiało to, jak śmiechy młodych istot, jak niekrępowany niczem śmiech dzieci, które starały się, by ich słychać nie było, lecz w pewnym momencie wybuchały wesoło. O czemże on śnił - na miłość Boską - cóżto on słyszał? Czy zmysły postradał i myśli, że słyszy rzeczy, nie dla ludzkich dostępne uszu? Czy o tem mówił ów cichy, słodki głos?
A naraz nadeszła chwila - chwila niekrępowania się, gdy zapomniano panować nad sobą. Tupot stawał się coraz szybszy - zbliżał się do drzwi ogrodu - młody, zdrowy oddech, wybuchy śmiechu niepowstrzymanego - drzwi w murze rozwarły się naoścież, pęki bluszczu uniesiono, i całym pędem wybiegł chłopczyk, a nie widząc przybysza, wpadł prosto w jego ramiona.
Pan Craven ręce w sam raz rozpostarł, by go uchronić od upadku, któryby miał miejsce z powodu nieprzewidzianej przeszkody; gdy zaś przyjrzał mu się zdumiony, począł ustami oddech chwytać z wielkiego wzruszenia.
Był to chłopczyk wysoki i bardzo ładny. Tryskało z niego życie, a bieg szybki twarz mu rumieńcem okrasił. Odrzucił z czoła gęste włosy i podniósł ku panu Cravenowi parę wielkich, szarych oczu - oczu pełnych chłopięcego śmiechu i wesela, oczu ocienionych długą, czarną rzęsą, jak frendzlą. Oczy te tak bardzo pana Cravena wzruszyły.
- Kto to?... Co?... Kto?... - jąkał.
Colin inaczej sobie wszystko wyobrażał - nie tak sobie spotkanie układał. A jednak to, że tak wpadł na ojca wśród gonitwy, dobiegając pierwszy do mety, było może nawet lepiej. Wyprostował się, robiąc się, jak tylko mógł, najwyższym, Mary, która się z nim goniła, wypadła równocześnie przez drzwi i pewna była, że przedtem się taił, a teraz dopiero wyprostował się w całej swej wysokości.
- Tatusiu - powiedział - jestem Colin. Pewnie nie wierzysz, tatusiu. Ja sam ledwo uwierzyć mogę. Jestem Colin.
Tak samo, jak pani Medlock, nie mógł pojąć, co znaczą słowa ojca:
"W ogrodzie, w ogrodzie!"
- Tak, tak - trzepał Colin. - Ogród to zdziałał - i Mary, i Dick, i stworzonka, i czary. Nikt o tem nie wie. Trzymaliśmy to w tajemnicy, żeby tobie, tatusiu, najpierw powiedzieć. Zdrów jestem, mogę Mary prześcignąć. Będę atletą.
Mówił to wszystko, jak chłopiec normalny i zdrowy - twarz mu pałała, słowa padały jak grad - a dusza pana Cravena drżała ze szczęścia.
Colin rękę wyciągnął i na ramieniu ojca położył.
- Czy się tatuś nie cieszy? - kończył. - Czy tatuś nie kontent? Będę teraz żył zawsze, zawsze, zawsze!
Pan Craven ręce oparł na ramieniu chłopca i milczał. Przez chwilę mowy odzyskać nie mógł.
- Zaprowadź mnie do ogrodu, dziecko - wyrzekł nakoniec. - I opowiedz mi wszystko od początku.
I wprowadzili go do ogrodu.
Było to miejsce cudów jesiennych pełne, pełne złota, purpury, fioletu i szkarłatu, a wszędzie kwitły snopy lilij białych i białopurpurowych. Pan Craven pamiętał, gdy tu pierwsze z nich sadzono, że w owej roku porze roztaczały swe wdzięki. Późne, jesienne róże pięły się, zwieszały i czepiały, a promienie słońca czyniły odblask pożółkłych liści złocistszym jeszcze, i miało się wrażenie, że się znajduje w złotej świątyni sklepionej.
Nowy przybysz stał się cichy i zapatrzony. Tak samo jak dzieci, gdy po raz pierwszy ujrzały szarość drzew i krzewów. Rozglądał się wciąż dokoła.
- Myślałem, że zmarniał - powiedział.
- Mary też tak z początku myślała, ale jednak ożył - odparł Colin.
Potem zaś zasiedli pod ich drzewem wszyscy, prócz Colina, który chciał, stojąc, historję swą opowiedzieć.
Była to najdziwniejsza opowieść, jaką w życiu słyszał Archibald Craven, a wypowiedziana była z chłopięcym zapałem i fantazją. Tajemnica, czary, dzikie stworzonka, niezwykłe nocne spotkanie, nadejście wiosny, obrażona duma, która radży małemu sił dodawała do stanięcia o własnych siłach, by Benowi Weatherstaffowi w oczy kłam zadać. Niezwykłe towarzystwo, granie komedji, wielka tajemnica, tak starannie strzeżona.
Słuchający śmiał się, aż łzy mu napłynęły do oczu, lecz chwilami łzy miał w oczach, choć nie śmiał się wcale. Atleta, prelegent, odkrywca naukowy, wszystko to było zabawne, urocze, zdrowe, prześliczne.
- Teraz jednak - dodał na końcu - już to tajemnicą nie będzie. - Boję się, że, jak mnie zobaczą, to spazmów dostaną, ale już w fotelu nigdy nie pojadę. Pójdę z tobą, tatusiu, do domu.
Obowiązki Bena Weatherstaffa rzadko pozwalały mu oddalić się z ogrodu, lecz dzisiaj wymówił się potrzebą zaniesienia do kuchni warzywa; że zaś pani Medlock zaprosiła go do kredensu na szklankę piwa, zatem był na miejscu - jak tego pragnął - w najdramatyczniejszym momencie, jaki w ostatnich pokoleniach miał miejsce w Misselthwaite Manor.
Przez jedno okno, wychodzące na dziedziniec, widać było kawał trawnika. Pani Medlock, widząc, że Ben idzie z ogrodu, miała nadzieję, że widział pana, a może nawet jego spotkanie z paniczem.
- Widzieliście którego z nich, Weatherstaff? - spytała.
Ben odjął od ust kufel, dłonią obtarł usta i odparł ze znaczącym uśmiechem.
- Naturalnie, żem widział!
- Obu? - dopytywała pani Medlock.
- Obu - odparł Ben. - Dziękuję pani, napiłbym się chętnie jeszcze.
- Razem? - mówiła pani Medlock, śpiesznie napełniając mu kufel.
- Aha, razem! - i Ben jednym haustem wypił połowę kufla.
- Gdzie był panicz? Jak wyglądał? Co do siebie mówili?
- Nie słyszałem - odrzekł - bom stał za murem na drabinie. Ale pani tyle powiem: takie się tam rzeczy działy, o jakich wy tu wszyscy w całym domu nie macie wyobrażenia. A czego się macie dowiedzieć, tego się dowiecie nie długo.
I nie upłynęła ani minuta po wypiciu reszty piwa, gdy skinął kuflem triumfująco w stronę okna, przez które widać było trawnik.
- Niechno pani spojrzy! - rzekł. - A co, czy to nie ciekawe? Niech pani patrzy, kto idzie przez trawnik!
Pani Medlock spojrzała, rozpostarła ręce i pisnęła przeraźliwie, a na pisk ten cała służba męska i żeńska rzuciła się ku oknu, patrząc tak, że im oczy nawierzch wyłaziły.
Przez trawnik szedł pan na Misselthwaite, a wyglądał tak, jakim go większość służby nigdy nie widziała. Zaś u jego boku z głową podniesioną i oczyma roześmianemi kroczył pewno i rześko, jak najzdrowszy chłopiec w Yorkshire, panicz Colin!

# data[].attributes.attachment_link.description
W chwili, gdy Mary Lennox została wysłana do Misselthwaite Manor dla zamieszkania tam przy wuju, twierdzono ogólnie, że było to najniesympatyczniejsze dziecko, jakie kiedykolwiek widziano. I było to szczerą prawdą. Twarz jej była mała i chuda, postać mała i chuda, włosy miała jasne, rzadkie, skwaszony wyraz twarzy.

# data[].attributes.body
1) J. K. Rowling
2) Harry Potter i Czara Ognia
3) Pewna niebezpieczna pomyłka, smok, turniej i podszywacz.
4) Gabi M.
5) klasa 4a

# data[].attributes.body
1) J. K. Rowling
2) Harry Potter i książę Półkrwi
3) Bardziej tajemnicza niż reszta części które przeczytałam, pomaga zrozumieć jak trudno jest nie mieć rodziców. Po lekturze uważam że nie można wierzyć każdemu.
4) Gabi M.
5) klasa 4a

# data[].attributes.body
1/ Andrzej Maleszka
2/ Magiczne drzewo czas robotów
3/
4/ djmaks
5/ klasa 2b

# data[].attributes.body
1/ Andrzej Maleszka
2/ Magiczne Drzewo świat ogromnych
3/ Niekończące się walki olbrzymów
4/djmaks
5/ klasa 2b

# data[].attributes.body
1/ Andrzej Maleszka
2/ Magiczne drzewo. Cień smoka
3/ ciekawa
4/ djmaks
5/ klasa 2b

# data[].attributes.body
1/ Joanna Olech
2/ Dynastia Miziołków
3/ Książka ukazuje losy rodzinki i ich codzienne problemy. Jest dużo śmiechu i radości. Małe Kaszydło traci uzębienie, mama pichci i knoci, szczurek wyjada pety z popielniczki, Mały Potwór pożera zeszyty i dzienniczek brata. Mamiszon oszukuje podczas gry w karty. Papiszon jest maniakiem techniki komputerowej. Polecam tę książkę szczególnie w tym trudnym okresie.
4/ Matylda Sz.
5/ kl. 8c

# data[].attributes.body
Informacje od czytelników dotyczące czytanych książek w dniach od 16 do 22 marca 2020 r.
zamknięte

# data[].attributes.body
Proponuję książkę wydawnictwa Arkady z serii Patrzę Podziwiam Poznaję pt. Skamieniałości. Tajemniczy świat wymarłych roślin i zwierząt. Historia naszej planety zapisana w skałach i minerałach. Takie pozycje dostarczają informacji o wydarzeniach z bardzo odległej przeszłości. Książka zaciekawi wszystkich.
Matylda Sz. kl. 8c

# data[].attributes.attachment_link.title
To się nie nudzi - Vod.tvp.pl - Telewizja Polska S.A.

# data[].attributes.attachment_link.description
Oglądaj online Twoje ulubione seriale, programy, filmy i teatr tv. Zobacz przedpremiery hitów TVP. TVP VOD to najbogatsza oferta wideo online na rynku.

# data[].attributes.attachment_link.title
Vod.tvp.pl - oglądaj filmy, seriale, programy - Telewizja Polska S.A.

# data[].attributes.attachment_link.description
Oglądaj online Twoje ulubione seriale, programy, filmy i teatr tv. Zobacz przedpremiery hitów TVP. TVP VOD to najbogatsza oferta wideo online na rynku.

# data[].attributes.headline
9 darmowych webinarów przygotowujących do egzaminu ósmoklasisty z matematyki 

# data[].attributes.subject
9 darmowych webinarów przygotowujących do egzaminu ósmoklasisty z matematyki 

# data[].attributes.body
Ósmoklasiści:

https://youtu.be/e4JdOzkk7YI
potęgi, pierwiastki (w tym zadania na dowodzenie)

https://youtu.be/OunQ6Zg1UWs
procenty, proporcja prosta, statystyka (w tym zadania na dowodzenie)

https://youtu.be/CyT4zfKupeE
algebra, równania i zadania tekstowe

https://youtu.be/bze0cM-FbRk
planimetria (w tym zadania na dowodzenie)

https://youtu.be/0Ace5wW4NBM
stereometria, układ współrzędnych

# data[].attributes.body
1/ Taran Matharu
2/ Zaklinacz: Wyprawa
3/ Kocham tę książkę całym sercem; jest najlepszą jaką czytałam. Jest drugą częścią serii "Zaklinacz". Opowiada o młodym chłopaku, Fletcherze, który jest sierotą. Lektura nie należy do tych, podczas których jest dużo śmiechu (chociaż jest kilka takich sytuacji). Jest raczej poważna i często trzyma w napięciu. Bywa nieco straszna i zaskakująca. Zawiera momenty dramatyczne. Podsumowując jest w moim klimacie i jest niezwykle interesująca.
Gorąco polecam <3
4/ Blacky
5/  klasa 6c

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektury, które możesz mieć zawsze przy sobie. Korzystaj na komputerze, smartfonie, tablecie i czytniku.

# data[].attributes.attachment_link.description
Lektury, które możesz mieć zawsze przy sobie. Korzystaj na komputerze, smartfonie, tablecie i czytniku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Biblioteki cyfrowe (podział na polskie i zagraniczne) udostępniają on-line publikacje cyfrowe takie jak: czasopisma elektroniczne, e-booki oraz zdigitalizowane publikacje papierowe (książki, czasopisma, mapy, zdjęcia), multimedia. Dostęp do większości materiałów jest bezpłatny i ogólnodostępny.

Polskie

Zagraniczne

Międzynarodowe biblioteki cyfrowe

Biblioteki cyfrowe poszczególnych krajów

# data[].attributes.attachment_link.description
Biblioteki cyfrowe (podział na polskie i zagraniczne) udostępniają on-line publikacje cyfrowe takie jak: czasopisma elektroniczne, e-booki oraz zdigitalizowane publikacje papierowe (książki, czasopisma, mapy, zdjęcia), multimedia. Dostęp do większości materiałów jest bezpłatny i ogólnodostępny. Międzynarodowe biblioteki cyfrowe Biblioteki cyfrowe poszczególnych krajów

# data[].attributes.headline
Strzał w dziesiątkę! Zagłosuj na wybraną książkę!

# data[].attributes.subject
Strzał w dziesiątkę! Zagłosuj na wybraną książkę!

# data[].attributes.body
Archiwum postów
Informacje od czytelników dotyczące czytanych książek w dniach  od 16 do 22 marca 2020 r.

# data[].attributes.body
Informacje od czytelników dotyczące czytanych książek w dniach  od 14 do 25 marca 2020 r.
zamknięte

# data[].attributes.headline
Strzał w dziesiątkę! Zagłosuj na wybraną książkę!

# data[].attributes.subject
Strzał w dziesiątkę! Zagłosuj na wybraną książkę!

# data[].attributes.body
Archiwum postów
Informacje od czytelników dotyczące czytanych książek w dniach  od 14 do 15 marca 2020 r.

# data[].attributes.body
1/Andrzej Maleszka
2/Magiczne drzewo Czerwone krzesło
3/Najśmieszniejsza ze wszystkich części Magicznego drzewa
4/Djmaks
5/ klasa 2b

# data[].attributes.body
1) Rafał Witek
2) Mur
3) historia powojennego Berlina
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1)Disney Małgorzata Strzałkowska
2) 101 Dalmatyńczyków
3) Wolę książkę niż film. Niektóre sceny z filmu mnie straszyły, ale książka jest ok.
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Jan Kazimierz Siwek, Stanisław Zygmunt
2) Baba Jaga u Dentysty
3) bardzo śmieszna książka
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Alicja Zimorowicz
2) Ali i afera urodzinowa
3) Książka opowiada jak czasem trudno wybrać się na urodziny koleżanki.
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Jan Brzechwa
2) Sto Bajek - Siedmiogród
3) Bardzo lubię tę książkę.
4) Magdalena
5) klasa1c

# data[].attributes.body
1) Geronimo Stilton
2) Tajemnica Zaginionego Skarbu
3) Fajne przygody na morzu
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1)Bruce Talkington
2) Urodziny Puchatka
3) Czyta się bardzo szybko
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1)Małgorzata Strzałkowska
2) Piotruś Pan
3) Fajna książka
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1)Małgorzata Strzałkowska
2) Kopciuszek
3) Historia dziewczynki, która nie miała łatwo w życiu. Dziewczyny której spełniły się marzenia.
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Agnieszka Stelmaszyk
2)Gdzie jest Kunegunda?
3) Książka przypomina mi moje wakacje.
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.headline
Przypomnienie pierwszej części przygód Basi i Bartka

# data[].attributes.subject
Przypomnienie pierwszej części przygód Basi i Bartka

# data[].attributes.body
1) Iwona Czarkowska
2) Tajemnica szóstego stopnia
3) Bardzo fajna książka czytałam ją drugi raz
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Renata Piątkowska
2) Gang słodziaków
3) Przygoda pluszaków z biedronki
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Iwona Czarkowska
2) Zaszyfrowana wiadomość
3) Rodzeństwo dostało zaszyfrowaną wiadomość i pojechało na wakacje.
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1)Tadeusz Baranowski
2) Podróż smokiem diplodokiem
3) Przygoda czarodzieja i smoka
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Amelia Cobb
2) Zosia i jej zoo
3) Przygody Zosi i małego pingwinga Papiego
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1/ Łukasz Wierzbicki
2/ Afryka Kazika
3/ Niezwykle ciekawe spotkania z mieszkańcami Afryki, mrożące krew w żyłach, a także zabawne.
4/ mufka
5/ klasa 3c

# data[].attributes.body
1) Agnieszka Ostojska - Badziak
2) Ważna przesyłka
3) Peppa i jej brat dostają prezent od cioci
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Stanisław Jachowicz
2) Chory kotek, Tadeuszek, Natalcia i lalka, Kukuryku!
3) Wiersze z puzzlowymi obrazkami
4) Magdalena
5) klasa1c

# data[].attributes.body
1) Agnieszka Skórzewska
2) Czerwony Kapturek
3) Książeczka w której można układać puzzle.
4) Magdalena
5)  klasa 1c

# data[].attributes.body
1) Anna Niedźwiecka tłum.
2) Kubuś i Hefalumpy
3) Przygody Maleństwa i jego kolegów.
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1)Anna Dudzińska
2) Bambi
3) Przygody małego jelonka
4) Magdalena
5) klasa 1c

# data[].attributes.body
1/J. K. Rowling
2/Harry Potter Zakon Feniksa
3/Bardzo ciekawe i ekscytujące zwroty akcji. Piąty tom serii.
Polecam
4/Gabi M.
5/ klasa 4a

# data[].attributes.body
1) Agnieszka Grzelak
2) Szkoła Laory
3) Bardzo ciekawa książka, ostatni tom Blasku Corredo.
4) Hania8
5) klasa 2b

# data[].attributes.body
1/Andrzej Maleszka
2/Magiczne drzewo. Tajemnica mostu
3/śmieszna
4/Djmaks
5/klasa 2b

# data[].attributes.body
1/ Rene Goscinny Jean Jacques Sempe

2/ Mikołajek

3/ O chłopcu, który chodzi do szkoły, odrabia lekcje, ma swoich kolegów, z którymi spędza czas na zabawie i figlach. Nieważne, czy są to zajęcia w klasie, czy zabawa w Indian i kowbojów, chłopiec zawsze musi być uczestnikiem, jakiejś draki albo nawet jej pomysłodawcą, co oczywiście kończy się dla niego z różnym skutkiem.
4/
5/ klasa

# data[].attributes.body
1/ Erin Hunter
2/ Wojownicy - Ucieczka w Dzicz
3/Pięknie wprowadza w życie dzikich kotów. Ale trzeba uważać by przypadkiem nie stać się jednym z nich (jak w moim przypadku)!
4/ Gosia
5/ 6a

# data[].attributes.body
1/ Wojciech Cejrowski
2/ "Wyspa na prerii"
3/ Gorąco zachęcam do lektury każdego.
4/
5/ klasa

# data[].attributes.body
W wolnych chwilach po wykonaniu zadań domowych przekazanych w Librusie czytam książkę pt."Niki i Tesla - pojedynek tajnych agentów". Autor Steve Hockensmith. Książka ukazuje świat techniki i fizyki, można się dowiedzieć jak zbudować kamery szpiegowskie, urządzenia kodujące i inne tajne gadżety. Dzieci odkrywają tożsamość tajnego agenta. Książkę podarował mi kolega na Mikołajki i dokonał trafnego wyboru. Zachęcam do zapoznania się z tą lekturą.
4/ Matylda Sz.
5/ klasa 8c

# data[].attributes.body
1/Andrzej Maleszka
2/Magiczne drzewo. Pojedynek
3/Tęsknota za ukochanym psem!
4/ Djmaks
5/ klasa 2b

# data[].attributes.body
Kochani Uczniowie!
Wirtualna czytelnia działa!
Kwarantanna? Nie od książek!
Dzielcie się tym co czytacie, słuchacie, oglądacie i ....
Jeżeli macie problem piszcie.
W miarę możliwości służę pomocą.
Dobrego dnia :)

# data[].attributes.body
1/ Laura Ellen Anderson

2/ "Amelka Kieł i Bal Barbarzyńców"
3/ Straszna i okropnie śmieszna seria o przygodach okrutnie słodkiej Amelki.
4/
5/ klasa

# data[].attributes.body
1/  Jerzy Żaba
2/ Atlas naturalnych kamieni szlachetnych i ozdobnych
3/ Zachwycające i piękne minerały z całego świata z opisem cech fizycznych i chemicznych. Wyjątkowe fotografie zachęcają czytelnika do oglądania i poszerzania wiedzy na temat kamieni kolekcjonerskich.
Polecam.
4/ Matylda Sz.
5/ klasa 8c

# data[].attributes.body
1/Andrzej Maleszka
2/Magiczne Drzewo. Gra
3/wciągająca
4/Djmaks
5/klasa 2b

# data[].attributes.body
1) Agnieszka Grzelak
2) Tajemnice Skyle
3) Kolejne przygody Mori. Jedna z najciekawszych książek, które przeczytałam! Polecam całą serię!
4) Hania8
5) 2b

# data[].attributes.body
1. Martin Widmark.
2. Nelly Rapp i księga czarodzieja.
3. Książka jest fascynująca i zaskakująca.
4. Pola KM.
5. klasa 3a

# data[].attributes.body
Czytamy i słuchamy :)

# data[].attributes.attachment_link.title
Hans Christian Andersen, Brzydkie kaczątko

# data[].attributes.attachment_link.description
Hans Christian Andersen, Brzydkie kaczątko. Darmowe, opracowane, pełne teksty lektur, e-booki, audiobooki i pliki DAISY na wolnej licencji.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
3 miliony obiektów cyfrowych - książek, czasopism, rękopisów, starodruków, map, rysunków, grafik, fotografii, pocztówek, nut i druków ulotnych - dostępnych jest w Internecie dzięki cyfrowej Bibliotece Narodowej POLONA. To obecnie jedna z największych bibliotek cyfrowych w Europie.

Poprzez bibliotekę cyfrową POLONA zapewniany jest nieodpłatny, szeroki dostęp do obiektów cyfrowych wysokiej jakości (książek, czasopism, rękopisów, starodruków, map, rysunków, grafik, fotografii, pocztówek, nut i druków ulotnych) do nieograniczonego wykorzystania przez wszystkich w dowolnym celu, w tym komercyjnym.

Co znajduje się w POLONIE?

W POLONIE można znaleźć zdania „Dąbrówka przybyła do Mieszka" z 965 r. i rok późniejsze „Mieszko został ochrzczony", od których rozpoczyna się historia Polski, a także inne zabytki piśmiennictwa i historii polskiej. Można także znaleźć wiele tekstów niedostępnych dziś na rynku księgarskim i antykwarycznym, okładki i ilustracje najlepszych polskich artystów, unikatowe ulotki i afisze, książki z kolekcji królewskich i arystokratycznych, rysunki i ryciny najlepszych polskich artystów. Obok poważnych publikacji naukowych i źródeł historycznych znajdują się publikacje popularne jak romanse i kryminały, książeczki dla dzieci, poradniki, książki kucharskie. Mogą być znakomitym źródłem inspiracji i przyjemności. Wśród obiektów cyfrowych są również: autografy najważniejszych twórców polskiego piśmiennictwa, rękopisy muzyczne Fryderyka Chopina, pierwsze wydanie O krasnoludkach i o sierotce Marysi Marii Konopnickiej czy Nowy Testament z VIII w. - najstarszy rękopis pergaminowy w BN.

POLONA to także:

Panel Prasy - zdigitalizowana prasa prezentowana jest nie tylko jako osobne obiekty, może być przeglądana w wygodny sposób poprzez kalendarz, chronologicznie, numer po numerze.

Panel Instytucji - instytucje kultury w porozumieniu z BN publikują w POLONIE swoje zasoby, mogą tworzyć też własne kolekcje ze swoich i innych zasobów.

Tutaj zestaw ciekawych publikacji codziennie aktualizowany.

Zachęcamy do korzystania z zasobów dostępnych w bibliotece cyfrowej POLONA.

# data[].attributes.attachment_link.title
Czytanie on-line bez ryzyka zakażenia. Największa biblioteka cyfrowa w Polsce otwarta

# data[].attributes.attachment_link.description
3 miliony obiektów cyfrowych - książek, czasopism, rękopisów, starodruków, map, rysunków, grafik, fotografii, pocztówek, nut i druków ulotnych - dostępnych jest w Internecie dzięki cyfrowej Bibliotece Narodowej POLONA. To obecnie jedna z największych bibliotek cyfrowych w Europie.

# data[].attributes.body
1/Zofia Sarnecka
2/Historia pewnego statku
3/piękne ilustracje Joanny Rusinek
4/Djmaks
5/klasa 2b

# data[].attributes.body
1/John Ronald Reuel Tolkien
2/Władca pierścieni
3/Historia o różnych niesamowitych istotach jak hobbici, elfowie, entowie i innych niesamowitych istotach.
4/Zosia
5/ klasa 4a

# data[].attributes.body
1/John Ronald Reuel Tolkien
2/Władca pierścieni
3/Historia o różnych niesamowitych istotach jak hobbici, elfowie, entowie i inne niesamowitych istotach
4/Zosia
5/ klasa 4a

# data[].attributes.body
1/Justyna Bednarek
2/Niesamowite przygody dzisięciu skarpetek
3/śmieszna
4/Djmaks
5/klasa 2b

# data[].attributes.headline
Historia niezwykłej przyjaźni z mroczną tajemnicą w tle

# data[].attributes.subject
Historia niezwykłej przyjaźni z mroczną tajemnicą w tle

# data[].attributes.body
1/Maya Gabrielle Leonard

2/  Chłopiec i jego chrząszcz
3/ Historia niesamowitej przyjaźni chłopca Darkusa i chrząszczy. Wciągająca i trzymająca w napięciu. Poznamy ojca, wuja, szaloną projektantkę mody i Darkusa.
4/ Matylda Sz.
5/ klasa 8c

# data[].attributes.body
1. Kłamczucha
2. Małgorzata Musierowicz
3. Śmieszna i ciekawa
4. Sarenka
5. klasa 2a

# data[].attributes.headline
Książka detektywistyczna dla młodszych dzieci

# data[].attributes.subject
Książka detektywistyczna dla młodszych dzieci

# data[].attributes.body
1/ Grzegorz Kasdepke
2/ Detektyw Pozytywka
3/ tajemnicza
4/ mufka
5/ klasa 3c

# data[].attributes.body
Czytanie może wywołać nawyk samodzielnego myślenia!
Nie wychodź z domu - czytaj!
Mamy dla Was czytelnicze wyzwanie, w sam raz na te niespodziewane przerwy między lekcjami w domu.
Komu uda się przeczytać najwięcej książek i zdobyć najwięcej polubień?
Dołączcie do wydarzenia "Strzał w dziesiątkę".
NIESPODZIANKA CZEKA W SZKOLE

# data[].attributes.headline
Strzał w dziesiątkę! Zagłosuj na wybraną książkę!

# data[].attributes.subject
Strzał w dziesiątkę! Zagłosuj na wybraną książkę!

# data[].attributes.body
Napisz, co czytasz.
Dodaj post podając w tytule kategorię książki. Możesz skorzystać z planszy "Zaczytane Bingo".
Następnie w treść posta wpisz informacje:
1/ Autor książki
2/ Tytuł książki
3/Ogólne wrażenie o książce
4/ Pseudonim czytelnika
5/ Klasa do której uczęszcza czytelnik.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
„(...) narasta kultura narcystyczna, borderline'owa, konsumerystyczn... a. Świat temu przyklaskuje. Dramatycznie. I w takim świecie rzeczywiście na pokorę jest niewiele miejsca". To fragment rozdziału POKORA z pięknej książki pt. „Czując" ( Wydawnictwo AGORA), która mówi o tym, o czym dużo mówimy w Zaczytanych: O UCZUCIACH, EMOCJACH. To zbiór rozmów z psychologami i psychoterapeutami. Przeprowadziła je Agnieszka Jucewicz, autorka takich książek jak „Żyj wystarczająco dobrze", „Kochaj wystarczająco dobrze" i „Wybieraj wystarczająco dobrze". POLECAMY!

# data[].attributes.attachment_link.description
„(...) narasta kultura narcystyczna, borderline'owa, konsumerystyczn... a. Świat temu przyklaskuje. Dramatycznie. I w takim świecie rzeczywiście na pokorę jest niewiele miejsca". To fragment rozdziału POKORA z pięknej książki pt. „Czując" ( Wydawnictwo AGORA), która mówi o tym, o czym dużo mówimy w Zaczytanych: O UCZUCIACH, EMOCJACH. To zbiór rozmów z psychologami i psychoterapeutami.