# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
- TRANG PHỤC VÀ DÂN CA CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM

# data[].attributes.headline
LỄ HỘI CON DÚI CỦA NGƯỜI BA NA Ở GIA LAI

# data[].attributes.subject
LỄ HỘI CON DÚI CỦA NGƯỜI BA NA Ở GIA LAI

# data[].attributes.body
Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang – Gia Lai).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
​ Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang - Gia Lai).

​
Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang - Gia Lai).

Trước một tháng diễn ra lễ hội, mỗi gia đình phải đi tìm được một con dúi và một ghè rượu cần dùng trong suốt thời gian diễn ra lễ hội. Đây là hai lễ vật bắt buộc trong lễ hội con dúi.

Thời điểm diễn ra lễ hội là khi mùa lúa mới vừa bắt đầu trổ bông. Chủ một gia đình sẽ mang lễ vật đến nhà rông của thôn bản và đặt ở đây để cúng Giàng, cầu mong Giàng phù hộ cho mùa bội thu, các con vật không về nương rẫy phá hoa màu.

Lễ hội chỉ diễn ra trong vòng 2 ngày đêm nhưng phải chuẩn bị đến tận 7 ngày. Mọi thứ đều được trang trí công phu và cẩn thận. Một cây nêu được dựng lên giữa sân nhà rông, con dúi sau khi luộc chín sẽ được cắm vào một cái que từ đuôi lên đến đầu treo lên cây nêu này. Con dúi của gia đình nào thì gia đình đó cắm que đánh dấu để không bị lộn với các con dúi của gia đình khác. Các ghè rượu cần được làm từ men của các loại cây rừng cũng được bày thành từng hàng ngay ngắn giữa sân nhà rông, mỗi ghè rượu cần sẽ được bày xen kẽ với một con dúi. Phía dưới và khu vực xung quanh sẽ trang trí các con vật linh thiêng và vẽ những hình ảnh mang tính chất tín ngưỡng của người Ba Na.

Cây nêu được trôn giữa sân nhà rông

Sau khi trang trí và chuẩn bị xong những lễ vật cần thiết, già làng sẽ tiến hành cúng Giàng theo nghi lễ của người Ba Na. Tất cả mọi người trong bản sẽ tập trung về nhà rông để nghe già làng cúng và cùng cầu nguyện cho mùa màng của gia đình bội thu. Sau nghi lễ cúng của già làng là các tiết mục văn hóa văn nghệ.

"Họ xem con dúi là biểu tượng của sự cần cù và siêng năng nên cả năm sẽ không bị đói. Bản năng của con dúi là khi đi kiếm thức ăn gặp gì nó cũng ăn vào bụng nên lúc nào nó cũng no. Chính vì vậy mà lễ hội con dúi này chỉ diễn ra duy nhất đối với người Ba Na ở xã Kon Pne này thôi" - ông Trương Văn Tư - Bí thư Đảng ủy xã cho biết.

Biểu diễn văn nghệ trong lễ hội

"Sau một đêm cúng ở nhà rông, đến trưa ngày hôm sau con dúi sẽ được xẻ thịt để mọi người cùng ngồi bên nhau uống với rượu cần, khi đó mọi người sẽ trao đổi với nhau những kinh nghiệm làm ăn để sản xuất, cải thiện đời sống. Khi uống hết ghè rượu cần này thì tiếp tục mỗi hộ gia đình lại góp thêm một ghè rượu cần nữa để tiếp tục uống cho đến hết ngày hôm sau. Đến buổi tối, mọi người sẽ chuyển về nhà mình tiếp tục làm lễ mong Giàng phù hộ cho mùa màng. Thịt con dúi của mỗi gia đình sẽ được xẻ ra chia phần cho mỗi gia đình trong thôn" - anh Đinh Kre kể lại.

Anh Nhơn - người nhân viên trực đài truyền thanh của xã tâm sự: "Lễ hội con dúi là một lễ hội đặc biệt, chỉ có riêng của người Ba Na ở Kon Pne. Thông qua lễ hội con dúi diễn ra hàng năm, những người dân tộc Ba Nar muốn giáo dục con cháu trong thôn bản phải chăm chỉ làm ăn mới mong có được một cuộc sống no đủ. Không vi phạm pháp luật bằng những thói quen xấu như trộm cắp, ăn chơi sa đọa".

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ubnd tỉnh gia lai - cổng thông tin điện tử

# data[].attributes.attachment_link.title
Lễ hội con dúi của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
​ Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang - Gia Lai).

# data[].attributes.headline
Lễ Tơ Mon thắm tình đoàn kết của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.subject
Lễ Tơ Mon thắm tình đoàn kết của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.body
Đồng bào dân tộc Ba Na ở Tây Nguyên có rất nhiều lễ hội, như lễ cầu an, lễ mừng lúa mới, lễ tạ ơn, lễ Tơ Mon. Trong đó, lễ Tơ Mon (lễ kết nghĩa) là một nghi lễ mang đậm tính nhân văn, phát huy tinh thần đoàn kết, cùng nhau chia sẻ những niềm vui cũng như khó khăn trong cuộc sống

# data[].attributes.attachment_link.title
Ngày đầu năm, người Ba Na cúng Yàng xin sức khỏe

# data[].attributes.attachment_link.description
Ngày đầu năm Tết Kỷ Hợi 2019, già làng đến nhà rông làm lễ cúng xin Yàng (trời, thần linh) ban cho mọi người sức khỏe, mùa màng bội thu. Phong tục này góp phần giúp người Ba Na đoàn kết, gắn bó với nhau.

# data[].attributes.headline
Hơmon (Sử thi) của người Ba Na ở tỉnh Gia Lai

# data[].attributes.subject
Hơmon (Sử thi) của người Ba Na ở tỉnh Gia Lai

# data[].attributes.body
Sử thi Ba Na (người bản tộc gọi là hơmon) ra đời và tồn tại như một mắt xích quan trọng trong cuộc sống. Hơmon mang dấu vết của xã hội nguyên thủy, nặng màu sắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh, là sợi dây kết nối giữa thế giới con người và tổ tiên, quá khứ với hiện tại, giữa thế giới hữu hình và vô hình với quan niệm: đó là hai nửa của một cộng đồng làng.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sử thi Ba Na (người bản tộc gọi là hơmon) ra đời và tồn tại như một mắt xích quan trọng trong cuộc sống. Hơmon mang dấu vết của xã hội nguyên thủy, nặng màu sắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh, là sợi dây kết nối giữa thế giới con người và tổ tiên, quá khứ với hiện tại, giữa thế giới hữu hình và vô hình với quan niệm: đó là hai nửa của một cộng đồng làng.

Hơmon là một phần bản sắc của người Ba Na, phản ánh lịch sử, xã hội, tri thức bản địa, tâm tư, nguyện vọng... của cộng đồng; là bức tranh toàn cảnh về quá khứ, trong đó lý giải những hiện tượng tự nhiên và xã hội như: sự hình thành trời đất và con người, tái hiện lại những cuộc chiến tranh, mô tả lại những phong tục tập quán của tộc người.

Hơmon gắn liền với tên tuổi những anh hùng thần thoại của buôn làng Tây Nguyên nói chung, người Ba Na nói riêng như Diông, Dư, Dăm Noi... Hơmon thường được chia thành nhiều khúc, đoạn, hợp lại thành một sử thi hoàn chỉnh, nhưng cũng có thể tách rời, giữ vị trí tương đối độc lập. Sự hình thành và thực hành hơmon trải qua một quá trình lâu dài, trong đó hoạt động sáng tạo của người hát kể hơmon đóng vai trò quan trọng. Họ là người am hiểu sâu sắc về cộng đồng, văn hóa của dân tộc mình và có trí nhớ tuyệt vời để hát kể những câu chuyện sử thi kéo dài nhiều đêm.

Nội dung cơ bản xuyên suốt trong mỗi tác phẩm hơmon bao gồm ba sự kiện của người anh hùng: lấy vợ, lao động và đánh giặc (nhiệm vụ trung tâm). Lấy vợ là sự kiện hầu hết anh hùng trong sử thi của các dân tộc đều phải trải qua. Trong đó hơmon không miêu tả những cuộc hôn nhân bình thường mà đó là: cướp phụ nữ về làm vợ (trong hơmon Diông Trong Yuăn), giành lại vợ bị cướp (trong hơmon Diông Dư), cứu phụ nữ bị cướp rồi lấy làm vợ (trong hơmon Đăm Noi, Kon Kra - Kon Krung). Tục cướp phụ nữ là một thực tế khá phổ biến ở thời cổ đại và còn sót lại đến gần đây ở một số dân tộc. Hơmon không miêu tả việc cướp phụ nữ một cách độc lập, riêng biệt, mà đặt trong bối cảnh chung về cuộc đời của người anh hùng. Gắn liền với cướp vợ, người anh hùng thường tiến hành cùng với việc mở rộng lãnh thổ, nâng cao quyền uy, thu phục nhân lực, thu nhận của cải, trả thù và đòi nợ.

Việc lao động của những anh hùng trong hơmon cũng được thần kỳ hóa, cụ thể: ở nông lịch trong hơmon Biă Brâu, cảnh sắc thiên nhiên thay đổi theo mùa trong hơmon Diông Dư, cảnh sản xuất trong nhiều sử thi của người Ba Na. Lao động là nơi thử thách sức lực để làm nhiệm vụ quan trọng hơn: chiến đấu bảo vệ buôn làng.

Đánh giặc là nhiệm vụ lớn nhất của các anh hùng sử thi. Mục đích của việc đánh giặc có thể chia làm ba loại: đánh giặc để đòi nợ, để trả thù và để lấy vợ. Nội dung được mô tả rất quyết liệt, dù đích đến của nó là vấn đề được cộng đồng quan tâm là danh dự, tài sản, nô lệ hay đơn giản chỉ là những tranh chấp nhỏ hơn là hôn nhân, gia đình. Các cuộc chiến tranh thường được chuẩn bị và lãnh đạo bởi những người có vai vế, khỏe mạnh và tài trí trong cộng đồng.

Hơmon được thể hiện bằng hình thức hát kể, người diễn xướng đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành, lưu truyền, và truyền dạy sử thi. Bên cạnh đó, phải kể đến người thưởng thức, bối cảnh diễn xướng trong không gian gắn liền với văn hóa của cộng đồng như trong nhà rông, trên rẫy, sau các lễ thức gia đình như cưới hỏi, lễ bỏ mả, nghi lễ cộng đồng,... Mỗi người hát kể lại thêm thắt, sáng tạo theo tư duy và khả năng riêng của mình tạo nên một dị bản hơmon, dựa vào những mẫu hình ngôn từ và chủ đề truyền thống chính của cốt truyện. Sử thi được lưu truyền từ những đêm hát kể, khi người hát kể cho cộng đồng, người nghe yêu thích và đam mê sử thi thuộc dần từng đoạn, từng câu chuyện trong sử thi, để rồi sau đó tiếp tục kể lại cho người khác nghe. Truyền thống gia đình và môi trường sinh hoạt văn hóa ở cộng đồng là điều kiện nuôi dưỡng, bảo lưu vốn sử thi của dân tộc. Người hát kể hơmon thực hiện việc trình diễn tác phẩm không theo một lễ thức hay lịch tiết nhất định mà tùy hứng, có thể diễn xướng tại nhà, vào những đêm nông nhàn sau mùa làm rẫy hay những dịp lễ hội trong năm, hoặc trong lúc nghỉ ngơi trên rẫy sau những ngày lao động vất vả.

Hơmon của người Ba Na thường được hát kể vào ban đêm, nghệ nhân có thể hát nằm hoặc hát ngồi. Người hát kể sử thi là những người có sức khỏe và giọng hát tốt, vì họ thường phải diễn xướng nhiều giờ liền mỗi lần, nhất là khi câu chuyện kéo dài nhiều ngày/đêm. Người kể đóng nhiều vai, phân câu, phân đoạn, đặt chỗ lấy hơi, chọn nơi thêm luyến láy, từ phụ, hư từ làm cho lời và giọng kể sinh động. Giọng, điệu, lời, cách phân ngắt cấu trúc, cách sử dụng ngữ điệu, ngữ khí, sắc thái là những phương tiện cơ bản của diễn xướng mà nghệ nhân hơmon cần có khi diễn tả vẻ hoành tráng, hào hùng của nhân vật và nội dung sử thi. Những yếu tố này đều mang đặc trưng của nghệ thuật diễn xướng âm nhạc kết hợp với ngôn từ truyền miệng. Đây là phương thức biểu cảm của ngôn ngữ nói và hát, thường được thể hiện bằng những chuyện dài, xen kẽ giữa văn xuôi và văn vần, theo lối văn biền ngẫu. Ngôn ngữ của hơmon mang tính ví von, giàu hình ảnh, nhạc điệu, mượn hình ảnh cây cỏ, chim thú để nói về con người và tâm trạng của con người. Bằng nghệ thuật hát ngâm (những đoạn văn vần) và hát nói (những đoạn văn xuôi), các nghệ nhân dân gian có thể kể những câu chuyện dài, nhiều nhân vật, nhiều sự kiện đan xen. Qua đó, người nghe nhận biết được sự ra đời của trời đất, của con người, tâm linh tín ngưỡng, sự hình thành phát triển xã hội, mối quan hệ trong cộng đồng, phong tục, tập quán được trình bày rất cuốn hút, kết cấu chặt chẽ, có chương, có đoạn, có mở và có kết. Mọi người ngồi thành từng nhóm quanh những đống lửa lắng nghe diễn biến của sử thi, từ sự kiện này sang sự kiện khác, cùng hòa nhập với mạch kể của sử thi.

Tùy theo nội dung từng đoạn mà người kể có cách xử lý khác nhau nhưng thường thì họ dùng hai hình thức dưới đây để diễn xướng: hơri tức là kể hay nói một cách bình thường, thường được dùng để dẫn chuyện; hơmon nghĩa là hát những câu, đoạn văn vần ( pơđơk) và cuối cùng là những từ đệm, những hư từ được thêm vào nhằm mục đích tăng âm điệu của lời kể. Đa số người hát kể cho phép câu chuyện tạm ngừng ở những đoạn vừa kết thúc một sự kiện, thậm chí là một chi tiết có ý nghĩa quan trọng trong chuỗi sự việc của toàn bộ câu chuyện. Nghĩa là câu chuyện sẽ được tạm dừng khi nội dung đoạn ấy đã tương đối hoàn chỉnh, có giá trị như một "chương", "hồi".

Qua nội dung và sự thể hiện của từng nhân vật trong sử thi, người nghe học được cách ứng xử giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với con người qua từng thời kỳ lịch sử của dân tộc mình. Tham dự vào các buổi hát kể sử thi, người nghe hiểu biết về đời sống vật chất và tinh thần của cha ông, những kinh nghiệm sống, ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội. Trong xã hội đương đại, hơmon vẫn đang tồn tại trong đời sống cộng đồng như một nhu cầu về văn hóa, xã hội, giải trí, và là môi trường nuôi dưỡng ý thức, tình cảm, ý thức về dân tộc và sự cố kết của cộng đồng. Người hát kể hơmon và người thưởng thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình diễn xướng, lưu truyền của sử thi, cùng hướng tới những giá trị nhân văn, thẩm mỹ được phản ánh trong sử thi. Khi diễn xướng hơmon, cả người kể lẫn người nghe đều sống theo diễn biến lẫn lộn giữa siêu thực và hiện thực của câu chuyện. Người kể đắm chìm với cuộc đời của nhân vật mình kể, người nghe hồi hộp, vui buồn theo nội dung diễn ra của câu chuyện. Người nghe không chỉ đóng vai trò gián tiếp, tiếp thêm hơi thở và hưng phấn cho người kể, mà còn gần như trực tiếp tham gia vào nội dung câu chuyện. Nhân vật như không chỉ xuất hiện trong lời kể mà còn dường như đang sống cùng cộng đồng, thở cùng một không gian với người nghe, thậm chí có lúc đối thoại cùng người nghe. Chính vì vậy mà người kể phải kể đến cùng, người nghe cũng phải nghe cho đến hết, sống cho đến tận cùng kết cục cuộc đời của các nhân vật, dẫu có phải kể hết bao nhiêu đêm đi chăng nữa. Đây cũng chính là một trong những động lực thúc đẩy để hình thành những câu chuyện hơmon được kể "hết ngày dài đến đêm thâu". Hát kể và thưởng thức hơmon cũng là dịp để tăng thêm tình đoàn kết của các thành viên trong cộng đồng hướng tới những giá trị văn hóa và tinh thần chung.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, Hơmon (Sử thi) của người Ba Na (tỉnh Gia Lai) và Hơmon (Sử thi) của người Ba Na - Rơ Ngao (tỉnh Kon Tum) được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014./.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hơmon (Sử thi) của người Ba Na ở tỉnh Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
Sử thi Ba Na (người bản tộc gọi là hơmon) ra đời và tồn tại như một mắt xích quan trọng trong cuộc sống.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
- TRANG PHỤC VÀ DÂN CA CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM

# data[].attributes.headline
Bến nước trong đời sống của đồng bào Jrai ở Gia Lai

# data[].attributes.subject
Bến nước trong đời sống của đồng bào Jrai ở Gia Lai

# data[].attributes.body
Mỗi làng có ít nhất một Giọt nước đặt ở vị trí thuận lợi cho việc sử dụng, nhiều Giọt nước sẽ tạo thành Bến nước. Việc lấy nước ở Bến nước  được xem là một nét đẹp văn hóa lâu đời của đồng bào dân tộc Jrai.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lễ cúng Bến nước (còn gọi là cúng Giọt nước) của dân tộc Gia Rai tỉnh Gia Lai được tái hiện tại Bến nước làng dân tộc Gia Rai, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội). Ảnh: Trọng Đạt /TTXVN

Mỗi làng có ít nhất một Giọt nước đặt ở vị trí thuận lợi cho việc sử dụng, nhiều Giọt nước sẽ tạo thành Bến nước. Việc lấy nước ở Bến nước được xem là một nét đẹp văn hóa lâu đời của đồng bào dân tộc Jrai.

Già làng A Miu, Bí thư chi bộ thôn Khưn, phường Trà Bá, thành phố Pleiku (tỉnh Gia Lai) cho biết: Với người Jrai, nước là yếu tố quan trọng nhất trong đời sống. Nơi nào có nguồn nước, nơi đó có sự sống. Đến nay, văn hóa dùng nước Giọt vẫn được dân làng tiếp nối truyền thống cha ông, đây được xem là một nét đẹp được lưu giữ trong văn hóa người Jrai tại Gia Lai.

Thuở còn sống du canh, du cư, người Jrai khi chọn đất lập làng, già làng thường chọn khu vực có nguồn nước mạch chảy ra từ khe núi. Nguồn nước này sau đó được đồng bào dẫn dòng bằng các máng tre, hình thành nên Giọt nước. Nhiều Giọt nước tạo thành Bến nước chung của cả làng. Khi đã có Bến nước, già làng mới chọn đất dựng nhà Rông lập làng mới, dân làng tập trung quanh Giọt nước sinh sống và trồng trọt.

Nơi được già làng chọn làm Bến nước phải là nơi có nguồn nước dồi dào, chảy từ khe núi ra đủ lượng nước sinh hoạt cho cả làng quanh năm. Ngoài ra, vì là nguồn nước mạch ngầm chảy liên tục nên dân làng đào hồ, ngăn dòng tích nước để lấy nước tưới cho cây trồng hoặc dẫn dòng men theo các ruộng lúa.

Trong tín ngưỡng tâm linh đồng bào Gia Rai (hay còn gọi là Jrai), Yang Ia (Thần Nước) được người Tây Nguyên thờ cúng long trọng và vô cùng linh thiêng. Ảnh: Trọng Đạt/TTXVN

Nguồn nước sạch, trong mát từ Giọt nước chảy ra, thể hiện sự giàu có, thịnh vượng của làng. Nước chảy từ Giọt có điểm đặc biệt là luôn trong vắt, ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè. Ngay khi chọn được nơi lấy nước, già làng tiến hành nghi lễ lập Bến nước, cúng Bến nước.

Với quan niệm "vạn vật hữu linh" người Jrai cho rằng "Yang Ia" (thần nước) là vị thần tạo ra nguồn nước nên sau đó, hàng năm cứ đến dịp đầu năm mới hay thời điểm bắt đầu mùa mưa người dân lại tổ chức lễ cúng Bến nước. Đây là một tục lệ thường niên thể hiện nét đẹp của văn hóa dân tộc Jrai tại Gia Lai.

Hàng năm, dịp tổ chức cúng Bến nước là dịp người dân cùng tham gia làm sạch Bến nước, sửa sang lại đường xuống lấy nước cho thuận tiện. Thanh niên trong làng được phân công đi chặt cây lồ ô, cây tre về làm cây Nêu trang trí cho lễ cúng. Khu vực Bến nước được phát quang, dọn sạch sẽ, các máng nước cũ sẽ được thay thế bằng máng tre mới.

Đối với người Jrai, Bến nước không chỉ là nơi để lấy nước về sinh hoạt mà còn là trung tâm thông tin của dân làng. Buổi sáng, phụ nữ tập trung đi lấy nước, kể cho nhau nghe những sự việc diễn ra trong gia đình, xung quanh khu vực họ sinh sống rồi về chia sẻ lại cho các thành viên khác trong gia đình.

Chị H'Ben, 40 tuổi, làng Khưn, phường Trà Bá, thành phố Pleiku cho biết: Chúng tôi hứng nước vào các bình, bầu, can để gùi về nhà sử dụng. Mặc dù nhà có nước máy, nước giếng nhưng người dân vẫn sử dụng nước lấy từ Bến nước.

Lễ cúng Bến nước của người Jrai đã được ngành Văn hóa tỉnh Gia Lai phục dựng trong các lễ hội lớn. Đây là minh chứng cho việc địa phương đang tích cực thực hiện công tác bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trên địa bàn. Ông Nguyễn Quang Tuệ, Trưởng phòng Quản lý Di sản Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho biết: Đối với đồng bào dân tộc Jrai ở Gia Lai, dù đã có những nguồn nước thay thế như nước giếng, nước máy nhưng họ vẫn giữ thói quen lấy nước từ Bến nước về sinh hoạt. Hoạt động này thể hiện nét đẹp của đồng bào dân tộc Jrai tại Gia Lai, thể hiện tình đoàn kết, đạo lý uống nước nhớ nguồn của đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương. Hoạt động mang tính cộng đồng này cần được gìn giữ và phát huy.

Nhiều nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc trên địa bàn tỉnh Gia Lai đã và đang được bảo tồn, phát huy. Trong đó, tục cúng Bến nước để nhớ ơn Yang Ia đã ban cho người dân nguồn nước trong mát, sức khỏe dồi dào vẫn được tổ chức hằng năm. Mỗi dịp Tết đến, xuân về, đồng bào dân tộc Jrai trong mỗi làng lại có dịp cùng nhau dọn vệ sinh ở khu vực Bến nước để chào đón một năm mới an lành, hạnh phúc.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bến nước trong đời sống của đồng bào Jrai ở Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
Đối với cộng đồng người Jrai ở Gia Lai nói riêng và Tây Nguyên nói chung, dù hiện nay nước sinh hoạt đã được cung cấp đến từng gia đình nhưng người dân vẫn giữ thói quen đi gùi nước ở các Giọt nước của làng về dùng.

# data[].attributes.headline
Bảo tồn,phát huy giá trị không gian làng Jrai

# data[].attributes.subject
Bảo tồn,phát huy giá trị không gian làng Jrai

# data[].attributes.body
Trong quá trình phát triển, đô thị Pleiku ngày càng lớn mạnh, có vị thế ở Tây Nguyên cả về không gian, hạ tầng, tiềm năng kinh tế và đời sống nhân dân các dân tộc cũng được nâng cao. Tuy nhiên, trước sức ép của quá trình đô thị hóa, nhiều làng Jrai nơi đây đã có những đổi thay cả về cấu trúc, sinh hoạt và văn hóa truyền thống. Đó là sự thật và cũng là quy luật khách quan mà chúng ta khó bề cưỡng lại.
https://www.gialai.gov.vn/tin-tuc/bao-ton-phat-huy-gia-tri-khong-gian-lang-jrai.69648.aspx

# data[].attributes.body
Trong các tộc người thiểu số ở Tây Nguyên người Jrai có số dân đông nhất chiếm lĩnh một địa bàn rộng. Theo “Dân tộc và dân số tộc người ở Việt Nam” của Khổng Diễn xuất bản năm 1995 “Tiền sử Gia Lai” do Sở Văn hoá - Thông tin Gia Lai xuất bản năm 1995 thì người Jrai sinh sống ở tỉnh Kon Tum Đắc Lắc Bình Thuận; một phần nhỏ sống rải rác ở phía tây tỉnh Phú Yên còn một số ít sống ở tỉnh Bo-kham (Lào) và tỉnh Ratanakiri (Campuchia). Người Jrai sống tập trung nhất ở tỉnh Gia Lai thuộc địa phận huyện Chư Pah Đức Cơ Chư Prông Chư Sê Ia Pa Ayun Pa Krông Pa tỉnh Gia Lai.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jrai là tên tự gọi cũng là tộc danh chính thức của tộc người. Tên đó vừa đồng âm lại vừa đồng nghĩa với từ Jrai hoặc drai có nghĩa là thác nước. Người ta giải thích tộc danh này có thể gắn liền với lịch sử ban đầu của người Jrai thuỷ tổ của họ có lẽ sinh tụ ở vùng có nhiều thác ghềnh ven những con sông nào đó. Ngoài ra đồng bào có tên gọi khác như Gia-rai Jơ Rai... Tác giả Chu Thái Sơn (chủ biên) trong tác phẩm "Người Gia Rai" xuất bản năm 2005 cho rằng tộc người Jrai được chia thành năm nhóm chính gồm các nhóm: Jrai Chor (còn gọi là Cheo Reo hay Phun) Jrai Hdrung Jrai Aráp Jrai Mthur Jrai Tbuăn. Có tài liệu nghiên cứu lại chia tộc người Jrai làm năm nhóm chính và một vài nhóm phụ ngoài năm nhóm đã nêu còn các nhóm khác như Jrai H'Roi Jrai Mdhur Jrai Ha Lang Jrai Pleiku. Xuất phát từ thói quen và nhận thức của đồng bào việc phân chia nhóm địa phương có thể căn cứ vào vùng địa lý sự khác biệt trong các chi tiết của một số phong tục tập quán và cách phát âm khác nhau trong ngôn ngữ. Mỗi tên gọi của từng nhóm đều gắn liền với địa danh hay truyền thuyết của khu vực mà nhóm người Jrai đó sinh sống.

Xung quanh vấn đề lịch sử tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Malayo - Polynesien hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau:

Giả thiết thứ nhất cho rằng khu vực hình thành đầu tiên của ngôn ngữ Malayo - Polynesien là miền đông nam Trung Quốc. Từ đó lan truyền xuống Đông Nam á và châu Đại Dương. Người khởi xướng cho giả thuyết này là học giả người áo R. Heiner Geldern.

Giả thiết thứ hai do giáo sư nhân học người Mỹ Xonhem II đề xuất cho rằng khu vực hình thành đầu tiên của ngôn ngữ Malayo - Polynesien là vùng đảo Đông Nam á mà trung tâm từ miền đông Inđônêxia tới nam Philíppin rồi phát triển ra xung quanh. Thời kỳ hình thành của nhóm ngôn ngữ Nam Đảo lan rộng ra xung quanh ước định vào thiên niên kỷ thứ II trước công nguyên. Cũng trong thời gian này tổ tiên người Chăm đến vùng duyên hải Việt Nam và để lại dấu vết trong các di chỉ thuộc phức hệ văn hoá Sa Huỳnh.

Cội nguồn lịch sử của người Mã Lai - Đa Đảo ở Việt Nam là một trong những hệ quả của quá trình thiên di của lớp người Dentereo - Malais vào thời đại đồ đá. Trong quá trình thiên di ấy một bộ phận của lớp người này đã tiếp cận và dừng chân trên vùng đất thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay. Bộ phận này tụ cư thành nhiều nhóm trên khắp địa bàn miền Trung và Nam Trung bộ. Chính họ và con cháu họ đã tạo ra phức hệ văn hoá Bàu Trám - Sa Huỳnh.

Theo Nguyễn Tuấn Triết trong "Lịch sử phát triển các dân tộc Mã Lai - Đa Đảo" thì vào thời đại đá mới trên địa bàn thuộc miền Trung và Nam Trung bộ của Việt Nam ngày nay đã có lớp người Dentereo - Malais sinh sống. Lớp người này phân chia thành nhóm dừng chân trên từng địa bàn riêng có những đặc thù về địa lý - sinh thái - nhân văn dần dần thích nghi và biến đổi tạo ra những khác biệt nhất định so với ban đầu trong các yếu tố văn hoá ngôn ngữ... mà định hình nên những tộc người và lãnh thổ tộc người ban đầu của tộc người Mã Lai - Đa Đảo ở Việt Nam. Có thể khi bước vào thời đại kim khí thì những người Malayo - Polynesien ở miền Nam Đông Dương đã hình thành năm nhóm người trong đó có một nhóm dừng chân trên cao nguyên Gia Lai và Kon Tum sinh tụ trên vùng đất có nhiều dòng sông chảy qua và có nhiều thác nước. Nhóm này định hình nên một tộc người tự nhận mình là Jrai.

Tuy nhiên trong công trình "Các dân tộc tỉnh Gia Lai - Công Tum" xuất bản năm 1981 tác giả Đặng Nghiêm Vạn và các cộng sự cho rằng lớp cư dân đầu tiên ở Gia Lai và Kon Tum là những người lùn đen thuộc đại chủng Oustraloid nay không còn nữa. Những người nói tiếng Môn - Khơ-me tổ tiên trực tiếp của đa phần cư dân Gia Lai và Kon Tum thuộc tộc người Bahnar hiện nay đã có mặt ở Gia Lai ít nhất cũng thời kỳ đồ đá. Tiếp đến tổ tiên của những người Malayo - Polynesien từ ven biển tiến lên tách các cư dân Môn - Khơ-me thành hai bộ phận chinh phục và khai phá cao nguyên Pleiku và cao nguyên Đắc Lắc sự việc đó cũng diễn ra cách đây ít nhất 2-3 ngàn năm.

Kết quả khai quật di chỉ khảo cổ học Lung Leng tỉnh Kon Tum cho thấy Lung Leng là một di tích cư trú lâu dài và cũng là khu mộ táng của cư dân tiền sử có sự phát triển của nhiều thời đại nhiều giai đoạn khác nhau. Sớm nhất là lớp cư dân hậu kỳ đá cũ chế tác và sử dụng công cụ cuội ghè đẽo niên đại cách đây vài vạn năm. Tiếp đến là lớp cư dân hậu kỳ đá mới sơ kỳ kim khí tồn tại trong khung niên đại cách ngày nay từ 3.500-2.000 năm. Tổ hợp công cụ cùng đồ gốm ở Lung Leng khá gần với văn hoá của cư dân văn hoá Biển Hồ (Gia Lai) các văn hoá Xóm Cồn ven biển miền Trung. Xét về mặt địa lý địa điểm di chỉ Lung Leng nằm ở phía nam tỉnh Kon Tum tiếp giáp với cao nguyên Pleiku và đây cũng là khu vực cư trú của người Jrai. Qua lát cắt của di chỉ Lung Leng rất có thể chủ nhân của Lung Leng có những nét tương đồng với chủ nhân văn hoá Biển Hồ (Gia Lai) là tổ tiên của người Jrai.

Người Jrai ban đầu phân bố cư trú ở lưu vực sông Ayun và sông Ba trên cao nguyên Pleiku. Từ đó về sau người Jrai mở rộng địa bàn cư trú của mình lên phía bắc (như vùng Mang Yang An Khê Đắc Tô Sa Thầy Kon Tum...) và xuống phía tây nam (như vùng Krông Pa Chư Prông Chư Pah...). Cùng với quá trình mở rộng địa bàn cư trú là sự phát triển hình thái cư trú xen kẽ giữa người Jrai với các tộc người khác (Bahnar Xơ-đăng...) và hình thành những nhóm địa phương của tộc người này.

Ngày nay tộc người Jrai có dân số đứng hàng thứ mười trong cộng đồng 54 dân tộc ở Việt Nam trong đó có trên 90% cư trú ở tỉnh Gia Lai. Do đó khi đánh giá nghiên cứu về người Jrai ở Gia Lai là đã hiểu được những nét đặc trưng của người Jrai ở Việt Nam nói chung.

Tỉnh Gia Lai có tổng dân số tính đến 31-12-2005 là 1.146.970 người bao gồm nhiều tộc người sinh sống cộng đồng trên địa bàn toàn tỉnh trong đó đồng bào ít người chiếm 44 6%. Cụ thể: người Kinh có 635.365 người (chiếm 55 4%) Jrai 374.014 người (chiếm 30 3%) Bahnar 141.524 người (chiếm 12 3%) còn lại các tộc người khác là 23.067 người (chiếm 2%). Hiện nay tỉnh Gia Lai có 13 huyện: Kbang Mang Yang Chư Pah Chư Sê Chư Prông Ayun Pa Krông Pa Kông Chro Đức Cơ Đăk Đoa Ia Grai Ia Pa Đăk Pơ; 01 thị xã An Khê và 01 thành phố Pleiku là tỉnh lỵ.

Khái niệm dân tộc thực chất phải được hiểu là tộc người (ethric). Tộc người là hình thái đặc biệt của một tập đoàn xã hội xuất hiện không phải là do ý nguyện của con người mà là trong kết quả của quá trình tự nhiên - lịch sử. Các cư dân ở Gia Lai hiện nay bao gồm hai bộ phận là những người đến cư trú sau và những người được coi là "bản địa". ở đây khái niệm "bản địa" được dùng có tính ước định để chỉ những tộc người sinh sống ở Gia Lai trước khi người Kinh và một số tộc người khác ở miền Bắc chuyển cư đến. Người Jrai thuộc ngữ hệ Nam Đảo (hay còn gọi là ngữ hệ Malayo - Polynesien).

ở Gia Lai tộc người Jrai là một trong những tộc người lớn đông nhất và cư trú lâu đời. Tổ tiên của tộc người Jrai di cư từ ven biển miền Trung lên chinh phục và khai phá miền cao nguyên Đắc Lắc và Pleiku. Để rồi cho đến ngày nay đây là địa bàn cư trú của tộc người này. Hiện nay dân số người Jrai là 374.014 người sống tập trung ở thành phố Pleiku (20.524 người) thị xã An Khê (6 người) huyện Chư Sê (61.977 người) Ayun Pa (48.621 người) Krông Pa (44.047 người) Ia Grai (37.268 người) Chư Prông (31.553 người) Ia Pa (29.180 người) Đức Cơ (24.818 người) Chư Pah (27.582 người) Đăk Đoa (17.514 người) Kông Chro (171 người) và Đăk Pơ (2 người) được chia thành năm nhóm chính có mười dòng: Rơ Chom Nay Rơ Ô Siu Rơmah Ksor Rahlan Hiec Kpă Puih.

Nhóm Jrai Chor (Cheo Reo hay Phun) sinh sống ở khu vực thung lũng lòng chảo Cheo Reo (nay thuộc hai huyện Ayun Pa và Ia Pa tỉnh Gia Lai. Chor (Chuôr) là thung lũng lòng chảo. Nhà nghiên cứu người Pháp J. Dournes còn dịch là vùng thấp. Cheo Reo là do phiên âm của Chu và Chreo - tên hai tù trưởng nổi tiếng cuối thế kỷ XIX của vùng này. Phun (pơphun) nghĩa là gốc. Đồng bào cho rằng người Jrai ở vùng này còn bảo lưu nhiều đặc điểm mang tính chất điển hình cho nhóm Jrai và nơi đây cũng sớm trở thành trung tâm phát triển kinh tế văn hoá xã hội của tộc người Jrai.

Nhóm Jrai Hdrung (gồm hai nhóm nhỏ Chon và Hà Bầu) cư trú ở khu vực đông bắc thành phố Pleiku huyện Chư Pah nửa huyện Chư Prông và tây huyện Đắc Đoa. Hdrung là tên một ngọn núi lửa đã tắt nằm ở ngã ba quốc lộ 14 19 cách thành phố Pleiku 11 km về phía đông nam. Theo đồng bào một bộ phận tổ tiên người Jrai đã từng sinh tụ quanh ngọn núi này sau dần dần họ mới toả đi cách nơi khác. Nét nổi bật của nhóm này là sự bảo lưu đầy đủ đặc trưng kiến trúc nhà ở theo phương pháp cổ truyền Jrai.

Nhóm Jrai Aráp cư trú ở khu vực tây bắc thành phố Pleiku Chư Pah tiếp giáp với khu vực cư trú của người Bahnar. Aráp là tên một con voi có bốn ngà trong một câu chuyện huyền thoại. Theo J. Dournes xưa có bốn chàng Jrai đi săn đuổi con voi. Săn mãi không bắt được về sau voi mệt mỏi tự quay về chết trước mặt họ. Đây là nhóm cư dân vốn gần gũi với người Bahnar nên mang nhiều nét đặc trưng khác với nhiều nhóm địa phương Jrai ở các nơi. Cũng có ý kiến cho rằng cư dân này vốn gốc Bahnar đã Jrai hoá. Song cũng không ít ý kiến ngược lại đó là người Jrai nhưng chịu ảnh hưởng của văn hoá Bahnar.

Nhóm Jrai Mthur sống chủ yếu ở huyện Krông Pa tiếp giáp với người Ê-đê và Chăm. Cho nên có người thuộc nhóm Mthur lại tự nhận mình là người Ê-đê hoặc không thể khẳng định rõ ràng bản thân thuộc nhóm tộc người nào như người Jrai ở xã Krông Năng.

Nhóm Jrai Tbuăn (Puôn) cư trú dọc biên giới Việt Nam - Campuchia sinh tụ chủ yếu ở huyện Chư Prông và Đức Cơ dọc sông Sê San nên đồng bào cũng tự nhận là nhóm gọi theo tên dòng sông này. Để xác định theo nhóm người Jrai ở Đức Cơ là một vấn đề không dễ dàng nếu chỉ đánh giá nhận xét qua cảm quan. Về tên gọi "Tbuăn" các tài liệu viết về Tây Nguyên nói chung mà chúng tôi đã tiếp cận đều không có sự giải thích cụ thể song quá trình điền dã khảo sát trên địa bàn huyện Đức Cơ qua lưu truyền trong văn hoá dân gian thì Tbuăn là tên tự nhận "Tbuăn" là để chỉ vùng có người Jrai nghèo khó. Có lẽ như vậy vì Đức Cơ trong quá khứ là một vùng rất nghèo không trù phú như một số vùng người Jrai khác trong tỉnh Gia Lai. Trong tiếng nói của người Jrai có pha trộn tiếng Khơ-me về từ ngữ cũng như ngữ âm. Về phong tục tập quán có những điểm khác so với nhóm Jrai Hdrung.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jrai là tên tự gọi cũng là tộc danh chính thức của tộc người. Tên đó vừa đồng âm lại vừa đồng nghĩa với từ Jrai hoặc drai có nghĩa là thác nước.