# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Maciej Urbanowski

Wykładowca Instytutu Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Katedry Krytyki Współczesnej, autor m.in. książek: Od Brzozowskiego do Herberta. Studia o ideach literatury polskiej XX wieku (2013), Romans z Polską. O literaturze współczesnej (2014), Prawą stroną literatury polskiej , wydanie drugie poprawione i poszerzone (2015) i Brzozowski. Nowoczesność (2017).

Maciej Urbanowski

Wykładowca Instytutu Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Katedry Krytyki Współczesnej, autor m.in. książek: Od Brzozowskiego do Herberta. Studia o ideach literatury polskiej XX wieku (2013), Romans z Polską. O literaturze współczesnej (2014), Prawą stroną literatury polskiej , wydanie drugie poprawione i poszerzone (2015) i Brzozowski. Nowoczesność (2017).

Wymieniając zaś zasługi „rozmaitych warstw i stanów" w odparciu nawały bolszewickiej, wspominał też pisarzy polskich:

Gdyby tylko powstała Armia Ochotnicza, nie było wśród nas ani jednego, któryby się nie oddał do dyspozycji władz wojskowych. [...] Przywdzialiśmy mundury na znak, że od tej chwili gotowiśmy robić wszystko, co każą władze wojskowe. Młodzi spośród nas zaciągnęli się do boju. My, starsi, na rozkaz ministerium spraw wojskowych pozbieraliśmy się w instytucje propagandy. Ustała literatura, ustała twórczość osobista.[1]

Bolszewicki batog

Zresztą 15 lipca 1920 roku Komisja Mobilizacyjna związków artystycznych i literackich wydała odezwę, w której wzywała twórców do czynu: „Jest chwila, w której się ściany domu naszego zachwiały. Żołnierzom naszym, którzy dotąd podtrzymują ociekającymi krwią barami zagrożone zręby, musimy dodać ducha. [...] Na front!"[2].

W Centralnym Komitecie Propagandy znalazł się więc pisarz tak daleki od spraw publicznych, jak Bolesław Leśmian, a na front udali się m.in. Józef Czechowicz, Józef Czapski, Stanisław i Józef Mackiewiczowie, Julian Przyboś, Władysław Broniewski. Ten ostatni został zresztą odznaczony Krzyżem Virtuti Militari i czterokrotnie Krzyżem Walecznych.

W roku 1920 nie „ustała" też literatura polska. Powstało mnóstwo wierszy i broszur mobilizujących do walki i alarmujących przed bolszewizmem. Składają się one na rozpisany na głosy hymn wolności[3], a zarazem wyrażają niemal instynktowny antykomunizm i oczywiście wzywają Polaków do przeciwstawienia się najeźdźcy. Ten ostatni jawi się często jako prosta kontynuacja carskiej Rosji, ale też dzicz azjatycka, barbarzyńska horda, która niesie zniszczenie materialne i duchowe Polski oraz Europy. Stąd walka z bolszewizmem to także obrona wiary chrześcijańskiej i cywilizacji zachodniej. „Z nahajem kozackim/ zbliża się wolność sowiecka"[4], przestrzegał Edward Słoński, a Benedykt Hertz pytał retorycznie komunistów: „I wy nas chcecie uczyć swobody - / Wy, nie mogący żyć bez tyrana...?"[5]. Pełno też było w pisanych w roku 1920 wierszach wezwań takich jak te:

Hej baczność żołnierze! Przed nami jest wróg...

Lecz z nami jest wolność, Ojczyzna i Bóg[6]

albo:

Do broni! Chwila ostatnia!

Od wschodu łuną czerwoną

krew woła

woła krew bratnia...[7]

czy wreszcie:

A tam na Rusi z naszych kościołów,

Zrobił bolszewik stajnie dla wołów,

Chodźmy wygnać te bydlęta,

Bo tam nasza wiara święta[8].

Poezję obywatelską, tyrtejską piszą wtedy poeci-amatorzy, ale także twórcy uznani, jak choćby Jan Kasprowicz, który w Pieśni ochotnika agitował:

Kiep i tchórz, kto w tej chwili

Nie chce wroga bić.

Ja zaś wolę ruszać w pole

Niż w chałupie gnić![9]

Wybitny dramatopisarz Karol Hubert Rostworowski, wcielony do Biura Propagandy, zagrzewał do walki żołnierzy w licznych przemówieniach i w wierszach. W jednym z nich wołał:

Na ramię broń, na piersi krzyż,

I naprzód w imię Boże!

Wolę narodu mieczem pisz,

A gdyby zawiódł miecz i spiż,

Niech Ducha wróg nie zmoże![10]

O tym, co dzieje się na froncie informowali też na bieżąco pisarze-korespondenci wojenni. Najsłynniejszym z nich był Stefan Żeromski, który w relacji Na probostwie w Wyszkowie opisał swoje wrażenia z miejsca, w którym przebywał „rząd polski" z sowieckiego nadania. Pisał o jego członkach:

Krew polska nie płynęła w ich żyłach. Ci rodacy, dla poparcia swej władzy przyprowadzili na nasze pola, na nędzne miasteczka, na dwory i chałupy posiedzicieli, na miasta przywalone brudem i zdruzgotane tyloletnią wojną - obcą armię, masę, złożoną z ludzi ciemnych, zgłodniałych, żądnych obłowienia się i sołdackiej rozpusty.[11]

Żeromski oskarżał bolszewików i bolszewizm, ale ostrzegał równocześnie przed „lenistwem ducha Polski"[12]. Ono ściągnęło „batog bolszewicki" na zmartwychwstałą ojczyznę[13]. Batog, bo najazd bolszewicki jawił się Żeromskiemu jako okrutna kara za zaniedbania popełnione przy budowie niepodległego państwa polskiego. Wzywał więc do reform, do tego, aby na sztandarze Polski nowej zostały wypisane hasła „wyższe, świętsze, sprawiedliwsze, mądrzejsze, ponad śnieg bielsze"[14]. Triumf militarny nie oznaczał też zdaniem Żeromskiego końca wojny: „Pokonawszy bolszewizm na polu bitwy, należy go pokonać w sednie jego idei"[15].

Znakomite reportaże z wojny 1920 roku napisali też Karol Irzykowski oraz wspomniany już Grzymała-Siedlecki. Ten pierwszy, sławny pogromca młodopolskiej „bohaterszczyzny", był zaskoczony wysokim morale polskich żołnierzy: „[...] w czasie mojej podróży na front ani razu nie miałem potrzeby krzepienia żołnierzy na duchu, a owszem, sam byłem wciąż krzepiony, a nawet zawstydzany, znalazłszy się w atmosferze takiego animuszu i rozmachu wojennego, jaki panuje dziś w wojsku polskim"[16]. Uderzał również Irzykowskiego antybolszewizm polskiego żołnierza, dla którego komunista jest „gorszym gatunkiem człowieka, czymś zbliżonym do małpy"[17], a „niejeden pies pułkowy nazywa się Trocki"[18]. Podobne postawy zauważał Kornel Makuszyński. Opisując krajobraz po wypędzonych bolszewikach, podkreślał: „czuje się, że prosta, uczciwa dusza robotnika wzdryga się na widok ohydy, plugastwa i cynizmu, na widok kłamstwa, które woła o sobie, że niesie w prawej ręce "wolność", a lewą zabija"[19]. Z kolei Grzymała-Siedlecki zwiedzając Zamość i okolice po przejściu wojsk Budionnego, zauważał, że nawet potencjalnie prorewolucyjne chłopstwo z bólem patrzyło na dokonane przez bolszewików zniszczenia oraz odczuwało grozę na widok komunistycznego ateizmu i pogardy dla religii. A wspominając bohaterską obronę Płocka, pisał: „To był zaiste bunt kultury, doprowadzonej do rozpaczy, ale i w rozpaczy mężnej, polskiej, z ran wyrosłej i z pamięci o tym, że zwycięstwo nie tylko na ilość sił nieprzyjacielskich, lecz i na poczet tylu rycerzy, ilu ich każdy z nas w jednym sercu swoim własnym liczy"[20].

Relacje Irzykowskiego, Makuszyńskiego i Grzymały-Siedleckiego były publikowane w czasie toczących się walk na froncie. Stąd po trosze ich patriotyczny, tyrtejski ton, bo przecież miały one krzepić serca Polaków, mobilizować, tłumaczyć sens toczącej się wojny. Jednak nieco tylko inaczej wojna z bolszewikami wyglądała w prowadzonych również na gorąco, ale wydawanych po latach dziennikach i korespondencji[21]. Prywatne zapiski w trakcie walk polsko-bolszewickich prowadził na przykład Władysław Broniewski. W jego notatkach z roku 1920 równie istotne, co wydarzenia frontowe, są jego perypetie miłosne i próby literackie. Obraz samej wojny jest ambiwalentny. „Waleczna armia rabuje sklepy żydowskie"[22], ale też świetnie spisuje się na polu walki („Bili z maszynek, że niech szlag trafi"[23]). Szczególnie poruszające się opisy odwrotu spod Kijowa latem 1920 roku, gdy Broniewski pisze o śmiertelnym zmęczeniu, wszechobecnej śmierci i o tym, że „wojna w imię czegokolwiek jest niedorzecznością"[24]. Z podziwem jednak konstatuje, że nawet wtedy morale polskiego żołnierza nie upada: „Zapanował hart, twardy żołnierski obowiązek, przed którym ugiąć się musi wszystko"[25]. 26 sierpnia 1920 roku Broniewski obwieszczał „finis bolszewiae"[26]. Było to tym ważniejsze, że poeta miał świadomość, o co toczy się wojna z bolszewikami: „rewolucja rosyjska jest obecnie grą polityczną na wielkie stawki, grą, którą się wygrywa lub przegrywa jednym va banque"[27].

Dość szybko ukazywały się też relacje wspomnieniowe. Już w 1921 roku Izabela Lutosławska opublikowała Bolszewików na polskim dworze, w których wspominała miesiąc okupacji bolszewickiej, na przełomie lipca i sierpnia 1920 roku, w majątku Drozdowo pod Łomżą. Podkreślała, że wśród „najjaskrawszych rzeczy", z jakimi się spotkała wśród komisarzy bolszewickich, były nie tylko „dzikość, prymitywizm, okrucieństwo", ale także „szczery fanatyzm"[28]. O tym ostatnim pisała: „Istnieje on, jest potężny, i uważam, że liczyć się z nim należy, jako z jedną bronią więcej w arsenale wroga". I dodawała: „Fanatyzm bolszewicki polega na tym, że odwieczną żądzę pomsty klasowej i plemiennej (u Żydów) ubiera w aureolę haseł pozornie demokratycznych"[29]. Jak wielu innych zachwycała się też postawą polskiego chłopstwa. „Chłop nasz jest czcicielem rzeczywistości", zauważała, i dodawała, że „(...) jest przepaść między tą twarzą chłopa [polskiego] a bezkształtną fizjognomią Moskala", a to dlatego, że chłopscy „czciciele rzeczywistości wyznają jednak wiernie tę wiarę Krzyża, która nie jest z tego świata"[30].

Przemoc i miłosierdzie

Wojna z bolszewikami stała się ważnym doświadczeniem literatury międzywojennej. Pierwszym wybitnym tego świadectwem był wydany w roku 1921 Koń na wzgórzu, zbiór opowiadań Eugeniusza Małaczewskiego. Urodzony w roku 1897 roku na Ukrainie, przedwcześnie zmarły na gruźlicę w roku 1923 w Zakopanem, Małaczewski walczył o wolną Polskę pod Murmańskiem, a potem przez Francję dotarł wraz z armią generała Hallera do kraju, gdzie kontynuował szlak bojowy. W czasie wojny polsko-bolszewickiej zajmował się propagandą, był adiutantem generała Hallera, a wreszcie walczył przeciwko bolszewikom pod Warszawą, za co w końcu 1920 roku został awansowany do stopnia porucznika. Pisał zresztą relacje z frontu, np. podszytą wisielczym humorem Wycieczkę na front, a w poruszającym sprawozdaniu z wojskowego szpitala ( U Dzieciątka Jezus) pokazał „ludzi straszliwie pokaleczonych przez wojnę"[31], jakby zapowiadając arcydzielnego, niezwykle popularnego i cenionego przez krytykę Konia na wzgórzu.

Tom ten opowiadał o brawurowej, a często tragicznej walce Polaków o niepodległość, także na wojnie 1920 roku. Wojny z bolszewikami dotyczy najważniejszy, tytułowy i zarazem ostatni utwór zbioru. Przyniósł on jeden z najbardziej wstrząsających w literaturze polskiej protestów przeciw wojnie jako takiej. Narratorem jest żołnierz, inwalida, ofiara wojny, okaleczony przez nią fizycznie i duchowo. Opowiada on, jak w czasie wojny polsko-bolszewickiej dotarł do swego rodzinnego dworku, splądrowanego przez bolszewików i jak odnalazł zwłoki zamordowanej przez nich siostry. Powodowany żądzą zemsty, oszalały z rozpaczy, wyruszył w pościg za bolszewikami, napotykając na swej drodze odartego ze skóry, ale żywego jeszcze konia. Dla narratora ów koń i jego męka stały się alegorią wojny, okrutnej rzeźni, krzywdzącej, kaleczącej w bestialski sposób niewinne, nic nie rozumiejące stworzenia.

Obraz ten przywoływał na pamięć Apokalipsę i takie też - apokaliptyczne - widzenie bolszewizmu pojawiało się w Koniu na wzgórzu. Obrazy bezmyślnie zniszczonego przez bolszewików dworku szlacheckiego oraz bestialsko pomordowanych ludzki i zwierząt dopowiadały, że komunizm jest nie tylko anty-kulturą, ale czymś z gruntu wrogim wszelkiemu życiu. Po takim doświadczeniu czymś koniecznym była zdaniem Małaczewskiego swoista rekonwalescencja ciała i ducha. Dla narratora jego opowiadania warunkiem tego odrodzenia był powrót do Dekalogu i duchowa przemiana, której kierunek miała dać światu Polska. Pisał więc sławne zdania, które potem cytował kardynał Wyszyński:

Kto umie leżeć duchowo krzyżem na świętej ziemi polskiej i obejmując ją miłośnie, słucha, co się w niej dzieje - ten usłyszy jakoby niezliczone mnóstwo odmiennie tętniących serc. To my: w nadziei zakonspirowani, legitymujący się wiarą, zbrojni Miłością.[...] W Polsce powstaje plemię nowych ludzi, jakich jeszcze nie widziano. Jesteśmy we drzwiach.[32]

Podobnie zresztą brzmiała konkluzja Miłosierdzia ziemi, noweli opowiadającej o umieraniu młodego komisarza czerezwyczajki, Wacława Kurhańskiego. To zresztą rzadka w literackich relacjach o wojnie 1920 roku próba zobaczenia jej z perspektywy wroga. U Małaczewskiego konający i cierpiący Kurhański odrzuca „sprawę Motłochu", jak nazywa bolszewizm, i zaczyna odczuwać miłość oraz przebaczenie płynące od polskiej ziemi. „To Bóg zesłał Anioła tej ziemi - pisał Małaczewski - aby się borykał z duszą konającą i pokonał ją przemocą miłosierdzia. Albowiem od czasu zmartwychwstania Polski miłosierdzie ma w Niej przeważyć sprawiedliwość"[33].

W 1923 roku ukazał się inny ważny zbiór opowiadań o losach Polaków w czasie Wielkiej Wojny, a mianowicie Strzępy Epopei Melchiora Wańkowicza, a w nim opowiadanie Ogniem i mieczem, którego narratorem jest porucznik Klemens Lechnicki, poległy - jak czytamy w dedykacji - 12 czerwca 1920 roku pod Gronajstopolem nad Dnieprem. W zamykającej tom nocie Wańkowicz pisał, że „za wcześnie jeszcze, aby wielka sztuka objęła dorobek wielkiej wojny", a jego książka jest „niby strzępy z eposu, drobne skry z popieliska wygarnione - nim zgasły"[34]. Wańkowicz chciał ocalić przez zapomnieniem niedawne wydarzenia, chodziło mu o „wierną prawdę" i o złożenie hołdu „polskiemu nieznanemu żołnierzowi"[35]. Wierzył też, że będą cegiełką, z której ktoś kiedyś stworzy wielki epos, może na miarę Trylogii? Tym pewnie tłumaczyć trzeba tytuł, jakim opatrzył relację porucznika Lechnickiego. W ten sposób wpisywał też wydarzenia wojny 1920 roku w ciąg potyczek Polaków z nadciągającym od stuleci od Dzikich Pól najeźdźcą. Wańkowicz podkreśla hart polskiego żołnierza, jego przemianę w powstańca, a sam tytuł opowiadania podkreśla ciągłość narodowej historii walk o wolność. W jednej z kluczowych scen tego opowiadania-reportażu opowiada o starciu młodego, prostego chłopaka z napotkanym przypadkiem bolszewikiem. Jego instynktowna niemal odwaga budzi zdumienie i szacunek towarzyszy broni.

Hołd bardzo młodym, ledwie kilkunastoletnim chłopcom, którzy na ochotnika wstępowali do armii i oddawali życie w walce z bolszewikami, składali zresztą i inni. Chociażby Małaczewski we wspomnianej relacji U Dzieciątka Jezus, czy Ferdynand Ossendowski w opowiadaniu Loluś Grajek[36]. Grzymała zachwycał się odwagą polskich „rycerzy", często prawie dzieci. „Humor, śmiech i wiara w siebie"[37] - to były ich najważniejsze cechy.

Warto wspomnieć o kilku jeszcze utworach powstałych w latach 20. XX wieku. W powieści Janusza Meissnera Eskadra (1928) wojna polsko-bolszewicka jest z jednej strony przygodą, ale z drugiej raz jeszcze okazją do ukazania odwagi polskich żołnierzy, ich brawury, pogardy dla śmierci, zimnej krwi. Szczególne w tym utworze jest to, że główni jego bohaterowie są lotnikami, z precyzją stawiającymi czoło „burzy od Wschodu"[38]. Meissner ukazywał zresztą mało znaną, nowoczesną stronę wojny polsko-bolszewickiej, z rozbudowanymi opisami walk powietrznych oraz bombardowań pozycji wroga. W drugim planie książki pojawiał się krytyczny obraz „zdenerwowanej, rozpolitykowanej, mędrkującej ulicy Warszawy"[39] oraz ziemiaństwa, reprezentowanego przez rodzinę narzeczonej Tadeusza Szyllinga, głównego bohatera powieści. Krzemienieccy są krytyczni wobec Piłsudskiego, nie wierzą w zdolność Polaków do samodzielnego odparcia wroga. Szylling przeciwstawia się temu „mędrkowaniu cywilnego tchórzostwa"[40], wierzy w „geniusz Wodza"[41], twierdzi, że o zwycięstwie zdecyduje „[...] zgodny wysiłek całego społeczeństwa i usunięcie trudności, które nasza prywata stwarza na drodze człowieka [tj. Piłsudskiego], wyrosłego sercem i zdolnościami ponad wszystkich"[42]. W ostateczne zwycięstwo nad bolszewikami nie wątpi też Irena Bielska, pielęgniarka i siostra poległego w wojnie lotnika. Mówi ona: „Nie może być, aby tyle ofiar, tyle krwi i tyle zgaszonych istnień ludzkich nie przeważyło szali. Zwyciężycie ich: nie pozwoli Bóg, aby się stała zbrodnia"[43]. Wojna z bolszewizmem jest w Eskadrze także walką z narodowymi wadami: „[...] walczy odwaga z mędrkowatym tchórzostwem, zimna krew z histeryczną gorączką, polityka obcych mocarstw i kapitałów z polską myślą o zwycięstwie [...]"[44].

Inaczej jeszcze, zaskakująco na wojnę 1920 roku spojrzał Edward Ligocki w powieści Gdyby pod Radzyminem... (1927). To historia wyobrażona, w której bitwę warszawską wygrywają bolszewicy. W efekcie zwycięstwa zajmują Warszawę i rozpoczynają podbój Europy Zachodniej. W stolicy Polski wybucha wszakże powstanie antybolszewickie, które obserwujemy oczyma głównego bohatera powieści, adiutanta rannego i ukrywającego się generała Józefa Hallera. W bolszewickiej Warszawie rządzi terror, okrutnie torturowani są księża i arystokraci, profanowane są świątynie, a komuniści oddają się rozpuście. Dominującą rolę zaczynają odgrywać Żydzi i „bandy azjatyckie"[45]. Tak oto powstaje „nowa Rosja zachodnia, nowa kolonia bolszewicko-litwacka, ale nie Polska"[46], jak z aprobatą mówi polska komunistka, Halina Czajkowska. Adiutant Hallera odpowiada jej: „Jeżeli wy, a raczej [...] twoi byli panami sytuacji, nie zostanie tu kamień na kamieniu i jednego człowieka, który ma Boga w sercu..."[47]. Bohaterscy powstańcy wypierają bolszewików ze zrujnowanej stolicy i czekają na - ostatecznie zwycięską - kontrofensywę, idącą we wrześniu 1920 roku z Wielkopolski pod wodzą generała Dowbór-Muśnickiego. W tej alternatywnej historii wojny polsko-bolszewickiej główną rolę odgrywają przedstawiciele prawicy (Józef Haller, Roman Dmowski, Władysław Sikorski, ale też ułani... pułkownika Andersa), Piłsudskiego i lewicy w niej prawie nie ma. Jest za to „bohaterstwo serc polskich", pochwała „cichej, pogodnej, w prostocie swojej niemal dziecinnej miłości Ojczyzny"[48]. W zakończeniu swej fantastycznej wizji autor wraca do historii faktycznej i wygłasza apologię zwycięstwa pod Radzyminem, porównując je raczej zaskakująco do zwycięstw włoskich faszystów: „Wtedy, pod Radzyminem, w dniach pamiętnych, myśmy byli tym, czym się stały drużyny d'Annunziowskie, walące na Fiume, czy scuadri fascisti, maszerujące na Rzym. Dobyliśmy miecz w walce z krwawym szatanem"[49].

Spośród nielicznych dramatów traktujących o wojnie polsko-bolszewickiej warto wymienić sztukę Żeromskiego Ponad śnieg bielszym się stanę (wyd. 1921). Pisarz przedstawił w niej konflikt w rodzinie ziemiańskiej, w której młode pokolenie wbrew starszym chce poprawić los chłopów, a w tragicznym zakończeniu dramatu bolszewiccy maruderzy wymordowują całą rodzinę. Jak pisze Davies, „podczas premiery we Lwowie sztuka wywołała skandal, w Krakowie zaś została przyjęta owacyjnie"[50].

W 1921 roku bliski socjalistom Wacław Sieroszewski wydał Bolszewików. Ich akcja rozgrywa się w sierpniu 1920 roku w majątku Morskich w Miłowicach. Właścicielka Miłowic, piękna Janina Morska, nie zgadza się opuścić dworu, do którego lada moment wkroczą bolszewicy. Wśród nich znajdzie się jej dawny adorator, Feliks Sypniewski, dezerter z armii polskiej, obecnie oficer bolszewicki. Najazd bolszewików jest przedstawiony jako bezmyślny rabunek i opisywany za pomocą takich metafor, jak pożar, powódź, wreszcie najazd „nowych barbarzyńców"[51]. Tak też Morska widzi komunizm w dyspucie, jaką stoczy w akcie II z Sypniewskim. Ten ostatni wierzy, że „jedynie komunizm może odnowić spleśniałą ludzkość" i twierdzi: „Jesteśmy jedynie lontem, który zapali siły wybuchowe, nagromadzone w głębi społeczeństwa przez stare krzywdy i stare zbrodnie"[52]. Rzeczywistość demaskuje te szczytne hasła, działania bolszewików budzą zresztą sprzeciw chłopów i służby, na koniec komunistycznych haseł wyrzeka się zresztą sam Sypniewski.

W Bolszewikach wraca też motyw często obecny w ówczesnej literaturze na temat wojny 1920 roku, a mianowicie akcentowanie już nawet nie „moskiewskiego", ale żydowskiego pochodzenia „nowych barbarzyńców", a rewolucji jako zemsty Żydów za wielowiekowe upokorzenia. Tak rzecz tłumaczy Soni Krongold czekista Sarnowski, czyli - jak czytamy w didaskaliach - Nuchim Grosberg: „Pomyśl tylko, Sara, co to za rozkosz odpłacić im, tym przeklętym gojom, tam w tej ich ukochanej stolicy za wszystkie te odwieczne pogardy, prześladowania, bojkoty, pogromy: kiszyniowski, charkowski, odeski..."[53]. Z kolei Sonia Krongold ucieleśnia stereotyp „czerwonej Salome"[54], jest symbolem żydowskiego i bolszewickiego rozpasania, a zarazem symbolizuje „negatywnie waloryzowaną nowoczesność"[55]. Jest biegunowym przeciwieństwem Morskiej, ku której dość zgodnie kierują się afekty męskich bohaterów sztuki.

Arcydzieła Rembeka i Mackiewicza

Na arcydzieło dotyczące wojny roku 1920 przyszło czekać do roku 1937, kiedy to Stanisław Rembek opublikował powieść W polu.

Urodzony w roku 1901, Rembek wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego jako kanonier 10 Kaniowskiego Pułku Artylerii Polowej i brał udział w walkach nad Dźwiną, potem pod Warszawą i Zamościem. Jak Broniewski, prowadził zresztą w tym czasie dziennik, który ukazał się dopiero w roku 1997. Z lapidarnych, kronikarskich notatek wyłania się tam obraz wojenny jako krwawego „piekła" i „śmietnika" zarazem[56], z wpisanymi w to doświadczenie śmiercią, zmęczeniem, chorobami, a nawet nudą. Notatki o obieraniu ziemniaków i nocnych ćwiczeniach przechodzą stopniowo w lapidarne, wstrząsające swą beznamiętnością opisy walk na froncie latem 1920 roku, np.:

Z domu naprzeciw wyleciał oknem z pierwszego piętra trup jakiegoś czerwonego oficera w brunatnym ubraniu. Podobno został on zakłuty bagnetami przez naszą piechotę. Gdy leżał w rynsztoku, podbiegł do niego jakiś pies bezpański i zaczął zlizywać krew.[57]

Do swych doświadczeń wojennych Rembek wrócił w roku 1928, publikując powieść Nagan, a potem raz jeszcze, gdy wydał wspomniane W polu.

Obie te powieści pokazywały wojnę roku 1920 w niezwykły, nowoczesny sposób. Jak zauważył Tomasz Burek, Rembek był „batalistą w nowoczesnym stylu, odrzucającym wszystkie malownicze efekty bitwy i romantyczne symbole walki"[58]. Na bitwę patrzył on chwilami niczym filmowiec. Tak jak bohater W polu: „Pod przymykającymi się ze znużenia powiekami roiły się niknące błyskawicznie odłamki widzianych obrazów niby urywki nieznanego filmu, niepotrzebnie rzucanego na ekran podczas naprawy zepsutego aparatu filmowego"[59].

Rembeka interesowała frontowa codzienność, odbicie wojny w psychice żołnierzy, nie wahał się też pokazać wojny jako „kretowiska trwogi, krwi, śmierci"[60].

W Naganie pisarz opisał wydarzenia na froncie polsko-bolszewickim z listopada 1919 roku. Skupiając się na drobnym epizodzie wojennym, rozgrywającym się w okolicach Berezyny, nie tylko „zaglądał niejako w kulisy mało znanego teatru wojny zabużańskiej"[61], ale też kreślił zróżnicowane portrety psychologiczne polskich żołnierzy, z głównym bohaterem, podporucznikiem Konradem Pomianowskim na czele. Jak zauważał Tomasz Burek, Rembek pokazał, że zarówno ich słabość, jak i siła, ideowość i namiętność składają się na „mechanizm wojującej Polski"[62]. W Naganie nowoczesna wojna - a tak widzimy starcie z bolszewikami - oznacza nieuchronne odejście w przeszłość modelu rycerskiego, co symbolizuje samobójcza śmierć Pomianowskiego. Ten ostatni nie rozumie sensu toczących się walk, cierpienia i heroizmu żołnierzy, boli go irracjonalność wojny, a także brzydota.

Dalekie od etosu rycerskiego są postawy takich żołnierzy, jak sierżant Gołąbek, który wojnę pojmuje „[...] jak artysta: jako sztukę zabijania dla zabijania"[63]. Niejednoznaczny jest obraz wroga, bo mamy tu opatrującego ranną Polkę bolszewika, który każe powiedzieć narratorowi, że nawet w piekle wojny „[...] zjawia się miłosierdzie boże pod postacią dobrego człowieka"[64].

Ale w Naganie wojna to przede wszystkim „krwawe śmietnisko"[65], dlatego walczący nie mają w sobie nic z herosów: często porównywani są do zwierząt lub automatów[66]. Zabity wróg to „drgająca w agonii, szara, krwawiąca plama na śniegu"[67], ranny polski żołnierz „[...] zaczął się przeciągać leniwie jak wydobyta na powierzchnię glista ziemna"[68]. Patrząc na „szare sylwety żołnierzy krzątających się po okopie", Pomianowski rozmyśla:

Zapłacze nad wami pieśń i ubierze was w umarłych dumną powagę, będziecie piękni! Ale teraz cóż w was jest pięknego? Zamiast zbroi rycerskich macie na sobie łachmany skradzione trupom waszych towarzyszy; wasze oczy błyszczą nie ogniem zapału, tylko gorączką głodu i podłą żądzą życia.[69]

Z kolei w W polu Rembek dał „wielką epopeję odwrotu i klęski"[70], równocześnie jednak nie zamykając oczu i na to, że wojna bywa „wielką mistrzynią"[71]. Akcja tej powieści rozgrywa się w lipcu 1920 roku w czasie odwrotu wojsk polskich znad rzeki Auty i Berezyny i opowiada o tragicznych losach 7 kompanii 10 dywizji piechoty generała Żeligowskiego. Początkowo liczy ona ponad 60 osób, na końcu nikt z niej nie ocaleje. W przekonaniu żołnierzy nad kompanią wisi fatum związane ze śmiercią jednego z kolegów i wiara ta współdecyduje o katastrofie całego oddziału. Od razu zresztą narrator powieści mówi nam, że „wiara to zawsze co innego niż wiedza, a myśl - niż doświadczenie"[72].

W polu przynosi jedno z najciekawszych świadectw literackich wojny 1920 roku. Obok świetnych, nakreślonych z krwawym realizmem scen batalistycznych, daje jedną z najbardziej oryginalnych i pogłębionych analiz fenomenu nowoczesnej wojny i psychiki walczących w niej ludzi w prozie polskiej XX wieku, ukazując przy tym kolizję dwóch doświadczeń wojny: romantyczno-rycerskiego oraz nowoczesnego.

Uwaga Rembeka skupia się tu przede wszystkim na opisach zachowań żołnierzy polskich - bolszewicy, choć postrzegani jako reprezentanci „tyranii azjatyckiej nowych Temudżynów i Tymurów"[73], nadchodzących „antropoidów"[74], są w powieści właściwie nieobecni. Polska 7 kompania to z jednej strony tłum, „gmin", irracjonalny w swych zachowaniach, „skłonny [...] do lichego komedianctwa i taniej czułostkowości"[75], podatny na demagogię, kierujący się niskimi pobudkami, ale też - z drugiej strony - to zbiorowość zdolna do niezwykłej odwagi i poświęcenia: „Chwyciło go zdumienie nad tą niespotykaną nigdzie prężnością polskiej rasy, nie znoszącej karności, ale też zawsze powracającej do swych znaków; nienawidzącej wszelkiej władzy, ale też nigdy nie hołdującej obcej przemocy"[76].

Rembek nie upiększał więc wojny, ani jej uczestników. Przeciwnie - nie wahał się pisać, że kapral Rękowicz, „gdy raz wyszedł na chwilę z okopów w krzaki, został ranny w rękę odłamkiem granatu w sytuacji, o której nie warto nawet wspominać"[77]. W powieści czytamy o żołnierzach okradających kolegów, noszących rzeczy po zmarłych, o tym, jak wojsko staje się - na moment - trudną do okiełznania, irracjonalną tłuszczą. Ale W polu daje także inne spojrzenie na wojnę, bliskie tradycji homeryckiej, pełne patosu, w którym jest ona pojmowana jako szczególne wyzwanie egzystencjalne, będące próbą człowieczeństwa. W ten obraz wojny wpisują się na przykład słowa o „radosnej rozkoszy walki"[78] i o błogosławionym charakterze wojny, bo „tylko na niej ma się sposobność poznać granice swego ducha i zepchnąć w parę miesięcy żywot, który inaczej wlókłby się z pół wieku może"[79].

Tłumaczy to istotną rolę, jaką w powieści odgrywa podporucznik Paprosiński, intelektualista z „sercem bezpańskim" i „niepodległym duchem"[80], który wojnę obserwuje z podszytego sceptycyzmem dystansu. Najpierw drwiąco zauważa, że „wojna stanowczo nie wpływa na większe uduchowienie człowieka"[81], ale potem staje się ona dla niego drogą dochodzenia do wiary w Boga. Zanim zginie, Paprosiński pogodzi się z niepełnością intelektu i uzna, że „należy jednak miłować wszystkich ludzi"[82].

Rembek wymykał się więc schematom „militaryzmu" i „pacyfizmu". Szczególnie nie cierpiał, gdy go porównywano do Remarque'a. Pisał, że autor Na Zachodzie bez zmian go oburzył i dodawał:

[...] osobiście nigdy nie stwierdziłem u ludzi biorących udział w wojnie ani "zdziczenia", ani też zatraty zasad etycznych.[...] Nie rozczarował mnie też bynajmniej "brudny realizm wojny", owszem, urzekła mnie raczej jej żelazna konsekwencja, stała gotowość poświęcenia swego życia dla "swoich", a przede wszystkim brak miejsca na jakąkolwiek blagę, na jakikolwiek kabotynizm i niezmiernie mało miejsca właśnie na podłość.[83]

Schematom wymykał się też Józef Mackiewicz w wydanej na emigracji w roku 1965 powieści Lewa wolna, drugim arcydzielnym w naszej literaturze opisie doświadczenia wojny 1920 roku. Sam Mackiewicz brał w niej zresztą udział i wiele go łączy z głównym bohaterem powieści, Karolem Krotowskim. Lewa wolna to nie tylko kronika wojny polsko-bolszewickiej, ale także prowadzona na wielu poziomach analiza skutków, jakie ona wywołała i przyczyn, które do niej doprowadziły. Powieść wyróżnia antyromantyczne i antysentymentalne pokazanie wojny z bolszewikami, dalekie przy tym od patriotycznych stereotypów. Wojna 1920 roku jest tutaj - jak trafnie powiedział Marian Hemar - wojną dla dorosłych, ukazaną z realizmem, a nawet naturalizmem, pełną brutalności, okrucieństwa, cierpienia, grozy[84]. Mackiewicz nie waha się pokazać żołnierzy w chwilach mniej podniosłych, a więc np. strachu, rozprzężenia, okradania cywilów.

Co ważne, pisarz ukazywał wojnę 1920 roku z wielu punktów widzenia, więc oczyma nie tylko Polaków, ale też Rosjan, Litwinów, antykomunistów i bolszewików. Widzimy ją oczyma żołnierzy i cywilów, niejako z dołu i z góry, bo na jej kartach - za sprawą m.in. dokumentów - pojawiają się Piłsudski, Tuchaczewski, Marchlewski, Lenin.

Co ciekawe, wiedząc już, co stało się po roku 1921 i po pokoju w Rydze, Mackiewicz dowodził, że tak naprawdę w roku 1920 wygrali bolszewicy, a decyzja Piłsudskiego o wstrzymaniu ofensywy antybolszewickiej, podjęta z obawy przed zwycięstwem „białych" Rosjan, była w swych skutkach tragiczna nie tylko dla Polski, ale i całej Europy, zwłaszcza tej jej części, którą Mackiewicz określał mianem Wielkiego Księstwa Litewskiego[85]. Więc rok 1920 nie był cudem, szlakiem zwycięstwa, lecz fatalną klęską. Bo ostatecznie pozwolił przetrwać bolszewikom, a to oznaczało zwycięstwo wrogiej każdemu człowiekowi ideologii. Każdemu człowiekowi - bez względu na narodowość, wyznanie, poglądy. Dlatego wojna 1920 roku jest ukazana przez Mackiewicza jako starcie, którego stawką było coś więcej niż istnienie Polski. Rozumie to „niejaki" Wardyński, który tłumaczy komuniście Wintowtowi:

[...] podczas gdy panowie Denikinowie, Piłsudscy, Ukraińscy, jacyś tam Litwini i inny drobiazg, operują po staremu pojęciami interesów narodowych, bolszewicy pojęciami interesów międzynarodowych. Gdy tamtym panom chodzi tylko o język i sypanie kopców granicznych, bolszewikom chodzi o zlanie języków i zrównanie kopców granicznych.[86]

Pisarz podkreślał też w Lewej wolnej, że granice dzielące walczące strony nie miały charakteru narodowego: po stronie bolszewickiej są Polacy, jak np. Jan Wintowt, a Polaków wspierają „biali" Rosjanie, jak np. Paweł Zybienko. Czasem podziały przebiegają więc wewnątrz narodów, a nawet rodzin. Dlatego wojna z bolszewikami ukazywana jest przez Mackiewicza jako wojna domowa w dosłownym tego słowa znaczeniu. W tym też sensie jest ona groźną zarazą[87]. Jej skutki widzimy w opisie na przykład zdobytego przez bolszewików Białegostoku. O „rewolucji ponurych twarzy"[88] myśli nawet Marchlewski, obserwując owoce krótkotrwałych sukcesów bolszewików na zdobytych przez nich terenach.

Z powieści wynika jasne przesłanie: interesy poszczególnych narodów musiały w roku 1920 ustąpić w obliczu bolszewizmu. Tak się jednak nie stało. Stąd podszyty goryczą i gniewem pesymizm, jakim tchnie Lewa wolna, która jest także wielkim oskarżeniem Piłsudskiego i Polaków o zdradę ich niepolskich sojuszników i o zaprzepaszczenie wielkiej historycznej szansy, jaką była wojna 1920 roku. Piłsudski, jak zresztą polskie elity, nie dostrzegli, że walcząc z bolszewikami, nie walczyli z dawną Rosją, lecz z nowego typu imperium, ideologicznym, totalitarnym, dążącym do podboju i zniszczenia całej ludzkości. Nie zrozumieli, że „bolszewizm może być też... polski"[89].

Z perspektywy Lewej wolnej wojna 1920 roku jest więc wielką tragedią, świadectwem „niezrozumienia Historii przez wszystkich bohaterów jej wielkiego dramatu"[90].

Rok 1920: źle obecny?

W polu, Lewa wolna, jak zresztą opowiadania Małaczewskiego, reportaże Żeromskiego, Irzykowskiego czy Grzymały-Siedleckiego powinny być lekturą obowiązkową Polaków. A przecież przez całe dekady były wykreślone z naszej świadomości. Charakterystyczne są tu dramatyczne losy Rembeka i jego obu powieści, które chwalone i nagradzane, po roku 1945 zostały uznane za „antyradzieckie" i były wycofywane z bibliotek. Zdesperowany pisarz zdecydował się wydać W polu w paryskim Instytucie Literackim w roku 1958[91]. To z kolei ostatecznie rozwścieczyło komunistów. Świetny pisarz skazany został, nie bez udziału „kolegów" po piórze, na śmierć przez przemilczenie i na życie w biedzie. Już wcześniej zresztą nękano go aresztami, a kiedyś nawet zamknięto go na dwa miesiące w domu wariatów. „Nie czuję się i nie jestem zdrowy psychicznie - ironizował w liście do Giedroycia - na widok szczególnie obleśnej i aroganckiej mordy niejednego groźnego wypierdka wielkiej i krwawej rewolucji rosyjskiej doznaję zawsze tak nieznośnego swędzenia pięści, że często przestaję panować nad sobą"[92].

W polu wznowiono w drugim obiegu dopiero w 1982 roku, trzy lata przed śmiercią Rembeka. Już w wolnej Polsce przyszły wydania oficjalne, także Nagana, i Lewej wolnej, ale sądzę, że to wciąż dla nas arcydzieła nieznane. Tym bardziej warto po nie sięgać. To „strzępy epopei" o jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Polski i Europy XX stulecia. Wydarzenia, które polscy pisarze ukazywali jako triumf, ale i tragiczną klęskę, a dalej jako próbę militarną i moralną Polaków, dowód ich heroizmu i jedności, jako doświadczenie piekła nowoczesnej wojny, wreszcie jako dowód niszczącego, antycywilizacyjnego charakteru rewolucji i bolszewizmu.

Ciąg dalszy?

Po 1989 roku pojawiło się kilka dzieł wzbogacających stosunkowo szczupły kanon literatury o wojnie 1920 roku.

Do pomysłu Ligockiego nawiązywała po trosze Jedna przegrana bitwa Marcina Wolskiego z 2010 roku. Autor tej powieści ukazał alternatywną historię świata po wygranej przez bolszewików Bitwie Warszawskiej. U podstaw jego pomysłu stało założenie, iż znaczenie tej bitwy było tak wielkie, iż jej przebieg zdecydował o historii nie tylko Polski, ale całej ludzkości. Zdecydował oczywiście na lepsze, bo w Jednej przegranej bitwie klęska armii polskiej latem 1920 roku pozwoli bolszewikom w szybkim tempie opanować niemal całą Europę i ją zniewolić. 8 marca 1968 roku - a więc w chwili, gdy zaczyna się akcja powieści - Warszawa jest stolicą Polskiej Socjalistycznej Republiki, „niezłomnego ogniwa EZSR - czyli Eurosocu, jak powszechnie nazywano Europejski Związek Socjalistycznych Republik"[93]. Jest krajem skolonizowanym i zsowietyzowanym, podobnie jak Niemcy, Francja i większość krajów kontynentu. Dzieje samej Polski od roku 1920 przypominają w spotęgowanej formie to, co doświadczyliśmy w PRL, bo zwycięstwo bolszewików powoduje, iż staje się ona przedmiotem „mrocznego eksperymentu, opartego na najpodlejszych cechach ludzkiego charakteru [...]"[94]. Bez roku 1920 Polska i świat uległyby katastrofie, tak brzmi konkluzja powieści, będącej przewrotną apologią polskiego heroizmu.

Wartą uwagi powieść o wojnie polsko-bolszewickiej napisał też Sławomir Goworzycki. Tamtego lata. Zatajona historia Polaków opowiada o wydarzeniach lata 1920 roku w tonacji epickiej i heroicznej zarazem. Pieczołowicie rekonstruując walki o odparcie bolszewików spod Warszawy, a potem walki o m.in. wyzwolenie Płocka, autor na pierwszy plan wysunął losy przyjaciół-maturzystów, pochodzących z Płocka i jego okolic, którzy na ochotnika wstępują do polskiej armii. Stanisław Kowłowski i Andrzej Oliwieński na wojnę idą powodowani „patriotyczną żądzą przygody"[95], szybko jednak zobaczą, jak wielka jest stawka ich walki. Uświadomią sobie, iż „bolszewizm to straszne wynaturzenie, zrodzone w ludzkich pomylonych łbach"[96]. Narrator powieści ukazuje dojrzewanie Kowłowskiego i Oliwieńskiego na szerokim tle historycznym i stawia tezę, iż dzięki takim właśnie bohaterom wojna z bolszewikami to kolejne powstanie narodowe[97].

Nie są to jednak dzieła na miarę utworów Małaczewskiego, Rembeka czy Mackiewicza. Czy takie jeszcze powstaną? Tak czy owak widać jednak pewną dysproporcję między tym, czym była wojna 1920 roku, a tym, jak odcisnęła się ona na polskiej literaturze.

[1] A. Grzymała-Siedlecki, Cud Wisły (1921), [w:] Szlakiem zwycięstwa. Relacje literatów z wojny 1920 roku, posłowie M. Urbanowski, Warszawa 2012, s. 34. Niniejszy tekst jest znacznie poszerzoną wersją posłowia do cytowanej książki. Na temat relacji literackich z wojny polsko-bolszewickiej pisali m.in. E. Pogonowska, Dzikie biesy. Wizja Rosji sowieckiej w antybolszewickiej poezji polskiej lat 1917-1932, Lublin 2002; M. Bednarczuk, Kobiety w kręgu prawicy międzywojennej. Idee, sylwetki, strategie pisarskie, Wrocław 2012.

[13] Tamże, podkreślenie M. U.

[20] A. Grzymała-Siedlecki, Cud Wisły. Wspomnienia korespondenta wojennego (1921)¸ Łomianki 2007, s. 96.

[21] Zob. np. S. Rostworowski, Listy z wojny polsko-bolszewickiej, wybór i opracowanie tekstów S. J. Rostworowski, Warszawa 1995.

[22] W. Broniewski, Pamiętnik. Wydanie krytyczne, opracowanie z rękopisu, wstęp i komentarz M. Tramer, Warszawa 2013, s. 227, zapis z 8 I 1920.

[23] Tamże, s. 228, zapis z 15 I 1920.

[24] Tamże, s. 267, zapis z 29 VI 1920.

[25] Tamże, s. 271, zapis z 11 VII 1920.

[27] Tamże, s. 271, zapis z 13 VII 1920.

[34] M. Wańkowicz, Strzępy Epopei. Opowiadania, Warszawa 1923, s. 161.

[38] J. Meissner, Eskadra. Opowieść o wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. (1928), Warszawa 1991, s. 57.

[45] E. Ligocki, Gdyby pod Radzyminem..., Warszawa 1927, s. 104.

[51] W. Sieroszewski, Bolszewicy. Dramat w trzech aktach, Warszawa b. d., s. 40.

[56] S. Rembek, Dzienniki. Rok 1920 i okolice, wstęp J. Siedleckiej, Warszawa 1997, s. 117, zapis z 5 VIII 1920, por. „Ruszyliśmy szosą, na której panowało jakieś krwawe piekło. [...] Na szosie nie było żywego ducha. Leżały tam tylko wozy z pozabijanymi końmi i trupy naszych żołnierzy wśród krwawego śmietnika szarpi, bandaży, części oporządzenia i kałuż krwi".

[57] Tamże, s. 118, zapis z 5 VIII 1920.

[58] T. Burek, Problemy wojny, rewolucji i niepodległości w zwierciadle prozy narracyjnej, [w:] Literatura polska 1918-1932, t. 1, red. A. Brodzka, H. Zaworska, S. Żółkiewski, Warszawa 1975, s. 475. Szerzej na temat Rembeka i W polu zob.: M. Lalak, Między historią a biografią. O prozie Stanisława Rembeka, Szczecin 1991; M. Urbanowski, Wojna jako mistrzyni? Ernst Jünger i Stanisław Rembek, [w:] tenże, Prawą stroną literatury polskiej, Łomianki 2015.

[59] S. Rembek, W polu. Opowieść, Warszawa 1993, s. 209.

[66] Por.: „Żołnierze automatycznie rzucili się do swoich karabinów i zamienili się momentalnie w cząstki jakiejś morderczej machiny, strzelające, repetujące i ładujące w sposób zupełnie jednakowy" ( tamże, s. 146).

[71] Zob. S. Kołaczkowski, Wojna jako mistrzyni, „Prosto z Mostu" 1939, nr 27.

[85] Zob. W. Bolecki, Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu. Zarys monograficzny, Kraków 2013, s. 665.

[86] J. Mackiewicz, Lewa wolna, Londyn 1993, s. 217-218.

[91] Szerzej na ten temat zob. M. Urbanowski, „ Najlepsza moim zdaniem książka o wojnie polsko-bolszewickiej". Wokół paryskiej edycji „W polu" Stanisława Rembeka, „Ruch Literacki" 2017, z. 3 (342), s. 315-326.

[93] M. Wolski, Jedna przegrana bitwa, wyd. II, Poznań 2013, s. 10.

[95] S. N. Goworzycki, Tamtego lata. Zatajona historia Polaków, Lublin 2006, s. 106.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojna polsko-bolszewicka 1920 roku w literaturze polskiej (rekonesans) - Sierpień 1920

# data[].attributes.attachment_link.description
Wymieniając zaś zasługi „rozmaitych warstw i stanów" w odparciu nawały bolszewickiej, wspominał też pisarzy polskich: Gdyby tylko powstała Armia Ochotnicza, nie było wśród nas ani jednego, któryby się nie oddał do dyspozycji władz wojskowych. [...] Przywdzialiśmy mundury na znak, że od tej chwili gotowiśmy robić wszystko, co każą władze wojskowe.

# data[].attributes.body
Pięć piosenek o Bitwie Warszawskiej - artyści różnych czasów i gatunków.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
wPolityce.pl

Z okazji jednego z największych zwycięstw polskiego oręża, prezentujemy kilka utworów odnoszących się do walki z bolszewikami.
Artystów różnych dekad, przedstawicieli odmiennych gatunków połączyło jedno - chęć uczczenia polskich żołnierzy, którzy 15 sierpnia 1920 roku stawili czoło komunistycznemu najeźdźcy.
Poniżej prezentujemy owoce ich twórczości:
De Press - „Bij bolszewika"

Elektryczne Gitary - „Cud nad Wisłą"

Sabaton - „Unbreakable"

Natasza Urbańska - „Śpiewka 1920"

Legion - „Rok 1920"

gah

autor: wNas.pl

Kultura jest w każdym z nas!

# data[].attributes.attachment_link.title
TOP 5 piosenek o Bitwie Warszawskiej. Pamiętajmy o "Cudzie nad Wisłą"! WIDEO

# data[].attributes.attachment_link.description
Z okazji jednego z największych zwycięstw polskiego oręża, prezentujemy kilka utworów odnoszących się do walki z bolszewikami. Artystów różnych dekad, przedstawicieli odmiennych gatunków połączyło jedno - chęć uczczenia polskich żołnierzy, którzy 15 sierpnia 1920 roku stawili czoło komunistycznemu najeźdźcy.

# data[].attributes.body
Konspekt zajęć dla liceów ogólnokształcących

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Konspekt z zajęć historii dla liceów ogólnokształcących
Temat zajęć: Wojna polsko - bolszewicka

Cele:
- Sytuacja wewnętrzna Rosji po upadku caratu
- Geneza wojny polsko - bolszewickiej
- Ukazanie konsekwencji decyzji Piłsudskiego o nieudzieleniu wsparcia gen. Denikinowi
- Przebieg wojny polsko - bolszewickiej, ze szczególnym uwzględnieniem postawy ludności cywilnej wobec stron konfliktu
- Przebieg i skutki militarne i polityczne Bitwy Warszawskiej
- Warunki zawarcia rozejmu w Rydze.

Streszczenie:
Powstanie niepodległego Państwa Polskiego po zakończeniu I wojny światowej było dla wielu dużym zaskoczeniem. Polska w praktyce nie była jeszcze państwem. Nie posiadała rządu, parlamentu, wojska, własnej waluty, a nawet ostatecznie ustalonych granic. Kwestie te, obok istnienia zróżnicowanego etnicznie społeczeństwa, wymagały szybkiego uregulowania, gdyż stwarzały zagrożenie dla odradzającej się Rzeczypospolitej. Jednak po zdobyciu niepodległości najważniejsza była walka o jej obronę i utrzymanie. Szereg zagrażających niebezpieczeństw takich jak: rozpoczęte we Lwowie antypolskie powstanie Ukraińców w Galicji, zatarg z Czechami o Śląsk Cieszyński, wybuch powstania w Wielkopolsce, agresywne poczynania bolszewików w wojnie litewskiej, powstania śląskie, mniejsze konflikty na Spiszu i Orawie - zmuszał Polskę do toczenia w latach 1918 - 1921 sześciu kampanii zbrojnych równocześnie. Najpoważniejsza wśród nich była jednak wojna polsko - bolszewicka.

Rewolucja Październikowa w Rosji, która doprowadziła do władzy siły komunistyczne, stanowiła ogromne zagrożenie nie tylko dla odradzającej się II Rzeczypospolitej, ale i całej Europy. Świadomy tego niebezpieczeństwa Józef Piłsudski wystąpił z koncepcją zbudowania federacji państw narodowych w Międzymorzu Bałtycko - Czarnomorskim, od Estonii po Ukrainę. Międzymorze miało oddzielić Polskę od Rosji i uniemożliwić Armii Czerwonej ekspansję na Zachód. Wojna polsko - bolszewicka miała kluczowe znaczenie dla utrzymania niepodległości nierosyjskich obszarów dawnego imperium carskiego w celu stworzenia tzw. strefy buforowej.

Na mocy porozumień, jakie Polacy zawarli 5 lutego 1919 roku z dowództwem wycofujących się oddziałów niemieckich, wojska polskie już w dziesięć dni później dotarły nad Niemen. Walki toczyły się wokół Wilna, które przechodziło kilka razy z rąk do rąk. 19 kwietnia 1919 roku ostatecznie znalazło się w polskich rękach. Trzy dni później Józef Piłsudski wydał odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, deklarując samostanowienie wszystkich narodowości przedrozbiorowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Dalsze operacje na Froncie Litewsko-Białoruskim dowodzonym od końca kwietnia 1919 roku przez generała Stanisława Szeptyckiego przy współudziale wojsk wielkopolskich i części "błękitnej armii" generała Hallera, doprowadziły do zdobycia Mińska, Bobrujska i Borysowa.

W lipcu 1919 roku Piłsudski prowadził jednocześnie tajne rozmowy, zarówno z "białym" generałem Antonem Denikinem, jak i z bolszewikami. Zasadniczym powodem fiaska rozmów z tym pierwszym była nieustępliwość strony rosyjskiej w kwestii samostanowienia narodów, wchodzących przed 1917 roku w skład Imperium Rosyjskiego i granic polsko-rosyjskich. W tym samym czasie bolszewicy oferowali za pokój lub neutralność dowolne koncesje terytorialne, niezależnie od ich realności i zamiaru wypełnienia obietnic. W tej sytuacji Piłsudski, pomimo nacisków Francji i Wielkiej Brytanii, odmówił wsparcia Denikinowi. Faktyczny rozejm na froncie polsko-bolszewickim odciążył Armię Czerwoną w kluczowych momentach walk i miał wpływ na osiągnięcie przez nią ostatecznego zwycięstwa nad armiami Białych. Pod koniec 1919 roku zapanował pozorny spokój na wschodzie.

Jednak Piłsudski miał świadomość, jak kruchy jest ten stan. Przewidział, że po pokonaniu "białych" bolszewicy będą mogli skoncentrować wszystkie siły na froncie z Polską. Zdecydował się uprzedzić bieg wydarzeń i polecił opracowanie planu, którego celem było rozwiązanie kwestii granicy wschodniej. Założenia tzw. "operacji kijowskiej" przygotowali: Julian Stachiewicz, Bolesław Wieniawa-Długoszowski i adiutant Piłsudskiego, Stanisław Radziwiłł. Ważnym elementem wyprawy kijowskiej było utworzenie niepodległego państwa ukraińskiego. W związku z tym, 21 kwietnia 1919 roku Piłsudski podpisał z przewodniczącym Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej, atamanem Symonem Petlurą sojusz polityczny i wojskowy. Rozwiązało to kwestie sił ukraińskich tworzonych na terenie Galicji i dotychczas występujących przeciwko Polakom. Wspólne zagrożenie ze strony bolszewików spowodowało jedność interesów i Petlura, wraz ze swoimi oddziałami, stanął u boku wojska polskiego.

We wrześniu 1919 roku kody szyfrowe Armii Czerwonej zostały złamane przez polski wywiad radiowy pod kierownictwem por. Jana Kowalewskiego. Miało to rozstrzygające znaczenie dla podejmowania decyzji przez Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego. Depesze sowieckie były bowiem odkodowywane, praktycznie na bieżąco.

25 kwietnia 1920 przez tereny wschodniej Galicji i Wołyń ruszyło w kierunku Ukrainy wielkie natarcie. Dzień później wojska polskie zajęły Żytomierz, a w ciągu kolejnych dni opanowały Berdyczów i węzeł kolejowy Koziatyn. 7 maja 1920 oddziały 3 Armii gen. Rydza Śmigłego stanęły u bram Kijowa i nie napotykając większego oporu nieprzyjaciela zajęły miasto.

Tymczasem bolszewicy przegrupowywali swoje siły. Utworzono front południowo-zachodni którego dowódcą został Aleksander Jegorow, a komisarzem politycznym Józef Stalin. W skład tego frontu weszła dobrze wyszkolona 1 Armia Konna pod dowództwem Siemiona Budionnego, która szybko zaczęła uzyskiwać przewagę w potyczkach z Wojskiem Polskim.
14 maja miała miejsce duża bitwa nad Berezyną, gdzie, co prawda Polacy nie ponieśli jednoznacznej klęski, ale zużyli wszystkie odwody. Pod koniec maja armia Budionnego przerwała front i 10 czerwca wojsko polskie musiało opuścić Kijów.

W międzyczasie na północy nastąpiła duża aktywność armii północno - zachodniej dowodzonej przez Michaiła Tuchaczewskiego. 20 lipca 1920 roku Tuchaczewski rozpoczął natarcie. Mając do dyspozycji cztery armie, w rozkazie z 6 sierpnia 1920 roku wzywającym do boju hordy bolszewików, powiedział: "Po trupie Polski wiedzie droga do ogólnego wszechświatowego pożaru". Te cztery armie miały za zadanie okrążyć Warszawę od północy, przejść Wisłę w rejonie Płocka i od strony Woli zaatakować Warszawę.

Ofensywa rozpoczęta 4 lipca posuwała się bardzo szybko. 14 lipca zajęte zostało Wilno, 19 lipca Grodno, a 20 lipca padł Białystok. W mieście tym powstał Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski na czele z Julianem Marchlewskim, Feliksem Dzierżyńskim, Józefem Unszlichtem, Feliksem Konem i Edwardem Próchniakiem. Tymczasowy Komitet miał stanowić zaczątek komunistycznego rządu w Polsce.

1 września padł Brześć nad Bugiem i w ten sposób upadły nadzieje Józefa Piłsudskiego, że uda się utrzymać granicę na Bugu i zatrzymać Armię Czerwoną. Armia Czerwona dalej parła na Warszawę. Dowódca Frontu Północnego Michaił Tuchaczewski i dowódca Frontu Południowego Aleksander Jegorow nie skoordynowali jednak działań obu frontów, co dawało Polakom szansę na skuteczniejszą obronę.

W lipcu 1920 roku podjęto kroki organizacyjne mające na celu obronę stolicy. Powstał Polski Rząd Obrony Narodowej oraz Rada Obrony Państwa, która przejęła funkcję sejmu. Do Polski przybyli doradcy angielscy i francuscy, gdyż ekspansja bolszewickiej Rosji była zagrożeniem dla całej Europy.

Tymczasem Józef Piłsudski w okolicach Dęblina zgromadził grupę uderzeniową, która miała odciąć czołówkę wojsk Armii Czerwonej od zaplecza frontu, czyli od dostaw amunicji i żywności. Grupa miała uderzyć od Dęblina w kierunku Mińska Mazowieckiego. To uderzenie, a także ogromne bohaterstwo polskich żołnierzy w bitwie pod Radzyminem, w bitwie nad Wkrą oraz w bitwie z Korpusem Kawalerii Gaja w rejonie Płocka i Włocławka, spowodowało zwrot akcji na froncie. Wojska rosyjskie, pozbawione zaplecza oraz łączności z naczelnym dowództwem, zaczęły się cofać. Rozpoczęła się ofensywa polska, która spowodowała, że wizja zagłady Europy przez Bolszewików została oddalona.

Warto wspomnieć, że dopiero 20 sierpnia Budionny (pod wpływem Stalina) wykonał wreszcie ponawiany wielokrotnie i ignorowany rozkaz Sergieja Kamieniewa zaprzestania szturmu Lwowa i wsparcia natarcia Tuchaczewskiego na Warszawę. Wtedy było już jednak za późno.

Uciekające wojska rosyjskie usiłowały się zatrzymać nad Niemnem, gdzie próbowały dać opór Polakom. Walki te trwały od 20 do 28 września i zakończyły się niepowodzeniem dla Rosjan. Równocześnie walczono z Litwinami, bowiem Armia Czerwona opuszczając Wilno przekazała je Litwinom. W związku z powyższym gen. Żeligowski na czele swojej dywizji na polecenie Józefa Piłsudskiego utworzył tak zwaną Litwę Środkową (tzw. "bunt Żeligowskiego"), która później przypadła Polsce i Wilno w październiku 1920 roku stało się miastem polskim.

Jeszcze przed Bitwą Warszawską 12 sierpnia 1920 roku Józef Piłsudski pod wpływem doradców z państw ententy, wysłał misję pokojową za linię frontu. Strona sowiecka nie była jednak zainteresowana prowadzeniem rokowań pokojowych, bowiem uważała, że spór rozstrzygnie w walce.

Kiedy nastąpiła ucieczka spod Warszawy, zostały wznowione rozmowy z polską delegacją i 12 października 1920 roku w Rydze nastąpił rozejm i podpisanie traktatu pokojowego, który określał ostatecznie wschodnie granice kraju, pozostawiając po stronie polskiej część zachodnią Białorusi i część ziem litewskich. Granica między Polską a państwem bolszewickim miała biegnąć od Dźwiny na północy, przez Białoruś (z Mińskiem po stronie bolszewickiej), bagna Polesia, do Zbrucza i Dniestru.

Bitwa Warszawska stoczona w dniach 13-25 sierpnia 1920 roku pochłonęła życie 4,5 tysiąca polskich żołnierzy przy nieznanej liczbie zabitych w Szeregach Armii Czerwonej. Pomimo wielu ofiar nazywana jest "Cudem nad Wisłą" i uznawana za jedną z osiemnastu przełomowych bitew w historii świata, gdyż powstrzymała zagrożenie komunistycznej zagłady Europy.

Warto też zwrócić uwagę na fakt, że zwycięstwo Polski nie było zwycięstwem wyłącznie polskiej armii, ale triumfem całego narodu, który aktywnie zaangażował się w obronę ojczyzny.

Ćwiczenia:
- Jaki był wpływ Józefa Stalina na przebieg Bitwy Warszawskiej?
- Jaką rolę odegrało złamanie sowieckiego szyfru w czasie wojny polsko - bolszewickiej?
- Czy Piłsudski powinien zgodzić się na warunki proponowane przez Denikina i jak wpłynęłoby to na sytuację militarną na wschodzie?
- Jakie mogły być konsekwencje zdobycia Warszawy przez bolszewików?
- Jaką pomoc otrzymaliśmy od państw zachodnich podczas wojny polsko - bolszewickiej?

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojna polsko-bolszewicka - Polskie drogi do niepodległości

# data[].attributes.attachment_link.description
Konspekt z zajęć historii dla liceów ogólnokształcących Temat zajęć: Wojna polsko - bolszewicka Cele: - Sytuacja wewnętrzna Rosji po upadku caratu - Geneza wojny polsko - bolszewickiej - Ukazanie konsekwencji decyzji Piłsudskiego o nieudzieleniu wsparcia gen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bitwa warszawska - 5 faktów, o których (prawdopodobnie) nie mieliście pojęcia!

Bitwa warszawska została uznana przez Edgara Vincenta D'Abernona za 18. przełomową bitwę w dziejach świata. Zwycięstwo nad Armią Czerwoną nie tylko obroniło polską niezależność, ale powstrzymało rozprzestrzenienie się rewolucji bolszewickiej na całą Europę. Oto 5 związanych z nią ciekawostek, o których mogliście nie wiedzieć.
5. Wygląd i wyposażenie żołnierzy miały znaczenie!

W trakcie długotrwałej wojny zauważyć można było poważne braki w wyposażeniu polskiej armii. W marcu 1920 roku Katolicki Związek Kobiet Polskich napisał list do arcybiskupa warszawskiego Aleksandra Kakowskiego, w którym zaproponował pomoc w szyciu bielizny dla żołnierzy:

Przede wszystkim wojsku brak bielizny. Katolicki Związek Kobiet Polskich, chcąc przyczynić się do akcji ratunkowej w tym kierunku, postanowił w swej szwalni przystąpić do szycia bielizny dla wojska z ofiarowanego na ten cel płótna. Warszawa, która dawała niejednokrotnie bieliznę dla Lwowa i Wilna, dla wojska i do szpitali miejscowych, przy obecnych cenach płótna nie będzie mogła ubrać Żołnierza bez pomocy wsi, gdzie domowy przemysł tkacki swobodnie może zapobiec brakowi. Odwołujemy się przeto do Najczcigodniejszych naszych Pasterzy, a w szczególności do Waszej Ekscelencji, z gorącą i pokorną prośbą, żeby zechciał łaskawie zarządzić powszechną zbiórkę płótna po wsiach i miastach Swej diecezji na rzecz Żołnierza polskiego.

Bolszewicy nigdy nie liczyli się z ludźmi. Żołnierze Armii Czerwonej chodzili boso, w zniszczonej odzieży, a karabiny nosili na sznurkach. Wizerunek ten wykorzystał premier Wincenty Witos w swojej odezwie do żołnierzy polskich z 6 sierpnia 1920 roku, w której zagrzewał Polaków do walki:

Niech was nie zniechęcają chwilowe braki. Sami wiecie, że bolszewiccy żołnierze walczą bez butów, w łachmanach, bez bielizny. Wam nie brakuje ani amunicji, ani broni. Odzieży i butów Rząd Wam dostarczy.

W czasie wojny nawet tak podstawowe rzeczy wpływały na morale żołnierzy!

4. Charles de Gaulle w bitwie warszawskiej!

Po polskiej stronie wojny polsko-bolszewickiej znaleźli się również Francuzi. Władze Francji wysłały do Polski oficerów w charakterze instruktorów, w tym dziewięciu generałów, dwudziestu dziewięciu pułkowników, sześćdziesięciu trzech majorów, niemal dwustu kapitanów i ponad czterystu poruczników. Jednym z nich był kapitan Charles de Gaulle - późniejszy twórca Komitetu Wolnej Francji i prezydent od 1959 roku. Do Polski przybył on w szeregach Błękitnej Armii gen. Hallera. Służył początkowo w Kutnie, jako instruktor francuskiej misji wojskowej, następnie był instruktorem w dawnej szkole Gwardii Cesarskiej w Rembertowie pod Warszawą, gdzie nauczał teorii taktyki. W lipcu i sierpniu 1920 roku walczył w szeregach polskiej dywizji i został awansowany do stopnia majora. Został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za udział w operacjach wojskowych z lata tego roku.

3. Sam Sandi - czarnoskóry żołnierz w walce z bolszewikami

Sam Sandi był czarnoskórym żołnierzem w szeregach Armii Wielkopolskiej z czasów powstania wielkopolskiego, walczył jednak również z bolszewikami! Wiemy o nim raczej niewiele - prawdopodobnie był asystentem lub adiutantem, zajmował się aprowizacją, był też kierowcą. Wzbudzał powszechną sympatię żołnierzy, Polacy napisali nawet na jego cześć piosenkę żołnierską, w której podkreślali biel jego zębów błyszczących nocą w uśmiechu - podobno nocami wręcz rwał się na nieprzyjaciela. Znana jest anegdota - trudno ocenić czy prawdziwa - iż to jego obecność w armii zainspirowała polskich żołnierzy do wysmarowania sobie twarzy sadzą w bitwie o Borkowo.

2. Porucznik Kowalewski - zapomniany kryptolog

Już rok przed bitwą polskim kryptologom udało się złamać szyfry Armii Czerwonej. Największe zasługi miał w tym zapomniany porucznik Jan Kowalewski, pracujący w polskim wywiadzie od 1919 r. Dokonał tego wraz grupą matematyków z Uniwersytetu Lwowskiego i Warszawskiego: Stanisławem Leśniewskim, Stefanem Mazurkiewiczem i Wacławem Sierpińskim. Dzięki temu nasz sztab generalny dokładnie wiedział, w jakim kierunku przemieszcza się armia gen. Michaiła Tuchaczewskiego - co bez wątpienia ułatwiło kontruderzenie w dniu 16 sierpnia. Przesądziło to o polskim zwycięstwie.
W 1921 r. Kowalewski został odznaczony przez Piłsudskiego Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari, następnie jednak historia zapomniała o jego wkładzie w te wydarzenia.

1. Tajemniczy mapnik

Major Wacław Drohojowski - dowódca Ochotniczego Pułku im. Stefana Batorego zginął 13 sierpnia pod Brześciem. Przy jego ciele bolszewicy odnaleźli m.in. mapnik z planami operacyjnymi kontruderzenia znad Wieprza. Gen. Michaił Tuchaczewski po długich dyskusjach ze sztabem uznał, iż materiały te stanowiły część planu zmylenia Armii Czerwonej i są fałszywe. Rosjanie założyli, że miało to na celu zmuszenie ich do osłony lewego skrzydła zgrupowania uderzeniowego. Według nich miało to udaremnić atak na Warszawę. Przechwycone informacje nigdy nie zostały wykorzystane a mogły zmienić losy bitwy... na naszą niekorzyść.

Bibliografia:

1. J. Osica ‚Bitwa warszawska 1920. Rok niezwykły. Rok zwyczajny.' wyd. Zysk i S-Ka;

2. Z. Kozak, J. Pasternak, W. Sobczyk (red.), „I stał się...Cud nad Wisłą", Warszawa 2000;

3. Ks. R. Bartnicki, „Zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej jako Dar Bożej Opatrzności", Warszawskie Studia Teologiczne, XX/1, Warszawa 2007, s. 205-2018.

4. Polskatimes.pl: „Porucznik Jan Kowalewski. Zapomniany kryptolog, dzięki któremu wygraliśmy z bolszewikami" (15 sierpnia 2019).

...na początku XX wieku kobiety musiały być bardzo pomysłowe, by dostać się na studia? Przykładowo utalentowana ilustratorka, Zofia Stryjeńska, przez rok studiowała na niemieckiej uczelni, posługując się dokumentami swojego brata.

...Goebbels, kiedy przemawiał, z eleganckiego mężczyzny zmieniał się w "szalejącego karła". Potrafił jednak poderwać tłumy. Gdy po klęsce Niemców pod Salingradem na spotkaniu w Sportpalast wykrzykiwał "Czy chcecie wojny totalnej?", odpowiedział mu dziki ryk zwolenników nazizmu.

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Jeśli chcesz zgłosić literówkę lub błąd ortograficzny kliknij TUTAJ.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bitwa warszawska - 5 faktów, o których (prawdopodobnie) nie mieliście pojęcia!

# data[].attributes.attachment_link.description
Bitwa warszawska została uznana przez Edgara Vincenta D'Abernona za 18. przełomową bitwę w dziejach świata. Zwycięstwo nad Armią Czerwoną nie tylko obroniło polską niezależność, ale powstrzymało rozprzestrzenienie się rewolucji bolszewickiej na całą Europę. Oto 5 związanych z nią ciekawostek, o których mogliście nie wiedzieć. 5. Wygląd i wyposażenie żołnierzy miały znaczenie!

# data[].attributes.body
Zestawienie bibliograficzne - netografia zamieszczona na stronie WWW Biblioteki Pedagogicznej w Radomiu

# data[].attributes.body
Podcasty, materiały audio na temat historii i obchodów rocznicy Bitwy Warszawskiej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zobacz więcej na temat:
Uzbrojenie polskiego wojska w wojnie 1920 roku
W roku 100. rocznicy Bitwy Warszawskiej przypomnimy, jakim uzbrojeniem dysponowało Wojsko Polskie w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920. Po stronie polskiej uczestniczyło w niej około 900 tysięcy żołnierzy. Po stronie rosyjskiej ponad milion. bitwa warszawska wojna polsko-bolszewicka wojna 1920

Zobacz więcej na temat:
"Ważny etap upamiętniania Bitwy Warszawskiej". Wicepremier o projekcie pomnika
Rozstrzygnięto konkurs na projekt Pomnika Bitwy Warszawskiej 1920. - Będzie usytuowany na Placu na Rozdrożu. Tam jest odpowiednie miejsce - mówi w rozmowie z portalem PolskieRadio24.pl wicepremier Piotr Gliński. - To ważny etap w upamiętnianiu Bitwy - ocenił. Warszawa regiony mazowieckie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Piotr Gliński Józef Piłsudski bitwa warszawska POLSKA

Zobacz więcej na temat: Michał Montowski bitwa warszawska

Zobacz więcej na temat:
Konkurs na pomnik Bitwy Warszawskiej. Piotr Gliński: nie zgłoszono sensownego projektu
- W konkursie na pomnik Bitwy Warszawskiej, wśród zgłoszonych prac, niestety nie było żadnego sensownego łuku triumfalnego - powiedział wicepremier i minister kultury Piotr Gliński w wywiadzie dla poniedziałkowego tygodnika "Sieci". bitwa warszawska pomniki Piotr Gliński Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Warszawa historia Polski POLSKA

Zobacz więcej na temat:
Szef MON: wojskowe pikniki w stu miejscowościach na stulecie Bitwy Warszawskiej
Defiladę w Warszawie, inscenizacje walk, wystawy, wojskowe pikniki w stu miejscowościach na stulecie Bitwy Warszawskiej zapowiedział minister obrony Mariusz Błaszczak. POLSKA bitwa warszawska historia Polski Wojsko Polskie wojsko Mariusz Błaszczak MON

Zobacz więcej na temat:
Setna rocznica Bitwy Warszawskiej. Szef MON zdradza plan uroczystości
Obchody setnej rocznicy Bitwy Warszawskiej 1920 r. potrwają trzy dni. - W planach są m.in. wojskowa defilada, rekonstrukcja walk, uroczysty apel przy Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie i setka militarnych pikników w całym kraju - zapowiedział Mariusz Błaszczak, minister obrony narodowej. POLSKA Ministerstwo Obrony Narodowej społeczeństwo Mariusz Błaszczak bitwa warszawska

Zobacz więcej na temat:
Konkurs na projekt pomnika Bitwy Warszawskiej. Wiemy, kto jest zwycięzcą
Mirosław Nizio wraz z zespołem zaprojektowali projekt pomnika Bitwy Warszawskiej 1920 roku, który wygrał konkurs. - Pomnik ukaże, że centrum walki o europejskie wartości znalazło się wówczas w Polsce - wskazują autorzy. POLSKA pomniki bitwa warszawska Warszawa Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Piotr Gliński

Zobacz więcej na temat:
Zbigniew Gryglas: cieszy mnie konsensus ws. Pomnika Bitwy Warszawskiej
Rozstrzygnięto konkurs na projekt Pomnika Bitwy Warszawskiej. - Nie chcę oceniać, że ten czy inny projekt jest godny zwycięstwa. Dla mnie ważne jest to, że on powstanie i będzie upamiętnieniem tej niezwykle ważnej bitwy - powiedział na antenie Programu 1 Polskiego Radia Zbigniew Gryglas (Porozumienie). Maciej Gdula (Lewica) uważa, że zwycięska koncepcja jest "akceptowalna dla szerokich środowisk". Maciej Gdula Zbigniew Gryglas Marek Mądrzejewski polityka POLSKA polityka historyczna bitwa warszawska HISTORIA

Maxime Weygand podziwiał Polaków. Posłuchaj, co mówił o naszym zwycięstwie w 1920 roku
Szef Francuskiej Misji Wojskowej w Polsce był w swojej ojczyźnie uważany za autora zwycięstwa nad bolszewikami w bitwie warszawskiej. On sam do końca życia podkreślał, że zasługę pokonania bolszewików nad Wisłą należy przypisać polskim dowódcom i żołnierzom. 55 lat temu zmarł Maxime Weygand.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zobacz więcej na temat: W roku 100. rocznicy Bitwy Warszawskiej przypomnimy, jakim uzbrojeniem dysponowało Wojsko Polskie w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920. Po stronie polskiej uczestniczyło w niej około 900 tysięcy żołnierzy. Po stronie rosyjskiej ponad milion. bitwa warszawska wojna polsko-bolszewicka wojna 1920 Zobacz więcej na temat: Rozstrzygnięto konkurs na projekt Pomnika Bitwy Warszawskiej 1920.

# data[].attributes.body
Przewodnik turystyczny w pdf.

# data[].attributes.body
Polski film fabularny z 1921 roku w reżyserii Ryszarda Bolesławskiego

# data[].attributes.body
Plakaty z okresu wojny polsko-bolszewickiej

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Data 1919-1920

Instytucja przechowująca Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie

„Do broni! Ojczyzna was wzywa!"
Młode, odradzające się po latach niebytu, państwo polskie już u progu niepodległości w 1919 roku stanęło w obliczu ogromnego zagrożenia - inwazji ze strony Rosji Radzieckiej. Skuteczny najazd potężnego sąsiada pogrzebałby marzenia Polaków o własnym państwie, dlatego władze, wspierane przez wiele środowisk niepodległościowych, robiły wszystko, żeby zmobilizować społeczeństwo wobec nieuchronnej konfrontacji militarnej.

Działania mobilizacyjne były widoczne szczególnie wyraźnie w dziedzinie propagandy. Stawiała sobie ona za cel pozyskanie możliwie jak najszerszych mas społeczeństwa do podjęcia wysiłku wojennego. Jednymi z najbardziej sugestywnych przykładów działań propagandowych były masowo drukowane plakaty werbunkowe, które wzywały do wstępowania w szeregi Armii Ochotniczej lub nakłaniały do finansowego wspierania działań wojskowych. Aspekt perswazyjny plakatów polegał nie tylko na odwoływaniu się do patriotycznego obowiązku Polaków, ale także na demonizowaniu wizerunku wroga. Barbarzyńskie - jak je przedstawiano - hordy Sowietów reprezentowały odmienne wartości, nieznane w kręgu europejskich demokracji. Autorzy plakatów pokazywali zderzenie tych dwóch cywilizacji jako odwieczną walkę dobra ze złem - wrogom przydawano karykaturalne rysy i przypisywano brak poszanowania elementarnych zasad cywilizacyjnych, które „azjatyccy najeźdźcy" chcieli unicestwić, a w ich miejsce ustanowić nowy, obcy naszej kulturze i tradycji ład społeczny.

Na plakatach pojawiały się emocjonalne hasła, które korespondowały z grafikami: „Jak na opoce oprze się Państwo Polskie na pożyczce złotej!", „Nam twierdzą będzie każdy próg", „Do broni! Ojczyzna was wzywa!" czy cytat z Józefa Piłsudskiego „Rzeczą żołnierza jest stworzyć dla Ojczyzny piorun, co błyska, a gdy trzeba - uderzy".

Autorami plakatów z lat 1919-1920 byli wybitni artyści (m.in. Edmund Bartłomiejczyk, Bogdan Nowakowski, Edmund John, Kamil Mackiewicz, Stanisław Sawiczewski, Felicjan Szczęsny Kowarski), zajmujący się nie tylko grafiką projektową, ale także malarstwem, ilustratorstwem czy architekturą wnętrz. Ich praca jest dowodem na zaangażowanie środowiska artystycznego w wysiłek całego społeczeństwa na rzecz obrony niepodległości.

Informujemy, że strony Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych wykorzystują do poprawnego działania pliki cookie. Brak zgody na instalację plików cookie może być wyrażony poprzez ustawienia przeglądarki. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Akceptując cookies zgadzasz się z „Polityką prywatności" NDAP. Akceptuję Reject

# data[].attributes.attachment_link.title
Plakaty z okresu wojny polsko-bolszewickiej - Pamięć Polski

# data[].attributes.attachment_link.description
Data 1919-1920 Instytucja przechowująca Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie „Do broni! Ojczyzna was wzywa!" Młode, odradzające się po latach niebytu, państwo polskie już u progu niepodległości w 1919 roku stanęło w obliczu ogromnego zagrożenia - inwazji ze strony Rosji Radzieckiej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Symon Wasylowycz Petlura (ukr. Си́мон Васи́льович Петлю́ра; ur. 10 maja/ 22 maja 1879 w Połtawie, zm. 25 maja 1926 w Paryżu) - ukraiński polityk socjaldemokratyczny i narodowy, naczelny dowódca wojsk URL, pisarz, dziennikarz, publicysta, prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919-1926 (od 1921 r. na uchodźstwie).

Symon Petlura urodził się w Połtawie, w rodzinie o tradycjach kozackich. Uczył się w połtawskim seminarium duchownym. Pracował jako dziennikarz. W 1900 roku został członkiem Ukraińskiej Partii Rewolucyjnej, był socjalistą uznającym odrębność narodową Ukrainy, jednym z liderów Ukraińskiej Socjal-Demokratycznej Partii Robotniczej (nazwa Ukraińskiej Partii Rewolucyjnej od grudnia 1905). W czasie I wojny światowej pracował we Wszechrosyjskim Związku Ziemstw i Miast (tzw. Ziemgorze), ogólnorosyjskiej organizacji samorządowej utworzonej w 1915 w celu pomocy państwu rosyjskiemu w organizacji zaopatrzenia i zaplecza szpitalnego dla armii.

Od rewolucji lutowej i obalenia caratu w 1917 roku związany z organizacjami dążącymi do budowy niepodległego państwa ukraińskiego, dowodził Hajdamackim Koszem Słobodzkiej Ukrainy. Po okupacji w lutym 1918 terytorium Ukraińskiej Republiki Ludowej przez wojska niemieckie i austro-węgierskie (w konsekwencji traktatu brzeskiego), obaleniu 28 kwietnia 1918 przy udziale wojsk niemieckich rządu URL i ustanowieniu Hetmanatu Pawła Skoropadskiego Petlura znalazł się w opozycji. W listopadzie 1918 roku, po zawieszeniu broni zawartym w Compiègne przez Ententę z Niemcami, wzniecił powstanie przeciw Skoropadskiemu, który uprzednio cieszył się wsparciem niemieckim. 14 grudnia siły Petlury, których trzon stanowił korpus Strzelców Siczowych (pod dowództwem płk Jewhena Konowalca), zajęły Kijów, restytuując Ukraińską Republikę Ludową. Naczelnym Atamanem (wodzem naczelnym) Armii URL został Petlura.

Po upadku Hetmanatu Rosja Sowiecka ogłosiła, że w związku z anulowaniem traktatu brzeskiego przestaje uznawać niepodległość Ukrainy. Na przełomie grudnia 1918 r. i stycznia 1919 r. na terytorium Ukraińskiej Republiki Ludowej wkroczyły z kierunku Kurska oddziały Armii Czerwonej, posuwając się w głąb kraju. 3 stycznia 1919 zajęły Charków, instalując tam marionetkowy Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy, który proklamował 29 stycznia 1919 powstanie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. 5 lutego rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej pod naporem nacierającej Armii Czerwonej opuścił Kijów, udając się kolejno do Winnicy, Równego i Kamieńca Podolskiego. Z Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej ustąpił wówczas Wołodymyr Wynnyczenko, a Symon Petlura zawiesił członkostwo w Ukraińskiej Socjal-Demokratycznej Partii Robotniczej i 13 lutego 1919 objął funkcję prezesa Dyrektoriatu URL, którą pełnił aż do śmierci (od 19 listopada 1920 roku wykonywał obowiązki na uchodźstwie). Dyrektoriat sprawował faktyczną władzę na pasie Wołynia i części Podola - pomiędzy pozycjami Wojska Polskiego a liniami Armii Czerwonej, a później przejściowo armii gen. Denikina, która od września do grudnia 1919 zajmowała Kijów i Naddnieprze.

W 1919 przez Ukrainę pod wszystkimi administracjami sprawującymi władzę na jej terytorium przetoczyła się fala pogromów antyżydowskich, w której życie straciło blisko 100.000 ludzi, w tym większość padła ofiarą napadów rabunkowych przeprowadzanych przez lokalne bandy chłopskie, oddziały podporządkowane URL, Kozaków dońskich z oddziałów Armii Ochotniczej gen. Antona Denikina lub oddziałów Armii Czerwonej ( Armia Konna Budionnego) sukcesywnie sprawujących faktyczną władzę na obszarze Ukrainy w latach 1919-1921. Do połowy grudnia 1919 terytorium zajmowane przez Armię URL było pasem buforowym pomiędzy Wojskiem Polskim a Armią Czerwoną i wojskami Denikina na południe od błot poleskich. W konsekwencji front wojny polsko-bolszewickiej przebiegał wówczas tylko na Białorusi.

Od sierpnia 1919 toczyły się w Warszawie poufne rokowania polsko-ukraińskie, początkowo wojskowe (o zawarcie rozejmu, który zaczął obowiązywać 1 września 1919 - w dzień po zajęciu Kijowa przez armię Denikina), a następnie polityczne - w sprawie rozgraniczenia terytorialnego pomiędzy Ukraińską Republiką Ludową a Polską i współpracy skierowanej przeciw Armii Czerwonej i Rosji Sowieckiej. 2 grudnia 1919 delegacja URL pod przewodnictwem Andrija Liwickiego zawarła porozumienie terytorialne i graniczne z Polską, w formie deklaracji, które 7 grudnia 1919 zaaprobował przybyły do Warszawy Petlura. 21 kwietnia 1920 roku Petlura zawarł układ sojuszniczy z Polską i od polsko-ukraińskiej ofensywy na Kijów do zawieszenia broni w wojnie polsko-bolszewickiej (12 października 1920 r.) był jedyną uznawaną międzynarodowo głową państwa Ukrainy.

Po wycofaniu międzynarodowego uznania Ukraińskiej Republiki Ludowej, co było jednym z warunków traktatu ryskiego, przebywał w Polsce. Po żądaniu ekspulsji przez dyplomację sowiecką był ukrywany w Polsce przez Henryka Józewskiego i Stanisława Stempowskiego w ich mieszkaniach i domach, przy tolerancji władz polskich. Po objęciu władzy przez koalicję Chjenopiasta został zmuszony do opuszczenia Polski 31 grudnia 1923 roku, na emigracji kolejno w Budapeszcie, Wiedniu, Genewie i w Paryżu.

Zamordowany przez zamachowca Szolema Szwarcbarda 25 maja 1926 roku. Zginął najpewniej z inspiracji OGPU, choć kwestia inspiracji zamachu nie została wyjaśniona jednoznacznie. Szwarcbard podczas procesu w Paryżu utrzymywał, że morderstwa dokonał w akcie zemsty za wymordowanie jego rodziny na Ukrainie w okresie rządów Petlury i został przez ławę przysięgłych (i w konsekwencji sąd) uniewinniony.

Symon Petlura został pochowany na paryskim cmentarzu Montparnasse.

Bibliografia, linki

Symon Petlura, Naczelny Ataman. Wybór pism, Wrocław 2012, Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu. Red. Myrosław Popowycz. Wstęp: Grzegorz Hryciuk, ​ISBN 978-83-61617-11-2 ​. Książka ukazała się w ramach Biblioteki Myśli Ukraińskiej XX wieku, tom 2 pod red. prof. Jarosława Hrycaka.

Jan Jacek Bruski, Petlurowcy Kraków 2004, Wyd. Arcana, ​ISBN 83-86225-03-3 ​.

Jan Jacek Bruski, Miedzy prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921-1926, Kraków 2010, Wyd. Uniwersytet Jagielloński, ​ISBN 978-83-62261-13-0 ​.

Adam Przybylski, Wojna polska 1918 - 1921, Warszawa 1930

Józef Piłsudski, Rok 1920 w „Pisma zbiorowe", Warszawa 1937

Tadeusz Kutrzeba Wyprawa kijowska, Warszawa 1937

Marian Kukiel, Moja wojaczka na Ukrainie, wiosna 1920: dziennik oficera Sztabu Generalnego ; wstęp i oprac. Janusz Zuziak. Warszawa 1995: Wojskowy Instytut Historyczny ; Pruszków: „Ajaks", 1995 ​ISBN 83-85621-74-1 ​.

Richard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, ​ISBN 83-89656-15-9 ​.

Robert Potocki, Idea restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej (1920-1939), Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 1999; ​ISBN 83-85854-46-0 ​, rozdziały książki dotyczące wojny 1920 i planów strategicznych tworzenia armii URL w latach trzydziestych;

Pavlo Shandruk, Arms of Valor (Shandruk, Lt. General Pavlo, Arms of Valor, Robert Speller & Sons Publishers, Inc.), New York 1959, wersja elektroniczna [1].

# data[].attributes.attachment_link.description
Symon Wasylowycz Petlura (ukr. Си́мон Васи́льович Петлю́ра; ur. 10 maja/ 22 maja 1879 w Połtawie, zm. 25 maja 1926 w Paryżu) - ukraiński polityk socjaldemokratyczny i narodowy, naczelny dowódca wojsk URL, pisarz, dziennikarz, publicysta, prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919-1926 (od 1921 r. na uchodźstwie).

# data[].attributes.body
Zdjęcia archiwalne z zasobów serwisu Fotopolska.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nowa wersja programu Korfot naszego kolegi Pawła (ZPKSoft) - można pobrać ją z tej strony

Do najważniejszych nowości należą zmieniony algorytm korekty projekcji (teraz jest bardziej precyzyjny) oraz możliwość zmiany nieba.

Legioniści na pl. Saskim. Najprawdopodobniej przed wymarszem na wojnę z bolszewikiem. W tle widoczna narożna kamienica przy Królewskiej 6 i skrzydło Pałacu S...

Wojna polsko-bolszewicka - polskie oddziały podczas odpoczynku. Fot. http://archiwum.rp.pl/artykul/869670-Budionny-i-Tuchaczewski-atakuja.html

© Copyright 2012 Neo & Siloy

# data[].attributes.attachment_link.description
Nowa wersja programu Korfot naszego kolegi Pawła (ZPKSoft) - można pobrać ją z tej strony Do najważniejszych nowości należą zmieniony algorytm korekty projekcji (teraz jest bardziej precyzyjny) oraz możliwość zmiany nieba. Legioniści na pl. Saskim. Najprawdopodobniej przed wymarszem na wojnę z bolszewikiem. W tle widoczna narożna kamienica przy Królewskiej 6 i skrzydło Pałacu S...

# data[].attributes.body
Zdigitalizowane książki, dokumenty, ulotki etc. w zbiorach Polony

# data[].attributes.attachment_link.title
Screenshot_2020-04-16 Bolszewicy pod Warszawą obrazek wiejski z 1920 roku Polona

# data[].attributes.body
Zbiór artykułów z internetu, prasy, bibliotek cyfrowych etc.

# data[].attributes.body
Dokumenty do historii Bitwy Warszawskiej.

.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kolekcja nr. 3 - Teki gen. Tadeusza Rozwadowskiego

Kolekcja nr 2 - Adiutantura Generalna Naczelnego Wodza (1918-1922)

Najwi ększą kolekcją jest Adiutantura Generalna Naczelnego wodza. Zawiera 105 jednostek archiwalnych i liczy 6 metrów bieżących. Zespół zawiera dokumenty kancelarii Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza od listopada 1918 - grudnia 1922 r. w układzie rzeczowo-chronologicznym. Kolekcja ta przynosi najważniejsze dokumenty źródłowe dotyczące walki o granice państwa polskiego, szczególnie wojny polsko-bolszewickiej, spraw polsko-czechosłowackich, Komitetu Narodowego Polskiego we Francji, stosunków politycznych z państwami europejskimi i Ameryką.

Najciekawsze dokumenty znajdują się jednak w tekach gen. Tadeusza Rozwadowskiego, który od 22 lipca objął funkcję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego i sprawował ją do 2 kwietnia, 1921 r.

W trzech opasłych tomach znajdują się najważniejsze dokumenty dotyczące Bitwy Warszawskiej. Tom pierwszy stanowi 56 grup dokumentów, które stanowią podstawowe źródła do historii Bitwy Warszawskiej.

- Sowiecka depesza przejęta i rozszyfrowana przez polski radio-wywiad

- Rozkaz nr. 8358 do przegrupowania i zorganizowania obrony na linii Wisły. Pochodzi z 6 sierpnia 1920 r. Prezentowana pierwsza strona tego dokumentu - przegrupowanie wojsk wchodzących w skład 3 Armii było zadaniem niezwykle trudnym ale udało się go wykonać perfekcyjne za pomocą 1 i 3 Dywizji Piechoty Legionów.

- Najważniejszy dokument - to rozkaz 10 000 z 10 sierpnia 1920 r., strona pierwsza, drugą i wybrane z mapkami/szkicami przegrupowania wojsk polskich. Rozkaz zakładał wzmocnienie armii gen. W. Sikorskiego, której poza obroną wyznaczono w następnej fazie zadania ofensywne. 5 Armia po wypełnieniu zadań defensywnych miała uderzyć na północne skrzydło wroga, częściowo obejść go z północy i zepchnąć na południe. Plan ten przewidywał zatem podwójne uderzenie na bolszewików z północy, znad Wkry i z południa, znad Wieprza.

- Kolejny dokument to - Rokaz dla 5 Armii z 12 sierpnia, 1920 r. - utrzymanie linii obrony nad Wkrą. Jest to początek Bitwy Warszawskiej. W rozkazie gen. Rozwadowskiego czytamy:

" Najbliższym zadaniem 5 armii, zbierającej się dopiero w Modlinie, musi być powstrzymanie postępu nieprzyjaciela przez Pułtusk i Stary Gołymin, aby 17 dywizja i oddział ppułk. Kopy mogły spokojnie wycofać się na Nasielsk".

- Wytyczne do walk o Radzymin z 13 sierpnia, 1920 r.- początek Bitwy Warszawskiej. Własnoręczny list generała Maxima Weyganda z Francuskiej Misji Wojskowej z 13 sierpnia, 1920 r. do gen. Rozwadowskiego przedstawiający raport gen. Billotte związany z organizacją frontu radzymińskiego.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dokumenty do historii Bitwy Warszawskiej

# data[].attributes.attachment_link.description
Kolekcja nr. 3 - Teki gen. Tadeusza Rozwadowskiego Kolekcja nr 2 - Adiutantura Generalna Naczelnego Wodza (1918-1922) Najwi ększą kolekcją jest Adiutantura Generalna Naczelnego wodza. Zawiera 105 jednostek archiwalnych i liczy 6 metrów bieżących. Zespół zawiera dokumenty kancelarii Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza od listopada 1918 - grudnia 1922 r.

# data[].attributes.body
Ważne postacie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Korzystna sytuacja geopolityczna jaka ukształtowała się jesienią 1918 r. oraz wola narodu posiadania własnego państwa spowodowały powstanie 11 listopada 1918 r. suwerennego państwa polskiego po 123 latach niewoli. Było to państwo bez ustalonych granic, które należało wykuwać drogą walki zbrojnej i wysiłków dyplomatycznych. Ten pierwszy rodzaj walki dotyczył ziem wschodnich zaboru rosyjskiego i zaboru austriackiego - Galicji Wschodniej, Spisza, Orawy i Śląska Cieszyńskiego W tym czasie obóz belwederski głosił hasła sfederowania ziem wschodnich z Polską, obóz narodowy opowiadał się za włączeniem w skład państwa terenów o przeważającej liczbie ludności polskiej.

Działania wojenne na wschodzie zapoczątkował polsko-ukraiński konflikt w Galicji Wschodniej. Mieszkający tam Ukraińcy proklamowali Zachodnio-Ukraińską Republikę Ludową i w nocy z 31 października na 1 listopada 1919 r. wystąpili we Lwowie. W walkach na terenie miasta uczestniczyła ludność polska, w tym młodzież (Orlęta Lwowskie), dowodzona przez Czesława Mączyńskiego. Stopniowo Polacy przejęli inicjatywę. Wiosną 1919 r. gen. Wacław Iwaszkiewicz objął naczelne dowództwo nad całością sił walczących z wojskami Zachodniej Ukrainy i do czerwca wyparł je za Zbrucz.

Na przełomie 1918/1919 r. zaczął się kształtować nowy front walk na wschodzie. Pod koniec grudnia oddziały Ukraińskiej Republiki Ludowej, z ośrodkiem w Kijowie, działając w porozumieniu z władzami Zachodniej Ukrainy, zaczęły przemieszczać się w kierunku zachodnim na opróżniane przez wojska niemieckie tereny Polesia. A zbliżając się do Bugu zagroziły Chełmszczyźnie. Przeciwko tym siłom dowództwo polskie skierowało własne siły zbrojne, które wyparły wojska URL na linię Włodzimierz Wołyński - Kowel. W tym czasie siły zbrojne URL były w konflikcie nie tylko z Polską ale i z Rosją Radziecką. W połowie 1919 r. wojska Ukrainy Zachodniej wyparte za Zbrucz podporządkowały się władzom Ukraińskiej Republiki Ludowej. W tym okresie wojska URL przeżywały znaczny kryzys. Naciskane od zachodu przez oddziały polskie, a od wschodu i północy przez bolszewików wycofywały się w kierunku na Kamieniec Podolski. W rejonie Równego, Dubna i Krzemieńca doszło do kontaktu bojowego oddziałów polskich z bolszewikami. Zaczął się tam kształtować front walki z Rosją Radziecką ciągnący się od Prypeci w rejonie Pińska do Zbrucza na południu.

Na początku 1919 r. doszło do konfliktu polsko- radzieckiego na Białorusi i Litwie. W tym czasie na terenach tych, na północ od Galicji Wschodniej, stacjonowała armia niemiecka, tzw. Oberkommando-Ost. Odgradzały one zrewoltowany wschód od odrodzonego państwa polskiego.

5 lutego 1919 r. doszło do zawarcia w Białymstoku polsko - niemieckiej umowy w sprawie warunków przemarszu wojsk polskich na Wileńszczyznę i Białoruś przez tereny podległe dowództwu Ober-Ostu. Kilka dni później oddziały polskie osiągnęły linię od Kobrynia na Polesiu aż do Skidla nad Niemnem. Niebawem doszło do pierwszych walk z bolszewikami, którzy podążając w kierunku zachodnim zorganizowali już wcześniej radzieckie republiki Litewską i Białoruską. W tym czasie J. Piłsudski, zamierzał sfederować z Polską (ale jak sie okazało bezskutecznie) dawne kresy Rzeczypospolitej. 19 kwietnia 1919 r., w czasie dowodzonej przez niego ofensywy oddziały polskie zdobyły Wilno, Nowogródek i Baranowicze. W czasie walk z bolszewikami na tym terenie polskie władze wojskowe utworzyły Front Litewsko-Białoruski (dowódca gen. Stanisław Szeptycki), który w okresie od lipca do późnej jesieni opanował Słuck, Mińsk Litewski, Bobrujsk a jego oddziały dotarły do Dyneburga i pod Połock. W drugiej połowie 1919 r. działający na Wołyniu Front Wołyński pod dowództwem gen. Antoniego Listowskiego opanował m.in. Dubno, Równe i Sarny, a na południu Front Galicyjski gen. Iwaszkiewicza dotarł pod Zasław. Pod koniec 1919 r. front wschodni ciągnął się od Dyneburga, przez Połock, wzdłuż Berezyny, przez Bobrujsk, dopływy Prypeci: Ptycz, Uborć i Słucz, Płoskirów do Uszczycy - dopływu Dniestru. W ciągu zimy 1919/20 i wiosną 1920 r. wojska obu stron uległy wzmocnieniu. 21 kwietnia 1920 r. Polska zawarła sojusz z atamanem Semenem Petlurą, przywódcą URL o współdziałaniu przeciwko Rosji Radzieckiej. Naprzeciw wojsk bolszewickiego Frontu Południowo-Zachodniego (od Dniestru do Prypeci) zajmowały pozycje 6, 2 i 3 armie polskie, dalej na północ, od Prypeci do Dźwiny naprzeciw Frontu Zachodniego stały 4 armia, GO gen. Leonarda Skierskiego i 1 armia oraz w odwodzie armia rezerwowa.

25 kwietnia 1920 r. rozpoczęła się polska ofensywa na Ukrainie. 26 kwietnia wojska polskie zajęły Żytomierz, a 7 maja Kijów i wyszły nad Dniepr. Niedługo później, 14 maja, bolszewicy uderzyli nad Berezyną. Ich operacja zaczepna została powstrzymana. 26 maja ruszył Front Południowo-Zachodni. 1 Armia Konna Siemiona Budionnego wyszła na tyły wojsk polskich i wymusiła ich odwrót na zachód. 10 czerwca oddziały polskie opuściły Kijów, około 10 lipca wycofały się na rubież Zbrucza i Styru. W tym też czasie (5 lipca) ruszył Front Zachodni. Groźba oskrzydlenia przez korpus Gaja wpłynęła na szybki odwrót wojsk polskich. 14 lipca utracono Wilno, a 19-go Grodno.

W drugiej połowie lipca bolszewicy weszli na ziemie etnicznie polskie. 30 lipca utworzyli w Białymstoku Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski na czele z Julianem Marchlewskim, jako zalążek władz Polskiej Republiki Rad. W połowie sierpnia 1920 r. wojska bolszewickiego Frontu Zachodniego dowodzonego przez Michaiła Tuchaczewskiego dotarły pod Warszawę, Płock oraz Włocławek, natomiast wojska Frontu Południowo-Zachodniego Jegorowa zaangażowały się w walki w rejonie Lwowa. Między obu frontami powstała olbrzymia luka, którą wykorzystało dowództwo polskie. 13 sierpnia bolszewicka 16 armia uderzyła na Warszawę. Na osłaniającą ją od południa grupę mozyrską oraz na tyły walczących pod Warszawą wojsk radzieckich uderzyła znad Wieprza 4 armia polska zmuszając je do szybkiego odwrotu. Równocześnie w walkach pod Zamościem powstrzymano i zmuszono do odwrotu Armię Konną Budionnego. Sukces bitwy warszawskiej został powtórzony we wrześniu w tzw. bitwie nad Niemnem (20-28 IX). 12 października został podpisany rozejm polsko-radziecki.

Kilka dni przed zawarciem rozejmu, 9 października dywizja litewsko-białoruska gen. Lucjana Żeligowskiego, za wiedzą NW WP wypowiedziała posłuszeństwo władzom polskim i zajęła Wilno, przekazane przez bolszewików Litwie w lipcu 1920 r. Na opanowanym terenie powstała tzw. Komisja Rządząca Litwy Środkowej sprawująca tam władzę.

Sprawa przynależności ziem zachodnich: Poznańskiego, Pomorza, i Śląska rozstrzygnęła się na Kongresie Wersalskim, na którym interesów Polski bronili byli działacze Komitetu Narodowego Polskiego na czele z Romanem Dmowskim. Na mocy warunków pokoju z Niemcami z 28 czerwca 1919 r. Polska odzyskała Wielkopolskę i część Prus Królewskich, ale bez Gdańska. Na decyzję w tej sprawie duży wpływ wywarło zwycięskie Powstanie Wielkopolskie. Wybuchło ono 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu. W niedługim czasie ogarnęło ono całą Wielkopolskę i trwało do rozejmu podpisanego w dniu 16 lutego 1919 r. w Trewirze. W trakcie trwania powstania, dowodzonego początkowo przez mjr Taczaka a następnie przez gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego, powstańcy opanowali większą część Wielkopolski. Osiągnięcia terytorialne powstania zostały zatwierdzone, z nieznacznymi odchyleniami, postanowieniami traktatu wersalskiego. Na jego mocy także Pomorze wróciło do Polski. Zostało ono obsadzone przez oddziały Wojska Polskiego, które 17 stycznia 1920 r. wkroczyły na jego terytorium. 10 lutego odbyły się w Pucku zaślubiny Polski z morzem. O sprawie przynależności Górnego Śląska, Powiśla, Warmii i Mazur zadecydowały plebiscyty.

W sytuacji napiętych stosunków narodowościowych, doszło w latach 1919-1920 do wybuchu dwóch powstań śląskich: pierwszego w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 r. i drugiego w nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 r. W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. rozpoczęło się trzecie powstanie, które trwało do 5 lipca. Miało ono najszerszy zasięg; do legendy przeszły walki m.in. w rejonie Kędzierzyna i o Górę św. Anny. 20 października 1921 r. w wyniku decyzji wielkich mocarstw Polska otrzymała jedną trzecią część Górnego Śląska, ale najbardziej uprzemysłowioną. 20 czerwca 1922 r. na teren ten weszło WP pod dowództwem gen. S. Szeptyckiego. W okresie wojny polsko - bolszewickiej, 11 lipca 1920 r., odbył się plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu. Za Polską otrzymała opowiedziało się tylko kilka gmin.

Na przełomie 1918 i 1919 r. doszło do konfliktu polsko - czeskiego. Kwestię sporną stanowiła sprawa przynależności Spiszu, Orawy i Śląska Cieszyńskiego. Sprawę sporu rozstrzygnęła Rada Ambasadorów wielkich mocarstw. Na mocy decyzji z 28 lipca 1920 r. Polska otrzymała 1002 km², tj. 43,8%, zamieszkałą przez 142 tys. ludności.

15 marca 1921 r. traktat pokojowy z Rosją i Ukrainą Radziecką ustalił granicę wschodnią. 24 marca 1922 r. Litwa Środkowa weszła w skład państwa polskiego. 15 marca 1923 r. Konferencja Ambasadorów uznała wschodnie granice Polski. Państwo polskie zajmowało wówczas obszar 388600 km².
dr hab. prof. Akademii Obrony Narodowej Zbigniew Gnat-Wieteska

# data[].attributes.attachment_link.description
Korzystna sytuacja geopolityczna jaka ukształtowała się jesienią 1918 r. oraz wola narodu posiadania własnego państwa spowodowały powstanie 11 listopada 1918 r. suwerennego państwa polskiego po 123 latach niewoli. Było to państwo bez ustalonych granic, które należało wykuwać drogą walki zbrojnej i wysiłków dyplomatycznych.