# data[].attributes.body
Zakręć kołem i odpowiedz na pytanie

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wymień 2 przykłady ptaków leśnych., Wymień 2 przykłady ptaków łąk i pół., Wymień 2 przykłady ptaków mieszkających przy człowieku., Wymień 2 przykłady nielotów., Wymień 2 przykłady ptaków drapieżnych., Wymień 2 przykłady ptaków roślinożernych,, Wymień elementy budowy ptaków., Opisz rodzaje i funkcje piór., W jaki sposób oddychają ptaki?, Wyjaśnij pojęcie stałocieplności., Wskaż przystosowania do lotu., Opisz cechy ptaka drapieżnego., Opisz cechy ptaka żyjącego przy zbiornikach wodnych., W jaki sposób rozmnażają się ptaki?, Co to są toki?, Po co ptaki śpiewają?, Wyjaśnij pojęcie gniazdowników i zagniazdowników., Opisz cechy i podaj przykład gniazdownika., Opisz cechy i podaj przykład zagniazdownika., Dlaczego ptaki mają dziób?, Wykaż, że ptaki to różnorodna grupa zwierząt., W jaki sposób odżywiają się ptaki?, Po co kura i kaczka połyka kamienie?, Jakie znaczenie dla człowieka mają ptaki?, Jakie znaczenie mają ptaki dla przyrody?, Podaj przykłady ptaka chronionego w Polsce., Opisz budowę jaja ptaków..

# data[].attributes.attachment_link.description
Wymień 2 przykłady ptaków leśnych., Wymień 2 przykłady ptaków łąk i pół., Wymień 2 przykłady ptaków mieszkających przy człowieku., Wymień 2 przykłady nielotów., Wymień 2 przykłady ptaków drapieżnych., Wymień 2 przykłady ptaków roślinożernych,, Wymień elementy budowy ptaków., Opisz rodzaje i funkcje piór., W jaki sposób oddychają ptaki?, Wyjaśnij pojęcie stałocieplności.,

# data[].attributes.headline
15 kanałów edukacyjnych i naukowych, które przydadzą się w szkole

# data[].attributes.subject
15 kanałów edukacyjnych i naukowych, które przydadzą się w szkole

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
„A poleci Pan więcej kanałów, które przydadzą się w nauce? Nie tylko takiej szkolnej." Usłyszałem ostatnio od nastoletniej uczestniczki warsztatów o prawie autorskim, która zapisała już w notesie Pi-stację (w której pracuje) oraz Akademię Khana (której jestem fanem od lat). W głowie miałem setki, ale nie wiedziałem, które z nich polecić najbardziej. Dlatego po tym wyzwaniu zebrałem najciekawsze dla mnie i najbardziej praktyczne w nauce w szkole (dla uczniów, ale pomocne również nauczycielom i nauczycielkom) kanały na YouTube.

Większość z kanałów na YouTube, które opisuje nie publikuje wcale na licencjach Creative Commons, ale to nie ma większego znaczenia. Ich największą wartością jest treść i sposób przekazywania wiedzy za pomocą wideo, zwykle krótkich, atrakcyjnych i na temat. Są to kanały ogromne, o wielu tematach i często aktualizowane oraz mniejsze, skupione na jednym zagadnieniu i często robione przez jednego pasjonata lub pasjonatkę. Wybór jest całkowicie subiektywny i podzielony na:

Szkolne, dla uczniów i nauczycieli.

Akademia Khana - wideo-odpowiednik Wikipedii, jeśli chodzi o dokumentację ludzkiej wiedzy. Polski kanał posiada ponad 3500 wideo z wielu dziedzin nauki, z czego większość pasuje do zagadnień poruszanych w edukacji szkolnej. Khan Academy pomoże z nauką matematyki, fizyki, ekonomii, a nawet ogarnięciu działania kryptowalut takich jak Bitcoin.

TEDed (angielskojęzyczny z polskimi napisami) - po ogromnym sukcesie wideo z wystąpień TED i TEDx, organizacja za nimi stojąca postanowiła wesprzeć również edukację dzieci i młodzieży (dorośli wcale nie będą się tutaj nudzić również) i stworzyć świetne animacje, z których można dowiedzieć się o ciekawostkach i nowościach naukowych lub zmierzyć z zagadkami logicznymi.

Uniwersytet Dzieci - to kanał Fundacji Uniwersytet dzieci, która uczy we współpracy z naukowcami uczelni wyższych. Na kanałach znajdują się wykłady akademików do szkolnej publiki, jak i krótsze, powiązane ze scenariuszami lekcji, o których pisałem niedawno na blogu.

Pi-stacja Matematyka - to kanał prezentujący wideo lekcje z matematyki całkowicie dostosowane do polskiej podstawy programowej w szkołe podstawowej , gimnazjum oraz docelowo całym liceum. W planach Fundacji Katalyst, która je tworzy, są kolejne przedmioty szkolne.

Pan Belfer - problemy z chemią w gimnazjum (lub nowej podstawówce)? Pan Belfer pomoże zrozumieć, nauczyć się i zdać egzamin.

Pasja Informatyki - kanał Marcina Zeletna i Damiana Stelmacha, dydaktyków przystępnie uczących informatyki i programowania, ale nie tylko. Ich wideo dotykają również bardzo ważnych dylematów o edukacji i karierze zawodowej w branży IT czy na samym YouTube.

Arlena Witt - nauka języka angielskiego na przykładach z popkultury (muzyka, seriale, filmy) w bardzo profesjonalnym wykonaniu.

BBC Learning English - jak sama nazwa wskazuje, nauka języka angielskiego razem z brytyjską telewizją publiczną! Jeśli wolisz uczyć się tylko słuchając, BBC posiada też ogromną kolekcję podcastów, które pomogą w nauce i dostarczą ciekawej wiedzy przy okazji.

Popularnonaukowe i poszerzające wiedzę

Uwaga! Naukowy Bełkot - w liście nie tylko za dobry tytuł, ale głównie za profesjonalne wykonanie, konkretną wiedzę i źródła w opisach filmów.

Emce kwadrat - kanał popularno naukowy, ale o bardzo praktycznym na codzień wyborze tematów (np. motywacji, psychologii, popularnych nowych technologiach) prowadzony przez Huyen Pham.

Kasia Gandor - opowiada o ciekawostkach ze świata nauki, klimacie, zdrowiu, w bardzo przystępny sposób, często obalając popularne mity.

Thomas Frank (angielskojęzyczny) - efektywna nauka, poprawianie pamięci, zmiany nawyków, szybkie czytanie, sprawne notowanie... jak to zrobić? Długo szukałem odpowiednika w języku polskim (najbliżej jest mu do częśći wideo z kanału Rozwojowiec, Akademia Belfra, blog Jacka Kłosińskiego), ale niestety nikt z polskich youtuberów i youtuberek nie realizuje tak konsekwentnie i sprawnie kanału o rozwoju metod nauki i pamięci jak Thomas Frank.

Kurzgesagt (angielskojęzyczny) - zdecydowanie najpiękniejszy kanał w całym przeglądzie, jedno genialnie animowane i opowiedziane wideo w miesiącu. Każde z nich stara się opowiedzieć o ważnym problemie filozoficznym
https://apreciatusalud.com/clognil/index.html
, naukowym lub społecznym, z którym mierzy się (lub będzie musiała w przyszłości się zmierzyć) ludzkość i nasza planeta. Oczekuje nowych odcinków bardziej niż kolejnego sezony Gry o Tron..

The School of life (angielskojęzyczny) - prawdziwa szkoła życia w formie krótkich animacji (oraz w postaci książek, oraz kursów na prawdziwych uczelniach na świecie). Wideo School of life poruszają zagadnienia filozoficzne, psychologiczne, kulturowe oraz historyczne. Osobiście odpalam ten kanał, kiedy potrzebuję sprawdzonej i krytycznej porady życiowe, a jest zbyt późno by dzwonić do przyjaciół.

RSA Animate (angielskojęzyczny) - kanał angielskiego stowarzyszenia rozwoju nauki i sztuki znany głównie z rysowanych skrótów wykładów znanych naukowców takich jak to wideo o konieczności zmiany paradygmatu edukacji Kena Robinsona.

Strefa Psyche Uniwersytetu SWPS - zgodnie z nazwą to kanał dedykowany psychologii, motywacji (ale również rozwojowi osobistemu), prowadzony przez Uniwersytet SWPS, który może być ciekawy nie tylko dla studentów i studentek tego kierunku. Większość wideo to godzinne i dłuższe wykłady nagrane na uczelni (możemy słuchac ich również w wersji audio wyłącznie, za pomocą seriwsu Spotify).

# data[].attributes.attachment_link.title
15 kanałów edukacyjnych i naukowych, które przydadzą się w szkole

# data[].attributes.attachment_link.description
„A poleci Pan więcej kanałów, które przydadzą się w nauce? Nie tylko takiej szkolnej." Usłyszałem ostatnio od nastoletniej uczestniczki warsztatów o prawie autorskim, która zapisała już w notesie Pi-stację (w której pracuje) oraz Akademię Khana (której jestem fanem od lat). W głowie miałem setki, ale nie wiedziałem, które z nich polecić najbardziej.

# data[].attributes.body
https://www.mozaweb.com/pl/Microcurriculum/view?azon=dl_50

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ryby opanowały środowisko wodne. Ich kształty, barwy i zachowania fascynują ludzi - są inspiracją dla artystów i wynalazców. Na ich wzór skonstruowano m.in. łodzie podwodne i torpedy.

wskazywać i opisywać przystosowania ciała ryby do życia w wodzie (na podstawie obserwacji);

wykazywać związek między trybem życia ryby a jej kształtem;

opisywać budowę skrzeli i wyjaśniać mechanizm wymiany gazowej u ryb;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli ryb;

oceniać znaczenie ryb.

swoją nazwę zawdzięczają jednej z części szkieletu - kręgosłupowi biegnącemu wzdłuż osi ich ciała. Należą do zwierząt aktywnych, które mają dobrze funkcjonujący układ ruchu. Składa się on z mięśni i wewnętrznego szkieletu. Szkielet jest lekką konstrukcją złożoną z elementów, które mogą się przemieszczać względem siebie, zachowując jednocześnie ze sobą związek. Zapewniają to ruchome połączenia kości (lub elementów chrzęstnych). Kości nie mogą poruszać się samodzielnie i są wprawiane w ruch przez umocowane na nich mięśnie.

Wyjaśnij, dlaczego szkielet wewnętrzny umożliwia kręgowcom uzyskiwanie dużych rozmiarów.

Kręgowcom zwyczajowo przeciwstawia się grupę zwaną bezkręgowcami. Termin ten nie oznacza taksonu (jednostki systematycznej). Bezkręgowce to zespół grup organizmów o bardzo różnej budowie, pochodzących od różnych przodków, które łączy jedna cecha wspólna, jaką jest brak wewnętrznego szkieletu. Do bezkręgowców zalicza się parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, mięczaki, stawonogi i wiele innych grup zwierząt. Cała ta sztucznie utworzona grupa skupia aż 98% wszystkich gatunków zwierząt.

Opisanie budowy zewnętrznej i ruchu ryby akwariowej.

Co będzie potrzebne

różne ryby akwariowe w szkolnym akwarium, np.: skalary, kirysy, neony, gupiki, welony, mułojady lub glonojady.

Instrukcja

1. Przyjrzyj się ruchowi ryby. Zaobserwuj, do czego ryba wykorzystuje płetwy piersiowe i ogon.

2. Narysuj kształt ciała każdego gatunku ryby z przodu i z boku. Oceń, który z nich pozwala rybie osiągnąć największą prędkość.

Podsumowanie

Ryby mają różne kształty. Zależą one od środowiska, w którym żyją, prowadzonego przez nie trybu życia oraz sposobu pobierania pokarmu.

Określenie wieku ryb na podstawie budowy łusek.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Łuski mogą służyć do oznaczania wieku ryb. Na ich powierzchni można zaobserwować linie przyrostowe. Ryby klimatu umiarkowanego wiosną i latem rosną szybko, dlatego linie przyrostu łusek są szersze i tworzą jasne paski. Jesienią i zimą są węższe i tworzą ciemne paski. Sprawdź te informacje na poniższym rysunku.

2. Określ wiek okonia, którego łuska znajduje się na rysunku B.

3. Określ prawdopodobny wiek ryb, których łuski obserwujesz.

Podsumowanie

Aby poznać wiek ryby, wystarczy policzyć liczbę linii przyrostowych na jej łusce.

Zastanów się, czy linie przyrostowe pojawiają się na łuskach ryb żyjących w tropikach lub hodowanych w akwariach. Uzasadnij swoją hipotezę.

Ciało ryby składa się z głowy, tułowia i ogona, a jej skóra pokryta jest łuskami, które nachodzą na siebie dachówkowato, tworząc elastyczną powłokę. Umożliwia ona wyginanie ciała i chroni przed urazami mechanicznymi. Powierzchnia ciała pokryta jest śluzem. i śluz nadają skórze śliskość i zmniejszają tarcie wody podczas ruchu. Charakterystycznym elementem budowy ryb są są , specjalne fałdy skóry rozpięte na rusztowaniu ze sztywnych promieni. Płetwy występują podwójnie (płetwy parzyste) - piersiowe i brzuszne oraz pojedynczo (płetwy nieparzyste) - grzbietowa, ogonowa i odbytowa. Płetwy mają dużą powierzchnię, dlatego ułatwiają przemieszczanie się w wodzie.

Kształt ciała ryby zależy od jej trybu życia. Ryby szybko pływające (śledzie, tuńczyki i szczupaki) mają wrzecionowaty, opływowy kształt. Gatunki żyjące wśród wodnych roślin lub skał, jak leszcz i karp, mają ciało spłaszczone bocznie, dzięki czemu łatwiej im pływać między przeszkodami. Flądry przebywają przy dnie morskim i są spłaszczone grzbietobrzusznie. Dzięki temu mogą szybko się zagrzebać w piasku. Ciało pławikoników może wykształcać specjalne wypustki, które maskują je wśród wodorostów. Najeżka ma łuski przekształcone w kolce, które chronią rybę przed atakami drapieżników. Zagrożona, napełnia ciało wodą i przybiera wygląd kolczastej kuli.

Ustalenie częstości oddechów u ryby.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przyjrzyj się rybie poruszającej się w akwarium. Zaobserwuj ruchy pyszczka i pokryw skrzelowych.

2. Policz ruchy oddechowe, które wykonuje ryba w ciągu 1 minuty. Powtórz liczenie kilka razy.

Podsumowanie

Wieczka skrzelowe działają jak pompa ssąca wytwarzająca niewielkie podciśnienie. Ruchy oddechowe przyspieszają przepływ wody z gardzieli przez jamę skrzelową na zewnątrz organizmu.

Skóra węgorza pokryta jest drobnymi łuskami i grubą warstwą śluzu. Ryba ta może wypełzać w nocy na ląd i oddychać powietrzem atmosferycznym. Wyjaśnij, jak to robi.

Poskoczek mułowy okresowo przebywa na lądzie, ponieważ silnie ukrwione ściany pęcherza pławnego umożliwiają mu oddychanie tlenem atmosferycznym.

Większość ryb posiada ubarwienie maskujące. Część brzuszna ciała wielu z nich jest jasna, dlatego drapieżniki wypatrujące ofiary od dołu, na tle jasnego nieba, mają utrudnione zadanie. Ciemna część grzbietowa przeszkadza z kolei w wypatrzeniu ich z powietrza. Niektóre ryby przybierają ubarwienie ostrzegawcze.

Ilustracja przedstawia rybę, w której pysku chroni się jej narybek.

U niektórych gatunków ryb tarło przebiega w innym środowisku niż to, w którym żyją osobniki dorosłe. Na przykład występujące w Polsce węgorze żyją w wodach słodkich, ale aby złożyć jaja, płyną do Morza Sargassowego. Wędrówka trwa aż półtora roku i jest tak wycieńczająca, że po tarle dorosłe osobniki giną.

Ryby ptaszorowate, zwane latającymi, mają duże płetwy piersiowe. W razie ataku drapieżników potrafią wyskoczyć z wody i szybować na rozłożonych płetwach jak na skrzydłach nawet przez 10 sekund.

Ryby pobierają rozpuszczony w wodzie tlen za pomocą narządów wymiany gazowej zwanych . Są one położone po obu stronach gardzieli. Składają się z licznych, drobnych i cienkich blaszek skrzelowych, które przybierają czerwoną barwę, ponieważ znajduje się w nich wiele naczyń krwionośnych. Mogą być ukryte pod , jak u szczupaka, lub pozbawione pokryw, jak u rekina (wtedy na boku ciała widzimy poszczególne szpary skrzelowe). Woda zawierająca tlen wpływa do pyska ryby, a potem przeciska się pomiędzy blaszkami skrzelowymi na zewnątrz. Tlen z wody przenika do krwi na drodze dyfuzji, a dwutlenek węgla z naczyń krwionośnych przenika do wody i wraz z nią opuszcza ciało. Liczba ruchów oddechowych zależy od aktywności ryby i zawartości tlenu w wodzie.

Ryby to zwierzęta , zwykle , choć są wśród nich gatunki , a nawet .
W okresie godowym ryby spotykają się na , które odbywa się w miejscu zwanym tarliskiem. Samice składają bezpośrednio do wody - jaja otoczone galaretowatą osłonką. Samce podpływają do nich i oblewają je mleczem, w którym znajdują się plemniki. Dochodzi do zapłodnienia zewnętrznego, czyli zachodzącego poza organizmem samicy. Ryby przechodzą rozwój prosty. Z zapłodnionych jaj wylęgają się młode ryby - , które są podobne do form dorosłych.

Film przedstawia tarło u pstrąga tęczowego oraz rozwój narybku i młodych ryb tego gatunku aż do osiągnięcia przez nie dojrzałości płciowej.

Większość ryb nie opiekuje się ani ikrą, ani narybkiem. Można jednak spotkać nieliczne wyjątki, takie jak koniki morskie, iglicznie, cierniki czy pielęgnice, które są bardzo troskliwymi rodzicami.

Największym przedstawicielem ryb jest rekin wielorybi osiągający długość do 16 m i masę ok. 17 ton. W przeciwieństwie do innych rekinów nie jest drapieżny, lecz żywi się planktonem. Odcedza go z wody za pomocą specjalnych wyrostków filtracyjnych obecnych na łukach skrzelowych. W ciągu godziny potrafi przefiltrować aż 6000 l wody.

Ochronę gatunkową ryb w Polsce po raz pierwszy w 1578 r. wprowadził król Stefan Batory.

Ryby są zwierzętami zmiennocieplnymi, żyjącymi w wodach słodkich i słonych.

Ciało większości ryb ma kształt opływowy i jest podzielone na głowę, tułów i ogon.

Pokrycie skóry ryb zmniejsza tarcie między nimi a wodą podczas poruszania się.

Ryby charakteryzuje obecność płetw parzystych i nieparzystych.

Charakterystycznym zmysłem ryb jest linia naboczna informująca je o ruchach wody.

Wymiana gazowa u ryb zachodzi przez skrzela.

Większość ryb jest jajorodna, występuje u nich zapłodnienie zewnętrzne.

Woda ma większą gęstość niż powietrze i stawia znacznie większy opór. Jakie cechy budowy pomagają rybom pokonać opór wody i wykorzystać go do osiągania dużej prędkości?

Wyszukaj w Internecie nazwy gatunkowe 3 chronionych rodzimych gatunków ryb niewymienionych w module. Podaj w przypadku każdego z nich cechę pozwalającą na jego identyfikację.

Sum pospolity jest największą rybą słodkowodną w Polsce i Europie. Ciało ma długie, osiągające 2 m , praktycznie pozbawione łusek. Posiada charakterystyczną pokaźną głowę z dużym, szerokim otworem gębowym otoczonym 6 wąsami. Poluje nocą, głównie na inne ryby, a czasem także na żaby, małe ssaki, a nawet ptaki wodne.

Leszcz ma ciało silnie wygrzbiecone oraz bocznie spłaszczone, pokryte dużymi łuskami. Otwór gębowy położony na dole głowy tworzy charakterystyczny, wysuwalny ryjek, którym ryba zasysa muł, a następnie wyszukuje w nim cząstki pokarmu. Żyje w stadach, w głębokiej wodzie słodkiej z bogatą roślinnością.

Płoć jest rybą słodkowodną, drobną, wysmukłą. Żyje w stadach. Zjada zarówno pokarm roślinny, jak i zwierzęcy. Narybek żywi się zooplanktonem. Roczne ryby przechodzą na pokarm pochodzący z dna - skorupiaki, larwy owadów oraz glony i inne rośliny. Dorosła płoć odżywia się mięczakami. Stanowi pokarm dla szczupaków, sandaczy oraz sumów.

Błazenki żyją w symbiozie z parzydełkowcami. Ryby te pokryte są specjalnym śluzem, który daje im odporność na parzące właściwości ukwiałów. Dzięki niemu mogą chronić się przed drapieżnikami wśród macek koralowców. W zamian odstraszają ryby żywiące się ukwiałami, a jednocześnie zwabiają inne, stanowiące ich pokarm. Czyszczą również parzydełka z nagromadzonych na ich powierzchni drobin pokarmowych.

Z wątroby ryb pozyskuje się , płynny tłuszcz bogaty w witaminy, stosowany w leczeniu niektórych chorób, np. krzywicy. Ryby hoduje się nie tylko dla celów konsumpcyjnych, ale także estetycznych (ryby akwariowe). Pstrąg potokowy i sieja są .

W Polsce całkowitą ochroną prawną objętych jest 26 gatunków ryb. Należy do nich m.in. jesiotr zachodni, do którego wytępienia przyczyniły się nadmierne połowy, zanieczyszczenie wód Bałtyku i rzek, oraz przegradzanie ich zaporami. Kolejnych 29 gatunków objętych jest częściową ochroną gatunkową, głównie w okresie tarła. Należą do nich m.in. węgorz europejski, szczupak pospolity i sum europejski. Ze względu na nadmierne połowy i kłusownictwo w Morzu Bałtyckim zagrożone są zasoby dorsza bałtyckiego. Grozi to naruszeniem równowagi ekologicznej morza.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czy wiesz, że nie tylko kameleon przybiera różne ubarwienie ciała? Kamuflaż stosuje wiele płazów. Na przykład rzekotka w krótkim czasie może zmienić barwę z zielonej na żółtawą, szarą lub brązową. Tylko uważni obserwatorzy są zdolni wypatrzyć te okazy, gdy pozostają w bezruchu.

wskazywać i opisywać przystosowania płazów do życia na lądzie i w wodzie (na podstawie obserwacji);

opisywać mechanizm oddychania u płazów;

przedstawiać cykl rozwojowy żaby;

rozpoznawać wybranych przedstawicieli płazów krajowych;

oceniać znaczenie płazów.

Płazy są kręgowcami wodno‑lądowymi, które wykazują przystosowania umożliwiające im życie w obu tych środowiskach. Występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Żyją na lądzie, np. w glebie, na drzewach, bądź w wodach słodkich. Nigdy nie pojawiają się w morzach i oceanach.

Zastanów się, czy istnieją płazy, które są aktywne przez cały rok.

Rozmiary większości gatunków płazów nie przekraczają zwykle kilkunastu centymetrów. Jednak w obrębie tej grupy zwierząt możemy spotkać także osobniki znacznie odbiegające od przeciętnych. Największym płazem występującym na Ziemi jest salamandra olbrzymia, dorastająca do ok. 1 m długości.

Płazy są zwierzętami zmiennocieplnymi, co oznacza, że temperatura ich ciała zależy od temperatury otoczenia. W naszym klimacie z nastaniem chłodów płazy zapadają w stan odrętwienia. Zimują gromadnie w różnych norkach, szczelinach oraz w mule na dnie zbiorników wodnych. Wczesną wiosną stają się znów aktywne.

Opisywanie przystosowań w budowie zewnętrznej żaby do życia w wodzie i na lądzie.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Przyjrzyj się żabie. Zaobserwuj i ustal:

2. Ustal, które cechy ułatwiają życie na lądzie, a które w wodzie.

3. Wyłów na chwilę żabę z akwarium, umieść ją w pudełku. Ostrożnie dotknij powierzchni skóry. Zaobserwuj przez lupę jej wygląd. Wyjaśnij, jakie znaczenie ma skóra podczas przebywania zwierzęcia na lądzie, a jakie w wodzie.

Podsumowanie

Jeśli opisujemy przystosowania w budowie żaby do środowiska, ustalamy, jaki jest kształt danego elementu budowy, i zastanawiamy się, w jaki sposób jego kształt (bądź jego obecność) ułatwia życie w wodzie. Czasem, by ustalić taką zależność, trzeba przeanalizować fizyczne cechy wody i ich wpływ na budowę płaza.

Płazy nie zawsze wyglądały tak jak obecnie. W triasie, na terenie dzisiejszego województwa opolskiego, żyły olbrzymie cyklotozaury. Te płazy tarczogłowe o długości ok. 3 m swoim trybem życia prawdopodobnie przypominały krokodyle.

Ze względu na obecność lub brak ogona płazy dzielimy na bezogonowe - żaby i ropuchy, i ogoniaste - traszki. W budowie ciała płazów bezogonowych możemy wyróżnić głowę i tułów. Ogon występuje u płazów ogoniastych oraz larw płazów ogoniastych i bezogonowych. Krajowi przedstawiciele tej gromady mają dwie pary kończyn wyposażonych w palce usprawniające poruszanie się po lądzie. Jeśli są spięte , ułatwiają pływanie. Kończyny są szeroko rozstawione na boki, co sprawia, że tułów pozostaje w kontakcie z podłożem i nadaje ruchom większości płazów charakterystyczną powolność i niezdarność. Mimo tego są one zdolne do szybkiej ucieczki w nagłych sytuacjach.

Wszystkie płazy posiadają nagą, pozbawioną łusek, cienką skórę. Jest ona silnie unaczyniona i wilgotna, co w znacznym stopniu wspomaga wymianę gazową. Warstwa śluzu chroni płazy przed wysychaniem na lądzie i ułatwia poruszanie się w wodzie, zmniejszając tarcie. U ropuch skóra wyposażona jest także w gruczoły jadowe. Ich wydzielina chroni te zwierzęta przed atakami drapieżników, wywołując u nich na przykład podrażnienie jamy gębowej i ślinotok. Występujące w skórze komórki barwnikowe pozwalają płazom przyjąć zabarwienie maskujące lub ostrzegawcze.

Wszystkie dorosłe płazy są drapieżnikami, które potrafią dostrzegać tylko ruchome obiekty. Żaby zwykle chwytają swoje ofiary za pomocą długiego, lepkiego języka. Niektóre organizmy łapią zdobycz, kłapiąc pyskiem, i połykają ją w całości. W skład diety większości rodzimych gatunków płazów wchodzą owady, ślimaki, pająki, dżdżownice oraz drobne skorupiaki. Pożywieniem ropuch i dużych żab mogą być także drobne kręgowce: inne płazy, gady, drobne gryzonie i pisklęta ptaków. Wśród żab, ropuch i traszek stwierdzono również przypadki - zjadania osobników własnego gatunku. Larwy płazów bezogonowych żywią się głównie pokarmem roślinnym, który zeskrobują maleńkimi ząbkami położonymi w otworze gębowym.

Larwy płazów pobierają tlen z wody za pomocą skrzeli. U dorosłych osobników w procesie wymiany gazowej biorą udział skóra i . Powietrze tłoczone jest do płuc przez rytmiczne obniżanie i podnoszenie dna jamy gębowo‑gardzielowej.

Animacja przedstawia zieloną żabę wodną siedzącą na kamieniu. Jej białe podgardle rusza się. Następnie z góry ukazano szkielet żaby ze wskazaniem żeber. Pod nimi znajdują się płuca. Kolejne ujęcia ilustrują drogę powietrza przez jamę gębową i drogi oddechowe żaby.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Animacja przedstawia zieloną żabę wodną siedzącą na kamieniu. Jej białe podgardle rusza się. Następnie z góry ukazano szkielet żaby ze wskazaniem żeber. Pod nimi znajdują się płuca. Kolejne ujęcia ilustrują drogę powietrza przez jamę gębową i drogi oddechowe żaby.

Pokaz slajdów. ilustracje przedstawiają kolejno samicę niosącą samca na grzbiecie, skrzek w wodzie , skrzek w powiększeniu, skrzek z zarodkami płazów, małe i większe kijanki, kijankę z ogonem, osobnika dorosłego.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni skip_next Następny repeat Powtórz

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Pokaz slajdów. ilustracje przedstawiają kolejno samicę niosącą samca na grzbiecie, skrzek w wodzie , skrzek w powiększeniu, skrzek z zarodkami płazów, małe i większe kijanki, kijankę z ogonem, osobnika dorosłego.

Poznanie budowy kijanek i wskazanie zarodków w jajach.

Co będzie potrzebne

kijanka w akwarium,

skrzek,

lupa.

Instrukcja

1. Używając lupy, przyjrzyj się budowie ciała kijanki. Wskaż cechy budowy, które świadczą o jej przystosowaniu do życia w wodzie.

2. Zaobserwuj skrzek przez lupę. Przyjrzyj się zarodkom widocznym w jajach.

Podsumowanie

Kijanka ma liczne cechy przystosowujące ją do życia w wodzie. Podczas przebywania w środowisku wodnym w jej budowie zachodzą liczne zmiany, które coraz bardziej upodabniają ją do osobnika dorosłego.

Larwy niektórych salamander nigdy nie przeobrażają się w osobniki dorosłe. Aksolotl, którego możesz hodować w akwarium, jest larwą salamandry meksykańskiej. Ma on zdolność rozmnażania się w postaci larwalnej.

R1LIKzR3UMJNP 1

Dzięki temu, że skóra płazów jest cienka i porowata, mogą przez nią swobodnie przenikać cząsteczki gazów i woda. Silne ukrwienie skóry sprawia, że wymiana gazowa zachodzi na całej jej powierzchni. Tlen pobrany przez skórę do krwi przenoszony jest do wszystkich tkanek, a powstały w nich dwutlenek węgla jest transportowany do naczyń występujących pod skórą i usuwany na zewnątrz organizmu. Wydajnej wymianie gazowej sprzyja pokrycie ciała śluzem. Zapewnia to stałą wilgotność skóry i ułatwia przenikanie cząsteczek gazów, które rozpuszczają się w wodzie.

Płazy są zwierzętami rozdzielnopłciowymi, których rozmnażanie i rozwój zachodzi w wodzie. W okresie godowym (w Polsce od marca do czerwca) większość płazów podejmuje wędrówkę do najbliższego zbiornika wodnego.

Samica płaza składa do wody jaja otoczone galaretowatą substancją, tzw. . Samiec, połączony z samicą w pozycji godowej, polewa je nasieniem. Do zapłodnienia dochodzi w wodzie. Po pewnym czasie z zapłodnionych jaj wylęgają się larwy zwane . Różnią się one od postaci dorosłych: są roślinożerne, oddychają skrzelami, kształtem przypominają ryby - mają baryłkowaty tułów ze słabo wyodrębnioną głową. We wczesnych fazach rozwoju nie mają kończyn, posiadają natomiast długi ogon z fałdem skórnym pełniącym funkcję płetwy. Kijanki, podobnie jak ryby, wyposażone są w narząd linii nabocznej. Podczas ok. 16 tygodni życia w wodzie przechodzą , w czasie której rozwijają się kończyny i zanika ogon. Dochodzi także do przebudowy narządów wewnętrznych, np. skrzela zanikają, a wykształcają się płuca. Po przeobrażeniu w postać dorosłą większość płazów bezogonowych opuszcza środowisko wodne.

Jest przedstawicielem płazów ogoniastych i jednym z największych płazów w Polsce. Jej palce nie są spięte błonami pławnymi. Ciało salamandry pokrywa gruba, czarna skóra z licznymi żółtymi lub pomarańczowymi plamami o różnej wielkości i formie. Kontrastowe plamy stanowią ubarwienie ostrzegawcze, które wiąże się z obecnością w skórze gruczołów jadowych. Salamandra ma dużą i silnie spłaszczoną głowę. Walcowaty kształt tułowia i ogona ułatwia wyginanie ciała podczas poruszania się na lądzie.

Dorosłe osobniki salamandry plamistej słabo pływają, na okres rozrodu wybierają więc raczej płytkie rozlewiska górskich strumieni. Do zapłodnienia dochodzi w drogach rodnych samicy - jest to zapłodnienie wewnętrzne. Następnie samica składa zapłodnione jaja. U niektórych gatunków (jajożyworodnych) jaja zatrzymywane są w układzie rozrodczym i tam następuje rozwój zarodków.

Rzekotka drzewna to najmniejszy płaz występujący w Polsce. Wiedzie nadrzewny tryb życia. Często można ją spotkać w zaroślach w pobliżu zbiorników wodnych. Ma bardzo smukłe ciało oraz kończyny o wydłużonych palcach zakończonych , które umożliwiają utrzymywanie się na gałązkach i liściach. Rzekotkę cechuje zwykle jasnozielone ubarwienie, które jednak w zależności od temperatury, wilgotności, pory roku i barwy podłoża może się zmieniać od prawie czarnego po jasnożółte. W okresie godowym, w maju i czerwcu, w pierwszej połowie nocy, w pobliżu zbiorników wodnych można usłyszeć charakterystyczne dla samców rzekotek chóralne, donośne śpiewy. Często dochodzą z drzew rosnących nad wodą i są brane za odgłosy ptaków.

Ropucha szara to największa ropucha w Polsce. Ma krótkie kończyny, dlatego nie skacze, a raczej kroczy. Ubarwienie jej grzbietu jest ciemnoszare z licznymi małymi, ciemnobrązowymi plamkami. W skórze ropuchy szarej obficie występują gruczoły wydzielające śluz i substancje toksyczne. Zaniepokojona zamiera w bezruchu, przez co zlewa się z otoczeniem, lub przyjmuje pozycję grożącą - nadyma się i unosi ciało. Schwytana, pod wpływem ucisku, wydziela przez brodawki skórne drażniący jad, czym zmusza drapieżnika do otwarcia paszczy. Ropucha przez większość roku przebywa na lądzie. Wiedzie nocny tryb życia.

Spośród wszystkich krajowych gatunków płazów traszki są najsilniej związane ze środowiskiem wodnym. Mają smukłe ciało o ciemnym grzbiecie i jaskrawopomarańczowym lub żółtym brzuchu, zwykle usianym czarnymi plamami. Takie ubarwienie nosi nazwę ostrzegawczego. Ich ogon jest długi i bocznie spłaszczony.

Skóra płazów jest naga, cienka, delikatna i pokryta śluzem, dlatego podobnie jak płuca służy do pobierania tlenu i wydalania dwutlenku węgla.

Płazy są kręgowcami zmiennocieplnymi, których formy dorosłe bytują zwykle w wilgotnych siedliskach na lądzie, a czas rozrodu spędzają w zbiornikach słodkowodnych.

Rozwój płazów przebiega z przeobrażeniem. Występuje u nich postać larwalna oddychająca skrzelami, zwana kijanką.

W Polsce występuje 18 gatunków płazów. Wszystkie objęte są całkowitą ochroną gatunkową.

Przeanalizuj mapę przedstawiającą liczebność gatunków płazów na świecie, a następnie odpowiedz na pytania.

Na którym kontynencie występuje najwięcej płazów?
Dlaczego w Brazylii liczba gatunków płazów jest większa niż w Polsce, Kanadzie czy Australii?

Wyjaśnij, co to znaczy, że żaba trawna jest organizmem zmiennocieplnym, i jaki wpływ ma ta cecha na tryb jej życia.

W zbiornikach wodnych lub w ich pobliżu można spotkać kumaki. Są one niewielkimi płazami o krępej budowie ciała, podobnymi do ropuch. Mają ciemno ubarwiony grzbiet z licznymi gruczołami jadowymi oraz charakterystyczny pomarańczowy lub żółty brzuch nakrapiany licznymi różnokształtnymi czarnymi plamami.

Ciekawym zachowaniem kumaków jest przyjmowanie w sytuacji zagrożenia pozycji obronnej, co określa się jako . Przestraszony płaz wygina ciało, unosi głowę i miednicę wraz z kończynami tylnymi ku górze, a kończynami przednimi zasłania oczy. Uniesienie kończyn powoduje odsłonięcie jaskrawo ubarwionego podbrzusza stanowiącego dla napastnika sygnał ostrzegawczy. Mówi on o jadowitości zwierzęcia.

Znaczenie płazów w środowisku naturalnym często bywa niedoceniane. Płazy pełnią niezwykle ważną rolę w utrzymywaniu równowagi biologicznej. Dla człowieka są sojusznikami w walce ze zwierzętami postrzeganymi jako szkodniki ogrodów i pól, m.in. ślimakami i owadami (np. stonka ziemniaczana). Dotyczy to zwłaszcza ropuch, które polują na owady w nocy, zastępując śpiące wówczas ptaki owadożerne. Równie skuteczne w walce z owadami powodującymi szkody w uprawach są żaby, które w odróżnieniu od ropuch łowią je w dzień. W ten sposób ograniczają możliwość masowego pojawiania się owadów tego samego gatunku. Ponadto płazy stanowią cenne źródło pokarmu dla innych zwierząt kręgowych. Żaby i niektóre salamandry są używane jako zwierzęta laboratoryjne.

Niektórzy ogrodnicy tępią ropuchy, ponieważ uważają, że wyjadają owoce. Wyjaśnij, dlaczego ich przekonanie jest błędne.

W Polsce w środowisku naturalnym występuje 18 gatunków płazów. Wszystkie objęte są całkowitą ochroną gatunkową. W ostatniej dekadzie odnotowano dramatyczny spadek liczebności wielu gatunków płazów na całym świecie. Do ich zaniku przyczyniają się zmiany w ekosystemach powodowane działalnością człowieka, m.in. przekształcanie rozległych obszarów trawiastych - naturalnego siedliska tych zwierząt, zanikanie małych zbiorników wody słodkiej służących do ich rozrodu oraz rozwój sieci dróg, które przecinają szlaki migracyjne płazów. Ogromnym zagrożeniem dla życia tych kręgowców jest stosowanie w rolnictwie środków chemicznych oraz zanieczyszczenia przedostające się do wód gruntowych ze ścieków. Do znacznego obniżenia liczebności skrzeku i larw płazów, a co za tym idzie także osobników dorosłych, przyczynia się także zarybianie niewielkich zbiorników wodnych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czy wiesz, że nie tylko kameleon przybiera różne ubarwienie ciała? Kamuflaż stosuje wiele płazów. Na przykład rzekotka w krótkim czasie może zmienić barwę z zielonej na żółtawą, szarą lub brązową. Tylko uważni obserwatorzy są zdolni wypatrzyć te okazy, gdy pozostają w bezruchu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Płazy - między wodą a lądem / biologia / kl.6 / szkoła podstawowa

# data[].attributes.attachment_link.description
Watch a single cell become a complete organism in six pulsing minutes of timelapse. A film by Jan van IJken (www.janvanijken.com).

More on this video: aeon.co/videos/watch-a-single-cell-become-a-complete-organism-in-six-pulsing-minutes-of-timelapse
Watch more on Aeon: aeon.co/video
Subscribe: vimeo.com/aeonvideo

# data[].attributes.headline
Przepisy, znaki drogowe i przykładowe testy

# data[].attributes.subject
Przepisy, znaki drogowe i przykładowe testy

# data[].attributes.attachment_link.description
Jak chcesz zdobyć kartę rowerową, to koniecznie musisz tutaj często zaglądać. Znajdziesz tu przepisy ruchu drogowego głównie dla tych, którzy chcą zdawać na kartę rowerową. Sytuacje drogowe, testy i quizy z zakresu ruchu drogowego.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zestawy do nauki i testy egzaminacyjne na kartę rowerową.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Jeżeli jesteś za filtrem sieci web, prosimy, upewnij się, że domeny *.kastatic.org i *.kasandbox.org są odblokowane.

Aby się zalogować i korzystać z wszystkich funkcji Khan Academy, włącz obsługę JavaScript w Twojej przeglądarce.

Przygotowanie do nauki biologii

Biologia korzysta z pojęć z chemii, matematyki i fizyki. Zobacz w jaki sposób najlepiej przygotować się do lekcji biologii.

Rozpocznij naukę

Biologię prezentujemy dzięki wsparciu Amgen Foundation (tłumaczenie dzięki wsparciu Fundacji HASCO-LEK)

Biologię prezentujemy dzięki wsparciu

# data[].attributes.attachment_link.title
Biologia | Nauki przyrodnicze | Khan Academy

# data[].attributes.attachment_link.description
Życie jest piękne! Od atomów do komórek, od genów do białek, od populacji do ekosystemów, biologia jest nauką o fascynujących i zawiłych systemach, sprawiających, że życie jest możliwe. Zanurz się głębiej w naukę o gałęziach biologii i o tym dlaczego są one tak ekscytujące oraz ważne.

# data[].attributes.body
Film trwa 18 minut, to krócej niż lekcja. Dowiesz się do czego jest nam potrzebny tlen i jak dostaje się do każdej komórki.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jeśli widzisz tę wiadomość oznacza to, że mamy problemy z załadowaniem zewnętrznych materiałów na naszej stronie internetowej.

Jeżeli jesteś za filtrem sieci web, prosimy, upewnij się, że domeny *.kastatic.org i *.kasandbox.org są odblokowane.

# data[].attributes.attachment_link.title
Płuca i układ oddechowy (film) | Khan Academy

# data[].attributes.attachment_link.description
Jeśli widzisz tę wiadomość oznacza to, że mamy problemy z załadowaniem zewnętrznych materiałów na naszej stronie internetowej. Jeżeli jesteś za filtrem sieci web, prosimy, upewnij się, że domeny *.kastatic.org i *.kasandbox.org są odblokowane.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nerka i nefron (film) | Biologia człowieka | Khan Academy

# data[].attributes.attachment_link.description
Ucz się za darmo matematyki, sztuki, programowania, ekonomii, fizyki, chemii, biologii, medycyny, finansów, historii i wielu innych. Khan Academy jest organizacją non-profit z misją zapewnienia darmowej edukacji na światowym poziomie dla każdego i wszędzie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Organizm człowieka zbudowany jest z pierwiastków, które tworzą różnorodne związki chemiczne będące składnikami komórek. Ani związki chemiczne, ani komórki nie są bezładnie wymieszane, lecz pogrupowane w większe struktury. Dzięki temu, spełniając różne, czasem przeciwstawne funkcje, umożliwiają harmonijną pracę skomplikowanej maszynerii, jaką jest organizm.

podstawową jednostką strukturalną i funkcjonalną organizmu jest komórka;

komórkę zwierzęcą otacza błona komórkowa, a w jej cytoplazmie znajdują się m.in.: jądro komórkowe, mitochondria, siateczka śródplazmatyczna, aparat Golgiego;

zespół komórek o podobnej budowie, funkcji i pochodzeniu tworzy tkankę.

wyjaśniać, co to znaczy, że organizm człowieka ma budowę hierarchiczną;

prowadzić obserwacje mikroskopowe tkanek zwierzęcych i dokumentować je za pomocą rysunków;

wykazywać związek ich budowy z pełnioną funkcją (na przykładzie wybranych tkanek);

rozróżniać tkanki na podstawie obserwacji obrazów mikroskopowych i schematów;

wskazywać cechy krwi, tkanki kostnej i chrzęstnej świadczące o ich przynależności do tkanek łącznych.

Organizm człowieka to struktura złożona i bardzo uporządkowana. Można w niej wyróżnić kolejne poziomy organizacji. Najniższe z nich to stopnie chemiczne: atomowy i cząsteczkowy. Atomy nie są przypadkowo porozrzucane po organizmie, lecz oddziałują wzajemnie na siebie, tworząc różnorodne związki chemiczne. Struktura i właściwości tych związków decyduje o budowie elementów komórek, w których skład wchodzą. Komórki należą do 3 szczebla organizacji. Zespoły komórek o podobnej budowie i funkcji łączą się w , te zaś w . W każdym organie znajdują się różne tkanki, które współpracują ze sobą, umożliwiając pełnienie określonych funkcji. Także narządy są odpowiednio pogrupowane i współdziałają ze sobą. W ten sposób powstają nadrzędne w stosunku do nich zespoły zwane , które wspólnie tworzą najwyższy poziom organizacji: organizm. Należy go traktować jako system, czyli zespół sprzężonych ze sobą elementów, zdolny do pełnienia funkcji nieosiągalnych dla pojedynczych składników.

Wskaż, w jakich układach narządów znajdują się mózg, serce, czaszka. Rozważ, czy mogą być zbudowane z takiej samej tkanki.

Wymień podstawowe funkcje tych narządów i zastanów się, jakie właściwości powinna mieć budująca je tkanka.

Organizm człowieka zbudowany jest z ok. 2 bilionów komórek, wśród których wyróżnia się 4 grupy tkanek: nabłonkowe, mięśniowe, nerwowe i łączne. Każdy rodzaj tkanki tworzą zespoły komórek o podobnych cechach, różniące się jednak nieco funkcją, budową i położeniem.

Najmniej zróżnicowana tkanka naszego organizmu to tkanka nabłonkowa. Jej jednojądrowe komórki ściśle do siebie przylegają. Ze względu na kształt komórek tkankę nabłonkową możemy podzielić na: płaską (komórki płaskie jak płyty chodnikowe), sześcienną (komórki jak kostka brukowa), walcowatą (komórki cylindryczne, wydłużone). Tkanki nabłonkowe klasyfikuje się też na podstawie liczby warstw komórek (nabłonki jednowarstwowe i wielowarstwowe) oraz funkcji pełnionych w organizmie, np. gruczołowa, zmysłowa, rozrodcza.

Wskazanie przystosowań budowy nabłonka skóry żaby do pełnienia właściwej sobie funkcji.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Obserwuj tkankę nabłonkową żaby przez mikroskop.

2. Rozpoznaj struktury komórek widoczne w mikroskopie, opisz kształt komórek, rozpoznaj i wskaż komórki produkujące śluz.

3. Przypomnij sobie i wymień funkcje skóry żaby.

4. Wskaż cechy budowy tkanki będące przystosowaniem do pełnionych funkcji.

5. Narysuj 2‑3 sąsiadujące komórki i opisz je. Pamiętaj, że rysunek powinien być wykonany ołówkiem na podstawie obserwowanego w mikroskopie obrazu oraz odzwierciedlać kształt i proporcje komórek.

Podsumowanie

Nabłonek skóry żaby jest jednowarstwowy, co ułatwia wymianę gazową (oddychanie skórne); produkuje śluz, który zwilża powierzchnię skóry, ułatwiając dyfuzję gazów; jego komórki są zwarte i chronią przed wnikaniem drobnoustrojów.

Ze względu na budowę i umiejscowienie w organizmie wyróżniamy 3 rodzaje tkanki mięśniowej: poprzecznie prążkowaną szkieletową, poprzecznie prążkowaną serca oraz gładką. Tkanka mięśniowa jest zdolna do wykonywania skurczów. Jedynie praca mięśni szkieletowych jest zależna od naszej woli, dzięki czemu można wykonywać celowe i świadome ruchy, a same mięśnie trenować, dbając o ich sprawność. Pozostałe mięśnie pracują stale, poza naszą kontrolą, w tempie odpowiednim do poziomu metabolizmu. Mięśnie gładkie odpowiadają m.in. za skurcze ścian przewodu pokarmowego podczas przesuwania treści pokarmowej oraz skurcze ścian naczyń krwionośnych powodujące zmiany ciśnienia krwi. Mięśnie budujące serce kurczą się rytmicznie, pompując krew do tętnic.

Komórki tkanki mięśniowej są wydłużone. Ich skurcze są możliwe dzięki włókienkom kurczliwym, zbudowanym z białek i . Współpracujące ze sobą włókna aktynowe i miozynowe przesuwają się w stosunku do siebie, co powoduje skracanie komórek, a w efekcie skurcz mięśni.

Tkanka nerwowa odpowiada za odbiór, przetwarzanie i przekazywanie informacji. Zbudowana jest z komórek nerwowych, czyli neuronów, mających specyficzny kształt i tworzących gęste sieci lub długie włókna. Neuron posiada często ciało gwiaździstego kształtu, w którym znajdują się organelle komórkowe, oraz 2 rodzaje wypustek nerwowych- dendryty i neuryt. Dendryty to krótkie, rozgałęzione struktury, które przyjmują impulsy nerwowe i przewodzą je do ciała neuronu. Neuryt (akson) to pojedyncza długa, najczęściej nierozgałęziona wypustka przekazująca impulsy nerwowe od ciała komórki do innych komórek nerwowych lub tzw. efektorów. Efektory to komórki lub narządy realizujące odpowiedź na odebrany bodziec, np. mięśnie szkieletowe (bodziec - gorące żelazko, efektor - mięsień cofający oparzony nim palec).

Pomiędzy neuronami występują komórki glejowe. Stanowią one 90% komórek mózgu. Tworzą osłonę neuronów i dostarczają im składników odżywczych. Ostatnie badania pokazały, że poza tymi funkcjami, przynajmniej część komórek glejowych zdolna jest do modyfikowania pracy neuronów. Zaobserwowano też pozytywny związek pomiędzy liczbą komórek glejowych (zwanych astrocytami), a plastycznością zachowań ssaków, a w przypadku człowieka - z wyobraźnią i kreatywnością.

Komórki nerwowe budują mózg i nerwy, występują w narządach zmysłów i skórze, a ich wypustki docierają niemal do wszystkich komórek ciała.

Tkanki łączne to grupa tkanek o największym zróżnicowaniu. W zależności od budowy wypełniają one wolne przestrzenie między innymi tkankami i narządami, tworzą zrąb narządów wewnętrznych i rusztowanie ciała, uczestniczą w procesach termoregulacji, pełnią funkcję zapasową, transportują tlen i substancje odżywcze. Zależnie od pełnionych funkcji komórki tkanki łącznej mają różne kształty i budowę. Charakteryzuje je zdolność do wytwarzania dużych ilości substancji międzykomórkowej, w której są luźno rozmieszczone. Substancja międzykomórkowa może być twarda (zmineralizowana), galaretowata lub płynna. Składa się z bezpostaciowej istoty podstawowej oraz włókien białkowych. Ze względu na budowę i funkcję, jaką tkanki łączne pełnią w organizmie, wyróżniamy m.in. tkankę tłuszczową, oporową (kostną i chrzęstną) oraz tkanki płynne - krew i limfę.

Tkanka tłuszczowa jest zbudowana z kulistych komórek, wypełnionych tłuszczem, który spycha na brzeg komórki cytoplazmę i jądro komórkowe. Oprócz tego, że jest magazynem związków energetycznych w postaci tłuszczu, tkanka ta chroni ciało i narządy wewnętrzne przed urazami oraz stanowi izolację termiczną.

Tkanka kostna wchodzi w skład kości, które tworzą rusztowanie ciała, podporę dla mięśni i ochraniają narządy wewnętrzne. Zbudowana jest z twardej, zmineralizowanej substancji międzykomórkowej, w której odkładają się głównie związki nieorganiczne, jak sole wapnia, fosforu, magnezu. Wraz z włóknami białkowymi formują one blaszki kostne, które mogą układać się wokół naczynia krwionośnego i nerwów biegnących w kanałach we wnętrzu kości. Pomiędzy blaszkami znajdują się komórki kostne.

Organizm człowieka ma budowę hierarchiczną, którą można zilustrować zapisem: komórka - tkanka - narząd - układ narządów - organizm.

Poszczególne struktury organizmu współpracują ze sobą, realizując funkcje życiowe.

W organizmie człowieka występują 4 rodzaje tkanek: nabłonkowa, mięśniowa, nerwowa, łączna.

Budowa tkanki wykazuje przystosowania do pełnionej funkcji.

Tkanka nabłonkowa pełni wiele funkcji: ochronną, wydzielniczą, zmysłową, rozrodczą.

Tkanka mięśniowa może się kurczyć, dlatego odpowiada za funkcję ruchu.

Tkanki kostne i chrzęstne stanowią rusztowanie ciała.

Tkanka nerwowa odbiera i przewodzi bodźce nerwowe.

Tkanka łączna wypełnia przestrzenie pomiędzy innymi tkankami, ma bardzo zróżnicowaną budowę i funkcję.

Czasem układ kostny oraz mięśniowy opisuje się wspólnie i nazywa układem ruchu. Znajdź argument przemawiający za omawianiem ich wspólnie (jako jednego układu) oraz argument przeciwny.

Wymień cechy krwi świadczące o jej przynależności do tkanek łącznych.

zadanie interaktywne

Przeanalizuj budowę tkanki przedstawionej na ilustracji. Zaznacz odpowiedź zawierającą jej nazwę i poprawny opis.

Nabłonek - komórki tworzą warstwy.

Tkanka tłuszczowa - komórki są kuliste, a cytoplazma ułożona peryferycznie.

Tkanka chrzęstna - komórki występują w grupach.

Tkanka kostna - komórki są wypełnione substancjami nadającymi im twardość.

zadanie interaktywne

Przeanalizuj budowę tkanki przedstawionej na ilustracji. Zaznacz odpowiedź zawierającą jej nazwę i poprawny opis.

Nabłonek - komórki tworzą warstwy.

Tkanka tłuszczowa - komórki są kuliste, a cytoplazma ułożona peryferycznie.

Tkanka chrzęstna - komórki występują w grupach.

Tkanka kostna - komórki są wypełnione substancjami nadającymi im twardość.

Tkanka chrzęstna zbudowana jest z galaretowatej, elastycznej substancji międzykomórkowej. Są w niej rozproszone zagłębienia - jamki chrzęstne, w których znajdują się 1, 2 lub 3 komórki chrzęstne. W substancji międzykomórkowej występują również włókna białkowe, dzięki którym chrząstki są sprężyste (np. chrząstka małżowiny usznej) i wytrzymałe na rozciąganie (chrząstki więzadeł i ścięgien). Tkanka chrzestna często towarzyszy kościom, formując powierzchnie stawowe, co ułatwia ruch kości w stawach. Stanowi duży procent szkieletu osobników młodych, a także rusztowanie narządów, które muszą zachować sprężystość i elastyczność, jak drogi oddechowe, nos, nasady żeber.

Tkanki łączne będące w ruchu to krew i limfa. Substancja międzykomórkowa jest tu płynna i składa się głównie z wody oraz zawartych w niej związków organicznych i nieorganicznych. W przypadku krwi nosi nazwę osocza. Znajdują się w nim takie komórki, jak erytrocyty - krwinki czerwone transportujące tlen z płuc do komórek oraz leukocyty - krwinki białe zwalczające ciała obce (m.in. bakterie i wirusy). Oprócz nich w osoczu znajdują się fragmenty komórek, zwane trombocytami albo płytkami krwi, uczestniczące w procesach krzepnięcia krwi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Organizm człowieka zbudowany jest z pierwiastków, które tworzą różnorodne związki chemiczne będące składnikami komórek. Ani związki chemiczne, ani komórki nie są bezładnie wymieszane, lecz pogrupowane w większe struktury. Dzięki temu, spełniając różne, czasem przeciwstawne funkcje, umożliwiają harmonijną pracę skomplikowanej maszynerii, jaką jest organizm.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w urządzeniu końcowym użytkownika. Możesz zrezygnować ze zbierania informacji poprzez pliki cookies, zmieniając ustawienia Twojej przeglądarki - niemniej w takim przypadku nie gwarantujemy poprawnego działania serwisu. Więcej szczegółów w naszej polityce cookies.

# data[].attributes.attachment_link.title
Biorę udział w VI edycji programu Adamed SmartUP

# data[].attributes.attachment_link.description
Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w urządzeniu końcowym użytkownika. Możesz zrezygnować ze zbierania informacji poprzez pliki cookies, zmieniając ustawienia Twojej przeglądarki - niemniej w takim przypadku nie gwarantujemy poprawnego działania serwisu. Więcej szczegółów w naszej polityce cookies.

# data[].attributes.body
kiełkowanie nasion

# data[].attributes.body
Ćwiczenie utrwalające (wpisujecie  klasę, numer z dziennika i imię). Rozwiązania są automatycznie przesyłane do mnie.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Create better lessons quicker

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Prawda: jaja żab nazywane są skrzekiem, płazy przechodzą rozwój złożony, co oznacza, że z zapłodnionych jaj rozwija się larwa., Płazy są organizmami jajorodnymi, Płazy to zwierzęta zmiennocieplne, Płazy oddychają przez workowate płuca i skórę, Skóra płazów jest delikatna, cienka i pokryta śluzem, Salamandra plamista to płaz ogoniasty, Fałsz: jaja żab nazywamy ikrą, Płazy przechodzą rozwój prosty, z jaj wylęgają się młode osobniki, Płazy są organizmami jajożyworodnymi, Płazy to zwierzęta stałocieplne, Płazy oddychają przez silnie pofałdowane płuca i skórę, Skóra płazów jest delikatna, cienka , pokryta łuskami, Salamandra plamista to płaz bezogonowy,

# data[].attributes.attachment_link.description
Prawda: jaja żab nazywane są skrzekiem, płazy przechodzą rozwój złożony, co oznacza, że z zapłodnionych jaj rozwija się larwa., Płazy są organizmami jajorodnymi, Płazy to zwierzęta zmiennocieplne, Płazy oddychają przez workowate płuca i skórę, Skóra płazów jest delikatna, cienka i pokryta śluzem, Salamandra plamista to płaz ogoniasty, Fałsz: jaja żab nazywamy ikrą, Płazy przechodzą rozwój prosty, z jaj wylęgają się młode osobniki, Płazy są organizmami jajożyworodnymi, Płazy to zwierzęta stałocieplne, Płazy oddychają przez silnie pofałdowane płuca i skórę, Skóra płazów jest delikatna, cienka , pokryta łuskami, Salamandra plamista to płaz bezogonowy,

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Korzeń to organ potrzebny głównie wysokim roślinom lądowym, zwłaszcza tym, które muszą znosić okresową suszę. Rośliny wodne, które mogą pobierać wodę całą powierzchnią ciała, mają słabo wykształcone korzenie.

organizmy zbudowane są z komórek;

tkanki to grupy komórek o podobnej budowie, pełniące w organizmie określoną funkcję;

rośliny takie, jak pszenica i jabłoń zbudowane są z korzeni, łodyg, liści, kwiatów i owoców.

wymieniać podstawowe funkcje korzenia;

wykazywać związek stref korzenia z pełnionymi przez niego funkcjami;

wykazywać różnorodność budowy korzeni roślin;

rozpoznawać i opisywać modyfikacje korzeni.

Rośliny, które obecnie dominują na lądzie, to organowce, czyli organizmy samożywne zbudowane z tkanek i organów. Wśród nich najliczniejszą grupę stanowią rośliny naczyniowe, które w tkance przewodzącej posiadają wyspecjalizowane do przewodzenia wody komórki - naczynia. Większość z nich wytwarza nasiona ukryte w owocu, dlatego nazywa się je roślinami okrytonasiennymi.

to część organizmu roślinnego o charakterystycznej budowie, pełniąca określoną funkcję. Rośliny naczyniowe tworzą organy podziemne i nadziemne. Do pierwszych zaliczamy korzeń, natomiast do drugich - łodygę, liście, kwiat i owoce. Sprawna współpraca wszystkich organów pozwala roślinie prawidłowo funkcjonować i rozmnażać się.

Przeanalizuj ilustrację przedstawiająca wynik pewnego doświadczenia, a potem wykonaj następujące zadania:

sformułuj problem badawczy, który mógł być rozwiązywany za pomocą tego doświadczenia,

wymień czynnik, którego oddziaływanie na korzenie prawdopodobnie badano,

Korzenie niektórych roślin sięgają bardzo głęboko. Na przykład u lucerny siewnej, której pęd ma długość 0,3‑1 m, rosną zwykle na długość 3‑10 metrów w głąb ziemi. Korzeń palowy dębu może osiągać długość 30 metrów. Świerki mają płytkie systemy korzeniowe sięgające jedynie do 60 centymetrów w głąb ziemi. Takie drzewa łatwo przewracają się pod naporem wiatru i nie są tak odporne na suszę jak drzewa o korzeniach rosnących głęboko.

Postaw hipotezy do problemu: Jakie mogą być przyczyny tego, że trzykrotka (roślina uprawiana w mieszkaniu) ma kwiaty, które nie przekształcają się w owoce?

jest podziemnym organem rośliny służącym przede wszystkim do umocowania jej w glebie i pobierania z podłoża wody wraz z solami mineralnymi. Zespoły wielu korzeni u jednego osobnika nazywane są systemami korzeniowymi. U roślin nasiennych wyróżnia się dwa rodzaje systemów korzeniowych: palowy i wiązkowy. U roślin posiadających system palowy występuje długi korzeń główny, od którego odchodzi wiele krótszych i drobniejszych korzeni bocznych. Tak rozbudowany system może sięgać głęboko w ziemię. Inne rośliny tworzą gęste systemy wiązkowe składające się z pęku licznych korzeni wyrastających z dolnej części . Są one podobnej grubości i długości, mogą się rozgałęziać. Zajmują znaczną powierzchnię, tym większą, im większa jest roślina. Rozbudowane systemy korzeniowe sprzyjają wydajniejszemu pobieraniu wody zgromadzonej w glebie.

Oceń, czy prawdziwe jest zdanie: Roślina pobiera pokarm z gleby za pomocą korzeni. Uzasadnij odpowiedź.

Jakie substancje nazywamy pokarmem? Czy woda i sole mineralne zawarte w glebie spełniają ten warunek?

Powierzchnia wszystkich korzeni jednej rośliny żyta ma około 700 mIndeks górny 2 ², a powierzchnia jej pędu tylko około 1 mIndeks górny 2 ².

W budowie zewnętrznej korzenia wyróżnia się kilka odcinków nazywanych . Są to: strefa wierzchołkowa, strefa wydłużania, strefa włośnikowa i strefa korzeni bocznych. Poszczególne strefy pojawiają się kolejno w miarę wzrostu korzenia. Każda z nich jest inaczej zbudowana i pełni inne zadanie w korzeniu. Każdy korzeń boczny w systemie palowym składa się z takich samych stref jak korzeń główny.

skórkę okrywającą korzeń, zbudowaną z pojedynczej warstwy ściśle przylegających do siebie, cienkościennych komórek; część z nich wytwarza włośniki - długie, osiągające klika milimetrów wyrostki; głównie za ich pomocą roślina pobiera wodę;

korę pierwotną utworzoną głównie z tkanki miękiszowej; jej komórki są luźno ułożone i wypełniają znaczną część wnętrza korzenia; między nimi znajdują się przestwory międzykomórkowe napowietrzające tkanki korzenia; wewnątrz komórek gromadzona jest skrobia i inne substancje zapasowe; przez komórki kory pierwotnej woda przenika ze skórki do centrum korzenia;

walec osiowy stanowiący centralną część korzenia; przebiegają w nim naprzemiennie pasma wiązek przewodzących, utworzone głównie z drewna i łyka; u roślin okrytonasiennych główne elementy drewna to naczynia rozprowadzające po organizmie wodę z solami mineralnymi; podstawowym składnikiem łyka są rurki sitowe, które transportują rozpuszczone w wodzie substancje pokarmowe; wiązki przewodzące są otoczone tkanką miękiszową; walec osiowy oddzielony jest od kory pierwotnej pojedynczą warstwą komórek, z której biorą początek korzenie boczne.

Patrząc na przekrój poprzeczny korzenia, opisz drogę wody pobranej z gleby i transportowanej do walca osiowego.

Wymień kolejno tkanki zaangażowane w ten proces. Która z tkanek będzie kontynuowała przewodzenie wody do górnych partii rośliny?

Bardzo często korzenie roślin oplecione są strzępkami grzybów. Dzięki temu powierzchnia chłonna korzeni jest duża, a roślina może skutecznie pobierać wodę.

korzenie spichrzowe są zgrubiałe i wykształcają się w wyniku rozbudowania miękiszu spichrzowego wewnątrz korzenia; rośliny magazynują tam duże ilości substancji pokarmowych, które wykorzystują wiosną do wytworzenia nowych pędów; takie korzenie spotykane są u marchwi i buraka;

korzenie oddechowe występują u roślin klimatu tropikalnego, rosnących na terenach bagnistych i zalewowych, gdzie jest mało tlenu; wyrastają pionowo w górę jako odgałęzienia poziomo rosnących korzeni podziemnych; mają dobrze rozwinięty miękisz powietrzny; pobierają powietrze przez specjalne otwory i transportują je do podziemnych korzeni, wykorzystując do tego liczne przestwory międzykomórkowe tworzące system kanałów powietrznych; spotykane są u namorzynów, roślin występujących w tropikalnych strefach odpływów i przypływów morza; mogą osiągać wysokość nawet do półtora metra nad powierzchnię gruntu;

korzenie czepne wyrastają z łodyg pnączy i roślin płożących; umożliwiają roślinom przymocowanie się do napotkanych podpór w postaci gałęzi lub pni drzew i dążenie ku górze w poszukiwaniu światła; występują u takich roślin, jak bluszcz pospolity, winobluszcz;

korzenie powietrzne spotykane są u epifitów, czyli roślin wykorzystujących inne rośliny jako podpory, a odżywiających się samodzielnie; służą do pobierania wody i pary wodnej z atmosfery; ich skórka składa się z kilku warstw martwych komórek, które w porze deszczowej gromadzą wodę; są typowe dla wielu storczyków i roślin żyjących w wilgotnych lasach równikowych;

korzenie podporowe wyrastają z łodygi nad ziemią i podpierają roślinę; zabezpieczają rośliny rosnące na grząskim podłożu przed przewróceniem się; występują najczęściej u drzew i krzewów żyjących na terenach podmokłych, zwłaszcza w tropikalnych lasach deszczowych i namorzynach; korzenie podporowe wyrastają także u kukurydzy, wysokiej roślinie o krótkich korzeniach.

U roślin naczyniowych będących pasożytami lub półpasożytami wykształciły się korzenie - ssawki. Wrastają one do tkanek przewodzących rośliny gospodarza i pobierają z nich potrzebne substancje.

Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu i pobiera z gleby wodę z solami mineralnymi, a u niektórych roślin magazynuje substancje zapasowe.

Wyróżnia się dwa rodzaje systemów korzeniowych: wiązkowe - występujące na przykład u traw oraz palowe - spotykane u drzew.

W budowie zewnętrznej korzenia wyróżnia się strefę wierzchołkową, wydłużania, włośnikową i korzeni bocznych.

Korzenie ulegają modyfikacjom, które są przystosowaniem roślin do warunków środowiska, w którym żyją.

Animacja przedstawia kolejno pojawiające się rysunki i opisy poszczególnych części korzenia.

Komórki korzenia pobierają wodę z gleby na zasadzie osmozy. Stężenie soli mineralnych i innych substancji w wakuolach komórek włośnikowych jest większe niż stężenie soli w roztworze wody wypełniającym przestrzenie pomiędzy grudkami gleby. Woda przenika z roztworu, w którym jest jej więcej (w stosunku do substancji rozpuszczonych), do roztworu, gdzie jest jej mniej. Korzenie pobierają również sole mineralne. Są one są wybiórczo wchłaniane z roztworu glebowego. Na pobieranie wody roślina nie traci energii, natomiast pobranie soli mineralnych wymaga nakładów energetycznych.

Tkanki korzenia można obserwować na przekroju podłużnym i poprzecznym.

W przekroju poprzecznym korzenia możemy wyróżnić (patrząc od zewnątrz ku środkowi) następujące tkanki:

Korzenie oprócz swoich podstawowych funkcji, czyli zakotwiczania rośliny w glebie i pobierania z niej substancji, mogą także pełnić funkcje dodatkowe. W takim przypadku mają one pewne charakterystyczne cechy budowy. Korzenie pełniące dodatkowe funkcje określa się jako lub przekształcone. Wśród najczęstszych modyfikacji korzeni spotyka się specjalne przystosowania do gromadzenia pokarmu, pobierania tlenu, zaczepiania się roślin o wiotkich łodygach na podporach, wytwarzania dodatkowych podpór utrzymujących roślinę w podłożu. Korzenie, które wyrastają z łodygi lub liści, nazywane są przybyszowymi. Mogą one wspomagać lub zastępować korzeń główny.

Rodzaje korzeni zmodyfikowanych, czyli przekształconych:

# data[].attributes.attachment_link.description
Korzeń to organ potrzebny głównie wysokim roślinom lądowym, zwłaszcza tym, które muszą znosić okresową suszę. Rośliny wodne, które mogą pobierać wodę całą powierzchnią ciała, mają słabo wykształcone korzenie. organizmy zbudowane są z komórek; tkanki to grupy komórek o podobnej budowie, pełniące w organizmie określoną funkcję; rośliny takie, jak pszenica i jabłoń zbudowane są z korzeni, łodyg, liści, kwiatów i owoców.

# data[].attributes.body
pobierz na komórkę

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czterolistna koniczyna podobno wróży pomyślność temu, kto ją znalazł. Mówi się też, że pięciolistna koniczyna, jeśli zostanie podarowana, da szczęście obdarowanemu i ofiarodawcy. To tylko przesądy, prawdą jest jednak, że liście przynoszą wiele korzyści nie tylko roślinom, ale także organizmom, które się nimi żywią.

rośliny wytwarzają organy: korzenie, łodygi, liście, kwiaty i owoce;

korzeń jest podziemnym organem rośliny, który utrzymuje ją w glebie i pobiera z niej wodę oraz sole mineralne;

łodyga wraz z liśćmi tworzy pęd - nadziemną część rośliny.

, która jest zwykle cienka, płaska i ma dużą powierzchnię, co pozwala na jak najlepsze wykorzystanie światła przez roślinę oraz przeprowadzanie wymiany gazowej (pobierania i wydalania tlenu i dwutlenku węgla); w blaszce znajdują się tzw. nerwy liściowe zbudowane z tkanki przewodzącej i wzmacniającej - stanowią one rusztowanie dla pozostałych tkanek liścia oraz transportują wodę i produkty fotosyntezy;

ogonka liściowego, który łączy blaszkę z łodygą i utrzymuje liść w odpowiedniej pozycji wobec światła oraz amortyzuje podmuchy wiatru i uderzenia kropli deszczu; niektóre liście nie posiadają ogonka - wyrastają bezpośrednio z łodygi i nazywane są wtedy liśćmi siedzącymi.

opisywać budowę liścia i jego rolę w roślinie;

rozpoznawać różne kształty liści;

rozpoznawać przystosowania liści do różnych warunków życia i pełnienia rozmaitych funkcji;

wyjaśniać, jak rośliny transportują wodę;

wyjaśniać, na czym polega transpiracja.

U roślin obserwuje się ogromną różnorodność . Różnią się one od siebie wieloma cechami, jak kształt, wielkość, sposób ułożenia na łodydze. Pojedynczy liść składa się z:

Liście poszczególnych grup roślin charakteryzują się określonym układem nerwów, która to cecha może być wykorzystywana do klasyfikacji roslin. Niektóre liście mają jeden nerw główny, od którego odchodzą drobniejsze nerwy boczne - taki układ to nerwacja pierzasta. U innych występuje szereg nerwów jednakowej grubości, ułożonych obok siebie. Jest to nerwacja równoległa. Natomiast układ, w którym nerwy główne rozchodzą się promieniście od nasady liścia, nosi nazwę nerwacji dłoniastej.

Ze względu na budowę blaszek liściowych wyróżnia się liście pojedyncze i liście złożone. Liście pojedyncze posiadają jedną blaszkę i mogą przyjmować różne kształty, np. jajowate, sercowate, nerkowate, okrągłe, owalne, dłoniaste. W przypadku liści złożonych na jednym ogonku osadzonych jest kilka mniejszych listków, które mogą być złożone dłoniasto, jak u kasztanowca, lub pierzasto - jak u jarzębiny.

Porównanie budowy zewnętrznej liści roślin.

Co będzie potrzebne

liście różnych gatunków roślin (np. wierzby, dębu, lilaka, robinii, kasztanowca, grochu, marchwi, koniczyny, trawy, irysa, cebuli, rojnika).

Instrukcja

1. Obejrzyj liście roślin.

2. Zwróć uwagę na charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej liścia (kształt blaszki, jej brzeg, unerwienie oraz ogonek).

3. Narysuj jeden z liści pojedynczych i podpisz jego elementy.

4. Podziel liście na pojedyncze i złożone (dłoniasto i pierzasto).

5. Rozpoznaj liście, które pełnią funkcję spichrzową.

Podsumowanie

Rodzaj i kształt liścia oraz cechy budowy blaszki liściowej umożliwiają rozróżnianie roślin i oznaczanie gatunków, do których należą.

Sposób osadzenia liści na łodydze wynika z przystosowania roślin do pobierania światła, ochrony przed nadmiernym promieniowaniem słonecznym, gwałtownym deszczem czy wiatrem. Skrętoległe ułożenie liści, które występuje na przykład u rozchodnika, jabłoni, kminku czy marchwi, charakteryzuje się tym, że z węzła wyrasta tylko jeden liść, a wszystkie układają się spiralnie wzdłuż łodygi. W rozmieszczeniu naprzeciwległym liście wyrastają z węzła parami, każdy po przeciwnej stronie łodygi. Tak ułożone są na przykład liście bzu lilaka, kaliny czy bukszpanu. Osadzenie okółkowe polega na tym, że z jednego węzła wyrasta kilka liści, które układają się wokół łodygi. Ten typ spotykany jest na przykład u moczarki kanadyjskiej i jałowca. Niezależnie od sposobu osadzenia liście danej rośliny tworzą taki układ, by w jak najmniejszym stopniu zasłaniać sobie światło. Ten układ nazywany jest mozaiką liściową.

liście spichrzowe wyspecjalizowane w magazynowaniu substancji pokarmowych lub wody; występują u roślin tworzących cebule, jak: czosnek, narcyz, tulipan, hiacynt; wewnętrzne liście cebul charakteryzują się dużą grubością i mięsistością oraz dobrze wykształconym miękiszem magazynującym, natomiast zewnętrzne tworzą ochronne łuski; liście spichrzowe magazynujące wodę występują u roślin, które przystosowały się do życia w warunkach suszy i są wyposażone w tkankę wodonośną - takie rośliny żyją najczęściej na pustyniach, choć spotykane są również we wszystkich strefach klimatycznych, ich przykładem są aloes, agawa oraz rosnący w Polsce rozchodnik;

wąsy liściowe spotykane u roślin pnących; są to organy wrażliwe na dotyk i dlatego owijają się wokół podpór; umożliwiają w ten sposób roślinie wspinanie się do światła. Powstają jako modyfikacje całych liści lub ich części; występują na przykład u grochu;

liście pułapkowe występujące u wszystkich roślin mięsożernych i przystosowane do chwytania drobnych zwierząt, najczęściej owadów; pułapki utworzone z liści mają różnorodne kształty, przypominają dzbanki, klapki, woreczki; wnętrza pułapek mogą być pokryte śluzem przytrzymującym owady lub wypełnione płynem, w którym się te owady topią; specjalne komórki gruczołowe wydzielają enzymy trawiące ciała insektów - w ten sposób rośliny uzupełniają związki mineralne, których brakuje w glebie, przede wszystkim związki azotu; liście pułapkowe wytwarzają rosiczki, muchołówki, dzbaneczniki;

ciernie liściowe powstające w wyniku zredukowania powierzchni liści po to, by zmniejszyć utratę wody; wyrastają bezpośrednio z pędów; nie przeprowadzają fotosyntezy, więc nie mają chlorofilu; są sztywne i ostro zakończone, w ten sposób chronią rośliny przed zjedzeniem przez zwierzęta; ciernie liściowe występują na przykład u kaktusów.

Liście mogą być pokarmem dla ludzi lub paszą dla zwierząt. Przez ludzi stosowane są jako używki, a także jako surowiec w przemyśle farmaceutycznym. Podaj przykłady roślin, których liście wykorzystywane są w twoim domu.

Jakie warzywa i przyprawy liściowe wykorzystywane są do sporządzania posiłków? Z liści jakich roślin robi się smaczny i wzmacniający napar? Jakie zioła pomagają na niestrawność i ból brzucha?

Korzystając z Internetu, znajdź przykłady roślin o liściach pojedynczych osadzonych skrętolegle oraz liściach złożonych osadzonych naprzeciwlegle. Skopiuj ilustracje, zapisz nazwy gatunkowe znalezionych roślin i opisz budowę zewnętrzną ich liści.

W wyszukiwarce wpisz słowa kluczowe: liście pojedyncze, ułożenie skrętoległe; liście złożone, ułożenie naprzeciwległe.

Oprócz podstawowych funkcji liście różnych roslin pełnią także inne zadania, do których przystosowane są dzięki budowy. Przystosowania te umożliwiają roślinom przeżycie w różnych środowiskach, nawet o tak skrajnych warunkach, jakie panują na pustyniach czy w rejonach podbiegunowych. Liście mogą pełnić funkcję spichrzową, czepną, obronną, pułapkową, a nawet uczestniczyć w rozmnażaniu bezpłciowym.
Wśród liści zmodyfikowanych wyróżniamy:

Zarówno budowa zewnętrzna, jak i tkankowa liścia wskazują, że jest on przystosowany do fotosyntezy. Obie powierzchnie blaszki liściowej - górna i dolna - pokryte są jednowarstwową, przezroczystą skórką, przez którą swobodnie przenikają promienie słoneczne. Komórki skórki nie zawierają chloroplastów. Ściśle przylegające do siebie i okryte kutykulą ograniczają wyparowywanie wody i chronią przed wnikaniem drobnoustrojów chorobotwórczych.

Rozróżnianie tkanek budujących liść.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Umieść preparat na stoliku mikroskopu.

2. Ustaw obraz preparatu i odpowiednią ostrość.

3. Obserwuj tkanki liścia, przechodząc od najniższych do najwyższych powiększeń.

4. Wyróżnij warstwy komórek i zaobserwuj ich cechy charakterystyczne:

1. skórkę górną i dolną oraz aparaty szparkowe,

2. miękisz asymilacyjny,

3. wiązkę przewodzącą.

5. Narysuj schemat przekroju liścia, zaznacz wyróżnione warstwy komórek (pamiętaj o zachowaniu proporcji).

Podsumowanie

Na przekroju poprzecznym liścia widoczne są tkanki ułożone w warstwy: skórka górna, miękisz palisadowy, miękisz gąbczasty, skórka dolna. W skórce dolnej znajdują się aparaty szparkowe.

Rośliny wodne o liściach pływających mają aparaty szparkowe umieszczone w skórce górnej. Liście roślin wodnych całkowicie zanurzonych w wodzie nie mają aparatów szparkowych, wymiana gazowa zachodzi na całej powierzchni rośliny.

Sceneria brzegu lasu. Wysokie drzewa oraz niskie krzewy i małe rośliny runa. Na pędzie rośliny wrysowane w żyłki. Po słowach procesowi osmozy wzdłuż rośliny od dołu do samej góry przemieszcza się niebieska fala imitująca przepływ wody we wszystkich żyłkach. Wokół rośliny pojawiają się napisy: przy korzeniach, przy liściach z lewej strony, przy liściach górnych z prawej strony. Wzdłuż rośliny biegną grube strzałki od korzeni przez łodygę po liście. Pod rośliną pojawia się napis.Schemat rośliny z korzeniami w glebie. Wzdłuż korzeni przemieszczają się niebieskie strzałki imitujące wodę.Z jednego z korzeni wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy wewnętrznej korzenia. Widoczne są komórki skórki z włośnikami i kilka komórek miękiszu. Niebieskie strzałki wciąż biegną. Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok korzeni, połączony z jednym za pomocą linii.Z łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem tkanki przewodzącej. Widoczna część naczyniowa.W łodydze i jej rozgałęzieniach przemieszczają się niebieskie strzałki oraz niebieskie strumienie imitujące przepływ wody.Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok łodygi, połączony z nią za pomocą linii. Obok okręgu napis:z liścia na szczycie łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy fragmentu liścia. Widoczne są komórki skórki z aparatem szparkowym i kilkoma luźno ułożonymi komórkami miękiszu. Od komórek miękiszu prowadzą czarne strzałki w kierunku wolnej przestrzeni nad aparatem szparkowym.Okrąg zmaleje i ustawia się obok liścia, połączony z nim za pomocą linii, następnie pod rysunkiem pojawia się końcowy napis.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Sceneria brzegu lasu. Wysokie drzewa oraz niskie krzewy i małe rośliny runa. Na pędzie rośliny wrysowane w żyłki. Po słowach procesowi osmozy wzdłuż rośliny od dołu do samej góry przemieszcza się niebieska fala imitująca przepływ wody we wszystkich żyłkach. Wokół rośliny pojawiają się napisy: przy korzeniach, przy liściach z lewej strony, przy liściach górnych z prawej strony. Wzdłuż rośliny biegną grube strzałki od korzeni przez łodygę po liście. Pod rośliną pojawia się napis.Schemat rośliny z korzeniami w glebie. Wzdłuż korzeni przemieszczają się niebieskie strzałki imitujące wodę.Z jednego z korzeni wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy wewnętrznej korzenia. Widoczne są komórki skórki z włośnikami i kilka komórek miękiszu. Niebieskie strzałki wciąż biegną. Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok korzeni, połączony z jednym za pomocą linii.Z łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem tkanki przewodzącej. Widoczna część naczyniowa.W łodydze i jej rozgałęzieniach przemieszczają się niebieskie strzałki oraz niebieskie strumienie imitujące przepływ wody.Okrąg z budową wewnętrzną maleje i ustawia się obok łodygi, połączony z nią za pomocą linii. Obok okręgu napis:z liścia na szczycie łodygi wyjeżdża okrąg z powiększeniem budowy fragmentu liścia. Widoczne są komórki skórki z aparatem szparkowym i kilkoma luźno ułożonymi komórkami miękiszu. Od komórek miękiszu prowadzą czarne strzałki w kierunku wolnej przestrzeni nad aparatem szparkowym.Okrąg zmaleje i ustawia się obok liścia, połączony z nim za pomocą linii, następnie pod rysunkiem pojawia się końcowy napis.

Wykazanie, że rośliny wydalają wodę.

Co będzie potrzebne Instrukcja

1. Kilka pędów rośliny przykryj woreczkiem foliowym.

2. Zawiąż woreczek u nasady pędów.

3. Resztę pędów rośliny pozostaw nieprzykrytą.

4. Odstaw roślinę na kilka godzin i obserwuj zmiany pojawiające się na wewnętrznej powierzchni woreczka.
Rt5iG3M3Icr8u 1

Podsumowanie

Jeśli wewnątrz woreczka pojawiły się krople wody, możemy wnioskować, że roślina wydala ją podczas transpiracji.

W czasie słonecznego dnia słonecznik może wyparować około jednego litra wody, brzoza o 200 tysiącach liści - 60‑70 litrów, a w dniach szczególnie gorących, przy małej wilgotności powietrza nawet do 400 litrów. Wyjaśnij, jakie to ma znaczenie dla środowiska.

Obliczono, że stuletni las bukowy wyparowuje do atmosfery około 60% całkowitej ilości rocznych opadów.

Budowa zewnętrzna liści jest bardzo zróżnicowana, jednak wyróżnia się w niej stałe elementy: ogonek liściowy, blaszkę liściową z unerwieniem, nasadę liścia.

Liście służą roślinie do przeprowadzania procesu fotosyntezy, wymiany gazowej oraz transpiracji.

Transpiracja umożliwia roślinie pobieranie wody z gleby.

Budowa liścia świadczy o jego bardzo dobrym przystosowaniu do pełnionych funkcji.

*1. Wymień elementy budowy zewnętrznej liścia brzozy i określ jego podstawowe funkcje.

2. Porównaj budowę zewnętrzną liścia lipy i jarzębiny. Podobieństwa i różnice zestaw w tabeli.

3. Wyjaśnij, jak liść jest przystosowany do wymiany gazowej.

4. Opisz, jakie funkcje mogą pełnić u roślin przekształcone liście, podaj przykłady roślin mających takie liście.

występują najczęściej w dolnej skórce i zbudowane są z dwóch komórek szparkowych o charakterystycznym kształcie. Pomiędzy nimi znajduje się szparka prowadząca do wnętrza liścia. Od stopnia rozwarcia szparek zależy intensywność wymiany gazowej i , czyli parowania wody. Podczas niedoboru wody komórki szparkowe wiotczeją i zamykają szparkę. Dzięki temu ograniczona zostaje transpiracja, która mogłaby narazić roślinę na nadmierną utratę wody. Przy odpowiedniej ilości wody komórki odzyskują swą jędrność, naprężają się i otwierają szparkę. Wtedy zostaje wznowiona transpiracja i wymiana gazowa.

Górna część blaszki liściowej większości roślin klimatu umiarkowanego wypełniona jest długimi, cylindrycznymi komórkami miękiszu palisadowego, które ściśle przylegają do siebie. Ich kształt, ułożenie w liściu oraz obecność dużej liczby chloroplastów sprawiają, że ta tkanka jest głównym miejscem produkcji pokarmu. Pod warstwą miękiszu palisadowego, w dolnej części blaszki znajduje się miękisz gąbczasty. Jego komórki są różnokształtne, luźno ułożone i mają mniej chloroplastów niż komórki miękiszu palisadowego. Występujące między nimi liczne i duże przestrzenie międzykomórkowe umożliwiają krążenie powietrza oraz pary wodnej w liściu. Największe komory powietrzne występują nad aparatami szparkowymi. Miękisz palisadowy wraz z miękiszem gąbczastym tworzą .

Zaopatrzenie liścia w wodę oraz odprowadzenie z niego produktów fotosyntezy odbywa się za pośrednictwem wiązek przewodzących, będących częścią nerwów liściowych. Każda wiązka zawiera elementy drewna i łyka. Drewno zaopatruje liść w wodę pobraną z korzeni i dostarczoną przez łodygę. Łyko odprowadza z miękiszu asymilacyjnego produkty fotosyntezy. Wiązki przewodzące często są otoczone pochwą zbudowaną z tkanki wzmacniającej, usztywniającej blaszkę liścia.

Wymiana gazowa związana z procesami fotosyntezy i oddychania oraz transpiracją odbywa się głównie przez aparaty szparkowe. Transpiracja odpowiada za powstawanie , która powoduje zasysanie wody wraz z solami mineralnymi z gleby przez korzeń i wymusza jej transport prez łodygę do innych organów. Dodatkowo transpiracja chroni roślinę przed przegrzaniem w upalne dni. Dzieje się tak dlatego, że woda, by zamienić się w parę, musi pobrać ciepło z otoczenia. Parowanie znacznie obniża więc temperaturę liści, podobnie jak parowanie potu obniża temperaturę ludzkiej skóry. Intensywność transpiracji zależy od rozmiarów powierzchni liści, liczby aparatów szparkowych, temperatury otoczenia, wilgotności powietrza i natężenia światła.

# data[].attributes.attachment_link.description
Czterolistna koniczyna podobno wróży pomyślność temu, kto ją znalazł. Mówi się też, że pięciolistna koniczyna, jeśli zostanie podarowana, da szczęście obdarowanemu i ofiarodawcy. To tylko przesądy, prawdą jest jednak, że liście przynoszą wiele korzyści nie tylko roślinom, ale także organizmom, które się nimi żywią.

# data[].attributes.body
Przeczytaj  podsumowanie w podręczniku na s. 110-111 a  następnie rozwiąż quizizz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Sprawdzian Dział IV Tkanki i Organy Roślinne Klasa 5 - Quiz

# data[].attributes.attachment_link.description
Free gamified quizzes on every subject that students play in class and at home. Pick an existing quiz or create your own for review, formative assessment, and more.

# data[].attributes.headline
Dane statystyczne ze świata nt coronovirusa- COVID-19

# data[].attributes.subject
Dane statystyczne ze świata nt coronovirusa- COVID-19

# data[].attributes.attachment_link.title
COVID - Coronavirus Statistics - Worldometer

# data[].attributes.attachment_link.description
Daily and weekly updated statistics tracking the number of COVID-19 cases, recovered, and deaths. Historical data with cumulative charts, graphs, and updates.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W legendach i baśniach wszystkich kontynentów pojawia się wiele przerażających stworów: smok wawelski, potwór z Loch Ness, latające węże... Skąd wzięły się te wyobrażenia? Czy może ich źródłem był paniczny strach przed gadami?

Gady są kręgowcami, które przystosowały się do życia na lądzie. Występują jednak wśród nich gatunki, zwłaszcza zaliczające się do żółwi, węży i krokodyli, które znaczną część życia spędzają w środowisku wodnym.

Gady zamieszkują wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Są zwierzętami wybitnie ciepłolubnymi, zdolnymi do przeżycia nawet w gorącym pustynnym klimacie. Podobnie jak ryby i płazy należą do zwierząt zmiennocieplnych, dlatego całoroczną aktywność wykazują jedynie w klimacie gorącym. Zaś w umiarkowanym są aktywne tylko przez ciepłą część roku. W okresie zimowym zapadają w stan odrętwienia.

Większość gadów jest drapieżnikami. Zwykle żywią się owadami i małymi ssakami. Krokodyle, duże jaszczurki i niektóre duże węże potrafią polować na większe zwierzęta, głównie ssaki. Nie umieją żuć, dlatego trawienie połkniętej zdobyczy zajmuje im wiele dni, a nawet tygodni. Przed polowaniem, by zapewnić sprawność zmarzniętym w nocy mięśniom, wylegują się na rozgrzanych kamieniach. Dopiero gdy się ogrzeją, mogą aktywnie poszukiwać pokarmu.

Niektóre żółwie i jaszczurki żywią się roślinami.

Budowa ciała gadów jest typowa dla kręgowca lądowego. Wyróżniamy u nich głowę, tułów i ogon oraz 2 pary kończyn. Te ostatnie znajdują się pod tułowiem, co umożliwia uniesienie ciała ponad powierzchnię ziemi i usprawnia poruszanie się po lądzie. Wyjątek stanowią pełzające na brzuchu węże i nieliczne beznogie jaszczurki. Gady zwykle posiadają zielone lub szare ubarwienie maskujące, które pozwala im unikać ataków ze strony drapieżników oraz ułatwia polowanie. Jaskrawe ubarwienie odstraszające, zwłaszcza węży, ostrzega o ich jadowitości.

Gady pobierają tlen z powietrza. Wymiana gazowa zachodzi w płucach.

Rozwój zarodka gada przebiega wewnątrz jaja. Gady przechodzą rozwój prosty. Samice większości gatunków składają jaja na lądzie. Najczęściej są one zagrzebywane w podłożu, często w rozkładających się szczątkach roślin, co zapewnia odpowiednio wysoką temperaturę niezbędną do prawidłowego rozwoju zarodka. Jaja przed wyschnięciem chroni skórzasta lub wapienna osłonka jajowa. Znajdujący się w jaju zarodek otoczony jest przez 3 : owodnię, kosmówkę i omocznię. tworzy zamknięty, wypełniony płynem pęcherz, który zabezpiecza zarodek przed wysychaniem i wstrząsami. Na zewnątrz znajduje się . Do jej głównych zadań należy wymiana między zarodkiem a środowiskiem zewnętrznym takich substancji, jak woda i gazy oddechowe. Wewnątrz gromadzą się wytworzone przez zarodek zbędne produkty przemiany materii. Zarodek podczas rozwoju w jaju odżywia się substancjami pokarmowym zmagazynowanymi w woreczku żółtkowym.

Większość gadów nie opiekuje się ani jajami, ani świeżo wyklutym potomstwem. Najbardziej troskliwymi rodzicami w tej gromadzie kręgowców są krokodyle. Niektóre węże otaczają jaja splotami ciała, aby zapewnić odpowiednią temperaturę do rozwoju zarodka.

Płeć krokodyli zależy od temperatury, w jakiej rozwijają się jaja. Przy temperaturze 32°C wylęga się tyle samo samców, co samic. Jeżeli temperatura jest niższa, wyklują się tylko samice, a kiedy przekroczy 33°C - tylko samce.

W Polsce żyje tylko jeden gatunek żółwia - żółw błotny. Środowiskiem jego życia są płytkie jeziorka. Poluje na kijanki, ślimaki wodne i owady. Posiada ciemne ubarwienie. Na spodniej stronie pancerza oraz na skórze łap i szyi ma drobne jasne plamki. Jest bardzo płochliwy. Zaniepokojony wciąga do pancerza głowę i kończyny.

Jaszczurka żyworodna to najmniejsza polska jaszczurka. Można ją spotkać na terenie całego kraju. Szczególnie często występuje w górach i okolicach podgórskich. Żywi się owadami, nagimi ślimakami, dżdżownicami i pająkami. Zaatakowana przez drapieżnika potrafi odrzucić ogon, który przez kilka minut gwałtownie się wije się, co odwraca uwagę napastnika i stwarza jaszczurce możliwość ucieczki. Utracony ogon po pewnym czasie odrasta.

Żmija zygzakowata jest jedynym jadowitym wężem występującym w Polsce. Zamieszkuje obrzeża lasów, polany, zaniedbane ogrody, suche górskie łąki. Często można ją dostrzec wygrzewającą się w słońcu. Nie jest agresywna. Atakuje tylko wtedy, gdy czuje się zagrożona, a jej jad nie jest śmiertelny. Żywi się głównie małymi ssakami, żabami, zjada pisklęta ptaków oraz owady. Ma szeroką, sercowatą głowę oraz krępą budowę ciała. W odróżnieniu od innych węży ma pionową źrenicę. U większości żmij na grzbiecie znajduje się zygzakowaty wzór, tzw. wstęga kainowa.

Zaskroniec najchętniej przebywa w pobliżu zbiorników wodnych, gdzie poluje na płazy i ich larwy. Potrafi świetnie pływać. Łatwo go odróżnić od żmii zygzakowatej, ponieważ po obu stronach głowy ma żółte, półksiężycowate plamy.

Padalec zwyczajny, mimo że przypomina węża, wcale nim nie jest. To jedyna żyjąca w Polsce jaszczurka beznoga. Występuje w szarej, brązowej, a nawet turkusowej odmianie barwnej. Prowadzi skryty tryb życia. W odróżnieniu od większości gadów raczej unika silnego nasłonecznienia. Łatwo odróżnić ją od węży po tym, że nie ma wyraźnie wyodrębnionej głowy.

Gady, podobnie jak płazy, są postrzegane przez człowieka jako zwierzęta pożyteczne. Regulują liczebność owadów, ślimaków i drobnych kręgowców, zwłaszcza gryzoni będących szkodnikami lasów i pól uprawnych. Ponadto stanowią pokarm dla innych zwierząt kręgowych, głównie ptaków i ssaków.

Jad gadów wykorzystuje się w przemyśle farmaceutycznym, głównie do produkcji leków przeciw reumatyzmowi, nowotworom, hemofilii i epilepsji.

W środowisku naturalnym Polski występuje 8 gatunków gadów. Wszystkie objęte są całkowitą ochroną gatunkową. Większość z nich to gatunki rzadkie lub bardzo rzadkie. W ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się stopniowe zanikanie zarówno tych najrzadszych, jak i dotychczas pospolitych gatunków. Główne przyczyny zanikania rodzimych gatunków gadów to:

likwidowanie lub przekształcanie naturalnego środowiska ich bytowania (rozległych terenów trawiastych, nasłonecznionych stoków, polan, nieużytków);

rozbudowa sieci dróg;

zanieczyszczenie środowiska metalami ciężkimi, pestycydami, substancjami ropopochodnymi i innymi substancjami chemicznymi;

odławianie do hodowli prywatnych.

Domowa hodowla gadów staje się coraz bardziej popularna. Wiele osób twierdzi, że utrzymanie tych zwierząt w domu jest proste. Nic bardziej mylnego! Co prawda, gady mogą długi czas nie przyjmować pokarmu i nie musi to być powodem do zmartwień. Należy jednak pamiętać, że poza właściwym pokarmem do prawidłowego rozwoju zwierzęta te potrzebują ciepła i promieni UVB. Bez nich cierpią na krzywicę, która powoduje zniekształcenie kończyn, szczęk i kręgosłupa. Aby uchronić je przed takimi zmianami, należy także zapewnić im dietę bogatą w wapń.

Gady są doskonale przystosowane do życia na lądzie.

Gady są organizmami zmiennocieplnymi, żyjącymi na wszystkich kontynentach poza Antarktydą.

Skóra gadów jest sucha, silnie zrogowaciała, pokryta łuskami lub tarczkami, nieprzepuszczalna dla wody.

Wymiana gazowa u gadów zachodzi przez płuca.

Większość gadów jest jajorodna, występuje u nich zapłodnienie wewnętrzne.

Gady składają jaja na lądzie. Rozwijający się w nich zarodek otoczony jest błonami płodowymi, które zapewniają mu optymalne warunki rozwoju.

Do obecnie żyjących gadów zaliczamy jaszczurki, węże, krokodyle i żółwie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gady - mistrzowie przetrwania w suchym środowisku

# data[].attributes.attachment_link.description
W legendach i baśniach wszystkich kontynentów pojawia się wiele przerażających stworów: smok wawelski, potwór z Loch Ness, latające węże... Skąd wzięły się te wyobrażenia? Czy może ich źródłem był paniczny strach przed gadami? Gady są kręgowcami, które przystosowały się do życia na lądzie.

# data[].attributes.body
materiał w jęz.angielskim

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zwierzęta są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupą organizmów na Ziemi. Dotychczas opisano ok. 1 mln ich gatunków, a kilka kolejnych milionów czeka na odkrycie. Duża różnorodność form, zachowań i sposobów życia zwierząt wynika z tego, że zamieszkują one wiele różnych miejsc na Ziemi. Żyją na lądzie, w wodzie, a także w powietrzu, we wszystkich strefach klimatycznych. Ich ciała osiągają różne rozmiary - najmniejsze są wrotki nieprzekraczające 0,1 mm, a największe płetwale dorastające do 30 m długości. Wszystkie są organizmami cudzożywnymi. W poszukiwaniu pożywienia zwykle przemieszczają się, tylko nieliczne pędzą osiadły tryb życia. Posługują się dobrze rozwiniętymi narządami zmysłów.

Zwierzęta to organizmy wielokomórkowe, których komórki są pozbawione ścian komórkowych i chloroplastów. Wszystkie, z wyjątkiem gąbek, mają tkanki, z których z kolei zbudowane są narządy. Współpracując ze sobą przy pełnieniu określonych funkcji, tworzą one układy narządów. Ciało większości zwierząt jest symetryczne - można je podzielić hipotetyczną płaszczyzną na jednakowe części. Symetria ciała może być promienista lub dwuboczna. Jej typ jest związany z trybem życia. Zwierzęta, które poruszają się, mają zwykle symetrię dwuboczną. Te prowadzące osiadły tryb życia - symetrię promienistą. Nieliczne, jak ślimaki, mają ciało niesymetryczne.

Wszystkie zwierzęta tkankowe dzieli się tradycyjnie na bezkręgowce i kręgowce. Te pierwsze to grupa utworzona sztucznie, niezwykle zróżnicowana, obejmująca ok. 95% wszystkich zwierząt. Kręgowce są jednostką systematyczną o randze podtypu.

Zwierzęta niewytwarzające kręgosłupa, zwane zwyczajowo bezkręgowcami, są bardzo zróżnicowaną grupą. Często mają zdumiewające kształty, będące wyrazem ich przystosowania do środowiska, trybu życia i sposobu pobierania pokarmu. Jest wśród nich wiele form nieznanych jeszcze nauce - głównie tych o niewielkich rozmiarach, zamieszkujących niedostępne miejsca na Ziemi.

Bezkręgowce to zwierzęta nieposiadające chrzęstnego ani kostnego szkieletu wewnętrznego, a więc i kręgosłupa.

Stawonogi są najliczniejszą grupą zwierząt żyjących na Ziemi. Żadna inna grupa nie opanowała tak wielu środowisk i nie wykorzystuje takiej różnorodności pokarmów. Do najważniejszych cech tej grupy zalicza się:

członowane odnóża - człony połączone stawowo;

twardy chitynowy pancerz - pełni rolę szkieletu zewnętrznego;

ciało podzielone na segmenty.

Wśród stawonogów wyróżnia się trzy grupy systematyczne: skorupiaki, pajęczaki i owady.

Kręgowce są najbardziej znaną grupą zwierząt, mimo że pod względem liczebności wyraźnie ustępują bezkręgowcom. Zalicza się do nich ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki.

Kręgowce to zwierzęta posiadające szkielet wewnętrzny, którego oś stanowi kręgosłup.

Cechy charakterystyczne kręgowców:

obecność kręgosłupa zbudowanego z chrzęstnych lub kostnych elementów - kręgów;

plan budowy: głowa, tułów i dwie pary kończyn oraz ogon;

rozdzielnopłciowość;

dobrze rozwinięty mózg wraz z układem nerwowym;

dobrze rozwinięte narządy zmysłów (oczy, narząd słuchu i równowagi, zmysł smaku i powonienia).

Zwierzęta stałocieplne utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od temperatury otoczenia. Zwierzętami stałocieplnymi są ptaki i ssaki. Stałocieplność pozwala na aktywność zarówno w niskich, jak i wysokich temperaturach otoczenia. Dlatego ptaki i ssaki mogą żyć we wszystkich strefach klimatycznych, od wybrzeży lodowatej Antarktydy po gorące tropiki i pustynie. Zdolność do utrzymania stałej temperatury ciała jest możliwa dzięki odpowiedniej budowie wewnętrznej i zewnętrznej. Zwierzęta stałocieplne mogą też aktywnie chronić się przed wychłodzeniem i przegrzaniem, stosując różne strategie życiowe. Dzięki stałocieplności zwierzeta utrzymują stały poziom tempa metabolizmu.

Zwierzęta zmiennocieplne to takie, u których temperatura ciała zależy od temperatury otoczenia. Regulują temperaturę swego ciała przez odpowiednie zachowania w taki sposób, że może ona być wyższa lub niższa niż temperatura otoczenia. Zmiennocieplnymi kręgowcami są ryby, płazy i gady.

jaszczurki i węże wygrzewają się na słońcu

ryby gromadzą się przy dnie, gdzie temperatura wody jest wyższa niż przy powierzchni

niektóre zwierzęta wodne zagrzebują się w mule

podniesienie temperatury ciała, zwiększenie tempa przemiany materii, zdolność do aktywnego poruszania się i polowania

obniżenie temperatury ciała, zwolnienie procesów oddechowych, zaprzestanie odżywiania się, spadek aktywności, hibernacja

Pamiętam i rozumiem

Owodniowce w rozwoju zarodkowym wytwarzają błony płodowe. Omów rolę owodni, omoczni i kosmówki w rozwoju zarodka.

Wyjaśnij, dlaczego żółtko stanowi znacznie większy procent masy jaja ptaka niż komórki jajowej ssaka.

Wymień jak najwięcej cech budowy zewnętrznej i wewnętrznej ptaków, które są przystosowaniami do lotu.

Podane poniżej nazwy zwierząt przyporządkuj do odpowiednich gromad kręgowców: ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków.
padalec, pingwin, stułbia, węgorz, człowiek, nietoperz, kameleon, rekin, jaszczurka żyworódka, salamandra, zaskroniec, kumak, albatros, wieloryb, traszka, czapla, konik morski, gibon

Łodziki to głowonogi zamieszkujące otwarte przestrzenie ciepłych mórz wokół Indonezji, Filipin i Australii. Żywią się krabami, małżami i innymi przydennymi zwierzętami morskimi. Te niewielkie głowonogi odznaczają się ogromną liczbą ramion wyrastających wokół głowy. Ich zwinięta spiralnie symetryczna muszla, z punktu widzenia inżynierii, jest małym arcydziełem. Podzielona jest na komory, które zwierzę dobudowuje w miarę swego wzrostu. Łodzik zamieszkuje zawsze ostatnio dodaną, największą komorę. Pozostałe komory wypełnia gazem, którego zawartość może regulować.

1. Wyjaśnij, jakie znaczenie biologiczne dla łodzika ma zdolność regulowania ilości gazu w muszli.

2. Opisz sposób odżywiania się łodzików i podaj nazwę narządów służących do zdobywania pokarmu.

3. Wyjaśnij, dlaczego zwierzęta morskie, takie jak łodzik, mają grube i okazałe muszle, a słodkowodne - cienkie i niewielkie.

Intensywność przemiany materii u zwierząt zmiennocieplnych jest zależna od temperatury otoczenia. Zaobserwowano, że najedzone jaszczurki chętnie wygrzewają się na słońcu, natomiast podczas głodu wybierają miejsca zacienione.
Wyjaśnij, co jest przyczyną takiego zachowania jaszczurek.

Uczniowie badali reakcje ślimaków winniczków na obecność pokarmu w środowisku. Przygotowali 2 płytki szklane, pisak, pipetę i roztwór cukru. Na jednej z płytek nanieśli w prostej linii krople roztworu cukru. Drugą płytkę pozostawili bez pokarmu. Na obu płytkach narysowali linie startowe i umieścili na nich po jednym ślimaku. Obserwowali ruch ślimaków i ich tor przemieszczania się.

1. Sformułuj hipotezę do tego badania.

2. Działanie którego ze zmysłów ślimaków badali uczniowie? Jakie wnioski mogli wyciągnąć?

3. Zaplanuj doświadczenie, w którym wykażesz obecność innego zmysłu u ślimaków.

Wielbłąd i niedźwiedź polarny są zwierzętami żyjącymi w skrajnie różnych środowiskach. Wielbłądy, spotykane w północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie, wykorzystywane są jako zwierzęta juczne przemierzające duże odległości w niesprzyjających warunkach pustynnych. Niedźwiedzie polarne żyją w Arktyce, gdzie spędzają dużo czasu, przemieszczając się po dryfujących krach lodowych lub pływając w wodzie. W tabeli zestawiono cechy zwierząt, które są przystosowaniem do zamieszkiwanego środowiska.

1. Na podstawie opisów rozpoznaj oraz nazwij zwierzę A i B.

2. Cechom zapisanym w kolejnych wierszach tabeli przyporządkuj czynnik środowiska mający największy wpływ na ich pojawienie się.

Czytam i interpretuję

Odczytaj dane zawarte w tabeli i wykonaj poniższe polecenia.

1. Odczytaj z tabeli, która część jaja zawiera najwięcej składników energetycznych i budulcowych.

2. Wyróżnij części jaja, w których jest najwięcej wody. Wyjaśnij jej znaczenie dla zarodka.

3. Wyjaśnij, jakie znaczenie ma cieniutka warstwa tłuszczu pokrywająca skorupkę jaja.

Rozwiązuję problemy

Test

Otwórz i wydrukuj załącznik.

Projekt badawczy

Otwórz i wydrukuj załącznik.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zwierzęta są najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupą organizmów na Ziemi. Dotychczas opisano ok. 1 mln ich gatunków, a kilka kolejnych milionów czeka na odkrycie. Duża różnorodność form, zachowań i sposobów życia zwierząt wynika z tego, że zamieszkują one wiele różnych miejsc na Ziemi. Żyją na lądzie, w wodzie, a także w powietrzu, we wszystkich strefach klimatycznych.

# data[].attributes.body
Materiał dodatkowy dla chętnych

# data[].attributes.attachment_link.title
Fotosynteza - czyli czym jest samożywność?

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.headline
Ciekawostka. Czy rośliny mają układ nerwowy? 

# data[].attributes.subject
Ciekawostka. Czy rośliny mają układ nerwowy? 

# data[].attributes.body
Poznacie odpowiedź na przykładzie roślin mięsożernych.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zastanawialiście się czy rośliny mają układ nerwowy? Czy podobnie jak zwierzęta czują? Na przykładzie działania roślin mięsożernych poznacie odpowiedź na te i inne pytania.

Zagadnienia: rośliny owadożerne, włoski czuciowe

Dowiedz się więcej: włoski czuciowe, układ nerwowy roślin, rośliny mięsożerne, przewodzenie sygnałów u roślin, uprawa roślin owadożernych.

POBIERZ MATERIAŁY DO LEKCJI

# data[].attributes.attachment_link.title
Biorę udział w VI edycji programu Adamed SmartUP

# data[].attributes.attachment_link.description
Zastanawialiście się czy rośliny mają układ nerwowy? Czy podobnie jak zwierzęta czują? Na przykładzie działania roślin mięsożernych poznacie odpowiedź na te i inne pytania. Zagadnienia: rośliny owadożerne, włoski czuciowe Dowiedz się więcej: włoski czuciowe, układ nerwowy roślin, rośliny mięsożerne, przewodzenie sygnałów u roślin, uprawa roślin owadożernych. POBIERZ MATERIAŁY DO LEKCJI

# data[].attributes.body
Przeczytaj  podsumowanie w podręczniku na s. 112-114 a  następnie rozwiąż quizizz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Sprawdzian Dział IV Kręgowce Zmiennocieplne Klasa 6 - Quiz

# data[].attributes.attachment_link.description
Free gamified quizzes on every subject that students play in class and at home. Pick an existing quiz or create your own for review, formative assessment, and more.

# data[].attributes.body
Ćwiczenie utrwalające (wpisujecie  klasę, numer z dziennika i imię). Rozwiązania są automatycznie przesyłane do mnie.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze lekcje w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jama nosowa - Tu zachodzi oczyszczanie, nawilżanie i ogrzewanie powietrza, Płuco - Jest narządem odpowiedzialnym za wymianę gazową organizmu., Tchawica - Ma kształt elastycznej rury, przez którą powietrze przepływa do oskrzeli., Gardło - Jest wspólnym odcinkiem układu oddechowego i układu pokarmowego., Krtań - Znajduje się w niej głośnia odpowiedzialna za powstawanie głosu., Oskrzeliki - Doprowadzają powietrze do pęcherzyków płucnych, Pęcherzyki płucne - Przeprowadzają wymianę gazową, Oskrzela - Są rozgałęzieniem tchawicy,

# data[].attributes.attachment_link.description
Jama nosowa - Tu zachodzi oczyszczanie, nawilżanie i ogrzewanie powietrza, Płuco - Jest narządem odpowiedzialnym za wymianę gazową organizmu..

# data[].attributes.body
Ćwiczenie utrwalające (wpisujecie  klasę, numer z dziennika i imię). Rozwiązania są automatycznie przesyłane do mnie.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Łuski - Chronią ciało ryby przed uszkodzeniami , Płetwa ogonowa - Wspomaga pracę ogona oraz zmniejsza zawirowania wody, Oczy - Nie mają powiek, są stale omywane przez wodę, Linia boczna - Dostarcza informacji o kierunku i szybkości ruchów wody, Głowa - Jest ona sztywno połączona z tułowiem, co ułatwia pokonywanie oporu wody , Płetwa grzbietowa - Służy do utrzymania równowagi, Płetwy brzuszne i piersiowe - Odpowiadają za utrzymywanie równowagi oraz sterowanie ciałem,

# data[].attributes.attachment_link.title
Dopasuj elementy budowy ciała ryby do ich funkcji

# data[].attributes.attachment_link.description
Łuski - Chronią ciało ryby przed uszkodzeniami , Płetwa ogonowa - Wspomaga pracę ogona oraz zmniejsza zawirowania wody, Oczy - Nie mają powiek, są stale omywane przez wodę, Linia boczna - Dostarcza informacji o kierunku i szybkości ruchów wody, Głowa - Jest ona sztywno połączona z tułowiem, co ułatwia pokonywanie oporu wody , Płetwa grzbietowa - Służy do utrzymania równowagi, Płetwy brzuszne i piersiowe - Odpowiadają za utrzymywanie równowagi oraz sterowanie ciałem,

# data[].attributes.body
Płazy i gady

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Płazy: żaba wodna, salamandra plamista, ropucha szara, traszka zwyczajna, kumak nizinny, traszka górska, Gady: jaszczurka zwinka, padalec, żmija zygzakowata, żółw stepowy, krokodyl nilowy, kobra królewska,

# data[].attributes.attachment_link.description
Płazy: żaba wodna, salamandra plamista, ropucha szara, traszka zwyczajna, kumak nizinny, traszka górska, Gady: jaszczurka zwinka, padalec, żmija zygzakowata, żółw stepowy, krokodyl nilowy, kobra królewska,

# data[].attributes.headline
Powtórzenie i ćwiczenia - układ wydalniczy

# data[].attributes.subject
Powtórzenie i ćwiczenia - układ wydalniczy

# data[].attributes.attachment_link.description
Free gamified quizzes on every subject that students play in class and at home. Pick an existing quiz or create your own for review, formative assessment, and more.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1) Hormon, który reguluje poziom wapnia we krwi to... a) hormon wzrostu b) insulina c) testosteron d) parathormon 2) Hormon, który odpowiada za powstawanie żeńskich cech płciowych to... a) testosteron b) glukagon c) progesteron d) estrogen 3) Hormon, który reguluje przemianę materii to... a) hormon tropowy b) tyroksyna c) kortyzol d) insulina 4) Gruczoły dokrewne wydzielają do krwi... a) erytrocyty b) substancje znieczulające c) hormony d) neuroprzekaźniki 5) Hormony tropowe są wydzielane przez: a) jajniki b) przysadkę c) przytarczyce d) nadnercza 6) Adrenalina i kortyzol są wydzielane przez: a) trzustkę b) nadnercza c) jądra d) przysadkę 7) Działanie antagonistyczne wykazują hormony: a) insulina i glukagon b) progesteron i estrogeny c) hormon wzrostu i hormony tropowe d) kortyzol i adrenalina 8) Stężenie cukru we krwi jest obniżane przez: a) glukagon b) insulinę c) nadnercza d) hormony tropowe 9) Który gruczoł dokrewny pobudza działanie innych gruczołów dokrewnych? a) nadnercza b) szyszynka c) przysadka d) tarczyca 10) O jakiej porze dnia jest intensywnie wydzielany hormon wzrostu u dzieci? a) w nocy b) do południa c) rano d) wieczorem 11) Nadmiar hormonu wzrostu występującego w okresie dzieciństwa zwiastuje: a) karłowatość przysadkową b) gigantyzm c) akromegalię d) cukrzycę 12) Nadpobudliwość, spadek masy ciała, przyspieszona praca serca to objawy: a) niedoczynności tarczycy b) choroby Gravesa-Basedowa c) nadczynności tarczycy d) choroby Hashimoto 13) Nieprawidłowe działanie trzustki i insuliny może doprowadzić do: a) cukrzycy b) miażdżycy c) zawału serca d) otyłości 14) Nadczynność czy niedoczynność tarczycy jest spowodowana zaburzeniami w zakresie wydzielania: a) adrenaliny b) insuliny c) tyroksyny d) hormonów tropowych 15) U dzieci i osób młodych może pojawić się: a) cukrzyca typu I b) cukrzyca typu II 16) Pompa używana w trakcie leczenia cukrzycy automatycznie dobiera stężenie: a) glukagonu b) insuliny 17) Poziom glukozy na czczo70 - 99 [mg/100 ml krwi] jest wynikiem: a) nieprawidłowym (cukrzyca) b) wynikiem podwyższonym c) prawidłowym 18) Jeśli w organizmie jest wydzielana właściwa ilość hormonów to mówimy o : a) niedoczynności b) równowadze hormonalnej c) nadczynności 19) Aby zapobiegać wystąpieniu choroby Hashimoto lub niedoczynności tarczycy należy: a) jeść produkty bogate w jod np. ryby morskie b) ograniczyć produkty z zawartością jodu 20) Nadmiar glukozy jest magazynowany przez glukagon w : a) mózgu b) żołądku c) wątrobie d) krwi

# data[].attributes.attachment_link.description
1) Hormon, który reguluje poziom wapnia we krwi to... a) hormon wzrostu b) insulina c) testosteron d) parathormon 2) Hormon, który odpowiada za powstawanie żeńskich cech płciowych to... a) testosteron b) glukagon c) progesteron d) estrogen 3) Hormon, który reguluje przemianę materii to...

# data[].attributes.attachment_link.description
Find quizzes on any topic and practice or compete with friends.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.