# data[].attributes.body
Londen, 1953. Wanneer de op-en-top Britse kantoorklerk Mr Williams na dertig jaar trouwe, maar volstrekt nutteloze dienst van zijn arts te horen krijgt dat hij nog maar even te leven heeft, probeert hij wanhopig de verloren tijd in te halen. Om te ontdekken dat hij geen idee heeft hoe. Fraaie, ingehouden remake van de Japanse klassieker Ikiru (1952) van Akira Kurosawa door de Zuid-Afrikaanse filmmaker Oliver Hermanus (Skoonheid). Met fantastische hoofdrol van Bill Nighy, die Mr Williams (we horen nooit zijn voornaam) met precies de juiste mix van wanhoop en waardigheid speelt.(VPRO)

# data[].attributes.body
In de podcast Sorry about the kid gaat podcastmaker Alex McKinnon op zoek naar herinneringen aan zijn jonggestorven broer Paul. Hoe kan het dat je juist je meest favoriete persoon in de hele wereld vergeet, vraagt hij zich af (Trouw)

# data[].attributes.attachment_link.title
Sorry About The Kid | CBC Podcasts | CBC Listen

# data[].attributes.attachment_link.description
How do you forget your favourite person in the world? Alex remembers everything about the day a speeding police car killed his brother. But his brother, alive? Those memories are lost. And now, 30 years later, Alex wants them back. In this emotional four-part series, Alex unearths his childhood grie…

# data[].attributes.body
Tijdens een familiediner verklaart de patriarch Jan dat hij levensmoe is. Het nieuws slaat in als een bom en zijn dochter Iris besluit verlof te nemen. Terwijl de vastgestelde datum van zijn dood steeds dichterbij komt, trekt Iris ongevraagd bij haar vader in. Zij wil graag te weten komen waarom hij tot dit besluit is gekomen (Pathe)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
90 minuten

Audiodescriptie blinden/slechtzienden met Earcatch

Ondertiteling doven/slechthorenden met Subcatch

Release: 8-09-2022

Als Iris volkomen onverwachts van haar vader Jan te horen krijgt dat hij genoeg heeft van het leven en ermee wil stoppen, wordt ze gedwongen de totale absurditeit van de situatie onder ogen te komen.

# data[].attributes.attachment_link.description
90 minuten Audiodescriptie blinden/slechtzienden met Earcatch Ondertiteling doven/slechthorenden met Subcatch Release: 8-09-2022 Als Iris volkomen onverwachts van haar vader Jan te horen krijgt dat hij genoeg heeft van het leven en ermee wil stoppen, wordt ze gedwongen de totale absurditeit van de situatie onder ogen te komen.

# data[].attributes.body
Het leven van een gelukkig echtpaar wordt verwoest als hun 4-jarig zoontje na een tragisch verkeersongeval sterft. Compleet verscheurd door verdriet gaan ze op zoek naar verlossing om hun levensgeluk te hervinden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rabbit Hole | trailer US (2010) Nicole Kidman

# data[].attributes.body
One More Time With Feeling, from director Andrew Dominik, is a stark, fragile and raw documentary. Shot in 3D, colour and black & white, the film probes the deeply personal circumstances surrounding the making of Skeleton Tree, Nick Cave & The Bad Seeds’ 16th studio album, and features live performances by the band in the studio.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
One More Time With Feeling, from director Andrew Dominik, is a stark, fragile and raw documentary. Shot in 3D, colour and black & white, the film probes the deeply personal circumstances surrounding the making of Skeleton Tree, Nick Cave & The Bad Seeds' 16th studio album, and features live performances by the band in the studio.

Each home video edition includes 3 exclusive short films from Andrew Dominik: Boredom, Do You Pray? and Snowman.

"a stark, fragile and raw documentary"

Sign up for the newsletter

Be the first to hear about exclusive news, music and events from Nick Cave.

# data[].attributes.attachment_link.description
One More Time With Feeling, from director Andrew Dominik, is a stark, fragile and raw documentary. Shot in 3D, colour and black & white, the film probes the deeply personal circumstances surrounding the making of Skeleton Tree, Nick Cave & The Bad Seeds' 16th studio album, and features live performances by the band in the ...

# data[].attributes.body
Sterfelijk zijn we allemaal. Terwijl ons leven zo maakbaar lijkt. We kunnen de dood meer dan ooit uitstellen. Het leven oprekken. Maar wat doen we, als de dood toch komt? Hoe spreken we er over? En hoe vullen we de resterende tijd in? Mogen we daar allemaal verschillend mee omgaan? Maar wat als je er niet over wilt praten?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Podcast

Sterfelijk zijn we allemaal. Terwijl ons leven zo maakbaar lijkt. We kunnen de dood meer dan ooit uitstellen. Het leven oprekken. Maar wat doen we, als de dood toch komt? Hoe spreken we er over? En hoe vullen we de resterende tijd in? Mogen we daar allemaal verschillend mee omgaan? Maar wat als je er niet over wilt praten? De podcast is gemaakt door Slowpony (makers van Audiocollectief SCHIK), in samenwerking met de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. Meer info over de podcast en spre...more

# data[].attributes.attachment_link.description
Sterfelijk zijn we allemaal. Terwijl ons leven zo maakbaar lijkt. We kunnen de dood meer dan ooit uitstellen. Het leven oprekken. Maar wat doen we, als de dood toch komt? Hoe spreken we er over? En hoe vullen we de resterende tijd in? Mogen we daar allemaal verschillend mee omgaan?

# data[].attributes.body
n 2017 wordt Francis Njotea in allerijl opgenomen in het ziekenhuis. Hij ligt een week in coma. Wanneer hij ontwaakt, vertelt hij zijn zoon Raf verward een geheim. Dat hij geen 63 jaar oud zou zijn, zoals zijn kinderen en ex-vrouw heel hun leven dachten, maar 73. Later ontkent hij dat weer. Francis' naasten hebben geen idee of wat hij zei nu waar is of niet. De ontboezeming maakt duidelijk hoe weinig ze weten van zijn levensverhaal, een verhaal waar altijd al een waas van mysterie rond heeft gehangen. Is de papa die Raf heel zijn leven gekend heeft misschien iemand anders dan hij altijd dacht? Raf en zijn goede vriend Lander zoeken het uit.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
7 Afleveringen 7 Afleveringen

Raf Njotea en Lander Kennis onderzoeken het in mysterie gehulde migratieverhaal van Francis, de Nigeriaanse vader van Raf.

Human Interest Docu Raf Njotea Lander Kennis

Radio 1

VRT MAX is het online streamingplatform van VRT.

U moet JavaScript inschakelen om deze app te gebruiken.

# data[].attributes.attachment_link.description
7 Afleveringen 7 Afleveringen Raf Njotea en Lander Kennis onderzoeken het in mysterie gehulde migratieverhaal van Francis, de Nigeriaanse vader van Raf. Human Interest Docu Raf Njotea Lander Kennis Radio 1 VRT MAX is het online streamingplatform van VRT. U moet JavaScript inschakelen om deze app te gebruiken.

# data[].attributes.body
Van één ding in ons leven kunnen we zeker zijn: we gaan een keer dood. De ene cultuur gaat daar meer ontspannen mee om dan de andere. In onze maatschappij denken we er liever niet aan en stoppen we de dood het liefst zover mogelijk weg. Maar is dit wel de juiste manier om er mee om te gaan?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In deze aflevering van Café Doodnormaal dé Podcast vertelt filosoof Lammert Kamphuis op een luchtige manier over hoe je juist de dood kunt gebruiken om je leven meer bewust te leven. Ook als het gaat om het zelfgekozen levenseinde.

Van één ding in ons leven kunnen we zeker zijn: we gaan een keer dood. De ene cultuur gaat daar meer ontspannen mee om dan de andere. In onze maatschappij denken we er liever niet aan en stoppen we de dood het liefst zover mogelijk weg. Maar is dit wel de juiste manier om er mee om te gaan?

Volgens veel oude maar ook moderne filosofen kunnen we juist die zekerheid van de dood gebruiken om ons leven vandaag zo intens en zo mooi mogelijk te maken. Om hier meer inzicht in de krijgen schuift in deze aflevering van Café Doodnormaal dé Podcast filosoof Lammert Kamphuis aan. Om op zijn eigen, luchtige manier te vertellen over hoe het hiernamaals minder deel uitmaakt van ons wereldbeeld en wat dat betekent voor hoe wij ons tot de dood verhouden. Waarbij hij via oefeningen en gedachte-experimenten van verschillende filosofen laat zien hoe je juist de dood kunt gebruiken om je leven meer bewust te leven. Ook als het gaat om het zelfgekozen levenseinde. Zou dit helpen om de dood als minder onherroepelijk te zien?

U vindt de aflevering op podcastkanalen als Spotify, Deezer, Google Podcast en Apple Podcast of gebruik de link hieronder:

# data[].attributes.attachment_link.description
In deze aflevering van Café Doodnormaal dé Podcast vertelt filosoof Lammert Kamphuis op een luchtige manier over hoe je juist de dood kunt gebruiken om je leven meer bewust te leven. Ook als het gaat om het zelfgekozen levenseinde. Van één ding in ons leven kunnen we zeker zijn: we gaan een keer dood.

# data[].attributes.body
Welkom! Wij zijn Benthe en Sabien en in deze podcast kun je luisteren naar gesprekken over de dood en alles wat daarbij komt kijken. Want de dood hoort bij het leven, en daar kunnen we het best een keer over hebben. Volg ons ook op Instagram: @doodgewoonpodcast Je kunt ons ook altijd mailen: doodgewoondepodcast@gmail.com Meer weten? Onder elke aflevering vind je tips voor meer verdieping en informatie over de besproken onderwerpen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Podcast

Welkom! Wij zijn Benthe en Sabien en in deze podcast kun je luisteren naar gesprekken over de dood en alles wat daarbij komt kijken. Want de dood hoort bij het leven, en daar kunnen we het best een keer over hebben. Volg ons ook op Instagram: @doodgewoonpodcast Je kunt ons ook altijd mailen: [email protected] Meer weten? Onder elke aflevering vind je tips voor meer verdieping en informatie over de besproken onderwerpen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Welkom! Wij zijn Benthe en Sabien en in deze podcast kun je luisteren naar gesprekken over de dood en alles wat daarbij komt kijken. Want de dood hoort bij het leven, en daar kunnen we het best een keer over hebben. Volg ons ook op Instagram: @doodgewoonpodcast Je kunt ons ook altijd mailen: doodgewoondepodcast@gmail.com Meer weten?

# data[].attributes.body
Tony is een journalist die voor de lokale krant Tambury Gazette werkt. Sinds zijn echtgenote aan borstkanker overleden is, kampt hij met depressieve en suïcidale gedachten. Hij stond ooit op het punt zelfdoding te plegen, maar besloot het uiteindelijk niet te doen omdat zijn hond honger had. Sindsdien beschouwt hij zijn situatie als een soort superkracht; hij kan zeggen en doen waar hij zin in heeft, want hij heeft toch lak aan het leven.

# data[].attributes.attachment_link.title
Watch After Life | Netflix Official Site

# data[].attributes.attachment_link.description
Struggling to come to terms with his wife's death, a writer for a newspaper adopts a gruff new persona in an effort to push away those trying to help. Watch trailers & learn more.

# data[].attributes.body
Als Elise en Didier elkaar ontmoeten is het liefde op het eerste gezicht. Wanneer hun dochter Maybelle geboren wordt, is hun geluk compleet. Maar het lot slaat toe als Maybelle ernstig ziek wordt.

# data[].attributes.body
In 1981 gaat de achttienjarige Ritchie Tozer studeren in Londen. In de Engelse hoofdstad loopt Roscoe Babatunde weg van huis na een heftige confrontatie met zijn ouders. En Colin Morris-Jones uit Wales is van plan om het te gaan maken op het sjieke Savile Row. Samen met Ash en Jill vormen ze een hechte vriendengroep, maar een verre dreiging blijkt dichterbij dan het lijkt als het Aidsvirus Engeland binnendringt.

# data[].attributes.attachment_link.title
It's a Sin | Official trailer met Nederlandse ondertiteling | myLum

# data[].attributes.body
Anthony is 80, mischievous, living defiantly alone and rejecting the carers that his daughter, Anne, encouragingly introduces. Yet help is also becoming a necessity for Anne; she can’t make daily visits anymore and Anthony's grip on reality is unravelling. As we experience the ebb and flow of his memory, how much of his own identity and past can Anthony cling to? How does Anne cope as she grieves the loss of her father, while he still lives and breathes before her? THE FATHER warmly embraces real life, through loving reflection upon the vibrant human condition; heart-breaking and uncompromisingly poignant – a movie that nestles in the truth of our own lives.

# data[].attributes.body
Colin Firth en Stanley Tucci zijn fenomenaal als Sam en Tusker, die in Supernova samen hun weg moeten vinden in een leven dat langzaam uit hun handen glijdt. Regisseur en schrijver Harry Macqueen weet perfect de juiste toon te treffen in dit ingetogen drama waarin liefde en verlies samen komen.

Sam en Tusker zijn al 20 jaar samen en trekken in een camper door Engeland. Ze bezoeken familie, vrienden en plaatsen uit hun verleden, maar het is geen gewone vakantie. Deze tijd die ze samen hebben, is het belangrijkste in hun leven geworden. Tusker’s dementie is de laatste jaren erger geworden en de reis door het verleden moet ruimte maken voor een onzekere toekomst. Geheimen worden onthuld, plannen vallen in duigen en hun liefde biedt geen vanzelfsprekende oplossing meer. Ze moeten zich afvragen wat het betekent lief te hebben in de schaduw van een ingrijpende ziekte.

# data[].attributes.attachment_link.title
SUPERNOVA - Harry MacQueen - Officiële NL Trailer - Nu online beschikbaar

# data[].attributes.body
Stijn houdt van het leven en het leven houdt van hem: een eigen zaak, een prachtige dochter en het lekkerste wijf van de hele wereld. Wanneer Carmen plots borstkanker krijgt stort zijn wereld in.

# data[].attributes.attachment_link.title
Komt een vrouw bij de dokter (2009) - trailer

# data[].attributes.body
De 25-jarige student Tristan Devriendt heeft zijn leven helemaal op orde. Zijn studie geneeskunde loopt van een leien dakje en hij ambieert een plaats op de afdeling Neurochirurgie. Daarnaast speelt hij met vrienden in een rugbyploeg en heeft hij veel succes bij vrouwen. Zijn leven wordt echter compleet overhoop gehaald als een dokter in het ziekenhuis een agressief non-hodgkin-NK-T-cel-lymfoom, een tumor, bij hem ontdekt in de neus.

# data[].attributes.body
Stel, je bent begin twintig, staat midden in het leven, bent een zondagskind en dan krijg je op een dag de diagnose longkanker. Het overkwam Floor van Liemt. In Witte raaf beschrijft ze hoe ze omgaat met haar ziekte, en ze schrijft over haar gedachten, jeugd, toekomst, hoop en verwachtingen. Witte raaf is het poëtische verslag van een levenslustige en buitengewoon dappere schrijfster (Bol.com).

# data[].attributes.body
In De dingen die je vergeet onderzoekt Gijs van der Sanden wat het betekent om te rouwen nadat hij als jonge twintiger allebei zijn ouders onverwachts verloor. Aan de hand van herinneringen, beschouwingen en zelfonderzoek probeert hij antwoorden te vinden op de grote en kleine vragen rondom rouw en verlies.

# data[].attributes.attachment_link.title
De dingen die je vergeet, Gijs van der Sanden | 9789026343056 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
De dingen die je vergeet (Paperback). In De dingen die je vergeet onderzoekt Gijs van der Sanden wat het betekent om te rouwen nadat hij als jonge...

# data[].attributes.body
Op jonge leeftijd verliest filosofe Christa Anbeek in korte tijd haar ouders en broer. Met haar vele vragen over de dood komt zij uit bij het boeddhisme. Als jaren later haar partner plotseling overlijdt, wordt haar leven opnieuw door elkaar geschud. Denken over de dood staat opnieuw op haar agenda, want de oude antwoorden voldoen niet meer.

# data[].attributes.attachment_link.description
Op jonge leeftijd verliest filosofe Christa Anbeek in korte tijd haar ouders en broer. Met haar vele vragen over de dood komt zij uit bij het boeddhisme. Als jaren later haar partner plotseling overlijdt, wordt haar leven opnieuw door elkaar geschud. Denken over de dood staat opnieuw op haar agenda,…

# data[].attributes.headline
Sterven is klote, maar jullie koffie is lekker.

# data[].attributes.subject
Sterven is klote, maar jullie koffie is lekker.

# data[].attributes.body
Een hospice is een verpleeghuis voor palliatieve zorgen, met centraal de huiselijke sfeer en de individuele begeleiding van de gasten. Coda ligt op
slechts enkele stappen van het wervelende, zoevende leven. Mensen komen er terecht op het moment dat ze opzij gezet worden uit dat leven. Ze leven er
het laatste stuk van hun verhaal.

In palliatieve zorg gaat het zelden over hoogdravende dingen. Het gaat over het
allerzachtste kussen. Over één gekookte aardappel als je geen puree meer kunt
zien. Het gaat over stilte. Over een zoon die na jaren een zoen aan zijn moeder geeft.
Mensen laten hun afdrukken na op elkaar, op de dingen
rondom hen. Leven, vallen, opstaan. Of blijven liggen.
Martine Wolfaert (1962) begon 15 jaar geleden als
verpleegkundige in het hospice van Coda. Voor het eerst
schrijft ze in relaas, column en verhaal over de belevenissen
en gebeurtenissen tijdens dit anderhalve decennium.

# data[].attributes.body
Op de Eerste Pinksterdag van 2010 komt Tonio van der Heijden, het enig kind van A.F.Th. van der Heijden en Mirjam Rotenstreich, bij een verkeersongeval om het leven. Het is vroeg in de ochtend als hij, ter hoogte van het Vondelpark in het centrum van Amsterdam, wordt geschept door een auto. Hij wordt in kritieke toestand naar het Academisch Medisch Centrum vervoerd, waar hij diezelfde dag aan zijn verwondingen overlijdt. Tonio zal niet ouder worden dan 21 jaar.
A.F.Th. van der Heijden doet het enige waar hij op dat moment toe in staat is: in zijn herinnering graven, aantekeningen maken, schrijven. Daarbij voortgedreven door twee dwingende vragen: wat gebeurde er met Tonio in de laatste uren en dagen voorafgaand aan de ramp, en hoe kon dit ongeluk plaatsvinden? Een zoektocht naar het wat en het hoe, die leidt langs verschillende ooggetuigen, vrienden, politiemensen, artsen en het mysterieuze meisje Jenny, dat in de laatste weken van Tonio s leven een cruciale rol blijkt te hebben vervuld.
Tonio vormt de neerslag van die zoektocht. Een nauwgezette reconstructie van een jongensleven en een radeloze queeste naar zin en betekenis.

# data[].attributes.body
Meteen na haar schrijversresidentie in Tilburg kreeg Lieke Marsman ernstig nieuws: ze had kanker. In 'De volgende scan duurt vijf minuten' onderzoekt zij in tien gedichten en een essay hoe een ziek lichaam zich verhoudt tot een zieke wereld. ‘De kortstondigheid van mijn behandeltraject heeft ervoor gezorgd dat ik sinds mijn operatie het gevoel heb met lege handen te staan en ik heb het schrijven van dit boekje nodig om de tijd kloppend te maken, mijn ziekteproces wat uit te rekken. Maar ik heb geen idee wat ik moet doen als ik dit boekje inlever. Hoe moet ik mijn leven weer oppakken?’ In 'De volgende scan duurt vijf minuten' wordt de blik niet uitsluitend naar binnen gericht, integendeel: het is ook een vurig pleidooi om om je heen te kijken en je maatschappelijke verantwoordelijkheid op je te nemen in een zieke samenleving.

# data[].attributes.body
We weten maar één ding zeker in ons leven en dat is dat we op een dag doodgaan. Toch stoppen we de gedachte hieraan bij voorkeur zo ver mogelijk weg. Toen de ouders van Barbara van Beukering ongeneeslijk ziek waren, wilde haar vader er niet over praten, terwijl haar moeder heel bewust alle tijd nam om afscheid te nemen van haar dierbaren. Hierdoor realiseerde Van Beukering zich dat de manier waarop je afscheid neemt van het leven grote impact heeft op je nabestaanden. Ze combineerde haar eigen ervaringen met openhartige verhalen van nabestaanden over de dood van hun dierbare en sprak ook met diverse deskundigen: oncologen, euthanasieartsen, rouwdeskundigen en stervensbegeleiders.

Je kunt het maar één keer doen is een persoonlijke zoektocht waarin Van Beukering op haar bekende luchtige en integere toon aanzet tot nadenken over de manier waarop we sterven. Er bestaat geen blauwdruk voor een goed sterfbed, maar je kunt je er wel degelijk op voorbereiden.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bert Keizer – ’Een fascinerende en onvergetelijke portrettengalerij waarin Van Beukering zowel de vertrekkenden als de achterblijvers beschrijft in hun tragiek, onhandigheid, verdriet en humor. Ze slaagt er terloops ook in om een beetje les te geven over hoe we onze gedwongen aft…

# data[].attributes.body
De dood kan niemand ontlopen, maar afscheid nemen van het leven kan op vele manieren. En hoe je dat doet, maakt nogal wat uit, zo blijkt uit Barbara van Beukerings Volkskrant magazine-rubriek 'Je kunt het maar één keer doen'.

Menig lezer pinkte een traantje weg bij de indrukwekkende gesprekken die ze met nabestaanden voerde over het stervensproces van hun dierbaren. Een bundeling van verdrietige, maar vaak ook heel ontroerende, intieme en troostrijke verhalen kan dan ook niet uitblijven. Het slotakkoord op de eerste reeks van wat Van Beukering zelf haar meest dankbare werk ooit noemt, en dat haar van haar eigen doodsangst af hielp.

# data[].attributes.body
De afgelopen eeuw is de dood steeds verder uit ons gezichtsveld verdwenen. Begraafplaatsen liggen buiten het centrum en de uitvaartindustrie legt een zachte deken over alle nare en rottende zaken die bij het overlijden komen kijken ‘In het verleden was de dood dichterbij: mensen stierven thuis en begraafplaatsen lagen in de stad. Tegenwoordig hebben we het weggeduwd,’ vertelt Laura.
De dood dichterbij
‘Er zijn ontzettend veel programma’s waarin wordt gepraat over de dood of rouw, maar het wordt niet tastbaar gemaakt. We gruwelen van een botje, terwijl monniken in achttiende-eeuwse kerken geweldige kunst van schedels en botten maakten. Babs’ boekenkast staat vol met knekelkunst-boeken.’ Het is de missie van Babs om de dood weer dichterbij te brengen, terwijl Laura juist van nature geneigd is om haar kop in het zand te steken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Podcast
foto: VPRO foto: VPRO

1. Nieuws

2. Kassiewijle: een podcast over de dood

OVT-presentator Laura Stek en kunstenaar en funerair specialist Babs Bakels maken samen Kassiewijle, een zesdelige podcast over onze omgang met de dood. Het onderwerp van de eerste aflevering: doodsangst. Want "dat zit in alles wat we doen."

Luister hier naar aflevering 1: Doodsangst

Laura en Babs ontmoetten elkaar een paar jaar geleden tijdens een tentoonstelling over lijkwagens die Babs cureerde in Uitvaart Museum Tot Zover. 'Jij sloeg aan op een tekstje dat ik had geschreven,' herinnert Babs zich. 'Dat lijkwagens een soort pin-up modellen zijn.' 'Ja,' antwoordt Laura, 'dat is toch ook een krankzinnige vergelijking?! Ik vond het interessant dat jij kunst en dood combineert.'

Dat lijkwagens een soort pin-up modellen zijn, dat is toch een krankzinnige vergelijking?! Ik vond het interessant dat jij kunst en dood combineert.

Podcastmaker Laura Stek

De afgelopen eeuw is de dood steeds verder uit ons gezichtsveld verdwenen. Begraafplaatsen liggen buiten het centrum en de uitvaartindustrie legt een zachte deken over alle nare en rottende zaken die bij het overlijden komen kijken 'In het verleden was de dood dichterbij: mensen stierven thuis en begraafplaatsen lagen in de stad. Tegenwoordig hebben we het weggeduwd,' vertelt Laura.

De dood dichterbij

'Er zijn ontzettend veel programma's waarin wordt gepraat over de dood of rouw, maar het wordt niet tastbaar gemaakt. We gruwelen van een botje, terwijl monniken in achttiende-eeuwse kerken geweldige kunst van schedels en botten maakten. Babs' boekenkast staat vol met knekelkunst-boeken.' Het is de missie van Babs om de dood weer dichterbij te brengen, terwijl Laura juist van nature geneigd is om haar kop in het zand te steken.

De dood negeren tot 'ie aan de poort klopt, wat is daar mis mee? Want als het zo ver is, merk je er toch niets meer van. Laura nuanceert dat: 'Als je het hebt over de dood, dan is dat zo. Maar als je het hebt over doodsangst, is het een ander verhaal. Die angst zit eigenlijk in alles wat we doen.'

De Terror Management Theorie

Die doodsangst in het dagelijks leven, waar zit hem dat in? Babs veert op: ' Ah, de Terror Management Theorie! Ga jij die maar even uitleggen Laura. Eens kijken of je het goed hebt onthouden.'

'Nou,' begint Laura, 'die theorie gaat er vanuit dat doodsangst de drijfveer is voor alles wat we doen. We zijn én dieren die willen leven én mensen die kunnen reflecteren op hun eigen dood. Die ongelukkige combinatie zorgt ervoor dat we mechanismen hebben ontwikkeld om onze doodsangst te sussen. Als je de theorie eenmaal kent,ga je zien dat mensen bepaald gedrag vertonen om hun doodsangst te verbloemen. Heel interessant.'

Een langere versie van dit artikel staat in de VPRO Gids en is geschreven door Inge ter Schure. Lees het hier. Kassiewijle hoor je elke zondag na 11.00 in OVT, of in de Kassiewijle-podcast.

Gerelateerde podcast

# data[].attributes.attachment_link.description
Podcast foto: VPRO foto: VPRO Nieuws chevron right Kassiewijle: een podcast over de dood OVT -presentator Laura Stek en kunstenaar en funerair specialist Babs Bakels maken samen Kassiewijle, een zesdelige podcast over onze omgang met de dood. Het onderwerp van de eerste aflevering: doodsangst. Want "dat zit in alles wat we doen."

# data[].attributes.body
Chicago, 1985. Yale werkt bij een museum en staat op het punt om een bijzondere collectie binnen te halen. Maar terwijl zijn carrière een hoge vlucht neemt, woekert de aidsepidemie. Na de begrafenis van zijn goede vriend Nico wordt Yales vriendenkring snel kleiner, totdat hij alleen Fiona, Nico's jongere zus, over heeft.

Dertig jaar later gaat Fiona in Parijs op zoek naar haar dochter die haar niet meer wil spreken. Daar logeert ze bij een vriend, die fotograaf was in Chicago in de jaren 80 en wordt zo opnieuw geconfronteerd met de verwoestende effecten die de aidscrisis heeft gehad op haar leven. De verhalen van Yale en Fiona komen op verrassende en ontroerende wijze samen in een onvergetelijk slot.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ga naar zoeken Ga naar hoofdinhoud

Rebecca Makkai

Rebecca Makkai heeft meerdere romans en vele verhalen gepubliceerd. Ze woont vlak bij Chicago met haar man en kinderen. Haar werk was al veelvuldig bekroond maar Een stralende toekomst is haar internationale doorbraak.

Samenvatting

'Dit boek heeft mij echt geraakt. Verbijsterend en hoopvol.' DWDD Boekenpanel

Chicago, 1985. Yale werkt bij een museum en staat op het punt om een bijzondere collectie binnen te halen. Maar terwijl zijn carrière een hoge vlucht neemt, woekert de aidsepidemie. Na de begrafenis van zijn goede vriend Nico wordt Yales vriendenkring snel kleiner, totdat hij alleen Fiona, Nico's jongere zus, over heeft.

Dertig jaar later gaat Fiona in Parijs op zoek naar haar dochter die haar niet meer wil spreken. Daar logeert ze bij een vriend, die fotograaf was in Chicago in de jaren 80 en wordt zo opnieuw geconfronteerd met de verwoestende effecten die de aidscrisis heeft gehad op haar leven. De verhalen van Yale en Fiona komen op verrassende en ontroerende wijze samen in een onvergetelijk slot.

'Een van de eerste romans die verslag doet van de aidsepidemie vanaf de uitbraak tot het heden. Een meeslepend verhaal over het leven in rampzalige tijden.' The New York Times

'Een ijzersterk verhaal over vrienden die onder de zwaarst mogelijke omstandigheden hun menselijkheid trachten te behouden.' People Magazine

'Een hartverscheurend verhaal over liefde en verlies maar ook over diepe verbondenheid.' Oprah Magazine

'Buitengewoon aangrijpend, levendig en hoopvol.' The Guardian

Productspecificaties

Inhoud

Verschijningsdatum

oktober 2019

Afmetingen

Afmeting: 23 x 15 x 3,9 cm

Aantal pagina's

480 pagina's

Overige kenmerken

Extra groot lettertype

Nee

Verpakking breedte

150 mm

Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

Schrijf een review Schrijf een review

Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

13

1

2

2

0

Geschreven bij Een stralende toekomst

Een pakkend boek over een vriendengroep die geconfronteerd wordt met een ziekte die enorme impact heeft op die groep en op de maatschappij. Zeer indrukwekkend. Een boek over de liefde, vriendschap, familiebanden en de liefde voor kunst.
Ik had gewild dat het boek nog dikker was.

Dit boek zou ik zelf niet gekozen hebben. Door een aanbeveling van een boekwinkel ben ik er aan begonnen. In het begin moest ik er even inkomen, voornamelijk door de vele namen en hoofdpersonen. Maar al snel zat ik er helemaal in, en kon het niet meer wegleggen. Het is ontroerend. Je zit midden in de aids epidemie van de jaren 80, en je wilt blijven lezen om te zien wat er met de hoofdpersonen gaat gebeuren. Wat mij betreft een prachtig boek.

Een indrukwekkend tijdsbeeld van de beginjaren van de AIDS-crisis in de VS; een tijd die velen niet meer kennen c.q. beleefd hebben maar waarin een diepe wond geslagen werd in subculturen wereldwijd. Het boek is een gewichtige pil van 479 pagina's en ik moet zeggen dat het echt substantieel tijd kost goed in het verhaal te komen. De schrijfster switcht voortdurend tussen twee tijdsspannen, en alhoewel dit normaliter een prettige afwisseling vormt, bemoeilijkt dit hier juist het adequaat in het verhaal komen. Pas ruim na de helft lijken de puzzelstukjes op z'n plek te vallen. De rode draad van het verhaal wordt hierdoor pas later helder, maar de richting waarin het loopt blijkt vrij voorspelbaar. Evenwel indrukwekkend op papier gezet, met een ontroerend en pijnlijk einde, maar onvermijdelijk en voorspelbaar. Het doet de lezer de jaren 80 deels herleven en beseffen op welke wijze HIV een hele generatie beïnvloed heeft, jonge mannen in eenzaamheid en als verstotenen liet sterven, terwijl het systeem er omheen getraumatiseerd achterbleef terwijl de overheid in de VS veelal de ogen sloot. Het werk maakt de indruk deze thema's welhaast architectonisch in een verhaal in te hebben willen bouwen, hetgeen de leesbaarheid derhalve niet altijd ten goede komt. Desalniettemin een indrukwekkende weergave van een generatie wiens stem niet verloren mag gaan.

In de jaren '80 breekt de aidsepidemie uit; een dodelijk overdraagbaar virus treft vooral jonge homoseksuele mannen en heeft een verwoestend effect op hun sociale leven en hun toekomstperspectief. Al lezende realiseerde ik me hoe weinig er tot nu toe over deze periode geschreven is, terwijl de impact zo heftig was....
We volgen Nico, Terrence, Yale, Charlie en vele anderen in de hechte vriendengroep vanaf het moment dat het eerste slachtoffer gevallen is. Fiona, het zusje van Nico, is met huid en haar bij de groep in Chicago's Boystown betrokken en blijft de jongens letterlijk tot hun laatste adem steunen. Wie wordt getroffen en voor wie komt de medicatie op tijd? In een tweede verhaallijn volgen we Fiona als ze in 2015 haar dochter in Parijs opzoekt, en wordt de impact die de epidemie op haar leven heeft duidelijk.
Het is een aangrijpend boek, dat toch nergens te zwaar wordt, omdat het ons duidelijk maakt dat liefde en vriendschap zelfs het meest ondraaglijke lichter kan maken.

Select

Voor 23:00 uur besteld, morgen in huis

Prijs inclusief verzendkosten, verstuurd door bol.com

Ophalen bij een bol.com afhaalpunt mogelijk

30 dagen bedenktijd en gratis retourneren

Dag en nacht klantenservice

Doordeweeks ook 's avonds in huis
Bekijk alle bezorgopties

Alle bindwijzen en edities (4)

Recent bezochte artikelen

Waar wil je dit mee vergelijken? Je kan in totaal vijf artikelen kiezen. Er is nog plaats voor andere artikelen. ander artikel.

# data[].attributes.attachment_link.title
Een stralende toekomst, Rebecca Makkai | 9789046824856 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Ga naar zoeken Ga naar hoofdinhoud Rebecca Makkai heeft meerdere romans en vele verhalen gepubliceerd. Ze woont vlak bij Chicago met haar man en kinderen. Haar werk was al veelvuldig bekroond maar Een stralende toekomst is haar internationale doorbraak. 'Dit boek heeft mij echt geraakt. Verbijsterend en hoopvol.' DWDD Boekenpanel Chicago, 1985.

# data[].attributes.headline
Sterven is doodeenvoudig.. iedereen kan het

# data[].attributes.subject
Sterven is doodeenvoudig.. iedereen kan het

# data[].attributes.body
Vlak voor zijn dood filosofeerde René Gude, voormalig Denker des Vaderlands, over zijn naderende einde. Voor Human sprak Wim Brands met hem over wat er werkelijk toe doet in het leven, over humeurmanagement en over de troost van de filosofie. Juist als de dood voor de deur staat, blijken filosofische vaardigheden handig om de gemoedsrust te bewaren. Als je goed over de inrichting van je leven hebt nagedacht, hoef je op het eind niet nog van alles goed te maken. Wie een beetje nadenkt, hoeft zich ook niet te verliezen in bozige theorietjes over het bittere lot dat je treft. Natuurlijk, dat soort sombere emoties zijn er wel, maar je kunt leren om ze niet kunstmatig, door verkeerd gebruik van je verstand, te verlengen. En wat het sterven zelf betreft: ‘dat moet toch tamelijk eenvoudig zijn. Tot nu toe is het iedereen gelukt.’

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vlak voor zijn dood filosofeerde René Gude, voormalig Denker des Vaderlands, over zijn naderende einde. Voor Human sprak Wim Brands met hem over wat er werkelijk toe doet in het leven, over humeurmanagement en over de troost van de filosofie. Juist als de dood voor de deur staat, blijken filosofische vaardigheden handig om de gemoedsrust te bewaren. Als je goed over de inrichting van je leven hebt nagedacht, hoef je op het eind niet nog van alles goed te maken. Wie een beetje nadenkt, hoeft zich ook niet te verliezen in bozige theorietjes over het bittere lot dat je treft. Natuurlijk, dat soort sombere emoties zijn er wel, maar je kunt leren om ze niet kunstmatig, door verkeerd gebruik van je verstand, te verlengen. En wat het sterven zelf betreft: 'dat moet toch tamelijk eenvoudig zijn. Tot nu toe is het iedereen gelukt.'

René Gude (1957-2015) was Denker des Vaderlands, oud-directeur van de ISVW en voormalig hoofdredacteur van Filosofie Magazine. Gude maakte filosofie voor een breed publiek toegankelijk, in de eerste plaats door zijn werk als filosofiedocent bij de ISVW en verder als schrijver van onder meer Het agoramodel en Kleine Geschiedenis van de Filosofie. Postuum verschenen er meerdere compilaties van zijn achtergebleven werk.

Wim Brands (1959-2016) maakte het tv-programma VPRO Boeken, verzorgde uitzendingen over filosofie voor Human en was dichter.

Druknummer: 8
Aantal blz: 60
Verschijningsvorm: Luxe paperback
NUR: 730
ISBN: 978-94-91693-49-6

€5,00 - €9,00

Gewicht

0.101 kg

Afmetingen

18 × 9.7 × 0.8 cm

Kies bindwijze

E-book (epub), Paperback

Op de websites van de ISVW worden algemene bezoekgegevens bijgehouden, waaronder het IP-adres van uw computer en het tijdstip van opvraging en gegevens die uw browser meestuurt. Deze gegevens worden gebruikt voor analyses van bezoek- en klikgedrag op de website. De ISVW gebruikt deze informatie om de werking van de website te verbeteren. Deze gegevens worden zoveel mogelijk geanonimiseerd en worden niet aan derden verstrekt. Voor meer details zie Voorwaarden en Privacy

# data[].attributes.attachment_link.title
Sterven is doodeenvoudig. Iedereen kan het - Wim Brands

# data[].attributes.attachment_link.description
button size=medium style=less_round color=green align=none url=https://www.isvw.nl/wp-content/uploads/2016/01/STERVEN.DOODEENVOUDIG.INTRO_.pdf]Inkijkexemplaar[/button] Vlak voor zijn dood filosofeerde René Gude, voormalig Denker des Vaderlands, over zijn naderende einde. Voor Human sprak Wim Brands met hem over wat er werkelijk toe doet in het leven, over humeurmanagement en over de troost van de filosofie.

# data[].attributes.body
Het monster verscheen net na middernacht. Maar het is niet het monster dat Conor verwachtte, het monster uit de nachtmerrie die hij bijna elke nacht heeft gehad sinds zijn moeder ziek werd. Die met de duisternis, de wind en het geschreeuw. Het monster uit zijn achtertuin is anders. Oud. Wild. En hij wil het meest gevaarlijke van alles van Conor, hij wil de waarheid.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zeven minuten na middernacht, Patrick Ness | 9789462370081 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Zeven minuten na middernacht (Hardcover). Het monster verscheen net na middernacht. Maar het is niet het monster dat Conor verwachtte, het monster uit...

# data[].attributes.body
Elk tijdperk kent volgens Sontag een ziekte die het symbool van het kwaad in de wereld wordt, in onze tijd zijn dat kanker en aids. Deze ziekte fungeert als zondebok, waaraan oorzaken, eigenschappen en gevolgen worden toegeschreven die meer in het rijk der mythen thuishoren dan in de werkelijkheid van het menselijk lichaam.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Geschreven bij Ziekte als metafoor/Aids en zijn metaforen

Ziekte als metafoor. Aids en zijn metaforen. Door Susan Sontag.

Haar theorieën over ziekte interesseerden me al sinds ik Hanna Bervoets er over zag praten in Zomergasten. Ik was dan ook heel blij dat deze essays opnieuw werden uitgegeven door De Arbeiderspers.

Sontag schreef Ziekte als metafoor (voornamelijk over kanker) al in 1977, een 10 jaar later volgde Aids als metafoor. Hoewel beide essays dus lang geleden geschreven zijn komen ze qua ideeën nergens gedateerd over. Jammer genoeg. (Zo gaat het vaak, als je goed om je heen kijkt zie je dat alles verandert maar ook alles hetzelfde blijft.) Nog steeds gebruiken we ziektes als metafoor (in onze taal) en nog steeds leven er waanideeën over ziektes waarvan we de oorzaak (nog) niet kennen. Sontag schreef over kanker en aids als 'plagen' waar men een oordeel over velde. Nu zijn die posities ingenomen door bijvoorbeeld: cvs, fybromyalgie en de ziekte van lyme.

Waar er nog een zekere romantiek hing rond het hebben van tbc (oorzaak: een te hoge hartstocht) was dat bij het krijgen van kanker net het omgekeerde (oorzaak: te weinig uiten van emoties).
Mensen hebben altijd al een 'schuldige' gezocht buiten de veroorzakende bacil of virus. Men gaf de schuld aan de omgeving (onrein, milieuproblemen,...) of aan het gedrag van het individu (opkroppen van woede, ongepaste levensstijl,...). Vaak worden er termen van de oorlogstaal gebruikt: aanval, verdediging, indringers. Door het gebruik van metaforen, vooral die oorlogsgerichte, creëert men een verkeerd beeld van de ziekte en de oorzaak wat er voor kan zorgen dat de arts niet correct handelt, de omgeving geen warm netwerk vormt en de patiënt minder goed geneest.

Het zij-denken zorgt voor stigmatisering, eventueel isolering en soms ook opsluiting/quarantaine. Men gaat politieke spelletjes spelen, angst aanjagen, grenzen sluiten.
Terwijl volgens Sontag de ware oorzaak ligt in het ongebreidelde, wereldomvattende kapitalisme. We reizen meer, we consumeren meer, streven naar voortdurend genot, naar meer, meer, meer,... Dat heeft impact op het milieu en daaruit volgend op de mens en zijn lichaam.

Metaforen over ziekte (als in oorlogstaal en als in het medisch-taalgebruik in verband met het dagdagelijkse welzijn) moet men niet uitroeien door ze niet meer te gebruiken maar door ze te doorgronden stelt Sontag. En dat doet ze op voortreffelijke wijze: filosofisch, wetenschappelijk onderbouwd, vol verwijzingen naar literatuur en met een urgentie voortkomend uit het zelf overwinnen van kanker (denk ik).

Hoewel heel algemeen en allesomvattend is dit boek ook heel persoonlijk, zonder het ooit over het persoonlijke te hebben. Het geeft een inkijk in hoe wij, ('men'/'de wereld') naar ziekte keken en nog steeds kijken en daarnaast geeft het ongemerkt toegang tot hoe we zelf denken over ziek-zijn. We leren begrijpen waarom we over onszelf en elkaar oordelen, hoe dat zo gekomen is en waarom we dat vooral niet (meer) moeten doen. Laat het gevecht waar het hoort.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ziekte als metafoor/Aids en zijn metaforen (ebook), Susan Sontag | 9789029540575 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Geschreven bij Ziekte als metafoor/Aids en zijn metaforen Ziekte als metafoor. Aids en zijn metaforen. Door Susan Sontag. Haar theorieën over ziekte interesseerden me al sinds ik Hanna Bervoets er over zag praten in Zomergasten. Ik was dan ook heel blij dat deze essays opnieuw werden uitgegeven door De Arbeiderspers.

# data[].attributes.body
Een mooi geschreven, moedig en persoonlijk boek dat herkenning en troost biedt en ook overdenkingen voor lotgenoten op zoek naar een nieuw perspectief.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Roek Lips - het boek Job

Op 17 oktober 2011 raakt Job Lips, een 18-jarige student, vermist in Spanje. Met vrienden is hij gaan zwemmen in de verraderlijke zee bij San Sebastian en wordt door de golfstroom meegesleurd. Een dagenlange zoektocht met inzet van helikopters en duikers blijft zonder resultaat. Het lichaam van Job wordt nooit gevonden.
Zijn vader Roek Lips beschrijft in dagboekvorm zijn ervaringen en emoties vanaf het moment dat hij door zijn dochter wordt gebeld dat Job in zee is verdwenen. Met de moeder van Job reist hij onmiddellijk af naar San Sebastian. Ze komen in een achtbaan van emoties. De totale paniek, de zenuwslopende spanning van de zoektocht, de machteloosheid tijdens het wachten en uiteindelijk het moment dat duidelijk wordt dat de hoop dat het lichaam van Job nog wordt gevonden, zinloos is geworden.
Roek Lips omschrijft deze eerste zes weken na de verdwijning als een verblijf in 'Niemandsland'. Daarna besluit de familie een afscheidsceremonie voor Job te organiseren, waar de andere kinderen en de vrienden van Job een belangrijk aandeel in hebben. Dit geeft Roek Lips een zeer dubbel gevoel. Het is troostrijk dat zoveel mensen Job missen en meeleven, maar tegelijkertijd heeft Roek het verschrikkelijke gevoel dat hij, door ten overstaan van al die mensen te benoemen dat Job niet meer terugkomt, hiermee zijn zoon (in zijn eigen woorden) 'heeft doodverklaard'.
Roek Lips wil de herinneringen aan zijn zoon vasthouden en daarom heeft hij alle sms-berichten van Job die hij nog heeft, overgeschreven en vertelt hij over de bijbehorende herinnering die deze bij hem oproepen. Ook praat hij veel met de vrienden en medestudenten van Job, die sinds twee maanden op kamers woonde in Utrecht en net met een studie was begonnen. Job was heel levenslustig en actief en zat vol toekomstplannen.
Zijn vader beschrijft zeer persoonlijk de rouw en zijn zoektocht om overeind te blijven en zoals hij het noemt "woorden te geven aan iets waar geen woorden voor zijn". Het verlies van Job brengt ook bijzondere en onverwachte ontmoetingen op zijn pad met mensen die hem hulp en steun geven, zoals een tot dan onbekende pastoor en generaal Peter van Uhm, wiens zoon sneuvelde in Afghanistan.
Ondanks het diepe verdriet en de leegte, is Roek Lips er van overtuigd dat hij verder moet en een manier moet vinden om met het noodlot om te gaan. Ook verkent hij de spirituele kant en ervaart hij dat hij daarvoor veel meer open staat dan vroeger. Hij bezoekt een medium en hij beschrijft enkele momenten waar op hij zijn zoon en diens energie heel dicht bij hem aanwezig voelt; die momenten geven hem troost.
Ontroerend zijn de gesprekken die Roek Lips naar aanleiding van de dood van Job met zijn 81-jarige vader voert, die op 18-jarige leeftijd in 1949 zijn vader verloor door een duikongeluk. Een ingrijpend verlies voor de nabestaanden, waar in de familie echter nooit meer over gesproken werd.

Een mooi geschreven, moedig en persoonlijk boek dat herkenning en troost biedt en ook overdenkingen voor lotgenoten op zoek naar een nieuw perspectief.

Roek Lips
Het boek Job
Uitgeverij Prometheus, 2013
ISBN 978-90-446-2262-1
Prijs € 18,95

# data[].attributes.attachment_link.description
Op 17 oktober 2011 raakt Job Lips, een 18-jarige student, vermist in Spanje. Met vrienden is hij gaan zwemmen in de verraderlijke zee bij San Sebastian en wordt door de golfstroom meegesleurd. Een dagenlange zoektocht met inzet van helikopters en duikers blijft zonder resultaat. Het lichaam van Job wordt nooit gevonden.

# data[].attributes.attachment_link.title
20220903 VK Over de dood mogen artsen soms best wat omfloerster praten

# data[].attributes.body
Mee met de euthanasie-arts: ‘Als ik niet meer kan werken, wil ik dood’

Het Expertisecentrum Euthanasie, vroeger de Levenseindekliniek genoemd, bestaat tien jaar. Jaarlijks kloppen er zo’n drieduizend mensen aan die met hun euthanasiewens niet bij hun behandelend arts terechtkunnen. Vier van hen lieten het afgelopen jaar de Volkskrant toe. ‘Je wordt gedwongen er al heel vroeg uit te stappen als je alzheimer hebt.’

# data[].attributes.body
Florida 2009 - Joost

Daar zat hij dan. Op de rand van dat grote podium, te huilen onder een Friese vlag. Nog geen kwartier nadat hij de Werchterse weide had doen ontploffen met én Acid én Walter Grootaers én “Axel F” van Crazy Frog. Ja, Joost was een emotionele rollercoaster; eentje die je niet onbedeesd achterliet. De allerbelangrijkste reden bleek daarvoor het slotakkoord: “Florida 2009”. Het is dit jaar precies tien jaar geleden dat de Nederlander zijn beide ouders verloor, iets dat hem tot op vandaag nog gigantisch veel pijn doet. Met zijn nieuwste creatie eert hij ze nu mooier dan ooit, en daar krijgt zelfs de meest Stoïcijnse brombeer tranen van in de ogen.

‘Daar sta je dan, op de crematie van je pa.’ Geen knotsgekke teksten dit keer, maar een meer dan oprechte inkijk in de ziel van Joost Klein. Begeleid door rakende minimale synths en een bescheiden engelenkoortje vertelt hij over alles wat hij mist en nooit meer terug zal krijgen, alles wat hij nog zeggen wilde, maar nooit nog zal kunnen. Alles komt recht uit het hart en dat voel je ongelofelijk hard. ‘Ik mis ons en ik mis thuis’, klinkt het terwijl hij iets later de liefde voor zijn moeder uitdrukt. Joost Klein heeft prachtige herinneringen aan Florida in 2009 en heeft met dit gelijknamige nummer alle pijn en emoties die daarmee in verbinding staan omgezet in woorden. Bloedmooi, goudeerlijk. (Nieuwe single Joost - “Florida 2009” (dansendeberen.be))

# data[].attributes.body
De leven - Joep Beving & S10 (cover van Sef)

Pianist Joep Beving (46) en songfestivalzangeres S10 (21) hebben vandaag een nieuwe versie van het nummer 'De Leven' van Sef (37) uitgebracht. De opbrengst van de remake gaat via Stichting De Leven naar onderzoek om immuuntherapie te starten in het Antoni van Leeuwenhoek-ziekenhuis.

Het origineel werd in 2011 uitgebracht door Sef en was de titelsong van de eveneens in dat jaar verschenen film Rabat. In het nummer zingt de zanger en rapper dat hij elke dag van het leven geniet, nu het nog kan.

Het idee voor de remake ontstond nadat er bij de manager van Joep kanker werd vastgesteld en hij daardoor gedwongen werd na te denken over muziek voor een komend afscheid. "De remake van S10 en Joep zorgt ervoor dat je weer met veel aandacht naar de mooie woorden van Sef kunt luisteren", zegt hij. "Ik hoop dat mensen de track net zo mooi en waardevol vinden als wij." (Joep Beving en S10 maken nieuwe versie van De Leven | RTL.nl)

# data[].attributes.attachment_link.title
Artsen en verpleegkundigen les in vreedzaam sterven

# data[].attributes.body
Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt - De Correspondent

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Correspondent leest voor

Lisanne van Sadelhoff - Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt

Het klinkt misschien een beetje kinderachtig, maar ik heb het eerste halfjaar na mijn moeders dood geregeld staan stampvoeten. Daar had ik verschillende redenen voor. Namelijk:

ik wilde het verdriet niet meer voelen;

ik wilde de tijd vooruitspoelen;

ik wilde klaar zijn met rouwen.

Ik was er heilig van overtuigd dat mijn verdriet een keer verwerkt zou zijn. Opgelost. En dan zou het klaar zijn met het gehuil, gemis en gestampvoet. Dan zou ik verder kunnen gaan met mijn leven. Ik werd in dit idee gesterkt toen ik tijdens een wanhoopszoektocht op Google ('houdt rouw ooit op?') het rouwfasenmodel ontdekte van Elisabeth Kübler-Ross. Dat model laat ons zien: rouw vindt plaats in opeenvolgende fasen die je allemaal moet doorlopen om uiteindelijk tot aanvaarding te komen:

ontkenning;

protest (waarom ik? waarom nu?);

de vechtmodus (vechten tegen het verdriet, de waarheid);

depressie;

aanvaarding.

De Zwitsers-Amerikaanse psychiater het model in de jaren zestig en baseerde zich op gesprekken met mensen die stervende waren. Het was aanvankelijk bedoeld om het proces van iemand die sterft in te kaderen, maar gaandeweg werd de theorie door rouwbegeleiders gebruikt om het rouwproces van achterblijvers te Eerst door Kübler-Ross zelf, daarna volgden rouwbegeleiders van over de wereld.

Ik moet eerlijk zeggen: ik zuchtte moedeloos toen ik zag dat ik eerst in een depressie terecht zou komen alvorens die aanvaarding er zou zijn, maar het idee dát er aanvaarding zou komen, vond ik dan weer heel geruststellend. Er was licht aan het einde van deze donkere klotetunnel.

Een rouwmodel zonder einde?

Het proces bestaat uit twee fasen: verliesgerichte rouw en herstelgerichte rouw, die elkaar continu afwisselen

Het duale procesmodel, dat is ontwikkeld in de jaren negentig door de Nederlandse psycholoog en onderzoeker Henk Schut en hoogleraar psychologie Margaret Stroebe, gaat er grofweg van uit dat rouw twee domeinen kent: verliesgerichte rouw en herstelgerichte rouw, die elkaar continu afwisselen, in een tempo dat per individu verschilt.

Als je verliesgericht rouwt, dan ga je de confrontatie aan met je verlies, je herdefinieert de relaties met mensen die er nog wél zijn. Als je herstelgericht rouwt, dan probeer je juist weer deel te nemen aan het dagelijkse leven, doe je nieuwe dingen, ga je nieuwe relaties aan, zoek je afleiding. Je geeft je bestaan weer inhoud en betekenis, in de afwezigheid van de persoon die is overleden.

Er is in het model geen begin, geen midden. En: geen einde. Je switcht simpelweg tussen de ene oriëntatie en de andere. De verliesoriëntatie is, naarmate de tijd verstrijkt, minder nadrukkelijk aanwezig, maar gaat doorgaans niet helemaal weg.

Wat vertelt de rouwwetenschap ons (nog meer)?

Ik kan me zo voorstellen dat het idee dat rouw oneindig is en zich niet in opeenvolgende fasen ontvouwt, veel verschil maakt voor mensen in de rouw. Omdat ik allereerst benieuwd ben waar deze redelijk rigoureuze wetenschappelijke ommezwaai vandaan komt, bel ik met Schut zelf.

'Het was geen vooropgezet plan om het fasenmodel onderuit te halen', zegt hij aan de telefoon. 'Het was meer dat ik dertig jaar geleden worstelde met onderzoeksresultaten. Ik had tientallen gesprekken gehad met weduwen en weduwnaars in het eerste halfjaar na hun verlies. Ze sloegen soms fasen over, hopten van fase 1 naar fase 3 en weer terug, begonnen met de depressie of gingen al snel richting aanvaarding. Dat kwam ook overeen met mijn praktijkervaring. Ik heb veel mensen ook echt in paniek zien raken van die fasen. "Ik heb de dood van mijn kind niet ontkend, doe ik het dan wel goed!?"'

Zo zal Schut nooit vergeten hoe hij een keer werd gebeld door een oudere weduwnaar. Of hij bij Schut in therapie kon komen. Zijn vrouw had een kort ziekbed gehad, het afscheid was mooi, hij had goed contact met de kinderen en hij kon mét zijn verdriet redelijk goed meekomen in het leven.

Dus Schut vroeg: 'Waar kom je dan niet uit?'

De weduwnaar antwoordde: 'Ik ben niet boos geweest. Ik heb die fase overgeslagen.'

Schut legde uit dat iedereen het anders doet. 'Ik kon de opluchting aan de andere kant van de lijn bijna voelen.' Het was de kortste, meest efficiënte therapiesessie die Schut ooit heeft gegeven. 'Ik vind het heel verdrietig dat mensen in zo'n precair proces denken dat ze het niet goed doen. Daarom denk ik dat het heel belangrijk is dat mensen inzien: ze zijn niet gek. Je bent nooit klaargerouwd.'

Het verklaarde waarom ik ook na één, twee of drie jaar rouw nog steeds lamgeslagen kon zijn door verdriet. En waarom ik soms woede voelde, dan weer aanvaarding, en dan weer kon ontvlammen als een vat kerosine.

Liever beschrijven hoe rouw kan verlopen dan voorschrijven hoe het zou moeten gaan

Omdat dat inzicht me toen zo hielp, wil ik weten: is het idee van Schut en Stroebe nog leidend, nu, dertig jaar later? Ik bel daarom met rouwtherapeut Johan Maes, die deze vraag ook probeerde te beantwoorden in zijn boek Het DNA van rouw.

'Rouw raakt ons in alle dimensies. Lijfelijk, mentaal, existentieel, emotioneel, relationeel'

'Het is in de rouwwetenschap, en daardoor ook mondjesmaat steeds meer in onze samenleving, een algemeen geaccepteerde opvatting dat rouw geen eindpunt heeft. Het is logisch dat we dat wel willen, want hartzeer is zo naar, mensen snakken soms naar een uitweg, maar die is er niet. Daar is het te complex voor: het raakt ons in alle dimensies. Lijfelijk, mentaal, existentieel, emotioneel, relationeel.'

Het is volgens hem beter om alle mogelijke rouwreacties te beschrijven dan voor te schrijven hoe je zou kunnen of moeten reageren.

Rouw als taak

het aanvaarden van de realiteit van het verlies;

het doorleven van de pijn en het verdriet;

het aanpassen aan een nieuw leven zonder de overledene;

de overledene emotioneel een plaats geven en het oppakken van de draad van het leven.

Maes: 'Het wordt gepresenteerd als een rechtlijnig proces, zo van: je moet eerst de ene taak vervullen voordat je aan de andere kunt beginnen. Er zit niets grilligs of eeuwigs in.' Maar in de loop der jaren werd dit model steeds meer gebruikt in willekeurige volgorde: je kunt van taak 1 naar taak 3 gaan, en weer terug naar taak 2.

Het nieuwste model stamt uit 2006: het In deze publicatie legt Maes het integratiemodel verder uit. is afkomstig van de Amerikaanse rouwdeskundige Robert Neimeyer. Dat gaat ervan uit dat - de naam zegt het al - verdriet steeds meer integreert in ons leven, in ons dagelijkse doen en laten. Deze theorie legt de nadruk op dat verlies ons voorgoed verandert en met ons mee gaat. Waar we ook gaan.

Rouwen is volgens Neimeyer een proces van betekenis geven aan het leven zónder de overledene, en het zoeken naar een nieuwe identiteit waarbij het verdriet er gewoon bij gaat horen.

Oké. Maar wat hebben we aan die wetenschap?

Fiddelaers-Jaspers heeft me uitgenodigd om bij haar te komen lunchen in haar huis in het Noord-Brabantse Heeze. Er staat een bord met brood en meergranencrackers op de keukentafel, een schaal met frambozen en aardbeien, er ligt een blok jonge kaas, een stuk brie, en er liggen een paar vellen papier met daarop de hierboven besproken rouwmodellen uitgetekend.

Een van de grilligste processen uit een mensenleven inzichtelijk samengevat op één A3-vel. Dat het zo overzichtelijk kan worden gemaakt, heeft iets geruststellends, vind ik. 'Ik laat ze soms zien aan cliënten', zegt Fiddelaers-Jaspers terwijl ze met haar vingertoppen op een van de vellen tikt. 'Mensen hebben behoefte aan inzicht. Rouw is een wirwar van gevoelens, of het uitblijven daarvan.'

Wie rouwt, bevindt zich op onontgonnen terrein, kan daar onzeker van worden en heeft vaak houvast nodig

De een vlucht voor het verdriet, de ander vecht ertegen, de ander verdrinkt erin. 'Wat het ook is: het is vaak allemaal nieuw. Laatst had ik iemand in mijn praktijk, ze was in paniek, haar vader was net overleden. Ze zei: "Ik heb dit nog nooit meegemaakt, wat moet ik doen?" Wie rouwt, bevindt zich op onontgonnen terrein, kan daar onzeker van worden en heeft vaak houvast nodig.'

Een goed, wetenschappelijk onderbouwd rouwmodel normaliseert de gekte, het kan rouwenden het besef geven: ik ben niet gek. Horen dat je niet de pan uit flipt, dát is waar rouwenden behoefte aan hebben. Fiddelaers-Jaspers verwijst naar een cliënt die 'woester dan woest' was toen haar moeder overleed. Ze had gezegd: 'Als er weer een Jehovagetuige op een verkeerd moment aanbelt, op een slechte dag, dan word ik zo boos, want: hállo mijn moeder is dood. Dan wil ik die persoon aan de haren over de stoep slepen. Dat is toch niet normaal?' En toen kon de rouwtherapeut haar uitleggen en laten zien: je bent heel normaal.

Eilandhoppen tussen de twee eilanden van rouw

'Als mensen zien dat ze te veel op het ene eilandje zitten, of te veel met bijvoorbeeld maar één rouwtaak bezig zijn, dan weten ze: ik moet naar dat andere eiland. Of: ik sla een beetje door.'

Rouwen is dus ook: inzicht krijgen in je eigen proces. En daarna: het zoeken naar balans. Niet midden in je verdriet blijven zitten. Of alleen maar bezig zijn met (over)leven.

Een belangrijke vraag voor de rouwende is dus vaak: hoe kom je in het rouwproces weer een beetje in balans?

'Als mensen inzien waar ze staan en waar ze naartoe willen, kunnen ze daarna de vraag beantwoorden: wat heb ik nodig voor die balans?'

Herstel en verlies gaan dus samen. Het evenwicht daartussen komt voor iedereen op een ander moment en op een andere manier. Elk rouwproces is uniek in zijn grillige verloop, maar er zit ook iets collectiefs in. Namelijk dat elk mens het verdriet altijd met zich meeneemt, in welke vorm dan ook.

Maar als er geen eindpunt is, waar doen we het dan voor?

Misschien ben ik nu zwartgallig en kort door de bocht, maar we weten nu dat rouw geen lineair proces is. Dat het onvoorspelbaar is. Voor iedereen anders. En er kan dan wel een evenwicht komen, maar dat betekent nog steeds dat rouw nooit klaar is. Als er geen eindpunt is, waar doen we dan al die moeite voor om de boel op de rit te krijgen, om het verdriet een beetje te verwerken of te reguleren?

En wie rouwt, gaat langzaam inzien dat de persoon is gestorven, maar ook dat de relatie nooit sterft

Is er in al die theorieën ook iets overkoepelends, iets troostends te vinden? Rouwtherapeut Johan Maes lacht zacht als ik hem dat voorleg. 'Mooie vraag. Wat ik vaak uitleg aan mensen is dat we rouwen omdat we ons hechten. De basis is hechting. En wie rouwt, gaat langzaam inzien dat de persoon is gestorven, maar ook dat de relatie nooit sterft. Dat is eigenlijk iets heel moois.'

Een paar dagen na mijn interview krijg ik nog een mailtje van Fiddelaers-Jaspers. Ik heb haar bedankt voor de lunch, haar tijd en expertise. Ze mailt dat ze nog wat kwijt wil: dat het er bij rouw in de kern niet om gaat om verlies te verwerken of kwijt te raken. 'Het gaat er denk ik, bij elk model en bij elk mens, om dat je verlies kunt verweven in je nieuwe leven. Ik denk dat mensen gaan inzien dat, door die oneindigheid van rouw, iets anders ook oneindig is. Namelijk: liefde.'

Of je kunt het anders zien: als je rouwt, is liefde het eindpunt.

Over de beelden De dood van haar vader bracht fotograaf Ioanna Sakellaraki terug naar haar thuisland Griekenland en vormde het startpunt van de serie The Truth is in the Soil. Door het afbeelden van haar moeder als rouwende binnen de sociale en religieuze context van Griekenland, ontrafelde zich een persoonlijk verhaal van verlies. Dit breidde ze vervolgens uit naar collectieve rouw en rituele klaagzangen van de laatste gemeenschappen van professionele rouwenden op het schiereiland Mani in Griekenland. Bekijk hier meer werk

Lees verder:

Hoofd, schouders, knie en teen - je hele lijf rouwt Een brok in je keel, steek in je hart, steen in je maag. Rouwen doe je (ook) fysiek. Ik ging met experts en rouwenden in gesprek en onderzocht hoe rouw lichamelijk tot uiting komt, en wat daar de verklaring voor is. (Dit verhaal is ook te beluisteren.) Lees mijn verhaal hier terug

# data[].attributes.attachment_link.title
Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt

# data[].attributes.attachment_link.description
Na de dood van mijn moeder had ik rouwhaast: ik wilde dat mijn verdriet snel voorbij was. We denken vaak dat rouw in opeenvolgende fasen verloopt, met aanvaarding als eindpunt, maar de wetenschap laat ons zien: rouw is nooit klaar.

# data[].attributes.body
https://open.spotify.com/track/1b3k6mJTS9Hga4OE9ip2LF?si=SMcXrQHiSFaiGVfpEqLXjw

# data[].attributes.body
https://twitter.com/2docnl/status/1552594723780657153?s=24&t=YzINGrnC40snpbvmWYDNfw

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.entities.urls[].description
Voor Floor Haak (86) is het leven goed zo. Hij geniet ogenschijnlijk nog van het leven, maar zijn lichaam is broos en de stap naar het verpleeghuis kan hij zich niet voorstellen. Daarom besluit hij te stoppen met eten en drinken. Zijn twee zoons trekken bij hem in om voor hem te zorgen. Op verzoek van Floor filmt zoon Gijs het proces. Ze beleven samen de laatste dertien dagen van zijn leven. Intens, verdrietig, maar ook vrolijk en licht.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.original_text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki https://t.co/rReCBn4xy7

# data[].attributes.attachment_link.embed_code
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki pic.twitter.com/rReCBn4xy7
— 2Doc.nl (@2Docnl) July 28, 2022

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props_source.data.text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki https://t.co/rReCBn4xy7

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props_source.data.entities.urls[].description
Voor Floor Haak (86) is het leven goed zo. Hij geniet ogenschijnlijk nog van het leven, maar zijn lichaam is broos en de stap naar het verpleeghuis kan hij zich niet voorstellen. Daarom besluit hij te stoppen met eten en drinken. Zijn twee zoons trekken bij hem in om voor hem te zorgen. Op verzoek van Floor filmt zoon Gijs het proces. Ze beleven samen de laatste dertien dagen van zijn leven. Intens, verdrietig, maar ook vrolijk en licht.

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.original_text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki https://t.co/rReCBn4xy7

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.entities.urls[].description
Voor Floor Haak (86) is het leven goed zo. Hij geniet ogenschijnlijk nog van het leven, maar zijn lichaam is broos en de stap naar het verpleeghuis kan hij zich niet voorstellen. Daarom besluit hij te stoppen met eten en drinken. Zijn twee zoons trekken bij hem in om voor hem te zorgen. Op verzoek van Floor filmt zoon Gijs het proces. Ze beleven samen de laatste dertien dagen van zijn leven. Intens, verdrietig, maar ook vrolijk en licht.

# data[].attributes.body
https://twitter.com/2docnl/status/1552594723780657153?s=24&t=YzINGrnC40snpbvmWYDNfw

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.entities.urls[].description
Voor Floor Haak (86) is het leven goed zo. Hij geniet ogenschijnlijk nog van het leven, maar zijn lichaam is broos en de stap naar het verpleeghuis kan hij zich niet voorstellen. Daarom besluit hij te stoppen met eten en drinken. Zijn twee zoons trekken bij hem in om voor hem te zorgen. Op verzoek van Floor filmt zoon Gijs het proces. Ze beleven samen de laatste dertien dagen van zijn leven. Intens, verdrietig, maar ook vrolijk en licht.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.original_text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki https://t.co/rReCBn4xy7

# data[].attributes.attachment_link.embed_code
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki pic.twitter.com/rReCBn4xy7
— 2Doc.nl (@2Docnl) July 28, 2022

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props_source.data.text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki https://t.co/rReCBn4xy7

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props_source.data.entities.urls[].description
Voor Floor Haak (86) is het leven goed zo. Hij geniet ogenschijnlijk nog van het leven, maar zijn lichaam is broos en de stap naar het verpleeghuis kan hij zich niet voorstellen. Daarom besluit hij te stoppen met eten en drinken. Zijn twee zoons trekken bij hem in om voor hem te zorgen. Op verzoek van Floor filmt zoon Gijs het proces. Ze beleven samen de laatste dertien dagen van zijn leven. Intens, verdrietig, maar ook vrolijk en licht.

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.original_text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki https://t.co/rReCBn4xy7

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.text
'Tevreden overleden' wil Floor Haak (86) op zijn rouwkaart. Hij stopt met eten en drinken en beleeft samen met zijn zoons, die bij hem intrekken, de laatste dertien dagen van zijn leven.

▶️ Kijk 'Dertien Dagen' 28 juli om 22.10u op @NPO2 of online: https://t.co/gidFIdAGki

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.entities.urls[].description
Voor Floor Haak (86) is het leven goed zo. Hij geniet ogenschijnlijk nog van het leven, maar zijn lichaam is broos en de stap naar het verpleeghuis kan hij zich niet voorstellen. Daarom besluit hij te stoppen met eten en drinken. Zijn twee zoons trekken bij hem in om voor hem te zorgen. Op verzoek van Floor filmt zoon Gijs het proces. Ze beleven samen de laatste dertien dagen van zijn leven. Intens, verdrietig, maar ook vrolijk en licht.

# data[].attributes.headline
Palliatieve zorg gaat niet over de dood maar over het leven

# data[].attributes.subject
Palliatieve zorg gaat niet over de dood maar over het leven

# data[].attributes.body
https://youtube.com/watch?v=9PuMPBh5srU&feature=share

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Palliatieve zorg gaat niet over de dood, maar over het leven’

# data[].attributes.headline
Mooi stuk uit de Volkskrant van 3 september over interculturele palliatieve zorg

# data[].attributes.subject
Mooi stuk uit de Volkskrant van 3 september over interculturele palliatieve zorg

# data[].attributes.attachment_link.title
20220903 VK Over de dood mogen artsen soms best wat omfloerster praten (1)

# data[].attributes.headline
Een prachtig en hoopvol artikel over rouw

# data[].attributes.subject
Een prachtig en hoopvol artikel over rouw

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Correspondent leest voor

Lisanne van Sadelhoff - Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt

Het klinkt misschien een beetje kinderachtig, maar ik heb het eerste halfjaar na mijn moeders dood geregeld staan stampvoeten. Daar had ik verschillende redenen voor. Namelijk:

ik wilde het verdriet niet meer voelen;

ik wilde de tijd vooruitspoelen;

ik wilde klaar zijn met rouwen.

Ik was er heilig van overtuigd dat mijn verdriet een keer verwerkt zou zijn. Opgelost. En dan zou het klaar zijn met het gehuil, gemis en gestampvoet. Dan zou ik verder kunnen gaan met mijn leven. Ik werd in dit idee gesterkt toen ik tijdens een wanhoopszoektocht op Google ('houdt rouw ooit op?') het rouwfasenmodel ontdekte van Elisabeth Kübler-Ross. Dat model laat ons zien: rouw vindt plaats in opeenvolgende fasen die je allemaal moet doorlopen om uiteindelijk tot aanvaarding te komen:

ontkenning;

protest (waarom ik? waarom nu?);

de vechtmodus (vechten tegen het verdriet, de waarheid);

depressie;

aanvaarding.

De Zwitsers-Amerikaanse psychiater het model in de jaren zestig en baseerde zich op gesprekken met mensen die stervende waren. Het was aanvankelijk bedoeld om het proces van iemand die sterft in te kaderen, maar gaandeweg werd de theorie door rouwbegeleiders gebruikt om het rouwproces van achterblijvers te Eerst door Kübler-Ross zelf, daarna volgden rouwbegeleiders van over de wereld.

Ik moet eerlijk zeggen: ik zuchtte moedeloos toen ik zag dat ik eerst in een depressie terecht zou komen alvorens die aanvaarding er zou zijn, maar het idee dát er aanvaarding zou komen, vond ik dan weer heel geruststellend. Er was licht aan het einde van deze donkere klotetunnel.

Een rouwmodel zonder einde?

Het proces bestaat uit twee fasen: verliesgerichte rouw en herstelgerichte rouw, die elkaar continu afwisselen

Het duale procesmodel, dat is ontwikkeld in de jaren negentig door de Nederlandse psycholoog en onderzoeker Henk Schut en hoogleraar psychologie Margaret Stroebe, gaat er grofweg van uit dat rouw twee domeinen kent: verliesgerichte rouw en herstelgerichte rouw, die elkaar continu afwisselen, in een tempo dat per individu verschilt.

Als je verliesgericht rouwt, dan ga je de confrontatie aan met je verlies, je herdefinieert de relaties met mensen die er nog wél zijn. Als je herstelgericht rouwt, dan probeer je juist weer deel te nemen aan het dagelijkse leven, doe je nieuwe dingen, ga je nieuwe relaties aan, zoek je afleiding. Je geeft je bestaan weer inhoud en betekenis, in de afwezigheid van de persoon die is overleden.

Er is in het model geen begin, geen midden. En: geen einde. Je switcht simpelweg tussen de ene oriëntatie en de andere. De verliesoriëntatie is, naarmate de tijd verstrijkt, minder nadrukkelijk aanwezig, maar gaat doorgaans niet helemaal weg.

Wat vertelt de rouwwetenschap ons (nog meer)?

Ik kan me zo voorstellen dat het idee dat rouw oneindig is en zich niet in opeenvolgende fasen ontvouwt, veel verschil maakt voor mensen in de rouw. Omdat ik allereerst benieuwd ben waar deze redelijk rigoureuze wetenschappelijke ommezwaai vandaan komt, bel ik met Schut zelf.

'Het was geen vooropgezet plan om het fasenmodel onderuit te halen', zegt hij aan de telefoon. 'Het was meer dat ik dertig jaar geleden worstelde met onderzoeksresultaten. Ik had tientallen gesprekken gehad met weduwen en weduwnaars in het eerste halfjaar na hun verlies. Ze sloegen soms fasen over, hopten van fase 1 naar fase 3 en weer terug, begonnen met de depressie of gingen al snel richting aanvaarding. Dat kwam ook overeen met mijn praktijkervaring. Ik heb veel mensen ook echt in paniek zien raken van die fasen. "Ik heb de dood van mijn kind niet ontkend, doe ik het dan wel goed!?"'

Zo zal Schut nooit vergeten hoe hij een keer werd gebeld door een oudere weduwnaar. Of hij bij Schut in therapie kon komen. Zijn vrouw had een kort ziekbed gehad, het afscheid was mooi, hij had goed contact met de kinderen en hij kon mét zijn verdriet redelijk goed meekomen in het leven.

Dus Schut vroeg: 'Waar kom je dan niet uit?'

De weduwnaar antwoordde: 'Ik ben niet boos geweest. Ik heb die fase overgeslagen.'

Schut legde uit dat iedereen het anders doet. 'Ik kon de opluchting aan de andere kant van de lijn bijna voelen.' Het was de kortste, meest efficiënte therapiesessie die Schut ooit heeft gegeven. 'Ik vind het heel verdrietig dat mensen in zo'n precair proces denken dat ze het niet goed doen. Daarom denk ik dat het heel belangrijk is dat mensen inzien: ze zijn niet gek. Je bent nooit klaargerouwd.'

Het verklaarde waarom ik ook na één, twee of drie jaar rouw nog steeds lamgeslagen kon zijn door verdriet. En waarom ik soms woede voelde, dan weer aanvaarding, en dan weer kon ontvlammen als een vat kerosine.

Liever beschrijven hoe rouw kan verlopen dan voorschrijven hoe het zou moeten gaan

Omdat dat inzicht me toen zo hielp, wil ik weten: is het idee van Schut en Stroebe nog leidend, nu, dertig jaar later? Ik bel daarom met rouwtherapeut Johan Maes, die deze vraag ook probeerde te beantwoorden in zijn boek Het DNA van rouw.

'Rouw raakt ons in alle dimensies. Lijfelijk, mentaal, existentieel, emotioneel, relationeel'

'Het is in de rouwwetenschap, en daardoor ook mondjesmaat steeds meer in onze samenleving, een algemeen geaccepteerde opvatting dat rouw geen eindpunt heeft. Het is logisch dat we dat wel willen, want hartzeer is zo naar, mensen snakken soms naar een uitweg, maar die is er niet. Daar is het te complex voor: het raakt ons in alle dimensies. Lijfelijk, mentaal, existentieel, emotioneel, relationeel.'

Het is volgens hem beter om alle mogelijke rouwreacties te beschrijven dan voor te schrijven hoe je zou kunnen of moeten reageren.

Rouw als taak

het aanvaarden van de realiteit van het verlies;

het doorleven van de pijn en het verdriet;

het aanpassen aan een nieuw leven zonder de overledene;

de overledene emotioneel een plaats geven en het oppakken van de draad van het leven.

Maes: 'Het wordt gepresenteerd als een rechtlijnig proces, zo van: je moet eerst de ene taak vervullen voordat je aan de andere kunt beginnen. Er zit niets grilligs of eeuwigs in.' Maar in de loop der jaren werd dit model steeds meer gebruikt in willekeurige volgorde: je kunt van taak 1 naar taak 3 gaan, en weer terug naar taak 2.

Het nieuwste model stamt uit 2006: het In deze publicatie legt Maes het integratiemodel verder uit. is afkomstig van de Amerikaanse rouwdeskundige Robert Neimeyer. Dat gaat ervan uit dat - de naam zegt het al - verdriet steeds meer integreert in ons leven, in ons dagelijkse doen en laten. Deze theorie legt de nadruk op dat verlies ons voorgoed verandert en met ons mee gaat. Waar we ook gaan.

Rouwen is volgens Neimeyer een proces van betekenis geven aan het leven zónder de overledene, en het zoeken naar een nieuwe identiteit waarbij het verdriet er gewoon bij gaat horen.

Oké. Maar wat hebben we aan die wetenschap?

Fiddelaers-Jaspers heeft me uitgenodigd om bij haar te komen lunchen in haar huis in het Noord-Brabantse Heeze. Er staat een bord met brood en meergranencrackers op de keukentafel, een schaal met frambozen en aardbeien, er ligt een blok jonge kaas, een stuk brie, en er liggen een paar vellen papier met daarop de hierboven besproken rouwmodellen uitgetekend.

Een van de grilligste processen uit een mensenleven inzichtelijk samengevat op één A3-vel. Dat het zo overzichtelijk kan worden gemaakt, heeft iets geruststellends, vind ik. 'Ik laat ze soms zien aan cliënten', zegt Fiddelaers-Jaspers terwijl ze met haar vingertoppen op een van de vellen tikt. 'Mensen hebben behoefte aan inzicht. Rouw is een wirwar van gevoelens, of het uitblijven daarvan.'

Wie rouwt, bevindt zich op onontgonnen terrein, kan daar onzeker van worden en heeft vaak houvast nodig

De een vlucht voor het verdriet, de ander vecht ertegen, de ander verdrinkt erin. 'Wat het ook is: het is vaak allemaal nieuw. Laatst had ik iemand in mijn praktijk, ze was in paniek, haar vader was net overleden. Ze zei: "Ik heb dit nog nooit meegemaakt, wat moet ik doen?" Wie rouwt, bevindt zich op onontgonnen terrein, kan daar onzeker van worden en heeft vaak houvast nodig.'

Een goed, wetenschappelijk onderbouwd rouwmodel normaliseert de gekte, het kan rouwenden het besef geven: ik ben niet gek. Horen dat je niet de pan uit flipt, dát is waar rouwenden behoefte aan hebben. Fiddelaers-Jaspers verwijst naar een cliënt die 'woester dan woest' was toen haar moeder overleed. Ze had gezegd: 'Als er weer een Jehovagetuige op een verkeerd moment aanbelt, op een slechte dag, dan word ik zo boos, want: hállo mijn moeder is dood. Dan wil ik die persoon aan de haren over de stoep slepen. Dat is toch niet normaal?' En toen kon de rouwtherapeut haar uitleggen en laten zien: je bent heel normaal.

Eilandhoppen tussen de twee eilanden van rouw

'Als mensen zien dat ze te veel op het ene eilandje zitten, of te veel met bijvoorbeeld maar één rouwtaak bezig zijn, dan weten ze: ik moet naar dat andere eiland. Of: ik sla een beetje door.'

Rouwen is dus ook: inzicht krijgen in je eigen proces. En daarna: het zoeken naar balans. Niet midden in je verdriet blijven zitten. Of alleen maar bezig zijn met (over)leven.

Een belangrijke vraag voor de rouwende is dus vaak: hoe kom je in het rouwproces weer een beetje in balans?

'Als mensen inzien waar ze staan en waar ze naartoe willen, kunnen ze daarna de vraag beantwoorden: wat heb ik nodig voor die balans?'

Herstel en verlies gaan dus samen. Het evenwicht daartussen komt voor iedereen op een ander moment en op een andere manier. Elk rouwproces is uniek in zijn grillige verloop, maar er zit ook iets collectiefs in. Namelijk dat elk mens het verdriet altijd met zich meeneemt, in welke vorm dan ook.

Maar als er geen eindpunt is, waar doen we het dan voor?

Misschien ben ik nu zwartgallig en kort door de bocht, maar we weten nu dat rouw geen lineair proces is. Dat het onvoorspelbaar is. Voor iedereen anders. En er kan dan wel een evenwicht komen, maar dat betekent nog steeds dat rouw nooit klaar is. Als er geen eindpunt is, waar doen we dan al die moeite voor om de boel op de rit te krijgen, om het verdriet een beetje te verwerken of te reguleren?

En wie rouwt, gaat langzaam inzien dat de persoon is gestorven, maar ook dat de relatie nooit sterft

Is er in al die theorieën ook iets overkoepelends, iets troostends te vinden? Rouwtherapeut Johan Maes lacht zacht als ik hem dat voorleg. 'Mooie vraag. Wat ik vaak uitleg aan mensen is dat we rouwen omdat we ons hechten. De basis is hechting. En wie rouwt, gaat langzaam inzien dat de persoon is gestorven, maar ook dat de relatie nooit sterft. Dat is eigenlijk iets heel moois.'

Een paar dagen na mijn interview krijg ik nog een mailtje van Fiddelaers-Jaspers. Ik heb haar bedankt voor de lunch, haar tijd en expertise. Ze mailt dat ze nog wat kwijt wil: dat het er bij rouw in de kern niet om gaat om verlies te verwerken of kwijt te raken. 'Het gaat er denk ik, bij elk model en bij elk mens, om dat je verlies kunt verweven in je nieuwe leven. Ik denk dat mensen gaan inzien dat, door die oneindigheid van rouw, iets anders ook oneindig is. Namelijk: liefde.'

Of je kunt het anders zien: als je rouwt, is liefde het eindpunt.

Over de beelden De dood van haar vader bracht fotograaf Ioanna Sakellaraki terug naar haar thuisland Griekenland en vormde het startpunt van de serie The Truth is in the Soil. Door het afbeelden van haar moeder als rouwende binnen de sociale en religieuze context van Griekenland, ontrafelde zich een persoonlijk verhaal van verlies. Dit breidde ze vervolgens uit naar collectieve rouw en rituele klaagzangen van de laatste gemeenschappen van professionele rouwenden op het schiereiland Mani in Griekenland. Bekijk hier meer werk

Lees verder:

Hoofd, schouders, knie en teen - je hele lijf rouwt Een brok in je keel, steek in je hart, steen in je maag. Rouwen doe je (ook) fysiek. Ik ging met experts en rouwenden in gesprek en onderzocht hoe rouw lichamelijk tot uiting komt, en wat daar de verklaring voor is. (Dit verhaal is ook te beluisteren.) Lees mijn verhaal hier terug

# data[].attributes.attachment_link.title
Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt

# data[].attributes.attachment_link.description
Na de dood van mijn moeder had ik rouwhaast: ik wilde dat mijn verdriet snel voorbij was. We denken vaak dat rouw in opeenvolgende fasen verloopt, met aanvaarding als eindpunt, maar de wetenschap laat ons zien: rouw is nooit klaar.

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=UByxQweiar8

# data[].attributes.attachment_link.title
Robert Long "Liedje voor als ik er niet meer ben"

# data[].attributes.body
De Publieke Tribune: Sterven op Aanvraag (13 augustus 2022) op Apple Podcasts

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We hebben één zekerheid in het leven, en dat is dat we op een dag zullen sterven. De manier waarop is minder vanzelfsprekend. Bij ondraaglijk en uitzichtloos lijden is sinds 2002 euthanasie mogelijk in Nederland. Nog nooit kregen zoveel mensen euthanasie als vorig jaar: dat waren er meer dan 7,5 duizend (7666), een stijging van 10 procent ten opzichte van 2020. Hebben we meer nood aan regie over de dood? Hoe bepalen we wanneer het moment is gekomen? Wie draagt de verantwoordelijkheid? En hoe kan je je naaste steunen in een doodswens, als dat tegelijk ook betekent dat je diegene moet missen?

Coen Verbraak spreekt erover met vier gasten die zelf ervaring hebben met euthanasie:
* Arts en filosoof Bert Keizer. Hij werkte 34 jaar in het verpleeghuis, is inmiddels met pensioen, en verleent nog altijd euthanasie via het Expertisecentrum Euthanasie;
* Monique de Gooijer is de moeder van Eelco de Gooijer, die op zijn 38e in 2016 euthanasie kreeg voor ondraaglijk en uitzichtloos psychisch lijden;
* Henk Blanken is schrijver en onderzoekt hoe we omgaan met aftakeling en de dood. Hij heeft Parkinson met verhoogde kans op dementie, en wil waardig sterven. Daarom zet hij zich al jaren in voor meer regie over het einde;
* Kinderarts en ethicus Martine de Vries werkt bij het Leids Universitair Medisch Centrum met kinderen met ernstige psychiatrische problematiek, en is betrokken bij de besluitvorming over euthanasie en palliatieve sedatie bij kinderen.

Meer info over de aflevering vind je hier (https://www.human.nl/de-publieke-tribune/luister/overzicht/2022/aflevering-62.html#).

# data[].attributes.attachment_link.title
‎De Publieke Tribune: Sterven op Aanvraag (13 augustus 2022) op Apple Podcasts

# data[].attributes.attachment_link.description
We hebben één zekerheid in het leven, en dat is dat we op een dag zullen sterven. De manier waarop is minder vanzelfsprekend. Bij ondraaglijk en uitzichtloos lijden is sinds 2002 euthanasie mogelijk in Nederland. Nog nooit kregen zoveel mensen euthanasie als vorig jaar: dat waren er meer dan 7,5 dui...

# data[].attributes.body
'Hartverscheurend.' - The Sunday Times Na een aantal jaar zoeken naar een baan die haar écht voldoening gaf, accepteerde Bronnie Ware zonder de juiste diploma's of ervaring een baan in de palliatieve zorg. Al snel bleek ze haar ware roeping gevonden te hebben. In de jaren dat ze stervenden begeleidde, veranderde haar leven compleet door alle inzichten en lessen die ze van hen leerde. Op internet schreef ze een blog over de openhartige uitlatingen van mensen in de laaste fase van hun leven: waar hebben ze spijt van, wat zouden ze nu anders aanpakken? Binnen een jaar was haar weblog meer dan drie miljoen keer bezocht, en besloot ze haar ervaringen te verwerken in dit boek. In prachtige, onvergetelijke hoofdstukken beschrijft Bronnie Ware de ongelooflijke visionaire helderheid van deze mensen aan het einde van hun levens, en hoe wij van hún wijsheid kunnen leren.

# data[].attributes.headline
Nog een keer de regen op je gezicht voelen

# data[].attributes.subject
Nog een keer de regen op je gezicht voelen

# data[].attributes.headline
Voor iedereen die ooit een dierbaar iemand verloren is (Jochem Myer, 2016)

# data[].attributes.subject
Voor iedereen die ooit een dierbaar iemand verloren is (Jochem Myer, 2016)