# data[].attributes.headline
Opent BelRAI de doos van computergestuurde zorgplanning? 

# data[].attributes.subject
Opent BelRAI de doos van computergestuurde zorgplanning? 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
BelRAI staat voor de Belgische versies van interRAI. Dat zijn tools die het fysiek, sociaal en psychisch functioneren van een persoon in kaart brengen.

'BelRAI kan over sectoren heen ingezet worden.'

De nadruk ligt op het functioneren van een persoon in zijn context. Een interRAI instrument geeft onder andere aan in welke mate iemand zelf boodschappen kan doen, zelfstandig kan eten, hoe de stemming van die persoon is, of hij een mantelzorger heeft en aan welke activiteiten hij graag deelneemt.

Dezelfde taal

Er zijn uiteraard nog instrumenten die dit in kaart brengen. Maar BelRAI kan ingezet worden over sectoren heen. Overal worden dezelfde dingen, bijvoorbeeld het gemoed van een cliënt, altijd op dezelfde manier gemeten.

Dat heeft verschillende voordelen. Het functioneren van een persoon kan doorheen de tijd en over verschillende diensten heen worden opgevolgd. Maar ook: professionals kunnen beter met elkaar praten omdat iedereen dezelfde taal spreekt.

Alomtegenwoordig

BelRAI kom je dan ook op veel plaatsen tegen. Zowel het splinternieuwe Woonzorgdecreet als het Decreet Vlaamse Sociale Bescherming vermelden expliciet het gebruik van BelRAI.

Zo is vereenvoudiging een van de pijlers in het Decreet Vlaamse Sociale Bescherming. Die vereenvoudiging wil men realiseren met een integratie van het Vlaamse zorgaanbod en het samenbrengen van de zorgbudgetten in één sociale bescherming. Als voorbeeld hiervoor wordt BelRAI aangehaald: "BelRAI leidt tot een eengemaakt systeem dat de vele verschillende huidige instrumenten zal vervangen."

Ook als het gaat over nieuwe financieringssystemen, wordt verwezen naar BelRAI. Momenteel lopen er in Vlaanderen heel wat onderzoeks- en implementatieprojecten die bekijken of BelRAI ook een hoeksteen kan worden van een nieuw zorgfinancieringsmodel. Recent nog sprak Vlaams minister van Welzijn Jo Vandeurzen in ActualCare over de timing en het werk dat nog gedaan moet worden.

Niet nieuw

BelRAI is niet nieuw. De start ligt bij de Federale Overheidsdienst Volksgezondheid. Die lanceerde al in 2005, op basis van wetenschappelijk onderzoek, implementatieprojecten in de ouderenzorg.

In 2008 werd de eerste BelRAI webapplicatie gelanceerd. En de door het RIZIV gefinancierde vernieuwingsprojecten in de ouderenzorg gebruikten BelRAI om na te gaan of ze de beoogde resultaten bereikten.

Suite van instrumenten

Al is BelRAI één geheel, toch omvat het verschillende instrumenten: voor de thuiszorg, woonzorgcentra, ambulante en de residentiële geestelijke gezondheidszorg en revalidatie.

'BelRAI omvat verschillende instrumenten.'

Een groot deel van de items die gemeten worden zijn dezelfde in alle instrumenten. Maar in elke sector of deelsector zijn er ook specifieke items nodig. Of iemand zelf boodschappen kan doen, bekijk je wel in de thuiszorg en de ambulante zorg, maar niet in een woonzorgcentrum. In de geestelijke gezondheidszorg zijn er vanzelfsprekend veel meer specifieke vragen over psychische problemen dan in de reguliere thuiszorg. Het is dus een 'suite' van instrumenten.

Vlaamse screener

De BelRAI instrumenten zijn niet 'made in Flanders'. Ze zijn het resultaat van werk van interRAI, een internationale groep van onderzoekers.

Uitzondering hierop is de Vlaamse BelRAI Screener. De Screener werd wel ontwikkeld met een dubbel doel. Onze thuiszorg is erg toegankelijk, ook voor mensen die nog geen grote zorgvraag hebben. Voor hen is een uitgebreid assessment zoals het BelRAI Home Care instrument niet nodig.

Het eerste doel van de BelRAI Screener is dus na te gaan wie wel of niet een volledig assessment nodig heeft. Het tweede doel is vast te stellen of iemand al dan niet recht heeft op het zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden en in de toekomst wellicht ook het zorgbudget voor zorgbehoevende ouderen.

Wat kan je met BelRAI doen?

Wanneer het assessment is ingevuld, begint het eigenlijk pas.

Bij elk BelRAI instrument horen algoritmes. Dat zijn formules waarmee schalen, zoals een cognitieschaal of een kwetsbaarheidschaal berekend worden.

'Schalen helpen om een zorgplan te maken.'

Bij BelRAI horen ook 'Clinical of Client Assessment Protocols' of CAP's. Dat zijn een soort alarmpjes die helpen om problemen te detecteren. Zo is er een ' CAP Mantelzorg ' die oranje of rood licht geeft wanneer er aanwijzingen zijn dat de mantelzorger overbelast raakt.

Zorgplan maken

CAP's en schalen helpen om een zorgplan te maken voor een individu.

Dat zorgplan rolt niet automatisch uit BelRAI. Het is perfect mogelijk dat twee personen hetzelfde BelRAI-profiel hebben, maar toch een heel ander zorgplan. De context rond de persoon kan verschillen, de voorkeuren en de dingen die voor die persoon belangrijk zijn variëren, er worden misschien andere prioriteiten gesteld.

BelRAI biedt data en inzichten. Maar zonder overleg kom je niet tot een goed zorgplan. Je kunt BelRAI beschouwen als een gereedschapskist: er zit goed materiaal in om een zorgplan te maken, maar er zijn nog steeds goede handen en knappe koppen nodig om met dat materiaal om te gaan en te kiezen welke materialen wanneer worden ingezet.

Kwaliteit berekenen

Wanneer BelRAI assessments beschikbaar zijn voor een hele afdeling of organisatie, dan kun je die verzamelde data ook gebruiken om kwaliteitsindicatoren te berekenen, aan personeelsplanning te doen of na te gaan of beleidsplannen de beoogde resultaten halen.

'Zonder overleg kom je niet tot een goed zorgplan.'

En op het moment dat je BelRAI data hebt over een hele populatie of doelgroep van zorg, dan beschikt een overheid over uitstekende gegevens om beleidsprioriteiten te bepalen. Bovendien zijn die gegevens ook internationaal vergelijkbaar omdat meer dan dertig landen met dit instrument werken.

Budget berekenen

Zo belanden we bij zorgfinanciering. BelRAI kan ook ingeschakeld worden bij de berekening van het zorgbudget dat iemand nodig heeft.

Dat gebeurt in een aantal landen zoals Canada of Finland. De financiering is dan gebaseerd op de zorgzwaarte, berekend op basis van data uit BelRAI.

Stap voor stap

Er is wel een volgorde: eerst moet BelRAI nuttig en bruikbaar zijn voor de zorgverleners die het assessment invullen.

'BelRAI is een zegen als het goed wordt gebruikt en iedereen mee doet. Het is een vloek als het gekortwiekt wordt tot administratief instrument.'

Pas als dat goed zit, kun je de data gebruiken op organisatieniveau, voor kwaliteitsmonitoring of voor management. En in laatste instantie, als alles goed is ingeburgerd, heb je ook interessante info voor beleid en kan je aan financiering beginnen denken.

Dat is ook de weg die Vlaanderen volgt: eerst implementatieprojecten, vervolgens simulaties op een representatief staal van cliënten, voortdurend overleg met de betrokken sectoren en pas dan een gedragen financieringssysteem. BelRAI is dus geen louter administratief instrument, het ondersteunt zorg en welzijn.

Het gaat niet vanzelf

BelRAI is 'maar' een instrument. Toch gebeurt de implementatie niet vanzelf. Bij toepassing van dit instrument op het werkterrein, horen verschillende aandachtspunten.

Net omdat het dwingt tot samenwerking en overleg, legt het ook bloot waar die samenwerking nog niet optimaal is. In de thuiszorg is het bijvoorbeeld niet altijd voor iedereen duidelijk wie betrokken is bij de zorg voor een persoon. Dat moet dan eerst uitgeklaard worden.

Een BelRAI instrument bestaat uit vragen die beantwoord moeten worden. De meeste vragen kunnen vanuit observaties worden beantwoord. Sommige vragen, zoals over wat iemand graag doet of over hoe de persoon zich voelt, moet je stellen.

'Je deelt kennis door samen gegevens te verzamelen.'

De meeste BelRAI instrumenten zijn behoorlijk lang, omdat ze over veel verschillende domeinen gaan. Dat schrikt op het eerste zicht af. Maar niet alles moet ingevuld worden door één persoon. Het invullen kan worden gedeeld tussen verschillende zorgverleners: de verpleegkundige, de sociaal werker, de kinesitherapeut, de huisarts, de psycholoog, de ergotherapeut of nog iemand anders die bij de zorg en begeleiding van die persoon betrokken is.

In een BelRAI instrument staat niets dat niet geweten is door minstens één van deze mensen. Door samen gestructureerd gegevens te verzamelen, is die kennis gedeeld en is het ook mogelijk om te detecteren waar er meningsverschillen zijn en hoe die kunnen opgelost worden.

Om de items goed te kunnen scoren, is opleiding nodig. In Vlaanderen is de VZW Kwaliteitscentrum Diagnostiek daarvoor verantwoordelijk. Zij ontwikkelen en geven opleiding en voorzien in intervisies voor BelRAI gebruikers.

Software

BelRAI schiet zijn doel voorbij als de gegevens de computer van de individuele zorgverlener niet kunnen verlaten. En dus is er software nodig om BelRAI toe te passen en gegevens te delen. Dankzij financiering van de federale overheid, is BelRAI 2.0 gratis beschikbaar. Met een testversie kan iedereen BelRAI uitproberen.

'Dit is geen exacte wetenschap.'

Bovendien is er een pakket beschikbaar voor organisaties en bedrijven die ook BelRAI software willen ontwikkelen of inbouwen in hun bestaand cliënten-, bewoners- of patiëntendossier.

Uiteraard zijn er heel wat beveiligingsmaatregelen. BelRAI 2.0 is beoordeeld en goedgekeurd door de Gegevingsbeschermingsautoriteit. BelRAI voldoet aan de GDPR-vereisten.

Is BelRAI perfect?

Het ontwikkelen van assessmentsystemen gebeurt met wetenschappelijke methodes, door een internationaal consortium van onderzoekers, met de nieuwste methodes.

Maar het is geen exacte wetenschap. Geen enkel assessmentsysteem kan alle nuances die met zorg samengaan, in kaart brengen. BelRAI vervangt het professioneel inzicht niet en al zeker niet het gesprek met de cliënt en de familie.

'BelRAI moet regelmatig herzien worden.'

Bovendien verandert de samenleving voortdurend en dus veranderen ook de vragen naar zorg en de noden aan zorg. Dat betekent dat BelRAI regelmatig moet worden herzien.

Perspectief van professional

Een veelgehoorde kritiek is dat de stem van de cliënt ontbreekt.

BelRAI weerspiegelt inderdaad het perspectief van de zorg- en hulpverleners. Dat perspectief is belangrijk, maar het is uiteraard niet het enige dat je moet meenemen om tot een goede zorgplanning te komen. Door de persoon te bevragen over wat voor hem of haar belangrijk is en door de BelRAI-resultaten te bespreken, kom je samen tot een passend zorgplan.

InterRAI werkt ook aan self-assessment instrumenten, die door de persoon zelf kunnen worden ingevuld. Die vervangen evenwel niet het perspectief van de professional, maar bieden goede input om het gesprek aan te gaan.

Elektronisering van zorgplanning

Een paar maanden geleden ging ik ergens in de Kempen spreken. Mijn presentatie kreeg van de organisator de titel: "Multidisciplinair overleg en BelRAI: vloek of zegen?".

'BelRAI komt niet in de plaats van overleg.'

De titel weerspiegelde de vrees dat BelRAI zou zorgen voor een 'elektronisering' van de zorgplanning. Dat zou de doodsteek zijn voor multidisciplinair overleg.

Mijn antwoord is duidelijk: BelRAI is geen automatisch zorgplan dat het professioneel oordeel uitschakelt en ook geen weerspiegeling van de doelen en wensen van de persoon om wie het draait. Een BelRAI assessment komt niet in de plaats van een multidisciplinair overleg, maar kan wel helpen bepalen voor wie zo'n overleg nodig is.

Bovendien zorgt BelRAI dat er op zo'n overleg niet meer moet worden gepraat over wat er aan de hand is, maar wel over wat prioritair is en hoe het team dat aan gaat pakken. En tenslotte kan je via BelRAI monitoren of de afspraken die zijn gemaakt inderdaad het beoogde effect hebben.

Zegen of vloek?

BelRAI is een zegen als het goed wordt gebruikt en iedereen mee doet. Het is een vloek als het gekortwiekt wordt tot administratief instrument of als sommige partners niet meewerken, waardoor het assessment onvolledig blijft.

Een goede implementatie zal ook een kwestie van samenwerking en ondersteuning zijn, op alle niveaus: overheid, koepels, organisaties, patiënten en clienten, zorg- en hulpverleners, onderzoekers en softwarebouwers.

# data[].attributes.attachment_link.title
Opent BelRAI de doos van computergestuurde zorgplanning?

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoeveel zorg en ondersteuning heeft iemand nodig? Voor die inschatting zoekt BelRAI het evenwicht tussen algoritmes en multidisciplinair overleg.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dreigende crash voor ouderenzorg? ‘De demografische tijdbom tikt’

# data[].attributes.attachment_link.description
Tegen 2040 zijn er 25 procent meer ouderen dan nu.

# data[].attributes.headline
Laat zorg groeien vanuit de buurt, ver weg van instellingen

# data[].attributes.subject
Laat zorg groeien vanuit de buurt, ver weg van instellingen

# data[].attributes.body
Op een oude schoolsite in Kessel-Lo schieten straks twee nieuwe woonunits uit de grond. Dat moet de start worden van een dorp met zorg. Jan Vanwezer, directeur van woonzorgcentrum De Wingerd zet er mee zijn schouders onder: “Geef zorg terug aan de gemeenschap.”

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Laat zorg groeien vanuit de buurt, ver weg van instellingen’

# data[].attributes.headline
Mantelzorg stopt niet aan de deur van het woonzorgcentrum

# data[].attributes.subject
Mantelzorg stopt niet aan de deur van het woonzorgcentrum

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Veel soorten

Mantelzorgers zijn er in veel soorten. Sommigen nemen vrijwillig, 7 dagen op 7, 24 uur per dag de zorg op voor hun naaste. Vaak combineren ze dit met hun werk en gezin. Daarnaast zijn er occasionele mantelzorgers, mantelzorgers die af en toe zorg opnemen.

'Mantelzorgers zijn er in veel soorten.'

Mensen gaan er meestal van uit dat mantelzorg enkel thuis plaatsvindt. En dat eens de zorgbehoevende in een woonzorgcentrum verblijft, de mantelzorg ophoudt. Dat klopt niet. Wel verschilt de mantelzorg in een woonzorgcentrum grondig van deze thuis.

Van hoofdrol naar figurantenrol

Thuis nemen mantelzorgers het gros van de taken op. De zorgprofessional speelt slechts een bijrol. Vaak wordt de professionele hulpverlener zelfs pas ingeschakeld als de mantelzorger de zorg voor zijn naaste niet alleen meer aankan.

In de residentiële zorg draait de situatie helemaal om. Daar nemen zorgprofessionals de meerderheid van de taken op. Veel woonzorgcentra gaan ervan uit dat je de mantelzorger ontlast door alle taken over te nemen.

Mantelzorger An kan hiervan meespreken. Ze is al jaren mantelzorger voor haar moeder met dementie. Eerst thuis, sinds een paar jaar in een woonzorgcentrum. Na een eerste slechte ervaring verhuisde haar moeder naar een ander woonzorgcentrum.

An ervaarde in het eerste woonzorgcentrum dat het personeel er moeite mee had dat ze mee wou helpen tijdens de maaltijden van haar moeder. "Dat is nu onze job. En je bent nu af van je zware mantelzorgtaak", kreeg An te horen.

Overdragen van zorg

Mantelzorgers en medewerkers van een woonzorgcentrum beschouwen een verhuis nog vaak als het volledig 'afgeven' en overdragen van de zorg. Het personeel gaat daarom de mantelzorger niet vragen om inspraak, laat staan om samenspraak.

'Veel mantelzorgers willen betrokken blijven.'

Sommige mantelzorgers zijn blij dat hun zorgtaak voorbij is en ze voortaan gewoon op bezoek kunnen gaan. Iemand die occasioneel opduikt als toeschouwer van de zorg, niet als verstrekker van zorg. Dit moeten we uiteraard respecteren.

Andere mantelzorgers vinden het wel belangrijk om betrokken te blijven bij de zorg. Het is niet omdat de zorgvrager verhuist naar een woonzorgcentrum dat de rol van de mantelzorger is uitgespeeld. Mantelzorg opnemen stopt niet aan de deur van het woonzorgcentrum.

Expertise

Woonzorgcentra hebben baat bij het gebruik van de expertise van de mantelzorger. De mantelzorger kent immers zijn naaste door en door. In de thuiszorg heeft men dit al goed begrepen. Daar is de mantelzorger een medehulpverlener, een collega van de zorgprofessional. Maar die rol is lang niet overal ingeburgerd in woonzorgcentra.

De thuiszorg aanvaardt makkelijk dat de mantelzorger de expert is over de zorgvrager. Dat verandert niet in een woonzorgcentrum. Het is dan ook noodzakelijk dat de expertise van de mantelzorger zo goed mogelijk meegenomen wordt.

'De mantelzorger kent zijn naaste door en door.'

Sommige mantelzorgers willen niet enkel overleggen over de zorg maar ook effectief zorgtaken opnemen. Zo zijn er mantelzorgers die mee willen helpen bij de verzorging of bij de maaltijden.

An mocht na lang aandringen in het eerste woonzorgcentrum van haar moeder helpen bij de maaltijd. Al kon dat enkel op de kamer en op vaste tijdstippen. "Als ik wat later was door een oponthoud in het verkeer, was dit een probleem. Het tijdstip van de maaltijd was voorbij voor het personeel. En dus ook voor mijn moeder."

Dat liep helemaal anders in het tweede woonzorgcentrum. Daar kon An de maaltijd zelf uit de koelkast halen. Als ze wat later aankwam, was dat geen probleem.

Zorgplan

Woonzorgcentra kunnen met de mantelzorgers best in gesprek gaan over het takenpakket en bekijken wat de mantelzorger nog wil en kan opnemen. Hierbij is het belangrijk om mantelzorgers te blijven erkennen en waarderen. "Een schouderklopje of gewoon een luisterend oor deden me enorm deugd", geeft An aan.

Het is daarom belangrijk dat voorzieningen van bij de start de bewoner en mantelzorger betrekken. Goed begonnen, is half gewonnen. Dit kunnen ze doen door in overleg met de mantelzorger en bewoner een zorgplan op te maken.

Te gast

Naast een verandering van rol van de mantelzorger, verandert bovendien ook de setting. Voordien was een hulpverlener te gast in het huis van de mantelzorger en zorgvrager. Nu is deze een zorgverstrekker die werkt in 'zijn' voorziening.

De mantelzorger en bewoner zijn nu de 'gasten'. De directie bepaalt de regels van het huis, niet de mantelzorger of bewoner. Zo kon An haar moeder in het eerste woonzorgcentrum enkel vrij bezoeken tijdens de uren waarop de deuren vanzelf opengingen.

'Mantelzorger en bewoner zijn gasten.'

In andere voorzieningen moet de mantelzorger dan weer eerst aanbellen om binnen gelaten te worden door een zorgprofessional. De bewoner is geen baas meer in eigen huis. "In het tweede woonzorgcentrum kreeg ik wel een badge en kon ik mijn moeder vrij bezoeken. Enkel 's nachts ging de voordeur op slot en moest ik aanbellen."

Kleine dingen

De zorg oogt in het tweede woonzorgcentrum veel warmer en huiselijker, getuigt An. Op de kamerdeur staat bijvoorbeeld niet langer 'mevrouw Willems' maar 'Lucie Willems'. De bedsprei heeft een mooie bloemenprint, de muren van de kamer hebben warme kleuren.

Het zijn kleine dingen, maar ze verhogen het welzijn van bewoner en mantelzorger. Om goede zorg te verlenen, moeten woonzorgcentra bewust met deze elementen omgaan. Zo voelen bewoners en mantelzorgers zich meer thuis.

Van coördinator naar toeschouwer

De verhuis naar een woonzorgcentrum is erg ingrijpend voor zowel bewoner als mantelzorger. Aangezien de coördinatie van de zorgtaken voortaan gebeurt door het woonzorgcentrum, wordt de mantelzorger vaak herleid tot toeschouwer.

Net als in de thuissituatie durven veel mantelzorgers problemen met professionals niet aankaarten uit vrees om als lastpost bekeken te worden. Ze zijn bang dat de klacht of opmerking een negatieve weerslag zal hebben op hun naaste.

'Mantelzorgers durven problemen niet aan te kaarten.'

Door zijn coördinerende functie staat de mantelzorger in de thuiszorg toch beduidend sterker. Klikt het niet met een hulpverlener in de thuiszorg, dan kan hij op zoek gaan naar een andere oplossing. Dit is veel moeilijker binnen de residentiële zorg.

In de thuiszorg voelt een kwart van de mantelzorgers zich zwaar overbelast. Deze stress neemt nog toe bij inschakeling van professionele hulpverleners, de zogenaamde steunparadox.

Die steunparadox kan ook opduiken in een residentiële ouderenvoorziening. Terwijl je als mantelzorger of zorgvrager thuis vaak zelfstandig beslissingen neemt, moet je je nu immers schikken naar de visie en manier van werken van het woonzorgcentrum.

Partners in de zorg

Een goede overlegcultuur tussen bewoner, mantelzorger en professional maakt dat mantelzorgers en bewoners niet louter toeschouwers zijn, maar partners in de zorg.

'Inspraak doet stress afnemen.'

In het tweede woonzorgcentrum kon An bijvoorbeeld instructies op het nachtkastje leggen, zodat het personeel kon inspelen op concrete noden. An kon ook tips en tricks uitwisselen tijdens de verzorging.

Door inspraak te krijgen, hebben mantelzorgers en bewoners meer impact. Dit doet de stress afnemen. Een goede samenspraak houdt bovendien in dat feedback kan gegeven worden wanneer de zorg niet meer aangepast is aan de actuele zorgbehoefte.

Nood aan vertrouwde gezichten

Wanneer je zorg nodig hebt, bevind je je vaak in een kwetsbare positie. Je hebt dan meer dan ooit nood aan vertrouwde gezichten die je omringen en voor je zorgen. Het is zowel thuis als in een woonzorgcentrum belangrijk dat de zorgbehoevende kan rekenen op een goede zorg van vertrouwde gezichten.

In een woonzorgcentrum is dit een uitdaging omdat een grote personeelsgroep in contact komt met de bewoner. Denk maar aan zorgkundigen, verpleegkundigen, poetshulpen, kinesisten, jobstudenten en stagiairs.

Meestal kennen de bewoner en mantelzorger niet eens de namen van deze mensen of krijgen ze de namen nooit te zien. Ze weten vaak niet wie welke taken uitvoert. Dit kan zeer stresserend zijn, zowel voor de mantelzorger als de bewoner. Voor mensen met cognitieve problemen is dit zeker belastend, want iedere zorgverstrekker heeft zijn eigen manier van werken en communiceren.

Maak dus tijd voor een goed contact tussen de bewoner, mantelzorger en professional. Zo leren ze elkaar beter kennen. Dit heeft een positief effect op de zorgbeleving.

Een goede samenspraak tussen zorgvrager, mantelzorger en zorgverlener verhoogt de kwaliteit van leven en zorg in een woonzorgcentrum. De tool ' Samenspraak ', aangepast aan de context van een woonzorgcentrum, helpt om het gesprek aan te gaan.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Mantelzorg stopt niet aan de deur van het woonzorgcentrum'

# data[].attributes.attachment_link.description
Als een zorgvrager verhuist naar een woonzorgcentrum is de rol van de mantelzorger niet noodzakelijk uitgespeeld. Woonzorgcentra hebben baat bij hun expertise.

# data[].attributes.headline
Receptuur van een nieuwe Vlaamse sociale bescherming

# data[].attributes.subject
Receptuur van een nieuwe Vlaamse sociale bescherming

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zorgverzekering

In 2001 startte de Vlaamse zorgverzekering, als een eerste en eigen Vlaamse verplichte verzekering (facultatief in Brussel), met een tegemoetkoming in de niet medische zorgkosten van vooral ouderen.

In 2012 volgde er een Basisdecreet Vlaamse Sociale Bescherming.Daarin werden naast de zorgverzekering ook een premie voor jonge kinderen en een maximumfactuur in de thuiszorg opgenomen.

'Mensen met een langdurige zorgbehoefte staan centraal.'

De zesde staatshervorming en andere budgettaire en institutionele wijzigingen zorgen echter voor aangepaste doelstellingen. Het basisdecreet wordt niet verder uitgewerkt en uitgevoerd. Op dit moment is enkel de zorgverzekering operationeel.

Vlaamse sociale bescherming

Voor de huidige regeerperiode (2014-2019) stelt het Vlaams regeerakkoord een nieuw decreet Vlaamse sociale bescherming in het vooruitzicht.

Vlaanderen opteert ervoor om de bestaande en de overgedragen bevoegdheden op het vlak van langdurige zorg, hulpmiddelen en revalidatie samen te brengen. Dit nieuwe decreet zal het bestaande Decreet Vlaamse Sociale Bescherming integraal vervangen.

De algemene principes voor die nieuwe Vlaamse sociale bescherming werden verduidelijkt in een conceptnota. Deze werd voor advies voorgelegd aan de Strategische Adviesraad Welzijn en Gezondheid (SAR WGG), de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (SERV) en de Vlaamse Ouderenraad.

Op 30 oktober 2015 nam de Vlaamse regering akte van een - na de adviezen - aangepaste conceptnota. Deze bijdrage geeft beknopt en in grote lijnen de inhoud van dit concept weer en zet daar een aantal bemerkingen van de adviesverleners tegenover.

Ingrediënten

De toekomstige Vlaamse sociale bescherming bundelt de tenlasteneming in het kader van de zorgverzekering, het basisondersteuningbudget voor personen met een handicap en de tegemoetkoming hulp aan bejaarden, de terugbetaling van hulpmiddelen en het systeem van inkomensrelatering in de eigen bijdragen thuiszorg.

Het omvat ook de terugbetaling van zorg geleverd in een woonzorgcentrum, initiatieven beschut wonen, psychiatrische verzorgingstehuizen, revalidatie en in geïsoleerde geriatrische diensten (G-dienst) en de gespecialiseerde diensten voor behandeling en revalidatie (Sp-dienst).

Door deze bundeling staat de ondersteuning van mensen met een vooral langdurige zorgbehoefte centraal in de Vlaamse sociale bescherming. De Vlaamse regering wil zo de zelfredzaamheid versterken en de regie van de zorg zoveel mogelijk in handen van de personen met een zorg- of ondersteuningsbehoefte houden.

Cure en care

De overheid maakt een duidelijk onderscheid tussen 'cure' en 'care'. Cure heeft vooral te maken met de behandeling van ziekte, is meestal tijdelijk van aard en wordt ingezet met het oog op (de bevordering van) genezing en herstel. Dit luik is deel van de federale ziekteverzekering.

Care daarentegen voorziet in meerdere elementen van zorg voor personen die, meestal voor een langere tijd, door anderen geholpen moeten worden in het organiseren van het dagelijkse leven. Er wordt zorg geboden in elke levensfase en onafhankelijk van de oorzaak van het verlies aan zelfredzaamheid.

'Sociale bescherming is multilevel governance.'

Het onderscheid tussen cure en care maakt ook de context van 'multilevel governance' zichtbaar. Vlaanderen moet bij de ontwikkeling van haar sociale bescherming rekening houden met het Europese, federale en lokale beleidsniveau. Ook de specifieke situatie van Brussel moet daarin een plaats krijgen.

Over de verschillende beleidsniveau's heen vraagt dit alles om de nodige afstemming en overleg.

Mise en place

Het samenbrengen van verschillende tegemoetkomingen en financieringssystemen in één Vlaamse sociale bescherming is een complexe operatie.

Omdat het over een bundeling van historische gegroeide elementen gaat, is een tabula rasa niet aan de orde. De rechtszekerheid van de huidige rechthebbenden en gebruikers moet immers gewaarborgd worden. Ook moet het standstill principe voor de elementen die deel uitmaken van de zesde staatshervorming gerespecteerd worden.

'Een tabula rasa is niet aan de orde.'

Het uitvoeren van deze operatie in meerdere fasen is dan ook de enige mogelijke piste. Eerst wordt ingezet op het louter samenbrengen van de verschillende onderdelen. Pas in een latere fase is een inhoudelijke en conceptuele afstemming mogelijk.

Drie fases

In de beleidsbrief Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 2015-2016 worden drie fases uitgewerkt.

In de eerste fase worden de zorgverzekering en de tegemoetkoming hulp aan bejaarden ondergebracht in de Vlaamse sociale bescherming, samen met een gefaseerde invoering van het basisondersteuningsbudget. De Vlaamse overheid schuift de continuïteit van de dienstverlening naar voor als belangrijke pijler. Deze eerste fase start al in 2016.

'Continuïteit is een belangrijke pijler.'

Vanaf 2018 - fase twee - moet Vlaanderen actief de verantwoordelijkheid opnemen over de mobiliteitshulpmiddelen, de residentiële ouderenzorg, de opvang in beschut wonen, de psychiatrische verzorgingstehuizen en revalidatie. Ook daar zal in eerste instantie de nadruk liggen op continuïteit.

Tegelijk zullen in de derde fase, tegen eind 2018, alle elementen inhoudelijk en conceptueel op elkaar afgestemd worden binnen een kader van vraagsturing en persoonsvolgende financiering. In deze fase wordt er ook aan de thuiszorg gewerkt.

De effectieve uitvoering van het geheel wordt doorgeschoven naar de volgende legislatuur (2019-2024).

Nieuw Vlaams overlegmodel

De Vlaamse regering stelt ook een nieuw overlegmodel in het vooruitzicht. Naast het overleg in de raadgevende comités bij de intern verzelfstandige agentschappen (Kind en Gezin, VAPH...) komt er een multipartite overlegmodel op het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin.

Dit wordt het Sociaal Overlegcomité Vlaamse sociale bescherming, zorg en gezin. In dit overlegcomité zal strategisch overleg gevoerd worden in functie van beleidsbeslissingen. Deelnemers zijn de gebruikersorganisaties, zorgaanbieders, zorgkassen, sociale partners en de Vlaamse overheid.

Waar er in de raadgevende comités ten aanzien van de leidend ambtenaren een advies wordt uitgebracht over beleidsvoorbereiding en beleidsuitvoering, kan dit Sociaal Overlegcomité in consensus akkoorden sluiten. Onder meer 'over geïntegreerd beleid op het vlak van tegemoetkomingen en vraaggestuurde financiering voor zorg binnen de Vlaamse sociale bescherming en de gehandicaptensector'.

Koken kost geld

Voor de integratie van de verschillende onderdelen in één Vlaamse sociale bescherming komt er ook een integratie van de financiering.

'Deze sociale bescherming wordt geënt op de zorgverzekering.'

De Vlaamse sociale bescherming wordt geënt op de bestaande zorgverzekering. De huidige jaarlijkse premie voor de zorgverzekering wordt omgevormd tot een premie Vlaamse sociale bescherming.

In de toekomst wordt, volgens de conceptnota, de koppeling van rechten op persoonsgerelateerde uitkeringen, op basis van inwonerschap en mits de betaling van een premie, geconsolideerd.

Welke impact deze omvorming zal hebben op de criteria en omvang van de premie, en op de concrete koppeling aan bepaalde rechten of uitkeringen ervan, wordt niet duidelijk uit de nota. Wel geeft men aan dat 'indien de premie ooit substantieel zou verhogen', de relatie met draagkracht kan worden herbekeken.

Ook de bestaande algemene Vlaamse middelen en de reeds bestaande cliëntbijdragen voor zorg worden aangewend om het geheel te financieren. De financiering van de verschillende tegemoetkomingen wordt verder uitgebreid met 2,5 miljard euro aan federale dotaties voor de tegemoetkomingen die in het kader van de zesde staatshervorming naar Vlaanderen worden overgeheveld.

Bereidingswijze

De Vlaamse regering tekende het conceptueel kader voor de uitbouw van de Vlaamse sociale bescherming uit op basis van het ondersteuningsmodel van de Wereld Gezondheidsorganisatie en de American Association on Mental Retardation. Dit model staat ook aan de basis van de persoonsvolgende financiering voor personen met een handicap.

Het model gaat uit van vijf concentrische cirkels van zorg en ondersteuning voor de persoon met een zorg- of ondersteuningsbehoefte: (1) het individu en zelfzorg, (2) mantelzorgers thuis, (3) vrijwilligers en buurtgerichte diensten, (4) algemene professionele zorg en ondersteuning en (5) gespecialiseerde zorg en ondersteuning.

De cirkels vertegenwoordigen ook het continuüm van informele naar formele zorg. Het model gaat uit van het subsidiariteitsprincipe, maar wordt ook flexibel toegepast.

De concepten 'zorgzame samenleving' en 'vermaatschappelijking van de zorg' zijn congruent met het kader van dit cirkelmodel. De zorg en ondersteuning strekt zich overeenkomstig het model ook uit over verschillende levensdomeinen (wonen, werken, gezondheid, onderwijs, mobiliteit). Daar verwijst ook de stelling 'health and well-being are in all policies' naar.

Screening

De toepassing van dit referentiekader vergt een goede inschatting van de zorg- en ondersteuningsbehoeften, de opstelling van een helder zorgplan en een uitwisseling van gegevens tussen verschillende betrokken actoren.

De vaststelling van de zorg- en ondersteuningsbehoefte gebeurt meestal via een vragenlijst. Nu worden er nog meerdere vragenlijsten en schalen gebruikt, afgestemd op een specifiek zorginstrument of tegemoetkoming. Het integreren van de verschillende tegemoetkomingen in één Vlaamse sociale bescherming zou ook op het vlak van inschaling of screening tot een integratie leiden.

De BELRAI(-screener) komt daarvoor in beeld. Stapsgewijs moet de introductie daarvan juridisch, informatica-technisch, budgettair en praktisch voorbereid worden. Ook de feitelijke introductie in het werkveld zal stapsgewijs gebeuren.

De introductie van één inschalingsinstrument moet perspectieven openen in de richting van de automatische toekenning van rechten. Een uitbreiding van de digitale dienstverlening, overeenkomstig de visienota 'Vlaanderen Radicaal Digitaal', en het opzetten van een centrale databank worden ook voorzien.

'De zorgkassen zullen een grotere rol krijgen.'

De zorgkassen zullen een grotere rol krijgen en worden aangeduid als uniek loket voor aanvragen, uitbetaling en informatie over individuele dossiers en over rechten op verschillende onderdelen van de Vlaamse sociale bescherming.

Dresseren en serveren

Een zorgkader dat de regie zoveel als mogelijk in handen legt van de persoon met een zorg- of ondersteuningsbehoefte opent ook de deur naar vraaggestuurde zorg en aangepaste financieringsvormen.

Vraaggestuurde zorg is te begrijpen als zorg waarbij de zorgvrager en zijn behoefte aan zorg en ondersteuning centraal staat. De persoon met een zorgbehoefte gaat een dialoog aan met de aanbieders van zorg om zo tot een voor hem zo geïntegreerd en passend mogelijk zorgaanbod te komen.

De persoon met een zorgbehoefte behoudt de regie over de zorg in eigen handen via een persoonlijk zorgplan. Dit geldt, eenmaal de indicatiestelling gebeurde, zowel voor het soort zorg waar men beroep op wenst te doen als voor de aanbieder die gekozen wordt om die zorg te verstrekken.

Persoonsvolgende financiering

Deze personalisering van het zorgplan wordt ook vastgeklikt aan een persoonsvolgende financiering. Deze financieringsvorm voorziet zorgvragers van een 'rugzakje' waarmee die hun persoonlijk zorgplan kunnen financieren.

'Het zorgplan wordt vastgeklikt aan persoonsvolgende financiering.'

De inhoud van dit rugzakje kan bestaan uit cash geld (persoonsgebonden forfaitaire vergoedingen), vouchers of een betaling van kosten via een derdebetalersregeling (persoonsgebonden financiering van de zorgkosten). Ook een combinatie van deze vormen is mogelijk.

De aanbieders van zorg en ondersteuning zullen als gevolg daarvan niet meer volledig rechtstreeks door de overheid gefinancierd worden voor hun werking. De financiering van de verstrekte zorg komt 'uit de rugzakjes' van de gebruikers en moet door de zorgvertrekkers onder meer aangewend worden om de personeelsinzet te vergoeden.

Aanbieders van zorg krijgen enkel nog een beperkte directe financiering voor organisatiegebonden kosten die niet rechtstreeks aan één zorggebruiker toegeschreven kunnen worden. De conceptnota verwijst op dit punt naar een enveloppefinanciering, die ook gekoppeld kan worden aan het bieden van kwaliteitsgaranties.

Bewustmaking en responsabilisering van burgers, zorgaanbieders en zorgkassen moet de budgettaire beheersbaarheid van het systeem en toereikende zorgprogrammatie mogelijk maken. De conceptnota haalt meermaals aan dat er nood is aan monitoring, kwaliteitsbewaking en evaluatie. Ook het uitvoeren van een armoedetoets wordt gegarandeerd.

The proof of the pudding is in the eating

De stakeholders, bij monde van de Vlaamse Ouderenraad, SERV en de SAR WGG adviseerden in september 2015 over de voorgelegde concepten en plannen.

'De globale ambitie van de Vlaamse regering wordt gesteund.'

De globale ambitie die de Vlaamse regering in de conceptnota opneemt wordt door de verschillende raden gesteund. Een aantal opmerkingen resulteerden al in een aantal aanpassingen, maar andere algemene bemerkingen en bekommernissen blijven overeind of vragen extra aandacht bij de uitwerking van het decreet of de bijhorende uitvoeringsbesluiten. Ik schets drie grote lijnen.

Continuïteit en toegankelijkheid

Een eerste lijn is te vatten onder de noemer continuïteit en toegankelijkheid. Daarbij gaat het volgens de adviesraden niet enkel om continuïteit en toegankelijkheid van de dienstverlening op korte termijn, maar ook op de langere termijn.

De raden vinden dat de conceptnota te weinig inzicht en garanties biedt rond het noodzakelijk groeipad voor een voldoende en kwalitatief zorg- en hulpverleningsaanbod. De budgettaire (voor de overheid) en financiële implicaties (voor de gebruikers en aanbieders van zorg) blijven onduidelijk.

Voor de adviesraden blijven er heel wat vragen onbeantwoord. Monitoring wordt door de overheid vaak als 'sleutel' voor verdere concretisering naar voor geschoven.

'Monitoring en stapsgewijze implementatie bieden geen zorggarantie.'

Monitoring is uiteraard nodig in functie van budgettering en zorgprogrammatie. Budgettering en zorgprogrammatie zijn dan weer nodig om een voldoende kwalitatief aanbod aan zorg en zorgaanbieders te kunnen creëren. En een voldoende kwalitatief en financieel zorgaanbod is uiteindelijk belangrijk om aan ieders zorgvraag (en de keuzevrijheid daarin voor het persoonlijke zorgplan) te kunnen beantwoorden. Maar monitoring op zich biedt geen garanties.

Evenmin als een stapsgewijze implementatie. Hoewel de raden het erover eens zijn dat de uitrol van de Vlaamse sociale bescherming best stapsgewijs gebeurt, is deze vorm van implementeren zonder een budgettair groeipad, geen garantie om op het einde van de rit aan iedereen de nodige zorg te kunnen geven.

Kwetsbare groepen

Een tweede kritische lijn vraagt aandacht voor kwetsbare groepen. De regering garandeert de uitvoering van een armoedetoets, wat de aandacht voor kwetsbare groepen in de concretisering van de conceptnota moet garanderen.

De raden geven daarvoor op verschillende manieren een aanzet door nu al de aandacht te vragen voor specifieke aspecten van de concretisering: de gebruikte concepten van verzekering en financiering, de verticale en horizontale solidariteit in de financieringsprincipes, de link tussen bijdragebetaling en de toegang tot de verschillende onderdelen van de sociale bescherming, inschaling en automatische toekenning van rechten, administratieve eenvoud, de digitale geletterdheid van kwetsbare groepen, de bekendheid en toegankelijkheid van de zorgkassen als uniek loket, preventie-initiatieven...

Middenveld

Een derde kritiek concentreert zich rond de betrokkenheid van het middenveld. De conceptnota beschrijft een overlegmodel voor het domein welzijn, volksgezondheid en gezin. Dat is belangrijk, daar zijn ze het over eens. De raden stellen wel uitdrukkelijk dat overleg in een vroeg stadium én ook voor strategische beleidskeuzes ingezet moet worden.

De voorgelegde receptuur van een nieuwe Vlaamse sociale bescherming is zeker niet in die mate afgewerkt, uitgetest en voorgeproefd om er meteen in de keuken mee aan de slag te gaan en haar aan een grote groep tafelgasten te serveren.

De ervaring en expertise van het middenveld en het werkveld kunnen zeker voor nuttige aanpassingen zorgen zodat de Vlaamse sociale bescherming door iedereen kan worden gesmaakt.

# data[].attributes.attachment_link.title
Receptuur van een nieuwe Vlaamse sociale bescherming

# data[].attributes.attachment_link.description
De Vlaamse regering stelt een nieuw Decreet Vlaamse Sociale Bescherming in het vooruitzicht. Wat mogen we verwachten?

# data[].attributes.headline
AI biedt enorme kansen voor sociaal werk

# data[].attributes.subject
AI biedt enorme kansen voor sociaal werk

# data[].attributes.body
In de praktijk merk ik dat klanten met een sterker netwerk beter op de hoogte zijn van hun rechten, zoals goedkopere telecomabonnementen, korting op schoolfacturen en toegang tot het energiefonds. Maar er is ook een grote groep met een minder groot netwerk die niet geïnformeerd raakt over hun rechten.

# data[].attributes.attachment_link.title
‘AI biedt enorme kansen voor sociaal werk’

# data[].attributes.attachment_link.description
“AI-chatbots kunnen de toegang tot rechten aanzienlijk verbeteren.”

# data[].attributes.headline
Is zo lang mogelijk thuis blijven de beste optie? 

# data[].attributes.subject
Is zo lang mogelijk thuis blijven de beste optie? 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De thuiszorg heeft grenzen

Vlaams minister van Welzijn Jo Vandeurzen moedigt de groter wordende groep ouderen aan zo lang mogelijk thuis te blijven wonen. De minister zegt daarom meer in te zetten op thuiszorg, ook al moet de sector tegelijkertijd besparen.

Ageing-in-place

De keuze voor dit 'ageing-in-place'-beleid lijkt op het eerste zicht vrij logisch. De meeste ouderen willen in hun huidige woning blijven. Bovendien lijkt het een budgetvriendelijke maatregel. Thuiszorg is (tot op zekere hoogte) goedkoper dan een verblijf in de residentiële ouderenzorg.

'Thuiszorg is goedkoper dan residentiële ouderenzorg.'

Bovendien zal het het aantal 60-plussers tegen 2060 verdubbelen. Voor iedere (licht) zorgbehoevende een plaats voorzien in een woonzorgcentrum is niet mogelijk en misschien ook niet wenselijk.

Rekenen op informele zorg

Daarom wil de bevoegde minister meer inzetten op thuiszorg. Nochtans merken we dat het aantal subsidieerbare uren voor verzorgenden niet toeneemt.

Verzorgenden moeten daarom zoveel mogelijk tijd besparen en enkel het essentiële werk verrichten. De krant uit de brievenbus halen en mee binnen brengen zit er in principe niet meer in. Zorgorganisaties die meer uren presteren dan ze krijgen toegewezen, worden daarvoor niet gesubsidieerd. Ze moeten dus op veilig spelen.

Omdat die verzorgers niet continu beschikbaar zijn, wil de overheid de gaten die de thuiszorg achterlaat, opvullen met informele of onbetaalde zorg. De zogenaamde 'vermaatschappelijking van zorg' klinkt mooi, maar gesprekken met enkele mantelzorgers geven snel een rauwer beeld van de realiteit weer.

Rauwe praktijk

Media berichtten al meermaals over partnergeweld bij ouderen, tot (zelf)moord toe. Ook de kinderen krijgen het zwaar te verduren. Ze hebben het gevoel te falen wanneer ze hun vader of moeder "in een rusthuis duwen".

'Mantelzorg vergrijst mee.'

Ook zij worden ouder en zijn vaak al op pensioenleeftijd wanneer hun ouders hulpbehoevend worden. De mantelzorg vergrijst dus mee.

Onaangepaste woning

'Vallen of een heup breken, is geen uitzondering.'

Het gaat onder meer om trappen in de woning, geen centrale verwarming of geen douche of bad. Ouderen in onaangepaste woningen nemen daarmee serieuze risico's. Vallen, een heup breken of een schouder uit de kom en uren wachten tot de volgende verzorger of passant kan helpen, is geen uitzondering.

Wanneer het verplaatsen in de woning echt niet meer lukt, is het enige alternatief vaak een woonzorgcentrum. Door sommige pensioenmigranten omschreven als "de wachtkamer van de dood". Ofwel: een weinig populair vooruitzicht.

Bovendien heeft niet iedere gemeente een woonzorgcentrum. De plotse verhuis, meestal na een ziekenhuisverblijf, gaat dan ook gepaard met het achterlaten van de vertrouwde omgeving.

Verspreiding van patiënten

'In één straat staan liberale, christelijke, socialistische en zelfstandige auto's.'

Omdat de zorg over verschillende organisaties is verspreid, zien we in dezelfde straat liberale, christelijke, socialistische en zelfstandige autootjes staan. We moeten ons ook vragen stellen bij de vaststelling dat een kwart van de tijd van bepaalde zorgrondes opgaat aan verplaatsingen.

Sommige ouderen moeten tot 's middags wachten vooraleer ze gewassen worden. Er moet namelijk iemand de laatste zijn. En wat doe je als jouw wasdag op een feestdag valt? Dan word je die week niet gewassen. Of maar één keer.

Grenzen?

De vraag is wanneer de thuiszorg op haar grenzen botst. Kunnen ouderen die bijvoorbeeld zeven keer per dag verzorgd moeten worden, best thuis blijven wonen? Laten we verplegers en verzorgers zeven keer op en af rijden?

Naarmate de bevolking verder vergrijst, zullen ook meer verzorgers nodig zijn. Waar vinden we al die mensen die voor dag en dauw willen opstaan, tijdens het weekend werken, onder tijdsdruk en in een emotioneel zware situatie?

'Hét moment om na te denken over wonen.'

Thuis blijven wonen zal ongetwijfeld een goede optie zijn voor een deel van de ouderen. Maar voor zij die niet op mantelzorgers kunnen rekenen, voor zij die teveel zorg nodig hebben of voor zij die in een onaangepaste woning wonen, is ageing-in-place eerder een verplichting dan een keuze. Er zijn namelijk te weinig alternatieven.

Woonzorgcentra zijn weinig populair en huisvesten voornamelijk ouderen met zware zorgprofielen. Assistentiewoningen, dit zijn serviceflats-met-een-nieuwe-naam, zijn niet voor iedereen betaalbaar en kennen geen zorggarantie.

Door de grijze golf die op ons afkomt, is nu hét aangewezen moment om na te denken over wonen. Ergens tussen 'thuis' en 'de wachtkamer van de dood'.

# data[].attributes.attachment_link.title
Is zo lang mogelijk thuis blijven de beste optie?

# data[].attributes.attachment_link.description
Vlaanderen moedigt ouderen aan zo lang mogelijk thuis te blijven wonen. Maar ook de thuiszorg heeft grenzen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cultuur maakt verschil

Ouderen hebben vaak noden en wensen die culturele verschillen overstijgen. Zo willen de meeste ouderen zo lang mogelijk thuis blijven wonen, in de eigen woning. Als de zorgbehoefte toeneemt, doen ze in eerste instantie een beroep op mantelzorg. Toch als dat mogelijk is. Een volgende stap is dan de keuze voor professionele thuiszorg.

'Ouderen met een migratiegeschiedenis ervaren een hoge drempel.'

Maar er zijn ook verschillen. Bij ouderen met een migratiegeschiedenis bestaat een grotere terughoudendheid voor professionele zorg. Ze ervaren een hoge drempel, deels omdat het zorg- en dienstverleningsaanbod onbekend is. Maar vaak is er ook sprake van moeilijke communicatie en interactie.

Zoekende praktijk

Die moeilijke interactie is wederzijds. Ook zorgverleners aarzelen vaak om een adequate, kwaliteitsvolle dienstverlening aan te bieden aan ouderen met een migratieachtergrond.

"Hoe moet ik mijn zorgvrager begroeten? Hoe stel ik iemand een vraag over zijn geloof? Hoe betrek ik de oudste zoon in de zorg?" Deze vragen maken deel uit van de praktijk van zorg- en hulpverleners. Alleen ervaren deze praktijkwerkers hierin nog te weinig houvast, terwijl van hen wel verwacht wordt te kunnen omgaan met diversiteit en cultuursensitief werken.

Praktijkwerkers zijn zoekend. Ze hebben nood aan concrete en praktische handvaten die hen ondersteunen in hun dagelijkse werkrelatie met ouderen. Een aantal cultuursensitieve tools kunnen hen helpen.

Die tools gaan verder dan het aanbrengen van kennis over één bepaalde cultuur. Cultuur is immers heel dynamisch. Basiskennis over een andere dan de eigen cultuur kan nuttig zijn. Maar veel nuttiger is het gesprek aangaan met de oudere zorgvrager over hun cultuur en de elementen die daar bijhoren. In die zin is cultuursensitief werken ook vraag- en cliëntgericht werken.

De mens als uitgangspunt

De basis van cultuursensitief werken is een pluralistische grondhouding die aan zorgverleners, maar ook aan cliënten, garanties biedt op het opbouwen van een kwalitatieve zorgrelatie.

'De mens in zijn geheel is het uitgangspunt.'

Het gaat om goed kunnen luisteren, de juiste vragen stellen, kunnen onderhandelen, respect hebben, met verschillen kunnen omgaan, een empathisch vermogen hebben, zichzelf in vraag stellen...

Zo'n attitude overstijgt het culturele aspect en omvat meer dan basiskennis over enkele aspecten, tradities en gewoontes van een cultuur. De mens in zijn geheel, met al zijn aspecten en kenmerken, is het uitgangspunt.

Netwerk

Deze pluralistische insteek omvat niet enkel de grondhouding van de zorgverlener maar behelst ook het zorg- en dienstverleningsaanbod.

Zorgverlening gaat dus verder dan het aanbieden van een welbepaalde behandeling voor een ziektebeeld of het ingaan op een afgebakende hulpverleningsvraag. Het gaat om het verhogen van de levenskwaliteit van de oudere via empowerment, emancipatie en krachtgericht werken.

'Ook het netwerk heeft een belangrijke plaats.'

Zorg- en hulpverlening voor ouderen reikt in die zin zelfs verder dan het sociaal, psychisch en fysisch functioneren van de ouderen aangezien ook het netwerk van de oudere een expliciete plaats heeft in dit zorgproces.

Cultuur en identiteit

Deze focus op de noden van de oudere en zijn netwerk is niet gelijk aan het eenzijdig focussen op bepaalde culturele kenmerken.

Cultuur en identiteit zijn dynamisch, heterogeen en evolueren in de tijd. Een reductie van cultuur of de identiteit van de oudere tot welbepaalde - vaak typische - karakteristieken brengt een overculturaliserende houding van de zorgverlener met zich mee.

Tegelijkertijd bestaat het risico dat deze zorg- of hulpverlener cultuursensitief werken associeert met specifieke kennis over een bepaald cultureel element en dat deze kennis noodzakelijk is om cultuursensitief te werken.

Cultureel bewustzijn

Een eerste stap naar meer cultuursensitief werken is het versterken van de zorgverlener in het bewust worden van de rol van cultuur in de hulpverleningsrelatie.

Cultuur ligt vervat in onuitgesproken, dieperliggende gehechtheden, subtiliteiten, gevoeligheden en emotionele reacties. Cultuur bepaalt onze reflexen, handelingen en manieren van reageren op situaties. Het gaat voorbij rationele reflecties en weloverwogen keuzes.

'De cultuur van de zorgverlener is van invloed.'

Voor de zorgverlener is een bewustwording over het eigen cultureel bewustzijn dan ook belangrijk om de interactie, communicatie en relatie met de zorgvragende oudere op een volwaardige en professionele wijze invulling te geven.

Hierbij gaat het niet enkel om zicht te krijgen op hoe cultuur van invloed is op de emoties, gedragingen en communicatie van de zorgvrager. Het gaat in de eerste plaats om het zich bewust zijn van de eigen culturele component die van invloed is op elke interactie, beslissing, verwachting, communicatie en behandeling.

Concrete tools

De opzet van dit actieonderzoek lag bij het uitwerken van concrete tools en tips die de zorgverlener kunnen ondersteunen. We geven er graag enkele mee.

'Leg de nadruk op overeenkomsten, niet op verschillen.'

Doorbreek met een open houding mogelijke vooroordelen, negatieve ervaringen en een 'wij-zij denken'. Leg de nadruk op overeenkomsten, niet op verschillen. Zorg voor een open en duidelijke communicatie in een sfeer van vertrouwen. Maak duidelijk dat je er bent voor de zorgvrager, je best doet, maar niet alles kan weten.

Dit kan al beginnen bij de eerste ontmoeting. Uit je interesse in de zorgvrager, zijn omgeving en zijn netwerk en stel vragen. Door een geïnteresseerde houding aan te nemen, stel je je open om een vertrouwensrelatie op te bouwen.

Wees bewust van je eigen culturele waarden, de mogelijke neiging tot stereotypering of het bezitten van vooroordelen. De zorgvrager is in de eerste plaats een individu en geen vertegenwoordiger van diens cultuur. Denk in termen van 'meervoud'. Wees je er bewust van dat er altijd meerdere visies bestaan. En dat mensen met een diverse achtergrond denken en handelen vanuit andere referentiekaders.

Organisatie

Naast deze tips is het belangrijk oog te hebben voor het professioneel kader van de individuele zorg- en hulpverlener. Cultuursensitieve ouderenzorg heeft ook effect op de organisatie, de visie en missie en de werkprocessen waarin de zorgverlener zich beweegt.

Binnen een zorg- of hulpverlenende organisatie is een doorgedreven interculturalisering als veranderingsproces niet meer weg te denken. Zo'n proces heeft tot doel de organisatiestructuur, de medewerkers, het cliënteel en het aanbod af te stemmen op de diversiteit van de samenleving.

Cultuursensitief werken is zowel in het individueel professioneel kader van de zorg- of hulpverlener als op organisatieniveau essentieel.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ouderen hebben vaak noden en wensen die culturele verschillen overstijgen. Zo willen de meeste ouderen zo lang mogelijk thuis blijven wonen, in de eigen woning. Als de zorgbehoefte toeneemt, doen ze in eerste instantie een beroep op mantelzorg. Toch als dat mogelijk is. Een volgende stap is dan de keuze voor professionele thuiszorg.

# data[].attributes.headline
Leerlingen in zorgopleiding niet klaar voor arbeidsmarkt, vindt drie kwart van de leerkrachten

# data[].attributes.subject
Leerlingen in zorgopleiding niet klaar voor arbeidsmarkt, vindt drie kwart van de leerkrachten

# data[].attributes.headline
Thuiszorg bij dementie: luisteren is cruciaal

# data[].attributes.subject
Thuiszorg bij dementie: luisteren is cruciaal

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sociale professionals zijn helpers in hart en nieren. Overal waar ze komen, proberen ze oplossingen aan te reiken. Die reflex om te helpen is een kwaliteit, maar ook een valkuil.

"Wij komen aan in een nieuwe thuiszorgsituatie rond dementie. Meteen zitten we dan op een TGV. In iedere wagon zit een oplossing, een aanbod dat we kunnen opstarten. Vaak willen we die oplossing zo snel mogelijk realiseren. Omdat we weten dat dit de situatie vooruithelpt." Aan het woord is een sociale professional tijdens een intervisie in Brugge.

'De reflex om te helpen is een valkuil.'

Thuiszorgsituaties rond dementie zijn complex en onvoorspelbaar. Er is sprake van tegenstrijdige verwachtingen, angst en weerstand. Om hiermee om te gaan, is meer nodig dan concrete oplossingen. Er is ook behoefte aan een visie waarin verschillende perspectieven gecombineerd worden.

Spanningsvelden

Wie als hulpverlener in een thuiszorgsituatie rond dementie komt, moet met verschillende factoren rekening houden: evolutie van het ziekteproces, uiteenlopende visies en verwachtingen, familieverhoudingen, psychische en emotionele verwerkingsprocessen, draagkracht en draaglast van betrokkenen, andere hulpverleners die over de vloer komen...

Er is niet één juiste oplossing of handelswijze. Je moet werken met subjectieve inschattingen en omgaan met tegenstrijdigheden, onzekerheid en onmacht. Professioneel functioneren in een complexe omgeving is een groeiproces. Dat vraagt nieuwe vaardigheden en attitudes.

Het gaat niet om een radicale switch, maar om het vermogen tot balanceren en verbinden van verschillende invalshoeken. Een sociale professional moet vanuit een én-én-houding die spanningsvelden hanteren: oplossen versus begeleiden, individu versus familie en reactief versus proactief.

Nog niet klaar voor oplossing

Vaak ervaren sociale professionals dat cliënten of hun mantelzorgers nog niet klaar zijn voor de oplossing die zij voorstellen: poetshulp opstarten, naar een dagcentrum gaan... Daarom is er eerst aandacht nodig voor de beleving, twijfel en angst voor verlies van autonomie.

"We moeten ook aandacht hebben voor het proces: samen op weg gaan, is even belangrijk als het opstarten van een hulpaanbod." Zo stelde een sociale professional tijdens een intervisie in Waregem.

De vraag is niet of een oplossing op een bepaald moment goed of slecht is, maar wel of de persoon en zijn familie al klaar is voor de oplossing. De begeleiding bestaat er dan in om weerstand ernstig te nemen. Deze blikverruiming houdt in dat de sociale professional twijfel en weerstand beschouwt als normaal. De hulpverlener moet leren omgaan met onmacht en frustratie, met het onvermogen om snel iets op te lossen.

Individu en familie

Zo'n verbreding van de blik is ook nodig naar het cliëntsysteem. De neiging is groot om te focussen op individuele vragen en problemen. Maar er is altijd meer aan de hand. Bij thuiszorg heb je te maken met een familiesysteem met verschillende spelers en complexe relaties.

'Je hebt te maken met complexe relaties.'

Tijdens dezelfde intervisie in Waregem omschrijft een sociale professional dat met een mooi beeld. "Wanneer ik voor de eerste keer op huisbezoek ga, dan kom ik binnen in een spinnenweb met verschillende betrokkenen, met elk hun gevoelens en verwachtingen, elk hun oplossingen. Ik heb op dat moment nauwelijks vermoeden van de onderlinge verhoudingen die gegroeid zijn doorheen de familiegeschiedenis."

Kleine driehoek

Er wordt gesproken over driekhoekskunde: samenwerken in de driehoek cliënt, familie en begeleider.

Er is de kleine driehoek: persoon met dementie, mantelzorgers, sociale professional. Bij een huisbezoek word je als professional onvermijdelijk in deze driehoek getrokken.

Je maakt bijvoorbeeld contact met de persoon met dementie en vanop de achtergrond toont de mantelzorger een grimas om je duidelijk te maken dat je niet moet geloven wat hij zegt. Of je gaat weg en aan de voordeur vertelt de mantelzorger nog snel iets dat zwaar op de maag ligt, want hij durfde dat niet zeggen zolang de partner meeluisterde.

Grote driehoek

Als sociale professional kom je ook in contact met de grote driehoek. Elke mantelzorger heeft een achterban die hun stem willen laten meeklinken: andere familieleden, vrienden en buren. Ze hebben elk hun mening over wat er moet gebeuren.

'Ieder kijkt vanuit een eigen bril.'

Bovendien komen er verschillende hulpverleners over de vloer: thuisverpleging, familiehulp, poetshulp, kinesist, huisarts... Ze kijken elk vanuit een eigen bril naar de situatie. Het samenspel tussen al deze partijen beïnvloedt de mogelijkheden om een tussenkomst aan te kaarten of een hulpaanbod op te starten.

Aandacht verdelen

De aandacht verbreden van individuele begeleiding naar het begeleiden van het familiesysteem heeft heel wat gevolgen. Je verdeelt je aandacht tussen de hulpvraag van de persoon met dementie en de ondersteuningsbehoefte van de mantelzorgers.

Verder is het belangrijk om alle partijen een plaats te geven en meerpartijdig te luisteren. Je laat de persoon met dementie erbij zitten en praat niet over zijn hoofd heen. Soms vraagt het een afzonderlijk gesprek met de mantelzorgers of een apart contactmoment met de persoon met dementie.

Onevenwichten herstellen

Je hebt oog voor het evenwicht van geven en nemen in het familiesysteem. Meestal geven de mantelzorgers veel en krijgen zij minder. Het gevoel van wederkerigheid staat onder druk. Een hulpverlener die dat erkent, helpt.

'Een volgende stap forceren, heeft weinig zin.'

Het kan betekenen dat je anderen helpt om op hun plaats te blijven, bijvoorbeeld kinderen die zich boven hun ouders stellen of mantelzorgers die zichzelf te veel wegcijferen.

Je respecteert het familiesysteem en zijn interne volgorde door op jouw positie te blijven als gast en hulpverlener. Het forceren van een volgende stap in het hulpaanbod heeft meestal weinig zin.

Je geeft niet enkel informatie, maar je geeft ook tijd en ruimte aan de familie om op hun tempo beslissingen te nemen. Ondertussen blijf je beschikbaar voor overleg en opvolging. In het Vlaams Mantelzorgplan 2016 - 2020 spreekt men over triadisch werken. Dat is actief bouwen aan een intense en eerlijke samenwerkingsrelatie tussen cliënt, mantelzorgers en hulpverlening.

Reactief en proactief

Meestal werkt de sociale professional reactief. Hij reageert op een hulpvraag. Toch krijgt een proactieve aanpak langzamerhand meer aandacht. Op basis van een aanwijzing uit de omgeving of een indicator uit het dossier neemt de hulpverlener het initiatief om een situatie aan te kaarten.

'Na het huisbezoek volgt een vervolgcontact.'

Naast de reactieve en proactieve aanpak, kan je ook inzetten op het opvangen van signalen. Van verschillende kanten kunnen er signalen over het 'niet-pluis-gevoel' komen.

Die signalen moet je opvolgen. Na het huisbezoek volgt een vervolgcontact, al is het maar via de telefoon. De ervaring wijst uit dat je dit best onmiddellijk in je agenda zet. Ook als het goed gaat en er geen nieuwe problemen gemeld worden, is het goed om de vinger aan de pols te houden.

Coachend spreken

Sociale professionals vinden niet enkel houvast in het opstarten van hulp, maar ook in hun begeleidersvaardigheden. Niet enkel de oplossing, maar ook de kwaliteit van de communicatie en begeleiding doet er toe.

De blikverruiming en het handelen vanuit een én-én houding vragen heel wat coachende vaardigheden: kunnen en durven doorvragen zodat de hulpvraag helder wordt, rust brengen, moeilijke ervaringen en gevoelens bespreken, bemiddelen en verbinden.

Huisbezoek

"Als de voordeur openzwaait, kom je binnen in een nieuwe wereld. De houding van de ontdekkingsreiziger past hier: nieuwsgierig, onbevooroordeeld, met belangstelling voor andere gewoontes, normen en waarden, bereid om een nieuwe leefwereld te ontdekken." Zo drukte een deelnemer aan de intervisie in Torhout zijn ervaring rond het huisbezoek uit.

'Een huisbezoek is niet vanzelfsprekend.'

Ook al ben je het gewoon en doe je het geregeld, een huisbezoek is niet vanzelfsprekend. Er gebeurt zoveel tegelijk. Je maakt een praatje met de mantelzorgers, je probeert contact te maken met de persoon met dementie, de telefoon rinkelt, de TV staat aan, de mantelzorgers willen het gesprek sturen en de persoon met dementie is onrustig.

Ondanks deze taferelen en afleidingen, moet je je professionele kompas vasthouden en methodisch handelen.

Te veel in één keer

Het is goed om stil te staan bij de specifieke positie van gast en hulpverlener tijdens een huisbezoek.

'Meestal zijn slechts kleine stappen mogelijk.'

Eén van de grootste valkuilen is dat je te veel tijdens één contact wil doen. Meestal zijn slechts kleine stappen mogelijk. Niet alles kan in één huisbezoek opgelost worden. Vraag je dus steeds af wat bij een bezoek prioritair is.

Meervoudig contact

Een medewerker aan de intervisie in Kortrijk: "Ik besef dat ik mij meestal laat inpalmen door de mantelzorgers. Vaak staat de persoon met dementie dan in de schaduw."

Als je op huisbezoek gaat, krijg je eigenlijk te maken met twee hulpvragers. Zowel de persoon met dementie als de mantelzorgers hebben nood aan ondersteuning. Je aandacht verdelen en beide partijen bewust horen en actief polsen, is de boodschap.

Maak bij elk huisbezoek contact met de persoon met dementie. Natuurlijk hangt de aard en diepgang van dit contact af van de mate van dementie, maar laat je niet te snel van de wijs brengen. Contact loont altijd de moeite. Ook subtiele vormen van communicatie kunnen veel betekenen: een blik, een toenadering of een glimlach.

'Maak ruimte om moeilijke gevoelens te bespreken.'

Als contact met de mantelzorgers niet lukt tijdens het huisbezoek, kan een afzonderlijk gesprek interessant zijn. Mantelzorgers maken een eigen emotioneel rouwproces door. Ze kunnen in het verwerkingsproces op een ander punt zitten dan de persoon met dementie. Maak daarom ruimte om moeilijke gevoelens te bespreken.

Blijf alert dat de mantelzorgers tijd voor zichzelf nemen. De mantelzorgers zijn de steunpilaar om de thuiszorg draaiende te houden. Hen ondersteunen is dus cruciaal.

Tempo van het cliëntsysteem

Een deelnemer aan de intervisie in Ieper trok de aandacht naar het werktempo. "We moeten leren accepteren dat de oplossing die wij zien nog niet gezien wordt door de cliënt. Het gaspedaal induwen, is zelden een goede oplossing."

'Het gaspedaal induwen, is zelden een goede oplossing.'

Het tempo volgen van het cliëntsysteem is één van de meest genoemde aandachtspunten uit de intervisies. Het betekent niet enkel tijd geven, maar ook ruimte en respect aan de besluitvorming in het familiesysteem. Het impliceert dat de sociale professional een gepaste plaats inneemt en leert omgaan met de onmacht of frustratie als helper.

Een duwtje geven

Als sociale professional moet je correcte informatie geven. Je moet daarbij het evenwicht zoeken tussen advies geven en respect voor de reacties van de familie. Het betekent dat je stap voor stap informatie geeft, aangepast aan het vermogen van de cliënt en de mantelzorgers om dit op te nemen.

'Soms dringt informatie niet door.'

Soms dringt informatie over thuiszorgmogelijkheden niet door en is herhaling belangrijk. Soms is het nodig om een duwtje te geven. Het is niet altijd eenvoudig om alle neuzen in dezelfde richting te krijgen. Dit vraagt tijd en geduld.

Dementie bespreekbaar maken

Dementie blijft een geladen woord dat veelal stil gefluisterd wordt. Het kan ook zijn dat er nog geen diagnose is, waardoor de persoon en zijn omgeving niet op de hoogte zijn van de ziekte. Of de cliënt zit in de ontkennende fase en probeert zijn situatie te camoufleren.

Als je weet dat de diagnose gesteld is, kan je dementie benoemen. Is dat niet dan kan je het vermoeden van dementie uitspreken. Je kan ook woorden gebruiken die de symptomen benoemen: verward, vergeetachtig...

'Help mensen om hun situatie onder ogen te zien.'

Help mensen om hun situatie onder ogen te zien. Misschien moet je daarvoor uit je comfortzone komen. Het hoort bij je rol als sociale professional om slecht nieuws te bespreken en daarbij ondersteunend aanwezig te zijn.

Op weg naar een diagnose

Informeer de cliënt en de mantelzorgers over de mogelijkheden om tot een diagnose te komen. Motiveer hen om de huisarts, de geriater, de neuroloog of de geheugenkliniek te raadplegen.

Het behoort ook tot de rol van sociale professionals om tijd en ruimte te nemen om de emotionele aspecten die met de diagnose en de ziekte te maken hebben te bespreken. Dat is een geleidelijk proces. Het veronderstelt kwetsbaarheid en dat vergt opbouw van vertrouwen. Het vraagt van de hulpverlener de vaardigheid om te luisteren.

Respectvol confronteren

Vertel de waarheid. Ga niet mee in de ontkenning. Durf op een betrokken manier te confronteren en de schijn weg te nemen, maar forceer niet als de persoon dit niet aankan. Heb respect voor de persoon, volg zijn taal en ritme.

'Ga niet mee in de ontkenning.'

Een belangrijke tip is om mantelzorgers te motiveren om een vorming te volgen over dementie. Het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen en de Alzheimer Liga Vlaanderen ontwikkelden het psycho-educatiepakket 'Dementie en nu', waarin diverse belangrijke thema's over omgang met dementie aan bod komen.

Samenspraak

De samenwerking tussen hulpverleners en professionele diensten onderling is een laatste, niet te onderschatten pijler in de ondersteuning van thuiszorg.

"Terugmelding naar de collega-hulpverleners na een tussenkomst in een thuiszorgsituatie, zou een basisreflex moeten zijn van alle professionals", stelt een deelnemer aan de intervisies in Brugge.

De onderlinge samenwerking kan verschillende vormen aannemen. Je kan informatie uitwisselen maar je kan overleg opstarten. Verschillende partijen bespreken dan bijvoorbeeld wat de beste oplossing is in een concrete thuiszorgsituatie. Soms is er nood aan coördinatie en het stroomlijnen van de verschillende sociale professionals in een thuiszorgsituatie.

Onduidelijk landschap

Voor veel mensen is het hulplandschap onduidelijk. Er zijn veel verschillende spelers, de communicatie is niet gestructureerd, soms is er overlapping qua taken en profiel. Er zijn ook hiaten in het hulpaanbod. Opvallend zijn de verschillen tussen de gemeentes wat betreft afstemming en taakafspraken.

'Organisaties zijn bereid om samen te werken.'

Ondanks dit onduidelijk landschap en dankzij de goodwill van vele sociale professionals wordt daar in veel gevallen een praktische mouw aan gepast en loopt de samenwerking goed. Maar er zijn zeker mogelijkheden voor verbetering.

Eén aanspreekpunt

Het is wenselijk dat er in elke thuiszorgsituatie één aanspreekpunt is. Deze persoon of dienst moet bij alle betrokken hulpverleners bekend zijn.

Als de mantelzorgers voldoende sterk zijn, kan dit een mantelzorger zijn. Als zij kwetsbaar zijn, dan kunnen de mantelzorgers best zelf kiezen wie de rol van aanspreekpunt opneemt. Als de mantelzorgers zwak of afwezig zijn, dan is er een thuiszorgcoördinator nodig.

Ook een centraal dossier thuiszorg zou een stap vooruit zijn. In afwachting is het zorg- of communicatieschriftje een belangrijk hulpmiddel om hulpverleners onderling op de hoogte te houden.

'Vertel elkaar hoe je geraakt wordt.'

Bij samenwerking met andere professionele hulpverleners, is het belangrijk om te blijven kijken door de ogen van cliëntsysteem. Het gevaar bestaat immers dat professionals alles onder elkaar regelenen. Dit in het oog houden is een belangrijk aandachtspunt.

Collega's

Ook onderling contact en uitwisseling tussen collega's is cruciaal. Een problematische thuissituatie bespreek je best met collega's zodat je de situatie beter kunt inschatten, nieuwe ingangen ziet of hernieuwde energie opdoet.

Hier liggen kansen om je eigen bezorgdheid over een thuissituatie uit te spreken. Je kan uitwisselen hoe je geraakt wordt en wat je nodig hebt om verder vol te houden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Thuiszorg bij dementie. Luisteren is cruciaal

# data[].attributes.attachment_link.description
Zeven op tien personen met dementie wonen thuis. Voor thuiszorg is dat een uitdaging. Hoe ga je om met de patiënt en zijn omgeving?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Smalle en brede definitie

Er circuleren verschillende definities van het concept vroegtijdige zorgplanning. Nota bene: zelf zouden we het liever hebben over 'tijdige' in plaats van vroegtijdige zorgplanning, maar ondertussen is een slechte vertaling van het begrip 'advance' zo goed ingeburgerd dat ook wij het overnemen. Oorspronkelijk werd vroegtijdige zorgplanning vooral geassocieerd met het nemen van medische beslissingen aan het einde van het leven. Daarbij werd de nadruk gelegd op een schriftelijke neerslag van wilsverklaringen. Later verschoof de klemtoon naar een optimale communicatie tussen arts, patiënt en familie. Een document werd daarbij van ondergeschikt belang. Ook met betrekking tot de levensfase verbreedde de betekenis van het concept. Het ging niet alleen meer over het levenseinde, maar over het volledige zorgtraject van de patiënt. In zo'n proces kan ook rekening worden gehouden met veranderende wensen van een persoon en zijn omgeving.

'De Koning Boudewijnstichting profileert zich als een belangrijke pleitbezorger van vroegtijdige zorgplanning.'

De Koning Boudewijnstichting profileert zich als een belangrijke pleitbezorger van vroegtijdige zorgplanning door de ondersteuning van allerhande projecten en experimenten. Zij kiest daarbij voor een brede interpretatie, met aandacht voor zorg en het dagelijkse leven. Deze zorgplanning wordt gedefinieerd als een dynamisch en continu proces waarbij een persoon, in samenspraak en reflectie met zijn naasten en zorgverleners, op voorhand voorkeuren formuleert over de manier waarop hij verzorgd wenst te worden op het moment dat hij niet langer in staat is om deze beslissingen zelf te nemen.

Twaalf pilootprojecten

Er is weinig discussie over het belang van vroegtijdige zorgplanning. Maar vanaf het moment het in de praktijk gerealiseerd moet worden, duiken onzekerheid en schroom op. Open communiceren over nakende afhankelijkheid en zorgbehoefte is niet evident. Gaat het bovendien over personen met dementie, dan dreigt dit thema in de taboesfeer terecht te komen. Om dat te doorbreken, lanceerde de Koning Boudewijnstichting in 2013 een oproep. Pilootprojecten werden opgeroepen om initiatieven rond vroegtijdige zorgplanning bij personen met dementie op touw te zetten. Twaalf uiteenlopende projecten uit Vlaanderen, Wallonië en Brussel werden geselecteerd: ziekenhuizen, woonzorgcentra, initiatieven voor palliatieve zorg, organisaties voor personen met dementie, een samenwerkingsplatform eerste lijn en een huisartsenkring. Elk project kreeg de opdracht om in de eigen organisatie een visie rond vroegtijdige zorgplanning te ontwikkelen en een dialoogcultuur te versterken. Hierbij staan steeds de persoon met dementie en zijn omgeving centraal.

'Open communiceren over nakende afhankelijkheid en zorgbehoefte is niet evident.'

Aan twee onderzoeksploegen, het Leuvense LUCAS en de Franstalige Réseaux Braises, werd gevraagd om deze pilootprojecten te begeleiden bij hun eerste stappen in de praktijk. De onderzoekers moesten actie-onderzoek uitvoeren en gemeenschappelijke dilemma's, aandachtspunten en aanbevelingen in kaart brengen. Dit gebeurde door middel van het bestuderen van de dossiers, interviews en verschillende bezoeken aan de projecten. Daarnaast werden vier intervisiedagen voorzien waar experten kwamen spreken en kennisuitwisseling tussen de projecten werd gestimuleerd.

We beschrijven de twaalf uiteenlopende projecten aan de hand van enkele kernthema's. Ze vormen een leidraad voor organisaties die willen starten met vroegtijdige zorgplanning. Reflectie staat voorop, eerder dan evaluatie. Het is dus geen kwestie van goed of slecht, maar eerder van aandachtspunten en methodologische en ethische overwegingen.

Proactief of reactief?

Personen met dementie stappen zelden zelf naar organisaties om hun wensen met betrekking tot hun verdere toekomst te bespreken. De dialoog ontstaat zelden vanuit een persoonlijke en vrijwillige vraag. In de praktijk leidt dat er vaak toe dat mensen uit de boot vallen en vroegtijdige zorgplanning te laat opgestart wordt. Om die reden pleiten de meeste projecten ervoor om zelf het initiatief te nemen en systematisch gesprekken te voeren in functie van vroegtijdige zorgplanning. Concreet kan dat bijvoorbeeld door de huisarts, een bepaald aantal weken na opname in het woonzorgcentrum.

'Vroegtijdige zorgplanning is een recht, geen plicht.'

Er wordt dus niet gewacht op het initiatief van de persoon. Zo wordt aan iedereen de kans geboden om erover te praten. Het risico bestaat dat de persoon in kwestie dit assertief beleid als een bedreiging ervaart. Vroegtijdige zorgplanning is een recht, geen plicht. Er niet over willen praten of dit bewust overlaten aan de naasten is ook een volwaardige keuze. Het moet duidelijk zijn dat er sowieso goed voor de persoon gezorgd wordt, met of zonder vroegtijdige zorgplanning.

Dialoog vroeg of laat opstarten?

Een andere kernvraag betreft het stadium van de ziekte waarin de projecten de dialoog over vroegtijdige zorgplanning starten. Doen ze dat aan het prille begin van de ziekte, eventueel zelfs voordat de diagnose gesteld werd? Of later, in een verder of zelfs vergevorderd stadium? Over het algemeen kiezen projecten niet voor de ene dan wel andere groep want ze willen niemand a priori uitsluiten. Wel is er consensus over het feit dat de dialoog best zo vroeg mogelijk in het dementieproces wordt aangevat.

De projecten communiceren flexibel volgens de verwachtingen en mogelijkheden van de persoon. Zo vraagt het invullen van een gestandaardiseerd document een heel ander gesprek dan het uitklaren van individuele wensen. En hoe verder de ziekte gevorderd is, hoe moeilijker het wordt om kwesties die ver van het concrete en dagelijkse leven liggen, te bespreken en om uitspraken over toekomstperspectieven te doen. Elke individuele situatie en elk stadium van het dementieproces confronteert het project met andere uitdagingen. Cognitieve problemen bemoeilijken het verloop van interacties die erop gericht zijn te ontdekken hoe deze mensen zichzelf definiëren, waar ze zich in hun traject bevinden en hoe ze dat traject wensen verder te zetten. Van het ene gesprek op het andere kan iemand vergeten zijn waarover het ging en aan welke dialoog hij deelnam. Daardoor moeten de dingen opnieuw worden uitgelegd en moeten mensen opnieuw aangespoord worden alvorens verder te kunnen gaan, zelfs in een vroeg stadium van de ziekte.

'Dementie mag geen reden zijn om de dialoog niet meer aan te gaan.'

Idealiter wordt er al over vroegtijdige zorgplanning gepraat nog voor het begin van het dementieproces. Dementie mag echter geen reden zijn om die dialoog niet meer aan te gaan. Na een diagnose wordt best zo snel mogelijk gestart met vroegtijdige zorgplanning. Want op dit moment zijn de communicatiemogelijkheden vaak nog intact en kunnen alle verschillende aspecten van deze zorgplanning nog besproken worden. Daar moeten twee kanttekeningen bij gemaakt worden. Ten eerste moet er steeds gezocht worden naar een moment waarop de persoon zich klaar voelt om dit soort van gesprek te voeren. Dit verschilt van persoon tot persoon. Ten tweede kunnen crisissituaties zoals het moment van de diagnose of het moment van opname in een woonzorgcentrum of ziekenhuis een moeilijk moment zijn om een gesprek te voeren. Gespreksplanning houdt met deze elementen rekening.

Wie betrekken bij gesprekken?

In de eerste plaats staat de persoon zelf centraal. Is het de bedoeling om de autonomie van een persoon te ondersteunen wanneer die niet meer in staat is om zijn wensen te verwoorden dan wordt ook de naaste mantelzorger een belangrijke gesprekspartner. Bij dementie lijkt de uitwerking van een vroegtijdige zorgplanning niet mogelijk te zijn zonder de betrokkenheid van de naasten. Hier komt het risico op paternalisme om de hoek kijken. De stem van de familie is belangrijk, maar die van de persoon met dementie primeert.

Levenstraject of levenseinde?

Met betrekking tot de breedte in de tijd nemen sommige projecten de hele levensloop van de persoon in beschouwing, terwijl andere zich louter focussen op het levenseinde. Wat betreft de breedte van de onderwerpen die worden besproken, varieert het van projecten voor wie vroegtijdige zorgplanning betrekking heeft op de dagelijkse voorkeuren van de persoon tot projecten die enkel de medische voorkeuren in beschouwing nemen.

'De stem van de persoon met dementie primeert.'

Deze keuzes hebben ethische gevolgen. Het is belangrijk om de persoon in zijn totaliteit te leren kennen. Het is geen goede insteek om iemands keuzes over het levenseinde te documenteren, terwijl de levensloop en de dagelijkse keuzes, waarden en normen van die persoon niet gekend zijn. Omgekeerd is het een gemiste kans om personen die wel over het levenseinde willen praten die kans niet te geven. Men blijft dan hangen bij de dagelijkse voorkeuren uit angst om het onderwerp levenseinde aan te kaarten, terwijl in de praktijk blijkt dat veel mensen hierover wel een mening hebben, op voorwaarde dat ze de kans krijgen om erover te praten.

Continu proces of één gespreksmoment?

Sommige projecten spelen voortdurend in op wat de persoon vandaag wil, waarbij vroegtijdige zorgplanning de vorm aanneemt van een dynamisch proces. Daar tegenover staan projecten die een éénmalig gesprek organiseren, bijvoorbeeld omdat ze de persoon niet vaker zien en er impliciet van uit gaan dat de op dat moment uitgedrukte wensen relatief stabiel blijven over de tijd.

Deze keuzes hebben belangrijke gevolgen voor de vorm en de beschikbaarheid van het document dat wordt gebruikt om de wensen van de persoon neer te schrijven. Waar wordt het bewaard? Wie heeft er toegang toe? Hoeveel exemplaren zijn er? Worden deze allemaal up-to-date gehouden? Hoe frequent gebeurt dat updaten en naar aanleiding waarvan? Volgt het document de persoon wanneer deze bijvoorbeeld van thuis naar het woonzorgcentrum gaat? Ethisch gezien moet de klemtoon liggen op wat de persoon vandaag wil. En wat je vandaag wil, kan morgen veranderen.

Ook naar aanleiding van crisissituaties kan iemand helemaal anders gaan denken over wat hij nog wel en niet meer wil in zijn leven. Hoe kan men hier praktisch gezien continu de vinger aan de pols houden? Dit is meestal niet zo eenvoudig. Eventueel kan men minstens éénmaal per jaar - bij mensen die zienderogen verslechteren zal dat niet volstaan - het gesprek nog eens aangaan. Het moet in elk geval op scharniermomenten, zoals een opname in een ziekenhuis of in een residentiële voorziening en uiteraard wanneer de persoon zelf aangeeft hierover te willen praten.

Samenwerking

Sommige projecten implementeren vroegtijdige zorgplanning binnen de eigen organisatie en zonder samenwerking met andere zorgorganisaties. Andere projecten zijn geïntegreerd binnen een netwerk van (al dan niet medisch georiënteerde) voorzieningen. Bij organisaties die als solisten werken, bestaat het gevaar dat ze hun doelgroep onvoldoende kunnen bereiken en hun inzichten te weinig delen en valideren. Een risico voor organisaties die ingebed zijn in een ruimer netwerk is dat het vaak moeilijk is om alle partners op eenzelfde lijn te krijgen. Dit geldt zowel voor praktische aspecten zoals timing en taakverdeling als voor onderliggende visie.

Grote spanwijdte

Samengevat kunnen we stellen dat de werkvloer vroegtijdige zorgplanning uiteenlopend implementeert. Zo zijn er projecten die zich eerder oriënteren op vroegtijdige zorgplanning in enge zin. Deze zorgplanning is dan voornamelijk toegespitst op medische aspecten omtrent het levenseinde. We zien een sterke anticipatie op onbekwaamheid in de toekomst en vaak een schriftelijke neerslag in formele, juridisch bindende documenten zoals negatieve voorafgaande wilsverklaringen en het aanwijzen van een vertegenwoordiger.

'Elke aanpak heeft sterktes en valkuilen op praktisch en ethisch vlak.'

Andere projecten oriënteren zich op begeleiding, steun en zelfexpressie van personen met dementie en hun naasten. Vroegtijdige zorgplanning is hier eerder gefocust op de dagdagelijkse wensen van de persoon. Daarbij is er maar beperkte anticipatie op de toekomst en primeert het hier en nu. Het resultaat is niet noodzakelijk een schriftelijke neerslag. Als de schriftelijke neerslag er wel is, dan neemt deze meestal de vorm aan van een informeel document met de klemtoon op het levensverhaal van de persoon: Wie ben ik? Wie is mijn familie? Hoe ziet mijn levensloop eruit? Wat zijn mijn hobby's? Wat zijn mijn persoonlijke waarden en voorkeuren?

Het is belangrijk te benadrukken dat het bij vroegtijdige zorgplanning niet gaat om een of/of verhaal. Elke aanpak heeft eigen sterktes en valkuilen, zowel op praktisch als op ethisch vlak. Beide accenten van zorgplanning vullen mekaar aan en gaan dus best hand in hand. Praat je over levenseindebeslissingen, dan ben je best ook op de hoogte van het aantal kinderen of de interesses van de persoon in kwestie.

Onbekend maakt onbemind

De achterliggende idee is steeds dezelfde: vroegtijdige zorgplanning maakt integraal deel uit van een kwaliteitsvolle zorgcultuur waarin de persoon centraal staat. Een overheidscampagne voor de hele bevolking kan helpen om taboes te doorbreken. Ook bij de (in)formele zorgverleners is er nog sprake van schroom en gebrek aan kennis om vroegtijdige zorgplanning op te starten. Via bijvoorbeeld studiedagen of informatiesessies zouden koepelorganisaties en verenigingen van mantelzorgers en ouderen dit bewustmakingsproces kunnen versterken en versnellen.

'Een overheidscampagne kan helpen om taboes te doorbreken.'

Praten over later, zeker wanneer er sprake is van dementie, is niet gemakkelijk. Zorgverleners voelen zich onzeker en weten vaak niet hoe ze dit soort communicatie moeten opstarten. Er is bijgevolg nood aan training en opleidingspakketten, zowel in de basisopleidingen aan hogescholen en universiteiten als in de permanente vorming.

Ruimte voor diversiteit

Sensibiliserende en vormende initiatieven moeten steeds ruimte laten voor alle vormen van vroegtijdige zorgplanning. Die waardering voor diversiteit is erg belangrijk en de klemtoon ligt steeds op het communicatieproces. Vroegtijdige zorgplanning werkt pas optimaal als overdacht van informatie is gegarandeerd. Als er sprake is van continuïteit wanneer de persoon van één zorgorganisatie naar een andere gaat en wanneer er goede communicatie is tussen de verschillende zorgverleners. Meer geïntegreerde zorg is ook hiervoor een must.

Aangepaste zorgmodellen en goede praktijken gericht op personen met dementie moeten ontwikkeld, verspreid en in praktijk gebracht worden. Alle betrokken partijen dienen immers geïnformeerd te worden over de specificiteit en complexiteit van vroegtijdige zorgplanning bij deze doelgroep. Want zo'n zorgplanning is niet gemakkelijk, zeker niet wanneer het over mensen met dementie gaat. Maar moeilijk gaat ook, zoals aangetoond door de twaalf projecten. Het is nu kwestie van wat in gang is gezet, verder te verspreiden en te continueren. En daar ligt een taak voor het beleid, de zorgorganisaties en ons allemaal.

# data[].attributes.attachment_link.description
Vroegtijdige zorgplanning wil mensen betrekken bij keuzes en beslissingen over de wijze waarop ze de rest van hun leven willen doorbrengen. Bij mensen met dementie is deze vorm van zorgplanning niet evident.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bart

Soms heb je thuis tijdelijk of langer extra zorg nodig. Wanneer het niet alleen lukt, dan kan je hulp inroepen van thuiszorg. Elke inwoner van Leuven kan hiervoor aankloppen bij Zorg Leuven, de welzijnsorganisatie gegroeid uit de schoot van OCMW Leuven en Stad Leuven. De maatschappelijk meest kwetsbare personen krijgen voorrang.

'Ik en Britt gaan samen soep maken. Dan gaan we samen afwassen en alles een beetje opkuisen.'

Een van hen is Bart. Bart is 62 jaar en doet al dertig jaar beroep op thuiszorg. Eerst klopte hij aan voor poetshulp na een opname voor smetvrees, maar nadien breidde de hulp verder uit met gezinszorg, klusjesdienst en de ergotherapeut van het multidisciplinaire team.

Wij gingen langs bij Bart. Verzorgende Britt komt vandaag helpen om soep te maken.

Eerste psychose

"Ongeveer dertig jaar geleden kreeg ik mijn eerste psychose", vertelt Bart. "Ik beeldde me dan veel in. Ik dacht dat mensen rond mij met bommengordels rondliepen en dat ze alles gingen laten ontploffen. Dat was heel traumatisch. Toen hebben ze me gezegd dat ik gezinszorg nodig had."

"Als ik een psychose krijg, dan doe ik niets, maar dan denk ik wel van alles. Als ik bijvoorbeeld in het station ben en ik zie iemand met een geldbeugel, dan denk ik dat het een bommengordel is. Dan beginnen mijn lippen blauw te worden en plas ik in mijn broek. Een uur later sta ik daar nog zo."

Zo dadelijk komt Britt, verzorgende bij Zorg Leuven. "Zij komt mij een beetje op weg helpen", zegt Bart. "We gaan samen soep maken en zij gaat de groenten wassen. Dan gaan we samen afwassen en alles een beetje opkuisen."

Britt belt aan. Bart leidt haar naar de keuken en vertelt haar zijn plannen voor vandaag. "We gaan drie soorten soep maken: wortelsoep, tomatensoep en witloof-champignonsoep. En als er nog tijd over is, gaan we beneden wat kuisen." Britt knikt: "Dat is goed, Bart."

Hulp bij het dagelijks leven

Britt is een pak jonger dan Bart en koos bewust voor een job in de thuiszorg. "We zorgen ervoor dat mensen zelfstandig thuis kunnen wonen. We helpen hen in het huishouden en bij alles wat er gedaan moet worden in hun dagelijks leven. En we bieden veel psychologische steun."

Zo helpt Britt ook een vrouw van negentig jaar. "Ik help haar met huishoudelijke taken. Maar het kan gebeuren dat ik daarna wat met haar bijpraat of gezelschapsspelletjes speel. Zij heeft daar veel aan. Onze job is zo divers: wij geven persoonlijke zorg, begeleiden cliënten bij de kapper of dokter, maken maaltijden klaar, doen boodschappen, helpen bij administratie..."

Structuur aankweken

"Ik heb thuiszorg nodig, omdat ik een eetstoornis en psychologische problemen heb", vertelt Bart.

"Thuiszorg geeft structuur aan mijn dag. We bereiden het eten op voorhand voor. Ik vind het belangrijk om mijn eten zo goed mogelijk te maken. Zo kan ik een structuur aankweken. Als ik veertien dagen alleen zou leven, zou het hier chaos zijn. Ik zou niets meer doen, ik zou angstig worden en in mijn eentje in bed kruipen. Ik zou psychotisch of depressief worden."

'Thuiszorg geeft structuur aan mijn dag.'

Britt: "Bij mensen zoals Bart komen wij eigenlijk vooral voor de begeleiding. Anders dreigen ze in een depressie terecht te komen, waardoor ze niet meer voor zichzelf kunnen zorgen. Onze regelmatige bezoekjes bieden een soort structuur aan die zij dan opvolgen en waardoor ze mentaal sterker worden."

Een warm huis

Bart kan zich goed behelpen in zijn huishouden. Hij heeft een partner, maar is ook erg zelfstandig. Je vindt hem regelmatig in de stad en sinds kort brengt hij ook regelmatig een bezoekje aan Casa Clementina, een warm ontmoetingshuis van Zorg Leuven.

Zorg Leuven vindt het belangrijk om naast de dagelijkse ondersteuning en verzorging ook het mentaal welzijn van cliënten te bevorderen. Door vermaatschappelijking van de zorg en de afbouw van het aantal psychiatrische bedden vallen mensen door de mazen van het net of kunnen ze niet meer geholpen worden door de psychiatrie. Zij worden dan vaak cliënt van Zorg Leuven.

'Door de afbouw van het aantal psychiatrische bedden, kunnen veel mensen niet meer geholpen worden in de psychiatrie.'

Deze mensen hebben een klein sociaal netwerk, waardoor ze zich vaker eenzaam voelen en nood hebben aan sociaal contact. Bij Casa Clementina kunnen mensen zonder afspraak binnenwandelen voor een kop koffie, een babbel of activiteiten zoals samen koken, kleren wassen, leren strijken... Casa Clementina zorgt dat cliënten andere mensen ontmoeten, terug eigenwaarde krijgen en zich er thuis kunnen voelen.

Het doel is mensen weer meer laten deelnemen aan de samenleving, hen een opstapje geven om opnieuw structuur in hun leven te brengen en 'goesting' te krijgen om opnieuw regisseur te worden van hun leven.

Zachte symfonie

Bart zet wat muziek op. "Ik hou van muziek, cultuur, toneel en zang. Ik heb een redelijk goede stem, ik heb twintig jaar in een koor gezongen. Maar ik heb dat moeten opgeven door mijn ziekte, want ik kon niets meer onthouden."

'Als ik langskom, houd ik alles wat mee in het oog.'

"I wanna take you somewhere so you know I care. But it's so cold and I don't know where." Op de achtergrond zingt Tom Odell verder terwijl Bart de soep kookt. "Muziek verzacht de zeden", vindt Bart. "Ik zeg altijd 'laat het leven een zachte symfonie zijn'. Muziek is mijn leven. Het doet mij herleven. Ik werk graag met muziek."

Tom Odell raakt de juiste snaar bij Bart. Hij praat wat bij met Britt en bespreekt zijn maaltijden van deze week. "We gaan nu de soep uitscheppen. Lekker hè? Ik maak graag mijn soepen klaar op voorhand. Zo leer ik goed portioneren om mijn eetstoornis in het oog te houden. Ik eet graag hè."

Inspelen op speciale noden

Wat op het eerste gezicht een alledaagse taak lijkt, houdt zoveel meer in. Britt: "Als ik langskom, houd ik alles wat mee in het oog. Als mensen speciale noden hebben, dan kunnen we daar sneller op inspelen."

"Wij hebben bijvoorbeeld een psychologe bij onze thuiszorg. Als ik merk dat het met een van onze cliënten wat moeilijker gaat, kan zij eens komen babbelen en bekijken wat er nodig is om je beter te voelen."

'Mocht Bart geen thuiszorg krijgen, dan zou hij permanent opgenomen moeten worden.'

Bart bevestigt: "Dat is ideaal, mijn psychiater heeft mij eens aangeraden om er een week tussen uit te gaan. Ik begon tilt te slaan. Ik zag slangen in de diepvries zitten en zo. Dus heb ik gevraagd om mij een week te laten opnemen."

Dankzij zijn psychiater kon Bart snel doorverwezen en opgenomen worden. Britt: "Hij is daar wel heel eerlijk over wanneer hem dat overkomt." Bart: "Ja, ik had toen gewoon iemand nodig. Mijn vriend had toen gezegd 'Bart, laat u opnemen'. Toen ik terugkwam, was ik helemaal ontspannen."

Zo lang mogelijk thuis wonen

"Mocht Bart geen thuiszorg krijgen, dan zou hij permanent opgenomen moeten worden", weet Britt. "Dan zou hij niet meer alleen kunnen wonen. Zolang mensen thuis kunnen wonen, met alle hulp die ze nodig hebben, moeten we ervoor zorgen dat dat kan."

Bart: "Ik ben heel blij dat ik nog thuis kan wonen dankzij gezinszorg, het team van psychiatrische thuiszorg Pastya, mijn psychiater en de hulpverleners." De soepen zijn klaar en uitgeschept. "Dat zijn mijn soepen à la chef!", besluit Bart.

Samen maken we meer mogelijk

Het verhaal van Bart illustreert de belangrijke preventieve functie van thuiszorg. Thuiszorgmedewerkers zorgen er niet alleen voor dat cliënten langer zelfstandig thuis kunnen wonen.

Ze zijn daarnaast de ogen en oren van een heel netwerk dat klaar staat voor cliënten. De multidisciplinaire samenwerking rond wonen, valpreventie en mantelzorg maakt dat medewerkers snel kunnen anticiperen op extra zorgnoden.

Aanwezig zijn bij cliënten thuis, maakt het mogelijk om vroegtijdig signalen op te vangen. Die aanwezigheid, structuur en hulp zorgen voor houvast, waardoor in situaties van psychische kwetsbaarheid escalaties of heropnames vaak vermeden worden.

Rond mensen als Bart staat er op die manier een sterk professioneel netwerk dat werkt aan zorg op maat.

# data[].attributes.attachment_link.title
Thuiszorg werkt: 'Zonder zou ik psychotisch of depressief worden'

# data[].attributes.attachment_link.description
Thuiszorg is er niet enkel voor ouderen of gezinnen met een boorling. Bart (62) is psychisch kwetsbaar en doet al dertig jaar beroep op Zorg Leuven.

# data[].attributes.headline
Thuiszorg: Empathie is belangrijker dan kookkunsten

# data[].attributes.subject
Thuiszorg: Empathie is belangrijker dan kookkunsten

# data[].attributes.attachment_link.title
Thuiszorg: Empathie is belangrijker dan kookkunsten

# data[].attributes.attachment_link.description
Een dag op stap met Petra van Familiehulp

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
121.000 jobs en 71.000 rusthuisbedden

Wanneer we kijken naar ouderenzorg, komen telkens dezelfde vaststellingen bovendrijven. Vlaanderen vergrijst. De ouder wordende Vlaming wil zo lang mogelijk thuis wonen. En de Vlaamse overheid wil de ouderenzorg zoveel mogelijk vermaatschappelijken.

'Dit zijn hallucinante cijfers.'

Recent onderzoek voegt daar feiten en cijfers aan toe. Het werk dat mantelzorgers doen, komt vandaag overeen met 121.000 voltijdse jobs. Meestal gaat het over de zorg voor een ouder of schoonouder, in de meeste gevallen voor de moeder. Mantelzorgers houden dat vaak lang vol: 25% helpt de oudere al langer dan tien jaar.

In zes op de tien situaties wordt mantelzorg aangevuld en ondersteund door professionele thuiszorg, gemiddeld voor zes uur per week. Die combinatie van mantelzorg en thuiszorg spaart minstens 71.000 rusthuisbedden uit van ouderen die anders zeker naar een woonzorgcentrum moeten. Als je daar nog alle mensen bijtelt die 'waarschijnlijk' naar een rusthuis moeten zonder de hulp van mantelzorg, dan gaat het over 200.000 uitgestelde rusthuisopnames.

Dit zijn hallucinante cijfers, zeker als je bedenkt dat er op dit moment 75.000 rusthuisbedden zijn in Vlaanderen. Om verdere druk op de woonzorgcentra te vermijden, moet de overheid mantelzorg en thuiszorg zoveel mogelijk ondersteunen.

Geen taak voor de kinderen

Uit ons onderzoek blijkt dat de Vlaming vooral pleit voor een verdere uitbreiding van thuiszorg. Nog meer beroep doen op familie en vrienden is slechts voor een minderheid een optie.

Een meerderheid van de Vlamingen beschouwt zorgen voor de ouders als een morele plicht. Maar als het gaat over effectief mantelzorg bieden, zijn de meningen verdeeld. Ruim één derde vindt dat zorgen voor de ouders niet de taak is van kinderen. Nog eens 36% is van oordeel dat een zorgbehoevende beter in een rusthuis verzorgd wordt. Bijna de helft vindt dat mantelzorg niet meer van deze tijd is. Zorgen voor zorgbehoevenden vinden ze een taak voor sociale professionals.

Dit toont aan dat er nog maar een kleine marge is voor uitbreiding van mantelzorg. Het valt dus niet te verwachten dat er nog veel mantelzorgers zullen bijkomen. Een veeleisende arbeidsmarkt, later kinderen krijgen en nieuw-samengestelde gezinnen helpen daar niet bij.

Parallelle zorg

De verwachtingen over mantelzorg moeten dus dringend bijgesteld worden. Het is daarom belangrijk te kiezen voor een parallelle zorg, waarbij mantelzorg en thuiszorg vanaf het begin samengaan.

De helft van de mantelzorgers vraagt specifiek om meer en flexibele thuiszorg. Alleen door te investeren in thuiszorg blijft mantelzorg mogelijk en haalbaar. Bovendien kan de zorgbehoevende oudere zo langer thuis blijven wonen. Een derde van de respondenten denkt dat de rusthuisbewoner langer thuis had kunnen blijven als er ook 's avonds, 's nachts en in het weekend thuiszorg was.

Evenwicht tussen zorg en werk

Maar liefst één op de drie Vlamingen geeft aan geen mantelzorger te zijn omwille van de eigen werksituatie. En meer dan de helft van de mantelzorgers geeft aan nog meer mantelzorg te willen bieden als het werk dit zou toelaten.

'Mantelzorg moet bespreekbaar zijn op de werkvloer.'

Werk en mantelzorg moeten combineerbaar zijn. Mantelzorg moet bespreekbaar zijn op de werkvloer. Werkgevers moeten werk maken van een mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid. Het gaat vaak om kleine dingen zoals 'telefoneren tijdens de werkuren'. Verlofstelsels moeten uitgebreider en flexibeler zodat mantelzorgers tijd en ruimte krijgen voor een evenwichtige combinatie tussen werk en zorg.

Dure thuiszorg

Ook de overheid moet werk maken van een beter mantelzorgbeleid. Voor meer dan de helft van de mantelzorgers is administratieve vereenvoudiging de hoogste prioriteit. Dat kan bijvoorbeeld door automatische rechtentoekenning, een eenduidige vragenlijst en gedeelde databanken.

Daarnaast moet de overheid verder investeren in de ouderenzorg. Een maximumfactuur kan de zorg betaalbaar maken. De ondervraagden juichen de verplichte zorgverzekering toe, maar vragen ook om een overheidstussenkomst in de zorg. Vooral de laagste inkomensgroepen hebben het moeilijk om de zorg te betalen. Maar liefst een kwart van deze groep kan thuiszorg amper betalen. Het is niet verwonderlijk dat net zij een zorgbehoevende oudere vaak laten inwonen.

Vlaamse sociale bescherming

Vlaanderen moet inzetten op de uitbreiding van een kwaliteitsvol residentieel aanbod. Ook extra ondersteuning door kortverblijf en dagverzorgingscentra zijn nodig. Maak werk van een sterke Vlaamse sociale bescherming waaraan iedereen bijdraagt volgens draagkracht en vermogen. Waar tegemoetkomingen zijn afgestemd op de zorgbehoeften.

'Maak werk van een sterke Vlaamse sociale bescherming.'

Voor een optimaal gebruik van thuiszorg, moet de zorg gecoördineerd worden. Vaak nemen mantelzorgers die coördinatie zelf op. Maar 65% van de respondenten ziet liever dat het ziekenfonds de zorgcoördinatie overneemt. Daarnaast kan het ziekenfonds ook fungeren als centraal loket voor alle vragen.

Nog veel werk

Uit onze studie blijkt dat ouderen hun kinderen, familie en vrienden niet tot last willen zijn. Voor hen is mantelzorg geen optie. We kunnen nog maximaal 3.000 tot 6.800 extra rusthuisbedden vermijden mits een optimale ondersteuning door thuiszorg en woningaanpassing.

Vermaatschappelijking en informele zorg zijn nu al realiteit. Nog meer steunen op mantelzorgers om een antwoord te bieden op de uitdagingen van de vergrijzing is niet te verantwoorden. Het is bovenal ook onrealistisch. Het Vlaams mantelzorgplan is nog maar het begin. Er is nog veel meer werk nodig, in verschillende beleidsdomeinen, om mantelzorg op lange termijn haalbaar te houden.

# data[].attributes.attachment_link.description
Eén op vijf Vlamingen zorgt tien uur per week voor een zorgbehoevende ouder. Is de verwachting over deze informele zorg nog realistisch? Het Steunpunt Mantelzorg is duidelijk: neen.

# data[].attributes.headline
Innovatie is als tienerseks: iedereen praat erover, niemand doet het

# data[].attributes.subject
Innovatie is als tienerseks: iedereen praat erover, niemand doet het

# data[].attributes.body
Innovatie is als tienerseks. Iedereen praat erover. Je wil er bij zijn, je moet het meemaken. Je eerste real world data scoren. Teledinges voor je hart. Automatiseren, digitaliseren, artificiële intelligentie, augmented reality. Valdetectie met sensoren. Slimme lampen in de ouderenzorg. Digitools in de geestelijke gezondheidszorg. Praat erover! Spread the word!

Innovatie is als tienerseks. Niemand doet het. Niemand kan het. Er is geen plan, geen groot geld. Innovatie overvalt ons. Bestuurders praten als ongeruste ouders: “Ze zijn zo jong, zo onervaren.”

# data[].attributes.attachment_link.title
Innovatie is als tienerseks: iedereen praat erover, niemand doet het

# data[].attributes.attachment_link.description
Daan Aeyels (Voka Health Community) is onze nieuwe columnist.

# data[].attributes.headline
Ouderenzorg moet meer aandacht hebben voor uitsluitingsmechanismen

# data[].attributes.subject
Ouderenzorg moet meer aandacht hebben voor uitsluitingsmechanismen

# data[].attributes.body
Er zijn steeds meer ouderen met migratieroots. Maar niet in het woonzorgcentrum. Onderzoeker Saloua Berdai pleit voor een proactief beleid en meer aandacht voor onzichtbare uitsluitingsmechanismen zoals racisme.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De ouderen worden, net als de rest van de bevolking, steeds diverser. Toch doen ouderen met een migratie-achtergrond een pak minder beroep op professionele ouderenzorg. Vooral in de woonzorgcentra zijn ze sterk ondervertegenwoordigd.

"Dat komt omdat in hun cultuur anders wordt omgesprongen met zorg voor ouderen", wordt vaak als verklaring opgeworpen. Nochtans is er steeds meer bewijs dat dit veel te kort door de bocht is.Bovendien leg je zo eenzijdig de verantwoordelijkheid bij deze ouderen zelf, in plaats van bij het aanbod.Onderzoek na onderzoek bevestigt dat ouderen met migratieroots wel degelijk zorgnoden hebben en professionele zorg willen gebruiken maar dat het aanbod niet op die noden aansluit.

'Hoe kunnen woonzorgcentra tot meer cultuursensitieve zorg komen?'

Wat kunnen woonzorgcentra hieraan doen? Hoe kunnen ze tot meer cultuursensitieve zorg komen? Welke drempels en hefbomen zijn er? Karel de Grote Hogeschool en Kenniscentrum Welzijn, Wonen, Zorg zochten in opdracht van toenmalig minister van Welzijn Jo Vandeurzen in een onderzoek naar antwoorden. Drie woonzorgcentra engageerden zich om hun deuren open te zetten. We volgden hun leerproces van dichtbij.

Het gaat niet vanzelf

Een van de cruciale vaststellingen is dat er nood is aan een proactief beleid om voor ouderen met een migratieachtergrond een kwalitatief aanbod te creëren in de woonzorgcentra. De vraag naar meer aandacht voor deze groep ouderen in de zorg is namelijk niet nieuw. Ze groeien in aantal, de kennis over hun specifieke zorgnoden is toegenomen en er is steeds meer zorgpersoneel met migratieroots.

We weten bovendien dat er bij deze groep wel degelijk de wens bestaat om gebruik te maken van professionele zorg. De manieren waarop zorgaanbieders aan hun wens tegemoet kunnen komen zijn zorgvuldig gedocumenteerd. Toch leidde dit niet op een natuurlijke manier tot meer cultuursensitieve zorg.

Het gaat met andere woorden niet vanzelf. Het is niet omdat je zorgpersoneel met migratieroots aanwerft, dat ouderen met een migratie-achtergrond vanzelf de weg naar je woonzorgcentrum vinden. En het is niet omdat er rapporten en gidsen bestaan die de zorgnoden van deze groep in kaart brengen en manieren aanreiken om hiermee aan de slag te gaan, dat een woonzorgcentrum hier ook acties rond opzet.

Vele katten te geselen

Een proactief beleid vraagt om een gunstige context en een positieve mindset. De context waarbinnen woonzorgcentra moeten manoeuvreren bepaalt mee hoe meer cultuursensitief werken in de praktijk vorm krijgt. En die context is op dit moment op zijn minst uitdagend te noemen.

De ouderenzorg heeft vele katten te geselen: onderfinanciering, personeelstekort, veel veranderingsprocessen, en recent de coronacrisis. Schakelen naar de positieve mindset waarbij woonzorgcentra ook aandacht schenken aan een kleinere, onzichtbare groep ouderen met migratieroots, wordt dan als te veel van het goede ervaren.

'Woonzorgcentra die bewust kiezen voor zo'n proactief beleid doen dat vanuit een groei- en toekomstgerichte visie.'

Tegelijk valt op dat woonzorgcentra die bewust kiezen voor zo'n proactief beleid dat doen vanuit een groei- en toekomstgerichte visie. Voor hen is gepaste zorg voor ouderen met migratieachtergrond een vorm van zorginnovatie en kwaliteitsborging. Daarmee komen ze los van de meer problematiserende en ideologisch gekleurde invulling van cultuursensitieve zorg.

Belangrijke hefbomen

Onze studie bevestigt dat er geen 'one size fits all' aanpak bestaat als je wil evolueren naar een cultuursensitieve zorgorganisatie. Elk woonzorgcentrum heeft een eigen vertrekpunt, realiteit en historiek. Ieder veranderingsproces ziet er dus anders uit.

Wel detecteerden we enkele belangrijke onderliggende principes die als hefboom kunnen dienen. Bijvoorbeeld het potentieel van een divers team benutten, outreachend samenwerken met partners in de buurt en inzetten op duurzame intervisie, vorming en uitwisseling.

Kom los van oppervlakkige acties

Het belangrijkste principe is diepgaand en duurzaam werken. Kom dus los van oppervlakkige losstaande acties en ontwikkel in plaats daarvan een doordachte visie, beleid en plan van aanpak. Sta stil bij elke actie, op elk niveau, en hoe ze op elkaar inwerken. Het ultieme doel is cultuursensitiviteit verankeren in het DNA van je organisatie.

'Het ultieme doel is cultuursensitiviteit verankeren in je DNA.'

Vaak wordt er bijvoorbeeld voor het personeel een vorming georganiseerd over 'Omgaan met diversiteit'. Maar er wordt niet stilgestaan bij de vragen: Waartoe leidt deze vorming? Aan welke visie en strategische en operationele doelstelling draagt het bij? Hebben we ruimte voorzien om de lessen uit de vorming op de werkvloer te implementeren?

Een duurzaam beleid heeft meer kansen op slagen wanneer het woonzorgcentrum participatief werkt. Neem dus alle lagen van de organisatie mee in het veranderingsproces: gaande van bestuur, directie, leidinggevenden, zorg- en ander personeel tot cliënten en potentiële cliënten. Een duidelijke organisatiekeuze, tijd, middelen en deskundige begeleiding zijn hiervoor cruciaal.

Dynamieken die tegenwerken

Minstens even belangrijk voor de realisatie van een cultuursensitieve zorgorganisatie is aandacht voor de wijze waarop deze hefbomen ingezet worden. De 'wijze waarop' wordt namelijk beïnvloed door processen zoals culturalisering en racisme. Deze, vaak onzichtbare, uitsluitende dynamieken kunnen de uitwerking van ambities rond cultuursensitieve zorg tegenwerken.

Een voorbeeld is wat we 'othering' noemen. Dat is het proces waarbij de eigen norm als standaard wordt gezien en de ander als afwijkend wordt beschouwd, en dit in een context met ongelijke machtsverhoudingen. We stelden vast dat zowel ouderen als personeel met migratieroots gezien worden als afwijkend, inferieur, anders. Het verschil is hier dus niet een neutrale vaststelling, maar iets negatief.

'Uitsluitende dynamieken kunnen ambities rond cultuursensitieve zorg tegenwerken.'

Tegelijkertijd zorgt othering voor de instandhouding van stereotyperingen, discriminatie en racisme. Dit systeem zit er zo ingebakken dat we er ons vaak niet bewust van zijn. Onbewust betekent echter niet onschuldig.

Het otheren van deze ouderen en personeelsleden kan leiden tot culturalisering van hun vragen: de persoon achter de vraag wordt niet meer gezien. Een voorbeeld: een vrouwelijke bewoner met migratieroots vraagt om verzorgd te worden door iemand van hetzelfde geslacht. Vaak wordt die vraag verbonden aan de culturele achtergrond van de bewoner, terwijl ouderen zonder migratieachtergrond hier evenzeer om vragen.

Racisme

Racisme blijkt in de context van de woonzorgcentra in al zijn gedaanten aanwezig te zijn: van humor, micro-agressies, tot duidelijke racistische daden en institutionele racisme. Dat inzicht is op zich niet nieuw, maar er is weinig animo om een expliciet antiracismebeleid te ontwikkelen.

De deelnemende woonzorgcentra erkennen dat er racisme aanwezig is in de eigen organisatie, maar blijken zich minder bewust van de institutionele en structurele vormen van racisme. Zo was men er zich niet van bewust hoe racisme ook impact heeft op het welzijn van het personeel met een 'andere' etnisch-religieuze achtergrond en dat het voor bijkomende toegankelijkheidsdrempels voor ouderen met een migratieachtergrond zorgt. Het versterkt namelijk het idee dat het woonzorgcentrum geen plek voor hen is.

'Er is weinig animo om een expliciet antiracismebeleid te ontwikkelen.'

Institutioneel en structureel racisme doet de 'witte' organisaties ook aarzelen om een antiracismebeleid te ontwikkelen. Tegelijkertijd heeft het personeel nood aan een duidelijk beleid met ruimte voor ondersteuning van personeel dat racisme meemaakt. Ze weten bijvoorbeeld vaak niet waar ze terecht kunnen bij voorvallen.

Principieel is iedere organisatie absoluut tegen racisme. Maar in de praktijk is de aandacht ad-hoc en ligt de nadruk op bemiddeling. Het is uitzonderlijk dat een collega of bewoner ontslagen wordt na een racistisch incident.

Grote impact

De impact van deze onzichtbare mechanismen kan niet genoeg benadrukt worden. Zo verklaren ze ook waarom benaderingen zoals 'diverssensitieve' en 'cultuursensitieve' zorg culturalistisch ingevuld wordt.

Oorspronkelijk waren deze werkwijzen breed en inclusief bedoeld: het ging om de ambitie om zorg te bieden die rekening houdt met diversiteit op vlak van cultuur, religie, afkomst, beperking, inkomen, geaardheid, geslacht.... Maar in de praktijk blijken deze benaderingen door deze onzichtbare mechanismen uitsluiting van goede zorg voor minderheden te reproduceren.

Of kijk naar hoe het komt dat persoonsgerichte zorg niet zonder meer garantie biedt voor zorg op maat voor iedereen. Het geconstrueerde homogene beeld van ouderen met een migratieachtergrond, door het veronderstelde en vaak geproblematiseerde 'anders zijn', verhindert dat de unieke persoon gezien wordt. Net dat staat persoonsgerichte zorg in de weg.

'Werken aan een toegankelijke ouderenzorg kan enkel in een context die de eigen uitsluitende mechanismen ziet, erkent en wegwerkt.'

Willen we dus werk maken van cultuursensitieve ouderenzorg, dan moeten we meer aandacht hebben voor deze uitsluitingsmechanismen. Dan moeten we nadenken over de betekenis die een organisatie of een persoon geeft aan 'verschil' en 'gelijkenis'. Dat is een essentiële eerste stap om in de praktijk ook voor minderheden kwaliteitsvolle zorg te realiseren.

Werken aan een toegankelijke ouderenzorg, die verschillende zorggebruikers aanspreekt, kan enkel in een context, een samenleving, die de eigen uitsluitende mechanismen ziet, erkent en wegwerkt.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Ouderenzorg moet meer aandacht hebben voor uitsluitingsmechanismen'

# data[].attributes.attachment_link.description
De ouderen worden, net als de rest van de bevolking, steeds diverser. Toch doen ouderen met een migratie-achtergrond een pak minder beroep op professionele ouderenzorg. Vooral in de woonzorgcentra zijn ze sterk ondervertegenwoordigd. "Dat komt omdat in hun cultuur anders wordt omgesprongen met zorg voor ouderen", wordt vaak als verklaring opgeworpen.

# data[].attributes.headline
Buurtzorghuis als antwoord op uitdagingen ouderenzorg: 'Met professionals alleen gaan we er niet komen'

# data[].attributes.subject
Buurtzorghuis als antwoord op uitdagingen ouderenzorg: 'Met professionals alleen gaan we er niet komen'

# data[].attributes.body
Het Vlaams-Brabantse Holsbeek heeft sinds vorig jaar een buurtzorghuis. Dit huis is er in de eerste plaats voor oudere mensen, maar eigenlijk is iedereen er welkom. “We zijn de nieuwe parochiezaal.”

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Met haar woonzorgcentrum, assistentieflats en kortverblijf is Woonzorgcentrum Sint-Margaretha (Zorggroep Zusters van Berlaar) in Holsbeek al sinds jaar en dag uitbater van residentiële zorg voor ouderen. Maar een jaar geleden sloegen ze een andere weg in.

Ze openden een buurtzorghuis waar iedereen welkom is. Het is het kloppend hart van ontmoeting en dienstverlening voor oudere en jongere mensen in de gemeente.

'In dit buurtzorghuis vind je een aanbod dat je niet meteen onder de noemer van klassieke ouderenzorg zou plaatsen.'

Je vindt er een aanbod dat je niet meteen onder de noemer van klassieke ouderenzorg zou plaatsen. Denk aan een eerstelijnspsycholoog, LEIF-punt, buurtrestaurant, digibank, koffiebar en ontmoetingsruimte voor lokale verenigingen. Bezoekers kunnen een begeleider aanspreken met allerhande vragen, zoals thuislevering van boodschappen of klusdiensten.

Het doel van deze omslag? "Zorgen voor meer kwaliteit van wonen en leven in de gemeente", vertelt directeur Dirk Doucet (60). "De beste plaats om te leven is de plaats die je het meeste levenskwaliteit toelaat. Meestal is dat thuis, soms is dat in het woonzorgcentrum."

Van waar de keuze voor deze metamorfose?

"Dat is een proces van jaren. Het verhaal begint acht jaar geleden toen we een denkoefening deden over de toekomst. We kwamen tot de conclusie dat gewoon verder doen met enkel een residentiële woonvorm geen goed idee was. Zonder verandering zouden we op termijn niet klaar zijn. Noch voor een nieuwe generatie cliënten, noch voor een nieuwe generatie medewerkers."

"De samenleving verandert. Mensen verwachten kwaliteit van leven, ook als ze oud zijn. Dat is evident. Wie droomt er niet van mooie oude dag? Wij leverden ook erg goede fysieke zorg en de bewoners waren tevreden, maar we vergaten soms wel dat mensen hier wonen."

'Het woonzorgcentrum is mensen hun thuis.'

"De perceptie zit ook niet mee. Woonzorgcentra werden ooit ontworpen vanuit het model van een ziekenhuis. Met verpleegkundigen, ergotherapeuten, zorgkundigen, kinesisten en een coördinerend arts. Bewoners zijn oud, maar niet steeds ziek. Ze hebben wel zorg nodig, maar het woonzorgcentrum is vooral hun thuis. Ze willen genieten, mensen ontmoeten en zelf beslissingen nemen."

"Wij hebben in een eerste fase ons woonzorgcentrum aangepast aan die woonnood, bijvoorbeeld door over te schakelen naar kleinere woongroepen en een huiselijkere inrichting. Van de hoofdverpleegkundigen hebben we teamcoaches gemaakt. Maar we sleutelden ook aan onze manier van communiceren. Dat had effect."

Maar jullie zijn daar niet gestopt.

"Voor veel mensen is een woonzorgcentrum niet het beste antwoord, of nog niet. Elke situatie is anders. Daar moet je als organisatie flexibel op kunnen inspelen. En dat konden wij niet."

"We hadden naast het woonzorgcentrum wel een dagcentrum, assistentiewoningen en een kortverblijf, maar we dachten nog te veel in hokjes. Allemaal aparte teams waar overal iemand anders de intake deed. Mensen moesten elke keer opnieuw hun verhaal doen. Dat was niet goed. In eerste instantie hebben we dus de muren binnen ons eigen huis afgebroken."

'We hebben de sloophamer gezet tegen muren die ons afsloten van de buurt.'

"Maar we hebben ook de sloophamer gezet tegen muren die ons afsloten van de buurt. We zijn beginnen rondkijken. Wat is er nodig? Welk aanbod bestaat er? Kunnen we samenwerken?"

"We hebben geïnvesteerd in het opbouwen van een netwerk: verenigingen, lokale overheid, het sociaal huis, apothekers, gezinszorg en huisartsen. We vroegen ons ook af wat er nog ontbrak en dat startten we dan op met de hulp van partners."

Hoe past jullie buurtzorghuis in dit verhaal?

"Het buurtzorghuis was het antwoord in onze zoektocht naar een model waarbij niet langer ons woonzorgcentrum, maar de buurt het uitgangspunt kon zijn. De mosterd haalden we in Nederland."

'Mensen kunnen hier binnenwandelen zonder afspraak.'

"Mensen kunnen hier binnenwandelen zonder afspraak. Het eerste dat ze tegenkomen is de koffiebar. Tijdens een kop koffie, of iets sterkers, kan er een gesprek op gang komen met een van de aanwezige trajectbegeleiders. Is er een hulpvraag dan helpt die de persoon verder. Dat kan gaan over zaken waar wijzelf een antwoord op hebben, maar vaak het gaat breder. Geraakt iemand bijvoorbeeld nog moeilijk bij de kapper, dan wordt een kapper aan huis geregeld."

"De trajectbegeleiders spelen een belangrijke rol in het buurtzorghuis. Vroeger deden ze als sociaal werker een intake en plaatsten ze iemand op de wachtlijst. Nu is het contact met mensen dieper. Klopt iemand aan voor een plaats in het woonzorgcentrum, dan gaat de trajectbegeleider kijken waar die vraag eigenlijk vandaan komt. Misschien kan die man of vrouw met de juiste ondersteuning toch thuis blijven wonen. Heel vaak blijkt dat het geval."

Jullie zijn nu één jaar bezig. Met succes?

"Het verschil met vroeger is enorm. Via het buurtzorghuis ondersteunen we bijna dubbel zoveel mensen als hier residentieel verblijven. De nood is blijkbaar hoog. De drempel om in een woonzorgcentrum of zelfs dienstencentrum binnen te wandelen is groot. Maar deze plek voelt voor mensen anders aan."

"Bovendien loop je in het buurtzorghuis medewerkers van al onze diensten tegen het lijf. Zo kan het zijn dat iemand in de voormiddag van een thuisverpleegkundige verzorging kreeg, en dat men dezelfde medewerker 's avonds voor de start van het brei- en haakcafé in het buurtzorghuis tegenkomt. Dat is een godsgeschenk op vlak van communicatie."

Wie zijn de mensen die hier over de vloer komen?

"Dat is heel divers, en dat willen we ook. Welk petje de mensen op hebben, doet er niet toe. We willen dat hier een warme en uitnodigende sfeer heerst. Dat mensen ongedwongen kunnen samenkomen. Gewoon omdat ze daar zin in hebben of omdat een activiteit hen aanspreekt. Dat iemand die in kortverblijf is, hier gewoon met zijn buurman kan afspreken voor een koffie. Of dat een kleindochter samen met haar oma hier 's middags kan eten."

'Het gaat lang niet enkel om ouderen. De muziekacademie komt hier ook.'

"De mensen die hier over de vloer komen zijn vooral mensen uit de buurt. Het gaat lang niet enkel om oudere mensen. De muziekacademie komt hier ook en vorige week vergaderde een groep vijftigers en zestigers bij een Duvel over co-housing."

"Holsbeek had zo geen ontmoetingsplek meer. Vroeger had je parochiezalen maar die zijn jammer genoeg allemaal aan het verdwijnen. Eigenlijk zijn wij de nieuwe parochiezaal. Mensen hebben zo'n plek nodig om elkaar te ontmoeten."

Vrijwilligerswerk is een belangrijk deel van jullie succes.

"We hebben heel veel aan onze vrijwilligers. We hebben mensen veel te lang de dingen uit handen genomen. De zorg is te veel geprofessionaliseerd. We moeten de zorg terug aan de mensen geven. En dan bedoel ik niet enkel aan vrijwilligers, maar ook aan familie, vrienden, buren."

'We moeten de zorg terug aan de mensen geven.'

"Neem bijvoorbeeld de mensen die komen eten in ons buurtrestaurant. Sinds kort bedienen we ze niet meer aan tafel. Waarom? Er is aan elke tafel altijd wel iemand die nog perfect in staat is om een bord te halen voor een ander. Indien niet, kan iemand van de tafel ernaast helpen. Niet evident als mensen gewoon waren om bediend te worden. Maar van die kleine gebaren vinden wij belangrijk."

"Begrijp me niet verkeerd. Dat sommige taken geprofessionaliseerd zijn, is natuurlijk goed. Maar met professionals alleen gaan we er niet komen. En mensen die voor elkaar zorgen zijn ook enorm waardevol."

Wat brengt de toekomst?

"Wij zouden graag nog een fase verder gaan dan wat we nu doen, en mensen meer op maat ondersteuning bieden. Thuis, maar ook bijvoorbeeld in co-housingprojecten voor oudere mensen."

"De residentiële ouderenzorg zal altijd nodig blijven, zeker voor mensen met zware cognitieve problemen. Zij kunnen niet altijd thuis geholpen worden. Maar vandaag ziet het wonen in een woonzorgcentrum er voor iedereen hetzelfde uit. Iedereen krijgt een kinesist, ergotherapeut, psycholoog, noem maar op. Het is eenheidsworst. Dat is verschrikkelijk. Niet iedereen heeft al die dingen nodig."

Hoe doorbreken we dit?

"Er moet veel meer flexibele regelgeving komen. Sommige regels houden steek, maar heel vaak ook niet. De overheid redeneert nog veel te veel in vakjes. Het absurde is dat dezelfde overheid ons wel vraagt om geïntegreerd te werken. Het woonzorgcentrum, dienstencentrum, thuisverpleging: het zijn allemaal aparte entiteiten voor de overheid. Terwijl het nu net het moment is om alles open te gooien en met elkaar te verbinden."

'Alles is zo strikt in regeltjes gegoten dat het ons verlamt.'

"Alles is zo strikt in regeltjes gegoten dat het ons verlamt. Ik geef een voorbeeld. Stel er is een cliënt die hier heel vaak komt en aan de overkant van de straat woont. Op een nacht belt ze ons, want ze is gevallen. Dan mag de verpleegkundige theoretisch gezien niet de straat over steken en die vrouw gaan helpen. Want dan is er geen verpleegkundige meer in het woonzorgcentrum en dat is verboden."

Gaat het dan vooral om een overdaad aan regels rond het inzetten van medewerkers?

"Dat is slechts één element. Het wonen zelf is bijvoorbeeld sterk gereglementeerd. Zo is er weinig tot geen ruimte om co-housingprojecten voor oudere mensen met een zorgondersteuning op te zetten. Zo'n projecten lopen het risico veroordeeld te worden als clandestien woonzorgcentrum."

"Dat er controle nodig is vanuit de overheid is evident. Maar het gaat te ver, want het zorgt ervoor dat je als initiatiefnemer vast komt te zitten. En ja, ik lees ook de verhalen over wantoestanden bij bepaalde spelers in de ouderenzorg. Vreselijk vind ik dat. Maar wat is dan de reactie? Nog meer inspectie. Nog meer kwaliteitseisen. Nog meer registreren."

"In plaats van na te denken hoe het komt. We hebben dringend nood aan een breed maatschappelijk debat. Het gaat per slot van rekening over iedereen zijn toekomst."

Hoe slagen jullie er dan toch in om zo'n buurtzorghuis uit de grond te stampen?

"Het idee en de uitvoering van dit buurtzorghuis komt niet van mij, maar uit de koker van de medewerkers en bestuurders. Het gebouw was gedeeltelijk gesubsidieerd, maar we krijgen geen aparte financiering voor de werking. Dus het is puzzelen met een halftijdse van kortverblijf hier, een medewerker van het dienstencentrum daar, enzovoort. Het is continu zoeken en dat vergt heel veel energie."

Kan een buurtzorghuis als dat van jullie een woonzorgcentrum vervangen? De generatie babyboomers wil later helemaal niet naar een woonzorgcentrum, blijkt uit onderzoek.

"Er zal altijd een groep mensen zijn waarvoor het op een bepaald moment ook thuis niet meer lukt omdat de zorgvraag te groot wordt. Er zullen dus altijd woonzorgcentra nodig zijn."

"De keuze voor een buurtzorghuis is voor ons een principekwestie. Hoe bieden we zo goed mogelijke kwaliteit van leven, waar iemand ook woont? De overheid zou het wel als businesscase kunnen bekijken. Ik ben er zeker van dat we met ons buurtzorghuis de overheid enorm veel geld besparen doordat mensen niet te vroeg in een woonzorgcentrum of een ziekenhuis belanden."

# data[].attributes.attachment_link.title
Buurtzorghuis als antwoord op uitdagingen ouderenzorg: 'Met professionals alleen gaan we er niet komen'

# data[].attributes.attachment_link.description
Holsbeek heeft sinds vorig jaar een buurtzorghuis. Dat is er in de eerste plaats voor oudere mensen, maar eigenlijk is iedereen er welkom.

# data[].attributes.headline
Buurtzorg Holsbeek interview met werknemers

# data[].attributes.subject
Buurtzorg Holsbeek interview met werknemers

# data[].attributes.attachment_link.title
WAARDERING EN GELUK IN DE ZORGSECTOR?  'Gewoon voor de glimlach'

# data[].attributes.headline
'Zijn mensen waanzinnig of leven we in een waanzinnige wereld? Ik neig naar het tweede?'

# data[].attributes.subject
'Zijn mensen waanzinnig of leven we in een waanzinnige wereld? Ik neig naar het tweede?'

# data[].attributes.body
Lore: “Niemand leeft los van anderen. Toch organiseren we onze samenleving en zorg vaak op eilandjes. Het is zorg dragen in het ijle. Onze samenleving is sterk geïndividualiseerd. Dat sijpelt helaas door tot in de zorg voor kwetsbare mensen. Het gevolg is eenzaamheid; een schrijnend gebrek aan verbinding.”

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Zijn mensen waanzinnig of leven we in een waanzinnige wereld? Ik neig naar het tweede’

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoop op een betere psychiatrie verbindt vader en dochter.

# data[].attributes.headline
75-plussers in verzet: 'Er is iets mis met de manier waarop we met ouderen omgaan'

# data[].attributes.subject
75-plussers in verzet: 'Er is iets mis met de manier waarop we met ouderen omgaan'

# data[].attributes.body
Mensen op leeftijd zitten het liefst in hun zetel voor tv met een dekentje over hun benen. Een uitgesproken mening hebben ze al lang niet meer. Mooi niet. Knack-journaliste Ann Peuteman sprak voor haar boek ‘Rebels’ met tientallen 75-plussers over ouder worden. Het resultaat zijn verrassende rebelse verhalen en een dito documentaire.

# data[].attributes.attachment_link.title
75-plussers in verzet: 'Er is iets mis met de manier waarop we met ouderen omgaan'

# data[].attributes.attachment_link.description
Ann Peuteman (49) is journaliste bij het weekblad Knack. De voorbije jaren heeft ze zich ook verdiept in het thema ouderen. Ze schreef er tientallen artikels en drie boeken over. ' Grijsgedraaid' gaat over de rechten van ouderen , ' Verplant' over de woonzorgcentra en nu is er dus ook ' Rebels '.

# data[].attributes.headline
Partnergeweld bij ouderen: een onzichtbaar probleem

# data[].attributes.subject
Partnergeweld bij ouderen: een onzichtbaar probleem

# data[].attributes.body
Een belangrijke oorzaak dat partnergeweld soms op latere leeftijd ontstaat, zijn de veranderende levensomstandigheden van ouderen. Stressfactoren, zoals cognitieve achteruitgang van de partner of de druk van mantelzorg, kunnen leiden tot een escalatie van spanningen. Er is daarbij niet altijd sprake van kwaadwillig opzet, waarbij men de intentie heeft om de andere persoon daadwerkelijk te schaden. In de praktijk zien we juist vaak dat gewelddadig handelen ontstaat vanuit een onvermogen om met de situatie om te gaan.

# data[].attributes.attachment_link.title
Partnergeweld bij ouderen: een onzichtbaar probleem

# data[].attributes.headline
Evi Hanssen: 'Palliatieve zorgverleners zijn de vroedvrouwen van de dood'

# data[].attributes.subject
Evi Hanssen: 'Palliatieve zorgverleners zijn de vroedvrouwen van de dood'

# data[].attributes.body
“Heel wat mensen vernauwen palliatieve zorg tot iets voor het laatste stadium, als de zorg in de laatste levensdagen. Maar het kan net een belangrijk deel van het afscheidsproces zijn”, zegt Evi Hanssen, tv-presentatrice en ambassadrice van Palliatieve Zorg Vlaanderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Evi Hanssen: ‘Palliatieve zorgverleners zijn de vroedvrouwen van de dood’

# data[].attributes.attachment_link.description
‘Palliatieve zorg is belangrijk in het afscheidsproces.’

# data[].attributes.headline
'Bij palliatieve zorg worden sociaal werkers verengd tot administratief medewerkers'

# data[].attributes.subject
'Bij palliatieve zorg worden sociaal werkers verengd tot administratief medewerkers'

# data[].attributes.body
Sociaal werkers hebben heel wat te bieden bij het ondersteunen van palliatieve zorg. Toch stellen onderzoekers vast dat dit potentieel in de praktijk onderbenut blijft.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bij palliatieve zorg worden sociaal werkers verengd tot administratief medewerkers

# data[].attributes.attachment_link.description
Sociaal werkers kunnen zich niet vinden in die enge taakinvulling