# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vigdís Finnbogadóttir (fædd 15. apríl 1930) var fjórði forseti Íslands og gegndi hún embættinu frá 1980 til 1996. Hún var fyrsta konan i heiminum sem kosin var í lýðræðislegum kosningum til að gegna hlutverki þjóðhöfðingja.

Vigdís fæddist í Tjarnargötu 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin. Þegar hún var fjögurra ára fluttist fjölskyldan að Ásvallagötu 79 í Vesturbæ Reykjavíkur. Á sumrin var Vigdís í sveit í Eystra-Geldingaholti í Gnúpverjahreppi í Árnessýslu.

Foreldrar Vigdísar voru hjónin Finnbogi Rútur Þorvaldsson (1891-1973) prófessor í verkfræði við Háskóla Íslands og Sigríður Eiríksdóttir (1894-1986) hjúkrunarfræðingur og formaður Hjúkrunarfélags Íslands. Vigdís átti einn bróður, Þorvald Finnbogason stúdent en hann lést af slysförum árið 1952, aðeins tvítugur að aldri.

Árið 1954 giftist Vigdís Ragnari Arinbjarnar lækni en þau skildu sjö árum síðar. Árið 1972 varð Vigdís fyrst einhleypra kvenna á Íslandi til að ættleiða barn, er hún ættleiddi dóttur sína Ástríði Magnúsdóttur (f. 1972).

Vigdís gekk í Landakotsskóla og Gagnfræðaskóla Vesturbæjar. Hún lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1949 og stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum með leikbókmenntir sem sérsvið við háskólana í Grenoble og Sorbonne í París í Frakklandi á árunum 1949-1953. Einnig stundaði hún nám í leiklistarsögu í Danmörku og Svíþjóð um nokkurra ára skeið. Hún lauk BA-prófi í frönsku og ensku við Háskóla Íslands árið 1968 og einnig námi í uppeldis- og kennslufræði.

Vigdís starfaði sem ritstjóri leikskrár og blaðafulltrúi Þjóðleikhússins 1954-57, var frönskukennari við Menntaskólann í Reykjavík og Menntaskólann við Hamrahlíð á árunum 1962-1972. Hún sá um frönskukennslu í sjónvarpinu frá 1970-1971, kenndi franskar leikbókmenntir við Háskóla Íslands 1972-1980 og var leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur sem þá var til húsa í Iðnó, frá 1972-1980. Vigdís var forseti Alliance française á Íslandi frá 1975- 1976 og sat í stjórn Listahátíðar í Reykjavík 1976- 1978. Vigdís var einn af stofnendum leikhópsins Grímu árið 1961 og þýddi einnig fjölda leikrita.

Samhliða þessum störfum vann Vigdís um árabil sem leiðsögumaður hjá Ferðaskrifstofu ríkisins og hafði þar umsjón með skipulagningu menningartengdrar ferðaþjónustu auk umsjónar með námskeiðum fyrir verðandi leiðsögumenn.

Í áramótaávarpi sínu á nýársdag árið 1980 tilkynnti Kristján Eldjárn forseti Íslands að hann hyggðist ekki gefa kost á sér áfram. Í kjölfarið fór fram umræða um mögulegan eftirmann Kristjáns og meðal þeirra sem nefnd voru var Vigdís Finnbogadóttir sem þá gegndi starfi leikhússtjóra Leikfélags Reykjavíkur en Vigdís varð þjóðþekkt nokkrum árum fyrr er hún annaðist frönskukennslu í Sjónvarpinu.

Nafn Vigdísar var fyrst nefnt opinberlega í lesendabréfi frá Laufeyju Jakobsdóttur sem birtist í Dagblaðinu 15. janúar 1980. Í fyrstu var Vigdís ekki á því að gefa kost á sér en lét að lokum tilleiðast eftir hvatningu úr ýmsum áttum. Vigdís tilkynnti framboð sitt þann 1. febrúar 1980 og varð þar með fyrsta konan til að gefa kost á sér til embættis forseta Íslands. Segja má að framboð Vigdísar megi að nokkru leyti rekja til kvennafrídagsins 24. október 1975 en dagurinn markaði þáttaskil í íslenskri kvennabaráttu en fjöldi kvenna lagði niður störf þennan dag til að vekja athygli á mikilvægi vinnuframlags kvenna bæði innan og utan heimilis. Áhrif kvennafrídagsins sáust víða í þjóðfélaginu og í fjölda fyrirtækja og stofnana lá starfsemi niðri. Mikil vitundarvakning varð á meðal kvenna í kjölfar dagsins og blés hann þeim baráttuanda í brjóst.

Vigdís hefur sagt í viðtölum að markmið með framboðinu hafi ekki endilega verið að ná kjöri heldur hafi hún fyrst og fremst vilja sýna fram á að kona ætti erindi í forsetaframboð ekki síður en karl.

Þrír frambjóðendur voru í kjöri auk Vigdísar en það voru þeir Albert Guðmundsson alþingismaður, Guðlaugur Þorvaldsson ríkissáttasemjari og Pétur J. Thorsteinsson sendiherra. Fljótlega varð ljóst að baráttan stóð einkum milli Vigdísar og Guðlaugs.

Kosningabaráttan þótti nokkuð hörð og mætti Vigdís annars konar viðmóti heldur en meðframbjóðendur hennar. Kynferði hennar og sú staðreynd að hún var einhleyp og einstæð móðir var tíðrætt umtalsefni. Vigdís þurfti einnig að þola ýmsar nærgöngular spurningar, m.a. um brjóstakrabbamein sem hún hafði greinst með nokkrum árum fyrr. Á framboðsfundi var hún t.d. spurð að því hvort það myndi há henni í embætti að vera aðeins með eitt brjóst. Vigdís þótti svara vel fyrir sig er hún sagði: „það stóð nú aldrei til að hafa þjóðina á brjósti."

Vigdísi var einnig legið á hálsi fyrir að vera heldur vinstri sinnuð og sumir höfðu áhyggjur af því að þátttaka hennar í starfi Samtaka herstöðvarandstæðinga á árum áður myndi lita störf hennar í embætti forseta Íslands og jafnvel tefla varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna í tvísýnu.

Svo fór að þann 29. júní 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands, fyrst kvenna í heiminum sem kjörin var þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum. Vigdís hlaut 33,8% atkvæða en sá frambjóðandi sem næstur kom, Guðlaugur Þorvaldsson hlaut 32,3% og því munaði aðeins einu og hálfu prósentustigi á frambjóðendunum tveimur. Kjör Vigdísar vakti mikla athygli erlendis og greindu margir helstu fjölmiðlar heimsins frá kosningu hennar og þeirri staðreynd að kona hafði verið kjörin forseti í fyrsta sinn í lýðræðislegum kosningum. Vigdís var endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984 og 1992 en árið 1988 hlaut hún mótframboð frá Sigrúnu Þorsteinsdóttur húsmóður í Vestmannaeyjum en það var í fyrsta sinn sem sitjandi forseti Íslands fékk mótframboð. Vigdís sigraði með fáheyrðum yfirburðum og hlaut 92,7% atkvæða.

Vigdís lagði áherslu á að vera ópólitískur forseti og forðaðist að blanda sér í deilumál á vettvangi stjórnmálanna. Í ræðum og ávörpum lagði hún áherslu á þau gildi sem sameina fólk og segja má að einkunnarorð hennar í embætti hafi verið upphafsorðin í ljóði Snorra Hjartarsonar, Land, þjóð og tunga og helstu hugðarefni hennar hafi endurspeglast í þeim kjörorðum. Skógrækt og landgræðsla voru Vigdísi ofarlega í huga og hún var ötull talsmaður landræktar. Á ferðum sínum um landið fékk hún börn og unglinga gjarnan til liðs við sig í gróðursetningu. Unga kynslóðin var henni hugleikin og í ræðum minnti hún oft á mikilvægi þess að hlú að æskunni og hvatti þá sem eldri eru til að vera góðar fyrirmyndir. Síðast en ekki síst lagði hún áherslu á mikilvægi þess að standa vörð um íslenska tungu.

Í forsetatíð Vigdísar varð sú breyting á embættinu að starfsvettvangur forseta Íslands varð ekki nánast eingöngu innanlands eins og verið hafði, heldur ferðaðist Vigdís í mun meira mæli út fyrir landsteinana en forverar hennar. Henni var boðið í heimsóknir víða erlendis og hún lagði kapp á að nýta athyglina sem kjör hennar vakti í þágu lands og þjóðar. Í opinberum erindagjörðum Vigdísar erlendis voru gjarnan skipulagðir viðburðir þar sem íslensk framleiðsla var kynnt, listafólk var gjarnan með í för og íslenskir matreiðslumenn sem matreiddu úr íslensku hráefni. Á þessum tíma var umfjöllun um Ísland í erlendum fréttamiðlum af skornum skammti og þekking umheimsins á landi og þjóð takmörkuð, en kosning Vigdísar varpaði nýju ljósi á land og þjóð. Rúmum 20 árum eftir að Vigdís lét af embætti hlaut hún heiðursverðlaun útflutningsverðlauna forseta Íslands fyrir stuðning sinn við íslenskan útflutning og framleiðslu, með þeim orðum að „það hefði verið mikið lán fyrir íslenskan útflutning að njóta atbeina hennar."

Erfiðasta árið á embættisferli Vigdísar var árið 1995 þegar snjóflóð féllu á Súðavík og á Flateyri með 9 mánaða millibili með þeim afleiðingum að 34 létust. Vigdís þótti sýna af sér mikla manngæsku á þeim minningarathöfnum sem haldnar voru um þá sem létust. Þar sýndi hún þeim sem misst höfðu ástvini samúð og hvatti íslensku þjóðina til þess að sýna samstöðu með Vestfirðingum á þessum erfiðu tímum.

Þrátt fyrir þann ásetning Vigdísar um að blanda sér ekki í pólitísk deilumál á forsetastóli, varð aðkoma hennar að tveimur málum nokkuð umdeild. Annað tengist lagasetningu sem batt enda á verkfall flugfreyja á kvennafrídaginn árið 1985 og hins vegar staðfestingu hennar á lögum um aðild Íslands að EES-samningnum árið 1993.

Eftir að Vigdís lét af embætti forseta Íslands hefur hún unnið að ýmsum málum, einkum tengdum menningu, tungumálum og umhverfisvernd. Hún er velgjörðarsendiherra UNESCO (Menningarmálastofnunnar Sameinuðu Þjóðanna) og árið 1997 var hún ein af stofnendum Heimsráðs kvenleiðtoga Council of Women World Leaders og var fyrsti formaður þess. Ráðið hafði aðsetur við John F. Kennedy School of Government við Harvard-háskóla í Bandaríkjunum. Í heimsráðinu sitja starfandi og fyrrverandi forsetar og forsætisráðherrar úr röðum kvenna. Frá 2001 hefur rannsóknarstofnun Háskóla Íslands í erlendum tungumálum verið kennd við Vigdísi, ( Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum) og árið 2017 var nýtt húsnæði stofnunarinnar við Brynjólfsgötu í Reykjavík vígt en húsið ber heitið Veröld - hús Vigdísar.

Umhverfismál og náttúruvernd hafa verið Vigdísi hugleikin og hún hefur við ýmis tækifæri veitt liðsinni sitt á vettvangi umhverfismála. Vigdís hefur einnig tekið þátt í starfi Stjórnarskrárfélagsins og hefur hún m.a. lýst stuðningi sínum við tillögu Stjórnlagaráðs til nýrrar stjórnarskrár.

Vigdís hefur í gegnum tíðina hlotið fjölmargar viðurkenningar fyrir störf sín. Hún var sæmd stórkrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir störf í þágu íslensku þjóðarinnar árið 1996 og hún hefur hlotið heiðursdoktorsnafnbætur við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri og við tuttugu erlenda háskóla. Á 80 ára afmæli sínu árið 2010 var Vigdís gerð að heiðursborgara Reykjavíkur.

2014-2015 var sett upp sýningin „Ertu tilbúin frú forseti?" í Hönnunarsafni Íslands í Garðabæ. Á sýningunni var sýndur fatnaður og fylgihlutir úr eigu Vigdísar Finnbogadóttur.

Bækur um Vigdísi Finnbogadóttur

Viðtöl við Vigdísi Finnbogadóttur

Hér er saga í hverju herbergi, viðtal við Vigdísi í Vísi, 25. febrúar 1981.

Að taka afstöðu til nýrra tíma, viðtal Árna Snævarr við Vigdísi í DV, 25. ágúst 1984.

Við megum aldrei gleyma Jóni Sigurðssyni, viðtal við Vigdísi í Æskunni, 5-6. tbl. 1984.

Ég hlakka til þess dags..., viðtal Rannveigar Jónsdóttur við Vigdísi í tímaritinu 19. júní, 1. tbl. 1987.

Að eiga fjallið sitt, viðtal Jóhönnu Kristjónsdóttur við Vigdísi í Morgunblaðinu, 12. apríl 1990.

Megum aldrei láta vonleysi ná tökum á okkur. Viðtal við Vigdísi í DV, 31. júlí 1992

Sjálfstraustið kemur með frelsinu. Viðtal Elínar Pálmadóttur við Vigdísí í Morgunblaðinu, 17. júní 1994.

Siðferðileg álitamál eru mér hugleikin. Viðtal Ragnhildar Sverrisdóttur við Vigdísi í Morgunblaðinu, 18. janúar 1998.

Met einfaldleikann og hið látlausa mest..., viðtal Sigríðar Arnardóttur við Vigdísi í Vikunni, 1. tbl. 1998.

Gengur of hægt í jafnréttismálum, viðtal Erlu Huldu Halldórsdóttur við Vigdísi í Veru, 2. tbl. 2001.

Ég er ágæt að draga hlöss, viðtal við Vigdísi í Stúdentablaðinu, 6. tbl. 2001.

Konur eru gullnáma heimsins, viðtal Súsunnu Svavarsdóttur við Vigdísi í Morgunblaðinu, 1. febrúar 2004.

Ein af oss - en einstök þó, viðtal Guðrúnar Guðlaugsdóttur við Vigdísi í Morgunblaðinu, 15. apríl 2005.

Tungumál eru lykillinn að heiminum, viðtal Ragnhildar Sverrisdóttur við Vigdísi í Morgunblaðinu 14. ágúst 2005.

Lífsgæðakapphlaupið er ákaflega smitandi, viðtal Þorgríms Þráinssonar við Vigdísi í Heilbrigðismál, tímariti Krabbameinsfélags Íslands, 1. tbl. 2005.

Hrærð yfir því að þetta starf mitt skuli ekki vera gleymt, viðtal við Vigdísi í Morgunblaðinu, 17. júní 2006.

Þetta getur komið fyrir allar stelpur, viðtal Bergsteins Sigurðssonar við Vigdísi og Pál Valsson í Fréttablaðinu, 21. nóvember 2009.

Ekki benda mér á helga steininn, viðtal Sigríðar Bjargar Tómasdóttur við Vigdísi í Fréttablaðinu, 10. apríl 2010.

Konur munu verða bjargvættar heimsins, viðtal Kolbrúnar Bergþórsdóttur við Vigdísi í Morgunblaðinu 15. apríl 2010.

Trúir á fegurðina og hið góða orð, viðtal við Vigdísi í tímaritinu 19. júní, 1. tbl. 2010.

Forréttindi að fæðast á Íslandi, viðtal við Vigdísi í Monitor, fylgiriti Morgunblaðsins, 22. mars 2012

Madame President, viðtal við Vigdísi í Reykjavík Grapevine, 3. tbl. 2014.

Sannaði að konur eru líka menn, viðtal Höllu Harðardóttur við Vigdísi í Fréttatímanum, 19. júní 2015.

Jafnrétti er mannréttindi, viðtal Brynhildar Björnsdóttur við Vigdísi í Frjálsri verslun, 5. tbl. 2015.

Ég er á mjög góðum járnum, viðtal Bjarkar Eiðsdóttur við Vigdísi í Fréttablaðinu, 11. apríl 2020.

1. Morgunblaðið, „Forseti Íslands herra Kristján Eldjárn: Þrjú kjörtímabil eru hæfilegur tími í embætti", 3. janúar 1980, (skoðað 21. maí 2019)

2. Dagblaðið, „Vigdís verði forseti", 15. janúar 1980 (skoðað 21. maí 2019)

3. „Sannaði að konur eru líka menn", Fréttatíminn, 19. júní 2015 (skoðað 12. mars 2020)

4. Björn Reynir Halldórsson. „Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980?" Vísindavefurinn, 24. mars 2015. (Sótt 22. maí 2019)

5. Guðni Th. Jóhannesson, „Getur kona verið forseti?", Visir.is, 17. júní 2012 (skoðað 22. maí 2019)

6. Jónas Atli Gunnarsson, „Vigdís: „Vilji íslenskra kjósenda var að innleiða þessa stjórnarskrá"", Kjarninn, (skoðað 12. mars 2020)

# data[].attributes.attachment_link.title
Vigdís Finnbogadóttir - Wikipedia, frjálsa alfræðiritið

# data[].attributes.attachment_link.description
Vigdís Finnbogadóttir (fædd 15. apríl 1930) var fjórði forseti Íslands og gegndi hún embættinu frá 1980 til 1996. Hún var fyrsta konan i heiminum sem kosin var í lýðræðislegum kosningum til að gegna hlutverki þjóðhöfðingja. Vigdís fæddist í Tjarnargötu 14 í Reykjavík og ólst þar upp fyrstu árin.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Helstu hugðarefni Vigdísar í embætti forseta Íslands sneru að menntun og ræktun lýðs, lands og tungu sem hún sagði að væru og yrðu samtvinnuð heild. Hún minnti oft á að tungan og orðið væru dýrmæt eign þjóðarinnar og hornsteinn menningarinnar:

„Orðin eru kastalar okkar Íslendinga. Í fámenni og fátækt týndum við aldrei manndómi okkar. Við gleymdum aldrei að setja í orð - hinn eina varanlega efnivið sem við eigum - allan hag okkar og alla hugsun. Einmitt þess vegna hefur okkur reynst svo létt verk að skapa okkur fjölskrúðuga nútímamenningu." ( Innsetningarræða 1980)

Vigdís hefur oft sagt að ekkert hafi gagnast henni jafn vel í embætti forseta og að kunna erlend tungumál og hafa innsýn í menningu annarra þjóða. Þannig hafi hún getað komið á uppbyggilegri samræðu við aðrar þjóðir og komið íslenskri menningu á framfæri og kynnt íslenska framleiðslu. Hvar sem Vigdís fór vakti hún athygli á Íslandi, tungunni, náttúrunni, sögu þjóðar sinnar og tengslum hennar við umheiminn. Hún hefur einatt lagt áherslu á mikilvægi þess að þeir sem stundi alþjóðaviðskipti kunni vel erlend tungumál. Þekking á tungumáli og menningu viðsemjanda sé grunnur að skilningi á menningu hans og þar með undirstaða velgengni í viðskiptum og öðrum samskiptum.

Í fyrstu innsetningarræðu Vigdísar fjallaði hún um þýðingu íslenskrar tungu fyrir þjóðina:

„Við erum oft á það minnt að það er íslensk tunga sem öðru fremur gerir okkur að Íslendingum. Tungan geymir sjóð minninganna, hún ljær okkur orðin um vonir okkar og drauma. Hún er hið raunverulega sameiningartákn okkar og sameiningarafl. En íslensk tunga gerir okkur ekki bara að Íslendingum; hún gerir okkur að mönnum. Hún gerir okkur að heimsþegnum sem ber skylda til að leggja sem mestan skerf til stöðugra framfara mannsandans."

Fyrsta sumarið í embætti fór Vigdís fimm sinnum í opinberar heimsóknir innanlands, þar á meðal til Grímseyjar en það var í fyrsta sinn sem forseti landsins kom þangað í opinbera heimsókn.

„En öllum þeim, sem falið er að búa á Bessastöðum, trúi ég þó að sé ávallt hugleiknara að vera með sínu fólki, sinni þjóð. Heima í eigin landi, á heimilinu góða á Álftanesi eða með öndvegisfólki utan þess hvar sem er í landinu. Gestrisni og vinátta, rausn og menningarbragur í hvívetna, hvar sem tekið hefur verið á móti forseta landsins er og verður mér ógleymanlegt og sannkölluð uppspretta gleði." ( Innsetningaræða 1984)

Vigdís líkti saman trjárækt og uppeldi barna og sagði að ræktun landsins væri nátengd mannyrkjunni sem byggðist á uppeldi unga fólksins. Til lítils væri að rækta upp örfoka land ef við gleymdum því að öll framtíð þjóðarinnar ylti á æskunni. Hún hvatti æskuna til dáða og bað eldri kynslóðir að vera henni góð fyrirmynd. Í þriðju innsetningarræðu sinni árið 1988 fagnaði hún þeirri vakningu sem hefði orðið á sviði náttúruverndar og landræktar meðal landsmanna.

„Þeim fjölgar stöðugt sem gera sér ljóst að landið, sem við tókum í arf, á kröfu til að við ræktum það og varðveitum, færum því aftur þann gróður sem það hefur misst og beitum til þess allri þekkingu og öllu því hugviti sem við eigum. Þannig gjöldum við landskuld okkar við alnar og óbornar kynslóðir. Vel kann það að vera dómur okkar að liðnar kynslóðir hafi stundum gengið nær landinu en hollast hefði verið en við hljótum líka að geta skilið að þær áttu ekki annarra kosta völ. Þá afsökun eigum við ekki og arftakar okkar munu ekki fyrirgefa okkur á þeim forsendum. Því við eigum að vita hvað við erum að gera, þekkja bæði land okkar og fiskimið, kosti þeirra og þol." ( Innsetningarræða 1988)

# data[].attributes.attachment_link.description
Helstu hugðarefni Vigdísar í embætti forseta Íslands sneru að menntun og ræktun lýðs, lands og tungu sem hún sagði að væru og yrðu samtvinnuð heild. Hún minnti oft á að tungan og orðið væru dýrmæt eign þjóðarinnar og hornsteinn menningarinnar: „Orðin eru kastalar okkar Íslendinga. Í fámenni og fátækt týndum við aldrei manndómi okkar.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Allt frá stofnun lýðveldis á Íslandi hafa konur jafnt sem karlar mátt bjóða sig fram til forseta. Það liðu þó 36 ár frá lýðveldisstofnun og þar til Vigdís Finnbogadóttir var kjörinn forseti Íslands árið 1980. Þetta þóttu mikil tíðindi, hún var ekki aðeins fyrst kvenna til að gegna embætti forseta á Íslandi heldur fyrst kvenna í heiminum til að gegna embætti þjóðkjörins forseta. Kjör Vigdísar kom í kjölfarið á annarri bylgjufemínismans undir lok sjöunda áratugarins og á þeim áttunda. Rauðsokkuhreyfingin var stofnuð árið 1970 og barðist gegn kynjamisrétti, bæði augljósu og földu. Vöktu Rauðsokkur athygli á málum á borð við getnaðarvarnir, fóstureyðingar, heimilisstörf, barnauppeldi og önnur mál er vörðuðu daglegt líf kvenna. Rauðsokkur tóku einnig þátt í að skipuleggja kvennafrídaginn 24. október 1975 þegar íslenskar konur lögðu niður vinnu og flykktust á baráttufundi víðsvegar um landið. Í Reykjavík komu konur saman á Lækjartorgi og er talið að 25-30.000 manns hafi verið þar samankomin, aðallega konur.

Konur sóttu fram á ýmsum sviðum á áttunda áratug 20. aldar. Frá því að kona tók fyrst sæti á Alþingi árið 1922 og fram til 1971 sat oftast ein kona á Alþingi, í mesta lagi tvær en þó komu tímabil þar sem engin kona var þingmaður. Allan áttunda áratuginn sátu hins vegar alltaf þrjár konur á þingi, lítið skef en í rétta átt. Árið 1970 varð Auður Auðuns fyrsta konan á Íslandi til að gegna ráðherraembætti, Auður Þorbergsdóttir varð fyrst kvenna skipuð borgardómari í Reykjavík og og Auður Eir Vilhjálmsdóttir hlaut prestsvígslu fyrst kvenna árið 1974. Þá má geta þess að árið 1976 voru sett lög um jafnrétti kvenna og karla og áttu þau að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna. Þegar ljóst var árið 1980 að Kristján Eldjárn forseti Íslands ætlaði ekki að sitja áfram fannst mörgum kominn tími til að kona yrði í framboði. Nafn Vigdísar Finnbogadóttur bar fljótt á góma en nokkur önnur nöfn voru líka nefnd. Framboð til forseta hafði hins vegar ekki hvarflað að Vigdísi og var hún mjög treg til að gefa kost á sér. Hún lét þó að lokum til leiðast, ekki síst eftir að hafa fengið skeyti frá áhöfninni á Guðbjarti ÍS þar sem hún var hvött til að bjóða sig fram. Þrátt fyrir að kvennasamtök hefðu óformlega leitað að konu til að bjóða sig fram naut Vigdís aldrei formlegs stuðnings neinna slíkra samtaka. Það var afstaða margra femínista að kynferði ætti ekki að skipta máli og lýsti Kvenréttindafélag Íslands ekki yfir stuðning við neinn frambjóðanda af þeim sökum. Vigdís féllst á þau rök enda lagði hún sjálf áherslu á að fólk ætti ekki að kjósa hana vegna þess að hún væri kona, heldur vegna hennar eiginleika. Auk Vigdísar buðu Guðlaugur Þorvaldsson ríkissáttasemjari, Albert Guðmundsson þingmaður og Pétur J. Thorsteinsson sendiherra, sig fram til forseta árið 1980. Guðlaugur þótti vænlegur til sigurs en Albert naut þó einnig töluverða vinsælda sem þingmaður en einnig sem gömul knattspyrnuhetja. Því var langt í frá sjálfsagt að Vigdís myndi vinna kosningarnar og bjóst hún sjálf ekki við sigri.

Ýmislegt var talið Vigdísi til foráttu, mismálefnalegt eins og gengur í kosningabaráttu. Mikið var gert úr því að hún væri einstæð móðir og ekki með maka sér við hlið. Hafði fólk áhyggjur af því að það væri fullt starf að vera forsetafrú, sinna heimilishaldi á Bessastöðum og taka á móti gestum. Hver ætti að sinna því? Vigdís svaraði því til að hún efaðist um að hún hefði farið í framboð með mann sér við hlið, slíkt væri ekki leggjandi á karl af hennar kynslóð. Þá var brjóstnám hennar gert að umtalsefni og var hún spurð að því hvort að hún gæti yfir höfuð sinnt embættisskyldum yrði hún kjörin. Vigdís svaraði þá að hún ætlaði sér ekki að hafa íslensku þjóðina á spena. Vigdís sætti einnig töluverðri gagnrýni í kosningabaráttunni fyrir að hafa ávarpað Keflavíkurgöngu og skrifað undir yfirlýsingu gegn ákærum meðlima Varins lands á hendur herstöðvarandstæðingum vegna meiðyrða. Einnig var það notað gegn henni að hafa sett upp leikritið Æskuvini eftir Svövu Jakobsdóttur, sem var ádeila á hersetuna. Þannig var reynt að gera hana tortryggilega sem forseta en Vigdís svaraði því ávallt á þann veg að hún teldi forsetaembættið yfir slíkar deilur hafnar og mundi þar að auki ekki taka sér nein völd um málefni sem slík enda væru þau í höndum ríkisstjórnarinnar. Vigdísi tókst þannig að snúa vörn í sókn með jákvæðu viðmóti og góðri framkomu í fjölmiðlum, enda þótti geisla af henni í kosningabaráttunni. Eflaust hefur það líka hjálpað Vigdísi að hún var þekktur menningarfrömuður á Íslandi. Hún hafði nýlega látið af störfum sem leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur og þá var hún einnig þekkt fyrir frönskukennslu í sjónvarpinu. Jafnframt hafði hafði hún lítil sem engin tengsl við stjórnmálaflokka. Segja má því að hún hafi haft svipaðan bakgrunn og Kristján Eldjárn sem naut mikillar virðingar í embætti og kom það henni til góða. Vigdís var álitin frambjóðandi fólksins. Guðlaugur naut opinbers stuðnings stjórnmálamanna úr öllum áttum, Albert sat á þingi þó að vísu hann væri þar sinn eigin herra, og Pétur hafði lengi starfað í utanríkisþjónustunni. Vigdís naut því enn meiri sérstöðu á meðal frambjóðenda. Þar af leiðandi beindist langmesta fjölmiðlaathyglin að framboði hennar, bæði jákvæð og neikvæð.

Þegar nær dró kosningum bentu skoðanakannanir alfarið til þess að baráttan yrði á milli Vigdísar og Guðlaugs. Því héldu stuðningsmenn Guðlaugs því fram að eini möguleikinn til þess að Vigdís yrði ekki kjörin forseti væri að kjósa hann. Þeim málflutningi undu Albert og Pétur illa. Báðir reyndu þeir að halda fram sérstöðu á meðal frambjóðenda, Albert vísaði til þess að hann væri sá eini sem ekki kæmi úr yfirstétt og Pétur lagði áherslu á áralangra reynslu úr utanríkisþjónustunni. Svo fór að lokum að Vigdís stóð uppi sem sigurvegari með 33,8% atkvæða, einu og hálfu prósentustigi á undan Guðlaugi. Albert Guðmundsson hlaut 19,9% atkvæða en Pétur J. Thorsteinsson 14,1%. Þegar uppi er staðið má segja að kvennabaráttan ártuginn á undan hafi haft sitt að segja þegar kom að kjöri Vigdísar - jarðvegurinn hafði verið undirbúinn og hvatning var til staðar fyrir konu til að bjóða sig fram. Hins vegar er þar aðeins hálf sagan sögð enda þurfti Vigdís að heyja stöðuga baráttuna til að hljóta kjör á sínum eigin forsendum. Þrátt fyrir sókn kvenna á áttunda áratugnum voru aðstæður á Íslandi enn þannig að það þóttu góð og gild rök gegn Vigdísi að hún væri kona og þá sérstaklega að hún væri einstæð móðir. Rauðsokkur orðuðu það í raun þannig að Vigdís hefði orðið forseti ekki vegna þess að hún væri kona heldur þrátt fyrir að hún var kona. Heimildir og myndir:

Hvað gerir forseti Íslands og hvaða völd hefur hann?

Hversu oft er kosið um forseta?

Hver var fyrsti kvenforseti í heiminum?

Er femínismi það sama og kvenfrelsi?

# data[].attributes.attachment_link.title
Hvaða aðstæður urðu til þess að kona gat orðið forseti á Íslandi 1980?

# data[].attributes.attachment_link.description
Allt frá stofnun lýðveldis á Íslandi hafa konur jafnt sem karlar mátt bjóða sig fram til forseta. Það liðu þó 36 ár frá lýðveldisstofnun og þar til Vigdís Finnbogadóttir var kjörinn forseti Íslands árið 1980. Þetta þóttu mikil tíðindi, hún var ekki aðeins fyrst kvenna til að gegna embætti forseta á ...

# data[].attributes.attachment_link.title
Vigdís Finnbogadóttir níræð - Kvenréttindafélag Íslands

# data[].attributes.attachment_link.description
#TakkVigdís Vigdís Finnbogadóttir ávarpaði opnunarhátíð Nordiskt Forum í Malmö 12. júní 2014. Fjögur viðtöl hafa birst við Vigdísi Finnbogadóttur í 19. júní, ársriti Kvenréttindafélagsins. Árið 1980 ræddi Þórunn Sigurðardóttir við Vigdísi, sem þá var í forsetaframboði. Ári seinna birtist viðtal Helg…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vigdís var kjörin forseti 29. júní 1980, endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984, endurkjörin í kosningum 1988, aftur án atkvæðagreiðslu 1992 og lét af embætti 1996.

Vigdís varð stúdent árið 1949, stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum í Grenoble og við Sorbonne-háskóla í París 1949-1953. Hún nam leiklistarsögu við Kaupmannahafnarháskóla 1957-1958, tók BA-próf í frönsku frá Háskóla Íslands og próf í uppeldis- og kennslufræðum 1968. Vigdís er heiðursdoktor og heiðursprófessor við marga háskóla og stofnanir víðs vegar um heiminn.

Hún hefur verið sæmd heiðursdoktorsnafnbót við eftirfarandi háskóla: Háskólinn í Grenoble, Frakklandi (1985), Háskólinn í Bordeaux, Frakklandi (1987), Smith College, Bandaríkjunum (1988), Luther College, Bandaríkjunum (1989), Háskólinn í Manitoba, Kanada (1989), Háskólinn í Nottingham, Bretlandi (1990), Háskólinn í Tampere, Finnlandi (1990), Háskólinn í Gautaborg, Svíþjóð (1990), Gashuin háskólinn í Tokyo, Japan (1991), Háskólinn í Miami, Bandaríkjunum (1993), St. Mary´s háskólinn í Halifax, Kanada (1996), Háskólinn í Leeds, Bretlandi (1996), Memorial University, St John, Nýfundnalandi, Kanada (1997) Háskólinn í Guelph, Kanada (1998) og Háskóli Íslands, 2000.

Hún var blaðafulltrúi Þjóðleikhússins 1954-1957 og aftur 1961-1964, leiðsögumaður á sumrin um árabil, kennari við Menntaskólann í Reykjavík 1962-1967 og við Menntaskólann við Hamrahlíð 1967-1972. Hún kenndi um skeið við Háskóla Íslands og var leikhússtjóri Leikfélags Reykjavíkur 1972-1980. Vigdís Finnbogadóttir var fyrsta konan í heiminum sem kjörin var forseti í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Myndasyrpa frá forsetatíð Vigdísar Finnbogadóttur.

Innsetningarræður

Áramótaávörp

# data[].attributes.attachment_link.description
Vigdís var kjörin forseti 29. júní 1980, endurkjörin án atkvæðagreiðslu 1984, endurkjörin í kosningum 1988, aftur án atkvæðagreiðslu 1992 og lét af embætti 1996. Vigdís varð stúdent árið 1949, stundaði nám í frönsku og frönskum bókmenntum í Grenoble og við Sorbonne-háskóla í París 1949-1953.

# data[].attributes.attachment_link.description
Það þóttu mikil tíðindi árið 1980 þegar Íslendingar kusu konu sem forseta lýðveldisins. Nú er frú Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, 75 ára.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, fagnar 90 ára afmæli í dag. Af því tilefni hefur bókin Ein á forsetavakt: Dagur í lífi Vigdísar Finnbogadóttur verið endurútgefin. Steinunn Sigurðardóttir skáld og rithöfundur skrifaði bókina sem kom út 1988 og var bókin ein sú söluhæsta það árið. Iðunn gefur út bókina og er tilefnið tvíþætt, annars vegar 90 ára afmælið og hins vegar verða 40 ár í sumar frá því Vigdís var kjörin forseti Íslands. Í tilefni af afmælinu birtir Smartland Mörtu Maríu einn kafla úr bókinni:

Sunnudagur í maí 1988

Ein af skemmtilegum hefðum sem myndast hafa á Bessastöðum í tíð Vigdísar forseta er hádegisverðarboð að vorlagi, eingöngu fyrir konur. „Þetta byrjaði fyrir nokkrum árum og við vorum tiltölulega fáar. Svo hefur það þróast þannig að núna erum við orðnar fjörutíu. Ég sendi út boðskort með einni skáldlegri línu. Núna var það tilvitnunin: Vorið tánum tyllir tindana á. Það verða allar dömur glaðar að fá svona vorboð."

Þessi sunnudagur var enginn hvíldardagur fyrir forsetann, því að hún þurfti einnig að búa sig undir Ameríkuferð sem átti að hefjast örfáum dögum seinna. Slíkar ferðir krefjast mikils undirbúnings sem felst ekki síst í því að skrifa ræður og getur kostað vinnu fram á nætur.

Eitt af mörgu sem þarf að huga að fyrir heimsókn til útlanda er klæðnaður. Það þarf að ákveða hvaða föt eiga heima í farteskinu og gæta þess að þau séu í lagi. Vigdís byrjaði morguninn á því að fara í gegnum klæðaskápinn og setti til hliðar flíkur sem þurfti að lagfæra eða hreinsa. Á meðan stóð Ástríður yfir móður sinni og notaði hana fyrir danska orðabók, því hún var að lesa undir próf. Það er svo með forseta Íslands að hún er ekki aðeins forseti, heldur einnig uppalandi og húsmóðir, þótt þjóðin sjái lítið af henni í síðarnefndu hlutverkunum. Uppeldismál eru henni hugleikin og hún hefur sótt námskeið um samskipti foreldra og barna.

„Ég spauga stundum með það að ég hafi lifað undir tvöföldum járnhæl. Ég er sjálf alin upp í járnaga og síðan er kynslóðin sem ég el upp þannig að hún setur foreldra sína undir járnhæl. Móðir mín var afar kröfuhörð og mjög sterkur persónuleiki. Það var mikið aðhald í mínum foreldrahúsum og Þorvaldur bróðir minn sætti sig verr við það en ég. Jafnhliða þessu aðhaldi vorum við systkinin alin upp við mjög mikið ástríki og kærleika. Við vorum óskabörn, því að foreldrar mínir voru nokkuð fullorðnir þegar ég fæddist og þau höfðu þá verið gift í fjögur ár.

Mér finnst ég sjá skýrt að það sem er gott og jákvætt í mér varð til fyrir þá miklu ást sem ég varð aðnjótandi í uppeldinu. Og ég held að þessi alltumvefjandi kærleikur hafi gert okkur systkinin að alminlegum manneskjum.

Hins vegar var ég ekki alltaf sammála verðmætamati foreldra minna og þess vegna kom ég ekki til móts við allar kröfur sem voru gerðar til mín. Ég giftist áður en ég lauk námi og flosnaði upp úr háskóla um tíma.

Ég fór frá Frakklandi og fylgdi manninum mínum, miklum ágætismanni, til Danmerkur og Svíþjóðar. Hann var við nám í þessum löndum og ég fór sjálf í skóla þar. Það hefur verið mér ómetanlegt í embættinu að kunna Norðurlandamál og þekkja vel til á Norðurlöndum. Mér verður stundum hugsað til þess að það er eins og margt úr minni lífsreynslu hafi verið smíðað fyrir þetta starf. Mitt mesta lán hefur einmitt verið það að hafa tök á tungumálum.

Faðir minn og móðir voru bæði menntuð í Danmörku og því mótuð af danskri borgarastétt. Þau voru afskaplega traust, heiðarleg og góð við alla. Þau voru laus við allt stærilæti en faðir minn var kannski svolítið eins og fjarlægur öðrum en sínum nánustu.

Mér fannst, eins og títt er um unglinga, að foreldrar mínir væru allt of metnaðarfullir fyrir mína hönd. Ég átti að vera best í öllu en ég var ekki best í öllu. Að nokkru leyti fór ég mínar eigin leiðir, en ég var samt góða dóttirin og það var mjög náið samband á milli. Þegar ég var erlendis skrifaði ég ekki sjaldnar en einu sinni í viku og ég fékk tvö bréf á viku frá mömmu sem hafði orð fyrir þeim báðum í bréfunum.

Þegar Ástríður var lítil sagði móðir mín nokkuð sem ég gleymi ekki. Hún sagðist sjá eftir að hafa ekki uppgötvað það fyrr en ég benti henni á það um síðir að foreldrarnir eiga ekki börnin, heldur eiga þau foreldrana. Samt fannst henni ég vera of eftirgefanleg við Ástríði og það kann að vera satt. En það er líka vandi að ala upp barn þegar annríkið er eins mikið og verið hefur hjá mér. Ástríður segir stundum að ég sé aldrei heima en það er langt frá því að vera rétt. Ég er reyndar næstum alltaf heima á kvöldin en þá vilja ungar manneskjur oft skreppa af bæ.

Núna dettur mér stundum í hug að ég lifi við ofríki, því að æskan gerir svo miklar frelsiskröfur að hún fer ekkert eftir nótum okkar foreldranna. Umburðarlyndi okkar Íslendinga, sem við ruglum saman við ást, er allt of mikið. Mér finnst það satt að segja eitthvert stærsta markmiðið í mannlífinu að agi og frelsi haldist í hendur.

Svo er það líka þannig að sú einlæga ást sem barnið eða unglingurinn finnur streyma frá foreldri sínu verður til þess að barnið gengur á lagið. Ég vil að frelsið sé sem mest en mér finnst samt að unglingarnir heimti einum of mikið af því. Til dæmis er ég alveg á móti því að þau hangi niðri í bæ fram eftir öllum nóttum, eins og þau gera stundum þegar ellefubíó er búið. Mér finnst að þau ættu að fara heim í stað þess að ráfa um miðbæinn. Þau sem ég þekki eru ekki í brennivíni eða eiturlyfjum eða neinu slíku. En þau eru að góna á einhverja aðra sem eru undir áhrifum og haga sér illa á ýmsan hátt, jafnvel með því að stunda þessi annáluðu skemmdarverk eins og að brjóta glugga, skemma símaklefa, traðka niður blóm og tré. Á sunnudagsmorgnum er miðborgin orðin að svínastíu. Þetta er nokkuð sem þekkist hvergi í hinum siðmenntaða heimi.

Svo færi ég þetta í tal við aðra foreldra og spyr: Finnst ykkur þetta ekki hræðilegt droll á þeim fram eftir öllum nóttum á föstudögum og laugardögum? Jújú, segir þá fólkið. En þau eru ekki í neinni spillingu. Mér finnst fráleitt að tala eins og það eigi að þakka þeim sérstaklega fyrir að vera ekki í neinni spillingu.

Ég forðast það eins og heitan eldinn að fá dóttur mína upp á móti mér, því að unglingur í uppreisn hugsar ekki nema klukkutíma fram í tímann. Hann getur orðið svo yfir sig reiður að hann ákveði að hefna sín og koma kannski ekkert heim alla nóttina, svo maður verði nú reglulega hræddur. Þeir foreldrar eru til sem segja við unglingana sína að ef þau hlýði ekki, þá geti þau bara átt sig. Það er í mínum augum algjört ábyrgðarleysi að tala þannig.

En ég vildi gefa mikið til þess að það væri hægt að breyta hugsunarhættinum á Íslandi. Mér finnst umburðarlyndið sem sagt ganga út í öfgar á svo mörgum sviðum, ekki síst í ástamálum. Það er með ástina eins og frelsið að þar verður líka að vera agi. Þetta agalausa frelsi verður til þess að ástin er ekki annað en stundargaman og eyðileggur möguleikana á raunverulegri ást. Mér finnst að unglingar eigi að hugsa sig mjög vel um áður en þeir fara að sofa saman, því að þetta stór ákvörðun sem hefur áhrif á allt þeirra líf.

Mér finnst líka að unglingar hugsi allt of mikið um efnaleg gæði. Ég sé ekki betur en þau séu fatasjúk og ákaflega upptekin af léttvægu dóti. Þá dettur mér í hug að stelpan mín saumaði stundum á sig sjálf, af því henni fannst hún ekki fá nóg af fötum hjá mér. Hún spurði kannski hvort hún mætti ekki fara í Vogue að kaupa sér efni og bætti við að það yrði ekki dýrt. Svo fór hún í Vogue og keypti fyrir 250 krónur og saumavélin var sett á borðið. Sjálf kann ég ekki að sauma."

Á síðari árum hafa þær mæðgur átt annað heimili á Aragötu. Vigdís segir að það hafi varla verið hægt að ala Ástríði upp á Bessastöðum, því að nútíminn sé þannig. Hún bætir við að henni finnist stundum að það sé með hana eins og sveitafólk sem fylgir börnunum sínum og flyst til borgarinnar til þess að koma þeim til mennta.

Nú er hárgreiðsludaman komin til þess að greiða Vigdísi. Á meðan það fer fram situr hún við tölvuna og tekur saman punkta í spjall sem hún ætlar að flytja. Þær eru orðnar samæfðar við þessa iðju og forsetinn getur jafnvel látið eftir sér að blaða í bókum á meðan. Í fyrstu sat hún auðum höndum en fann svo þessa leið, því að henni blöskraði tíminn sem fór í hárgreiðslu og snyrtingu. Margrét Thatcher, forsætisráðherra Bretlands, notar hins vegar tímann sem hún er í hárþurrkunni til að lesa skýrslur og strikar þá undir með eldingarhraða.

Að þessum morgunverkum loknum ók forseti niður í miðbæ, í verslunina Íslenskan heimilisiðnað, því þar vissi hún af nýrri andasendingu. Hér er nánar tiltekið átt við útskornar og málaðar endur eins og þær sem hún skreytir borðin á Bessastöðum með að vor- og sumarlagi. Henni finnst sjálfsagt að fara í svona snatt sjálf, þótt það kunni að koma ýmsum spánskt fyrir sjónir.

Bærinn var alveg tómur klukkan tíu, fyrir utan einstöku útlendinga. Til dæmis var talsvert af Svíum á ferð sem tóku ofan fyrir Vigdísi. Svíar höfðu þá rifjað upp kynni sín af henni, því hún hafði nýlega verið í sjónvarpi þar.

Síðan ók forseti til Bessastaða á þessum yndislega maímorgni, í fimmtán stiga hita, sem varla eru mörg fordæmi fyrir í íslenskri veðurfarssögu á þeim árstíma.

Hún tók á móti þremur gestum um ellefuleytið. Þeir voru úr vinafjölskyldu forseta, faðir með tvo unga syni. Annar hafði aldrei komið á Bessastaði en hafði spurt fyrir skömmu, þegar hann hitti forsetann, hvort hann mætti ekki koma í heimsókn. Þá bauð forseti strákunum báðum og föður þeirra að koma klukkan ellefu. Móður þeirra og ömmu var boðið í hádegismatinn á eftir.

Piltarnir færðu forsetanum tvær bleikar rósir af stærstu sort. Og skrifuðu svo nöfnin sín í gestabókina undir yfirskriftinni „Morgunvísit". Forseti hafði ákveðið að sýna þeim fornleifauppgröftinn á staðnum, nokkuð sem þeir mundu aldrei gleyma. Uppgröfturinn hófst þannig að skipta átti um gólf í Bessastaðastofu, sem hafði sigið mjög, og þá var komið niður á mannvistarleifar. Úr þessu varð fornleifarannsókn sem stóð yfir frá því í mars þar til í september 1987, undir stjórn Guðmundar Ólafssonar fornleifafræðings.

Það er gengið úr litlu herbergi inn af eldhúsi niður í dimm moldargöngin. Þarna hefur konungsgarður verið grafinn upp, því að hér bjuggu æðstu embættismenn Danakonungs á Íslandi öldum saman. Yngri drengnum finnst nú samt ekkert konunglegt við þessi göng og hefur við orð að þarna sé ekki glæsilegt um að litast. Við erum undir Bessastaðastofu sem byrjað var að byggja árið 1761. Það tók tvö ár að hlaða undirstöðurnar, enda ná þær fimm metra niður og eru metri á þykkt.

Guðmundur Jónsson, umsjónarmaður viðgerðanna á Bessastöðum, er leiðsögumaður okkar um göngin. Hann hefur mikla reynslu af endurbótum á gömlum húsum, því að hann sá meðal annars um að endurbyggja Dómkirkjuna og tók þátt í að gera við Viðeyjarstofu.

Merkustu byggingarleifarnar þarna í neðra eru frá sautjándu öld. Þetta er hluti af gólfi og veggjum landfógetabústaðarins sem þar stóð. Þetta hús var úr bindingsverki, sem var óvenjulegt á Íslandi, og er átt við trégrind sem hlaðið er í með múrsteini. Sumir veggirnir ná niður á tveggja til þriggja metra dýpi. Þessar rústir eru rúmlega einum metra undir stofugólfi Bessastaðastofu. Þá sést í hornið á enn eldri byggingum á tveggja metra dýpi en þær hverfa út undir norðurgafl Bessastaðastofu og halda þar áfram. Reyndar er mest af uppgreftrinum utan við Bessastaðastofu. Fyrir framan hana fundust meðal annars leifar af stóru og vænu timburhúsi frá sautjándu öld, kennt við amtmanninn sem lét reisa það og kallað Pros Mundts stofa. Hér komu menn einnig niður á veggi húss sem var reist tæplega einni öld síðar, fyrir tilstuðlan Rabens stiftamtmanns.

Þegar fram í sækir er ráðgert að opna almenningi aðgang að þeim hluta mannvistarleifanna sem eru undir Bessastaðastofu. Í rannsókninni fundu fornleifafræðingar líka mikið af alls konar munum og þótti einna mestur fengur í litlum beinkarli. Hann er útskorinn, í embættisklæðum samkvæmt tísku átjándu aldar, og gæti hafa verið taflmaður eða leikfang. Einnig fundust þarna elstu lyfjaglös á landinu. Þau munu vera úr fyrsta apóteki á Íslandi, frá því í tíð Bjarna Pálssonar landlæknis. Hann bjó á Bessastöðum í þrjú ár, meðan verið var að reisa embættisbústað hans, Nesstofu á Seltjarnarnesi.

Bessastaðahús voru orðin afar hrörleg þegar núverandi Bessastaðastofa var reist, og bjó Skúli fógeti síðast í þeim. Eitt með öðru merku sem hefur gerst hér er að líkindum það að lögð hafa verið á ráð um Innréttingarnar. Flestir Íslendingar hugsa einkum til Bessastaða sem bústaðar forsetans en staðurinn er sögufrægari, bæði til ills og góðs, en menn gera sér almennt grein fyrir.

Starfsmenn Þjóðminjasafns hafa komið fyrir rakamæli í göngunum. Það er nauðsynlegt að fylgjast með, því að sveppur myndast auðveldlega niðri í hinum raka og salta jarðvegi. Jafnvel er hætt við að mannvistarleifarnar, sem eru mjög heillegar, geti skemmst ef ekki er haldið nákvæmu hita- og rakastigi.

Uppgreftri á Bessastöðum var fram haldið um hríð haustið 1988 og þá komu í ljós allra elstu byggingarleifarnar, sem eru taldar útihús frá elleftu öld. Íbúðarhúsin frá sama tíma hafa hins vegar ekki fundist svo óyggjandi sé. Af einstökum hlutum sem fundust í þetta skipti þykir fornleifafræðingum mest til um elstu skó á Íslandi, sem eru sennilega frá elleftu öld. Annar þeirra er venjulegur sauðskinnsskór sem eigandinn hefur hent gatslitnum, en hinn er tískuskór úr leðri sem einhver heldri kona hefur spókað sig í.

Fornleifarannsóknirnar á Bessastöðum fara eingöngu fram á þeim stöðum þar sem framkvæmdir eru og miðast alfarið við það að bjarga mannvistarleifum. Verkefnið er erfitt, því svæðið er stórt og þarf að grafa niður á þriggja metra dýpi.

Það er undarlegt að standa fyrir innan eldhúsið í forsetabústaðnum og vera svo kominn undir húsið eins og hendi sé veifað, í moldargöng sem liggja milli ýmissa tegunda af veggjum húsa sem eitt sinn stóðu á þessum fræga stað. Og á steinlögðum gólfunum sem grafin hafa verið upp gengu söguhetjur, allt frá landsfrægum afturgöngum eins og Appolloniu Schwartzkopf til valinkunnra skálda eins og Jónasar Hallgrímssonar og Gríms Thomsens. En í dag stöndum við undir gólfum og hlustum á fótatak starfsfólks sem er á þönum að undirbúa hádegisverðarboð.

Í Thomsenstofu talar forsetinn meira við morgungestina sína. Þeir skoða myndir af Vigdísi forseta og páfanum, og myndir af konungum og drottningum í Evrópu með eiginhandaráritun. Það er siður eftir heimsóknir að skiptast á slíkum myndum.

Í þessari stofu hefur nú skipt um tækjabúnað síðan Grímur skáld og þáverandi eigandi Bessastaða sat þar með fjöðurstaf og blekbyttu, og líka síðan Kristján Eldjárn forseti var að störfum með sjálfblekung og ritvél, því nú er þar voldug IBM tölva í eigu Vigdísar forseta. Hún ræðir við föður drengjanna um leysiprentara, muninn á IBM og Apple Macintosh, sem hún notar reyndar meira og hefur á Aragötu.

Um morguninn hafa forseta borist blóm og gjafir frá gestum sem koma í hádegismat. Hún hugar að því ásamt Halldóru Pálsdóttur að allt sé á sínum stað og margfærir til skreytingu með sankti-pálíum sem einn gestanna hefur útbúið, og setur svo meðfylgjandi kort á sinn stað hjá. Og hættir ekki fyrr en staðsetningin er fullkomin. Starf Halldóru er það sem á dönsku heitir „stuepige" eða stofustúlka og hún er líka aðstoðarráðskona.

Í eldhúsinu eru Hilmar B. Jónsson matreiðslumeistari og Sigrún Pétursdóttir, sem verið hefur aðalráðskona á Bessastöðum í tíð tveggja forseta, önnum kafin að útbúa matinn handa konunum fjörutíu. Þau hafa sett stóran súpupott í ísvatn í vaskinum, því að fyrsti réttur er gazpacho, köld sumarsúpa upp á spænskan máta. Forseti og matreiðslumeistari koma yfirleitt saman með hálfs mánaðar fyrirvara til þess að ákveða matseðil í veislum á Bessastöðum, og stundum fyrr.

Vigdís forseti reynir alltaf að vera komin heim á Bessastaði góðri stund áður en veislur og móttökur hefjast, til þess að „sjá um að allt sé í lagi, sjá til þess að allt verði eins og ég vil hafa það. Kannski má segja að ég þurfi ekki að hafa þetta svo en samt finnst mér mjög mikilvægt að hafa yfirsýn yfir aðstæðurnar. Ég þarf til dæmis að vita hvernig allt á að fara fram þegar matur er borinn inn í kvöldverðarboðum. Ef ég kem seint heim á Bessastaði og rétt hef tíma til þess að skipta um föt, þá veit ég ekki hvernig allt á að vera og þá er viðbúið að eitthvað gerist sem ég er ekki nógu ánægð með. Stundum hefur mér líkað illa að hafa ekki haft tíma til að fara yfir eitthvað, til dæmis blómin. Ég vil alltaf líta yfir þau með röntgenaugum áður en gestirnir koma.

Ég velti mikið fyrir mér smáatriðum, kannski af því að ég er svo ærukær. Ég geri alltaf ráð fyrir því að aðrir sjái það sem ég sé, þótt ég viti auðvitað að heima hjá manni sjá aðrir ekki allt sem maður sér sjálfur".

Framreiðslukonur eru mættar og búið er að leggja á borð inni í móttökusal. Þar eru fimm fagurlega skreytt borð með blómum og öndunum góðu. Og á borðum eru „dúkarnir hennar mömmu" sem Sigríður Eiríksdóttir saumaði listilega út. Á vel völdum stöðum í salnum eru svo afar fallegar stórar blómaskreytingar, liljur í ljósfjólubláu og hvítu sem Snorri Jóhannsson bílstjóri hefur útbúið.

Hann var einnig bílstjóri í tíð fyrri forseta en hæfileikar hans á þessu sviði voru ekki uppgötvaðir fyrr en Vigdís tók við. Hún hugsaði sjálf um blómaskreytingar í fyrstu, enda hafði hún lært um þá list af móður sinni sem notaði til þeirra hvað sem var úr flóru Íslands, jafnt fífu og hvönn. Það kom svo í ljós að Snorri var mjög laginn við blómin og nú orðið gerir forsetinn ekki annað en fara yfir skreytingarnar þegar þær eru tilbúnar. Það er mikið hagræði og sparnaður að hafa mann á staðnum sem sér um þetta atriði. Hann segist yfirleitt reyna að útbúa skreytingar daginn fyrir veislur, því að blómin þurfi að opna sig. Þetta er tímafrek iðja, getur tekið heilan dag að setja skreytingarnar saman. Á sumrin eru blóm úr haganum uppistaðan. Sést hefur til forseta Íslands að tína þau í Vatnsmýrinni.

Nú eru rétt um tíu mínútur þangað til veislan á að hefjast. Það er hugað að því að breyta staðsetningu á vatnslitamynd sem forseti hefur nýlega fengið að gjöf, og hún er sett hærra á vegginn. Forseti segist þurfa að „skúra sig", hleypur upp á loft og lagar hárið með krullujárni á mettíma. „Þetta er allt farið út í veður og vind sem hún Stína gerði í morgun, því að ég er búin að vera svo mikið á fartinni síðan þá."

Nú hringir uppi. Ég spyr hvort þetta sé leikhúshringing til marks um að veislan sé að hefjast en það er þá útidyrabjallan. Við hana er tengt sjónvarp. Forseti segir að aðalbrandarinn sé, ef það kæmi glæpon í dulargervi, að spyrja: Hvernig hattur er þetta sem þú ert með? Þá mundi hann væntanlega taka ofan, svo hægt væri að bera kennsl á hann. Svo hlær hún sínum bjarta og smitandi hlátri.

Þar með er hún rokin niður í eldhús. Hún er spurð hvort það eigi að bera púrtvínið fram í glösunum eða hvort það eigi að koma inn með flöskurnar og skenkja í salnum. Forseti segir að það sé betra; hún hafi skipt um skoðun síðan í gær. Nú kemur Halldóra, búin að hlaupa nokkra hringi, og spyr: „Hvar er forsetinn?" Hún þurfti að vita hvort það ætti að kveikja á kertum. Forseti er snögg að taka ákvörðun og segir nei, það sé orðið of áliðið árs.

Halldóra hleypur aftur. Nú hefur borist stór blómvöndur með gulum rósum. Vigdís bíður eftir að það finnist réttur vasi undir þær. Hún horfir á úr borðstofu hvar Halldóra setur vöndinn og biður hana svo að ýta borðinu nær glugga. Kannski má segja að undirbúningur að svona veislu minni á undirbúning leiksýningar, því allt verður að vera á réttum stað og tipptopp á sviðinu. Og það er hluti af margbrotnu starfi forsetans að vera verkstjóri yfir starfsfólkinu, bæði á Bessastöðum og á skrifstofu.

Þá er forseta ekkert að vanbúnaði að fara fram og heilsa gestum. Hún er látlaus og glæsileg, í ljósum jerseykjól tvískiptum og í hvítum skóm með hælbandi. Hún heilsar gestarununni innilega og þakkar góðar gjafir. Svo er safnast saman í borðstofu en borðhaldið sjálft er í móttökusal vegna fjölda gestanna. Þetta eru konur á öllum aldri, þær elstu virðulegar með staf og þær yngstu með æskuroða á kinn. Reffilegar konur og veraldarvanar, samt misjafnlega framfærnar. Sumar tengjast embættinu á einn eða annan hátt eða eru vinkonur forseta, þó ekki endilega úr innsta hring. Aldursforseti í dag er Karen Guðmundsdóttir, frænka forsetans.

Það er borinn fram fordrykkur í uppháum kristalglösum. Brátt upphefst mikill kliður, gestir eru óþvingaðir í samtölum sínum, kannski vegna þess að hér eru bara konur. Reyndar segir Vigdís að sér hafi líka dottið í hug að hafa eitt boð á ári aðeins fyrir karlmenn.

Eftir nokkra stund hverfur hún í eldhús til að spyrja nánar um tímasetningu á matnum. Hún segir að það sé með hana eins og skátana: „Eitt sinn húsfreyja, ávallt húsfreyja. Mér finnst sjálfsagt að ég sé í því hlutverki. Og það er nú eins og það er, að ég verð að leika bæði karl- og kvenhlutverkið. Minn metnaður er auðvitað að heimilið sé í sem allra bestu lagi, eins og ég væri húsmóðir í fullu starfi. Ég yrði alveg skelfilega leið og mædd ef það dæmi hefði ekki gengið upp. Starfsfólkið og ég vinnum saman eins og einn maður en ég er kapteinninn á skútunni og það er ég sem á að standa fyrir boðinu. Starfsfólkið er farið að þekkja minn smekk og það metur hann. Því er annt um að ég sé ánægð og það þykir mér ákaflega vænt um."

Forseti slær í glasið sitt þegar konurnar fjörutíu eru mikið búnar að skrafa og segir: „Vorkonur, hjartanlega velkomnar til Bessastaða." Hún býður þeim til borðs og segir að það sé auðvelt að finna sín sæti, því að frammi liggi blöð með nöfnum gesta og borðnúmerum. Hún bætir við: „Fylgið mér." Svo tekur hún undir höndina á öðrum sessunaut sínum og hersingin gengur inn í sal.

Þegar svolítið er liðið á máltíð skálar Vigdís við gestina. Halldóra gengur að hverju borði fyrir sig og býður gestum að skála við hana. Vigdís ávarpar svo gesti þegar aðalrétturinn, silungur með saffransósu, er að verða búinn. Hún vitnar í yndislegt ljóð eftir Jóhannes úr Kötlum:

Svo lifna blómin einn ljósan dag

og lóan kvakar í mónum.

Og fjallið roðnar af feginleik

og fikar sig upp úr snjónum.

Og börnin hlæja og hoppa út

með hörpudiskana sína.

- Og einn á skel yfir fjörð ég fer

að finna vinstúlku mína.

Forseti segir að farfuglinn sé kominn, vorboði á nesjum og inn til fjalla á Íslandi, og af því tilefni „vorboð" á Bessastöðum.

„Ég hef verið að leita að því í heimildum að það væri orðað á íslensku að farfuglarnir væru komnir heim með vorinu en ekki fundið því stað. Ég tek mér því bessaleyfi hér á Bessastöðum að lýsa því yfir að þeir eru komnir heim. Hér er það sem þeir byggja sér bú og eignast afkvæmi. Þó svo þeir skreppi af bæ yfir vetrarmánuði, þá eiga þeir heima hér - eru farfuglar í útlöndum með vetursetu erlendis.

Eða er það ekki heilagur sannleikur að einmana skáld í útlöndum sendu kveðjur í anda, með fuglum ættjarðarinnar, norður á Frón og í því fólst auðvitað að fuglarnir ættu heima heima: „heilsaðu einkum, ef að fyrir ber, engil með húfu og rauðan skúf í peysu"."

Vigdís forseti segir að bestu ljóð um vor og sumar hafi karlar ort til kvenna. Hún vitnar enn í Jóhannes úr Kötlum:

Það eitt er víst, að ég aldrei

augunum þínum gleymi,

er sástu sumarið koma

sunnan úr bláum geimi;

- svo fegin varstu, að mér fannst þú

fegursta konan í heimi.

Það er stemning og kátína við borðin fimm í salnum. Öðru hvoru brestur á með margrödduðum hlátrasköllum. Hér eru kvenmenn sannarlega glaðir á góðri stund. Það er engu líkara en unaðslegt maíveðrið hafi brotist inn á Bessastaði, alla leið inn í huga og hjörtu þeirra sem þar sitja saman og njóta lífsins við samtal, mat og drykk. Reyndar þarf ekki fágætlega gott vorveður til þess að gestir skemmti sér á forsetasetrinu, því að þar inni er jafnan góð stemning, sama í hvernig skapi veðurguðir eru. Um þetta talaði einmitt bændahöfðinginn Hjörtur Eldjárn á Tjörn, bróðir Kristjáns Eldjárns, í frábærlega skemmtilegri ræðu sem hann hélt í móttöku á Bessastöðum. Hann vitnaði í byrjun smásögu: „Það var sólríkt á Tindum. Væri ekki sól úti, þá var jafnan sól inni." Smám saman kemur svo í ljós að sólin inni er heimasætan á bænum. Hjörtur sagði að sama máli gegndi á Bessastöðum. Það skipti ekki máli hvernig veður væri úti, því inni fyrir væri alltaf sólskin. Það væri ekki aðeins vegna glæsilegra húsakynna, heldur einnig vegna Vigdísar forseta og viðmóts hennar.

Ein gestanna ávarpar nú forseta og játar í upphafi ræðu að hafa verið ein þeirra sem vildu í síðustu forsetakosningum að það væru hjón í þessu starfi. Hins vegar væri hún komin á þá skoðun núna að það væri alveg nóg að hafa einn forseta og það gerði ekkert til þótt forsetafrúna vantaði. Gestir klappa og gera góðan róm að þessum orðum.

Í kosningabaráttunni 1980 gerðu andstæðingar Vigdísar Finnbogadóttur mikið úr því að hún er ekki gift. En henni varð ekki svara fátt um það efni fremur en önnur. Einhvern tímann kallaði maður fram í hjá henni á framboðsfundi og sagði að það væri útilokað að vera ógiftur í þessu starfi, því það væri svo margt sem væri ekki hægt að segja neinum nema maka sínum. Þá svaraði hún að bragði: „Ég ætla að vona að forseta Íslands verði aldrei neitt það á sem hann getur engum sagt nema maka sínum."

Svo líður að því að forseti stendur upp og býður konunum kaffi hvar sem þær kjósi að drekka það, úti á hlaði jafnvel ef þær vilji. Að vísu sé dálítið rok, það er að segja ekki „hárgreiðsluveður". Sumar viðstaddra eru nú samt svo hugrakkar að þær hverfa út með hár fyrir vindi í hlýindunum og kaffikonur ganga um beina, bæði úti fyrir og inni við.

Eitt af því sem gestir heyrast tala um er smekkvísin á Bessastöðum, sama hvar á er litið. Fyrir utan allt annað sé Vigdís frábær húsmóðir, flott í sér og rausnarleg.

Vigdís kallar áður en langt um líður á matreiðslumeistara inn í sal, þakkar honum frammistöðuna og vekur athygli gesta á því að hann sé eini karlmaðurinn í húsinu. Að vísu má geta þess að karlmenn eru á vappi utandyra, því að húsa er vel gætt á Bessastöðum.

Veislugestir safnast svo fyrir í Thomsenstofu og dást að nýju portretti af Vigdísi forseta sem June Mendoza hefur málað. Hún er Englendingur og hefur málað frægt fólk í sínu landi og víðar. Hún setti sig í samband við forsetann sem féllst á að sitja fyrir hjá henni. Samstarf þeirra varð sögulegt því að daginn sem hún kom til Íslands datt hún „á eina hálkublettinum í Reykjavík" og handleggsbrotnaði. Ekki lét hún það þó aftra sér frá ætlunarverkinu og málaði myndina með sinni brotnu hendi sem heilbrigða höndin bar uppi.

„Svo hún náði þessum svip," segir Sigríður Hagalín leikkona, ein þeirra sem skoða andlitsmyndina. Á þessari mynd kemur einmitt fram sérstakur andlitssvipur sem lýsir forsetanum. Hún er íhugul, kannski ekki laus við trega en samt er bjart yfir fallegu og mjúku andlitinu. Af því stafar fágætum persónuþroska og góðvild, jafnframt ástríðu og skaphita.

Annars er Vigdís forseti margslungin og ein mynd dugar skammt til þess að gera henni skil. Það er til dæmis erfitt að sýna þrek og dugnað á mynd en af þessu tvennu virðist hún endalaust birg og það er eins og hún sé aldrei þreytt. Hún kann ekki að hlífa sér og er tilbúin að hella sér einbeitt út í ný verkefni um leið og þau skjóta upp kollinum. Hún getur átt það til að fara fram á hið sama af öðrum. Hvort tveggja er til í henni, kröfuharka við aðra og mjög mikið umburðarlyndi. Til sjálfrar sín gerir hún svo miklar kröfur „að ég geng með veggjum ef mér finnst ekki allt vera í lagi. Hins vegar er ég yfirleitt umburðarlynd við annað fólk. Ætli ég sé ekki sjötíu prósent teygja. Hvað skoðanir snertir, þá er ég líka mjög sveigjanleg og ég endurmet þær um leið og ný viðhorf koma fram.

Ég er nú komin á þann aldur að ég þekki sjálfa mig og ég veit vel hvað er alminlegt í sjálfri mér og hvað ekki. Mér rennur stundum óskaplega í skap og ég get verið illskeytt. En ég hef lært að temja skap mitt og bíða eftir því að mér renni reiðin. Ég á nú ekki langt að sækja þetta, því að mamma var ákaflega ör í skapi og það gustaði af henni. Föðurfólkið mitt er ekki skaplaust heldur. Hitt er svo annað mál að ég er ákaflega sáttfús og er stundum alveg friðlaus þangað til ég næ sáttum."

Forseti gengur út á hlað í góða veðrinu og ætlar að vekja athygli kvenna á sjaldséðum gesti í túninu heima. Það er margæsin sem áir um stund á vori hverju í landareign Bessastaða, á leið sinni í sumarbúðir á Grænlandi eða Kanada. Nú ber hins vegar svo við að gæsin sést ekki í bili og Vigdís forseti getur sér þess til að hún hafi þá farið að dæmi gestanna og skroppið í „löns".

Klukkan er farin að halla í fjögur þegar gestir kveðja. Fyrsti hópur snýr reyndar við með bros á vör og kveðst ekki komast út, heldur vera læstur inni á sjálfum Bessastöðum. Þessi uppákoma vekur kátínu en fljótlega er ráðin bót, því að Halldóra kemur og opnar. Öryggiskerfið sér nefnilega fyrir því að enginn fer óboðinn úr húsi.

Nokkrar konur verða að lokum eftir og bíða þess að verða sóttar, þar á meðal Karen, hin höfðinglega frænka Vigdísar forseta. Þær eru nánar tiltekið systkinabörn, því að Karen er dóttir Guðmundar Eiríkss, móðurbróður forsetans. Hann var svo glæsilegur að hann var kallaður Guðmundur greifi. Um hann hefur verið sagt að hann hafi verið ógleymanlegur hverjum þeim sem hann heilsaði einu sinni og að í þessu minnti forseti á frænda sinn.

Talið berst að uppeldi unglinga og forseti segir söguna af því þegar „straffið gekk hringinn", eins og hún orðaði það. Einhvern tímann þegar hún var sautján ára að fara á síðkjólaball í gamla Sjálfstæðishúsinu, „í breyttum kjól af mömmu svo ég gæti verið sem fínust", þá stöðvaði móðir hennar hana og heimtaði að hún færi í sokka. Þá var dóttirin berfætt í háhæluðum sandölum, eins og dömurnar í bíó. Hún fór í sokkana en svo úr þeim aftur þegar hún var komin fram í anddyri. Um daginn sagðist hún hafa hugsað að þetta væri gott á sig, nú hefði straffið gengið hringinn þegar Ástríður neitaði að vera í sokkum. Þá voru þær á leið til útfarar Arndísar, föðursystur Vigdísar forseta. Hún sagðist hafa útskýrt fyrir Ástríði að það gengi ekki að vera berfættur í skónum við jarðarför og þar að auki yrði sér kennt um ef dóttir hennar væri ekki klædd á viðeigandi hátt.

Núna, þegar veislu er lokið, ætlar hún að ganga út í Bessastaðanes eins og hún gerir svo oft og huga að fuglum. Hún skiptir um föt þegar síðustu gestir eru farnir og fer í síðbuxur og útijakka, með áletruninni Vigdís á boðungnum. Hún er í grænum safariskóm og um hálsinn hefur hún kíki. Jakkann fékk hún að gjöf frá Finnlandi en hún segist ekki geta látið sjá sig í honum neins staðar, því hún kunni ekki við að spóka sig á almannafæri með nafnið sitt í barminum.

Forseti hefur það fyrir reglu að fara í gönguferðir á hverjum degi og henni tekst yfirleitt að koma því við, þrátt fyrir stöðugar annir. Hún er mjög viljug að hreyfa sig og meðvituð um holla lifnaðarhætti, ekki síst mataræði, enda er hún sérlega vel á sig komin.

„Það er algjör nauðsyn fyrir fólk á mínum aldri að hreyfa sig. Ég finn mér alltaf með einhverju móti tíma til þess, því ég lendi í vítahring ef ég vanræki það. Mér finnst ég komast upp með að bjóða sjálfri mér margt ef ég bara hreyfi mig. Mér finnst gaman að ganga með öðrum en stundum kýs ég heldur að vera ein."

Við göngukonur erum svo heppnar að vera í friði, því ferðamannatíminn er ekki hafinn. Á sumrin er gífurleg umferð á Bessastöðum og allt að sex langferðabílar á dag koma með erlenda ferðamenn til þess að skoða Bessastaðakirkju. Stundum verða óþægindi af ágangi þeirra, því að þeir eiga til að gera sér lítið fyrir og leggjast á glugga í forsetabústaðnum. Kannski er þeim vorkunn þótt þeir gangi of langt til þess að reyna að sjá forsetann í eigin persónu, svo fræg sem hún er. Leiðsögumenn útlendra ferðamanna verða varir við mjög mikinn áhuga á henni og sífellt er verið að spyrja þá um hana.

Það er hlý gola sem leikur um okkur þennan yndislega maídag. Sólin skín en það er mistur í lofti, enda er hlýja loftið komið sunnan úr Evrópu með mengunarívafi. „Það verður ekki bæði sleppt og haldið," segir Vigdís forseti. „Nú haldast mistrið og hlýindin í hendur."

Við tökum nú að svipast um eftir margæsinni sem var farin í mat þegar átti að hafa hana til sýnis. Þetta er sjaldséður fugl á Íslandi sem tyllir tánum á Bessastaðanes á vorin, á leið sinni frá Bretlandseyjum. Hann lítur líka við í bakaleið, á haustin. Latneska heitið á fuglinum er Branta bernicla og á ensku heitir hann brent goose.

„Hún er þarna í nesinu núna," segir Vigdís forseti og réttir mér sjónaukann. Þarna er hún þá í breiðum, þessi félagslynda gæs, sótsvört á höfði og bringu, drifhvít á afturenda og ljós á kvið. Flestar sem koma við hér á landi tylla sér á norðanvert Snæfellsnes og Mýrar en hluti af hópnum er svo útsjónarsamur að hafa viðdvöl í Bessastaðanesi „til þess að hressa sig við fyrir hjónabandið í Grænlandi", upplýsir forsetinn mig. „Þetta er alveg upplagt, að ná sér í fæðu á svona stóru túni. En hún er ekki komin heim, hún er á leiðinni. Lóan finnst mér aftur á móti að sé komin heim."

Fuglalífið á nesinu er einstakt og höfðar ekki síður til eyrna en augna, því hér er framin fjölbreytt hljómkviða, þótt sömu stefin séu endurtekin í síbylju. Við hlýðum á „tlúí" og „dirrindí", angurblítt biðilskvak lóunnar og tvísöng kynjanna hjá æðarfuglinum, þar sem blikinn syngur hljómþýtt „ú-hú" og kollan argar „kor-r-r".

Til vinstri handar er Bessastaðatjörn og Lambhúsatjörn á hægri hönd. Ekki að undra þótt fuglarnir sæki í þetta gósenland. Hér er öll aðstaða fyrsta flokks til hreiðurgerðar og íþróttaiðkana, hvort sem það er sund, hlaup eða böð, og allsnægtaborð á túninu. Á nesinu er ró og næði til að liggja á eggjum og klekja þeim út. Það er líka snertispölur til sjávar fyrir þær tegundir sem það kjósa. Reyndar er Lambhúsatjörn opin svo þar gætir flóðs og fjöru en Bessastaðatjörn er lokuð fyrir sjávarföllum.

Við göngum fram hjá skemmunni sem nú er notuð sem geymsla en var áður fjós og hlaða. Húsið er í lélegu ásigkomulagi en Bessastaðanefnd mun ráða bót á því eins og öðru sem þarf á staðnum. Nefndin var stofnuð síðla árs 1987 til þess að gera stórátak á Bessastöðum. Formaður hennar er Matthías Á. Mathiesen, fyrsti þingmaður Reykjaneskjördæmis. Mikill skriður er kominn á málið og vilji fyrir hendi, að sögn Kornelíusar Sigmundssonar forsetaritara. Veigamiklum þætti framkvæmdanna er lokið að mestu, það er endurbótum á neðri hæð Bessastaðastofu. Enn er eftir að gera við efri hæðina og svo viðbyggingar Bessastaðastofu, móttökusal, gróðurskála og bókhlöðu.

Eitt af stórum verkefnum á Bessastöðum er að snyrta og lagfæra allt umhverfi. Í því felst að lagfæra vegi, malbika og helluleggja, snyrta kanta og setja nýjar þökur, gera allt gras véltækt, og fylgja síðan eftir með garðyrkjuvinnu. Og með góðu áframhaldi verður allt orðið glansandi fínt á Bessastöðum eftir fjögur til fimm ár, ekki síst húsakostur sem orðið hefur útundan.

„Nú sést hún greinilega í túninu," segir Vigdís forseti og réttir mér sjónaukann snarlega. „Margæsin - það er hlussan þarna. Sjáðu, þegar hún teygir sig upp, þá er hún alveg óskaplega falleg."

Það er ótrúleg viðbót við fagra náttúruna á Bessastöðum, frábært útsýnið og virðuleg húsin, að þar skuli einnig vera fuglaparadís. Það mun vera fátítt í heiminum ef ekki einsdæmi að fuglar eigi sér slíkar nýlendur í grennd við þéttbýlissvæði og telja sumir að Bessastaðanes ætti þess vegna að vera alfriðað.

Yst á nesinu er svokallaður Skans sem er virki síðan í Tyrkjaráninu á sautjándu öld. Höfuðsmaður á Bessastöðum lét reisa það til þess að verjast skipum Tyrkjanna. Á Skansinum var fallbyssa sem skotið var af á Tyrkjann. Fallbyssukúlur frá þeim tíma voru lengi til á Bessastöðum og meiraðsegja nýttar í friðsamlegum tilgangi upp úr aldamótum, sem farg í taurullu í búi Skúla og Theodóru Thoroddsen. Þess má geta að Óli skans í vísunum frægu er einmitt kenndur við Skansinn á Bessastaðanesi en hann var sonur hjóna sem áttu þar býli.

Þannig göngum við áfram út nesið í áttina að Skansinum, með útsýni yfir Skerjafjörð, til Reykjavíkur sem er mistri hulin eins og útlend borg. Vigdís forseti bregður kíkinum upp öðru hvoru og leyfir mér einnig að njóta góðs af. Það kemur upp úr dúrnum að þessi góði gripur er „verkfræðikíkirinn hans pabba. Vestmannaeyjahöfn var byggð með honum", eins og hún orðar það. Sjálf segist hún halda mikið upp á þennan grip og hún bætir því við að hún gefi oft sjónauka í fermingargjöf.

Það kemur í ljós að Vigdís forseti er ekkert fyrir að henda hlutum og endurnýja að óþörfu. Hún klæðist á þessari gönguferð safariskóm, keyptum á Grænlandi fyrir aldarfjórðungi. „Þeir munu duga til æviloka. Sérðu botninn á þeim." Og satt er það, þetta eru traustir gripir með gúmmíbotni en úr striga að öðru leyti. Hér eru komnir skórnir sem hún notaði þegar hún var leiðsögumaður og fór með ferðamenn frá Íslandi til Grænlands. „Einu sinni björguðu þessir skór ítölskum manni sem var í lakkskóm á Grænlandsjökli." Hún bætir við: „Svo enduðu þeir á Bessastöðum."

Sjálfsagt hefur það komið þessum skóm mjög á óvart að eigandi þeirra varð að lokum forseti og þeir hafa þá ekki verið einir um það. En sú persóna var til sem kom frami Vigdísar Finnbogadóttur ekki á óvart og það var spákonan Jósefína á Nauthól sem Einar Kárason rithöfundur hefur gert fræga sem Karolínu spákonu í skáldsögum sínum.

Leiðir þeirra Jósefínu og Vigdísar Finnbogadóttur lágu saman þegar hún var leikhússtjóri. Hún efndi einhvern tímann til fjölskylduboðs fyrir ættingja ráðskonunnar sem þá var á Aragötu og var skyld spákonunni. „Á ég ekki að slá í spil fyrir þig?" sagði Jósefína í boðinu. Í spilunum runnu svo upp kóngar og sjöur. Jósefína sagði: „Lifandis ósköp áttu eftir að ferðast ... og hitta kónga ... og hitta kónga." Sú sem spáð var fyrir vildi þá vita hvort þetta væru einhverjir draumaprinsar. En þá sagði sú gamla: „Neineinei, góða mín, þetta eru alvörukóngar sem þú átt eftir að kynnast."

Eitt af því sem við höfum útsýn yfir á gönguferð okkar um Álftanes er Gálgahraun, úfið og myrkt. Hraunið dregur nafn af því að þar voru menn teknir af lífi, í þrískiptum kletti sem kallast Gálgi. Hann blasir við frá Bessastöðum og sagt var að amtmaður vildi hafa gálgana þarna svo hann þyrfti ekki að fara úr húsi til að fylgjast með hengingum.

„Það er svo erfitt að hugsa til óhamingjunnar og þjáninganna á þessum löngu erfiðu öldum. Það má auðvitað ekki gleyma því að þá voru allt aðrar viðmiðanir. Menn voru þá reiðubúnir að láta miklu meira yfir sig ganga samkvæmt friðþægingarkenningum heldur en við mundum nokkurn tímann gera. Þeir héldu bara að þetta væri veröld hinna miklu písla og að svo kæmi sú tíð að þeir færu yfir í betri veröld, þar sem þeir fengju umbun fyrir að hafa þjáðst svona mikið á jörðu."

Enn kemur forseti auga á markverðar hræringar hjá æðarfuglinum. „Eftir varpið þarf að fínkemba allt nesið og merkja við hreiðrin með pinnum. Þetta er eins og sauðburður. Það verður að fylgjast með öllu, meðal annars þarf að fæla burt vargfugl.

Svo er tekinn smádúnn undan eggjunum áður en ungarnir skríða út. Þegar fuglinn er farinn af hreiðrunum, og farinn með ungana niður á tjörn, þá göngum við frá hreiðrunum og tökum það sem eftir er af dúni. Þetta er eins og hver önnur búgrein og mikil vinna við hana ef það á að vera einhver afrakstur."

Starfsfólk á Bessastöðum sér um æðarvarpið. Kristján Eldjárn forseti stússaði sjálfur heilmikið við það en Vigdís forseti lætur það ógert, því að hún segist vera svo lússækin að hún verði öll útbitin.

Þegar við komum aftur á Bessastaði er tiltekt eftir hádegisverðarboðið alveg að ljúka. Sigrún ráðskona innir forseta eftir nýjustu fréttum af fuglalífi. Svo spyr hún hana hvort hún vilji taka eitthvað matarkyns með sér í bæinn og nefnir nokkra valkosti úr frystikistunni.

Við Vigdís forseti erum skildar að skiptum í dag en dagurinn er ekki búinn hjá henni, því að von er á Þorbjörgu Hjörvarsdóttur til landsins. Hún hefur í mörg ár verið aðstoðarkona á ferðalögum og verður það einnig í Ameríkuferðinni sem stendur fyrir dyrum. Það er eins og endranær í starfi forsetans skammt stórra högga í milli. Hún lítur út fyrir að þola allt sem á hana er lagt ótrúlega vel, þótt sjálf segist hún „fara í kerfi út af öllum sköpuðum hlutum". Og er hér komin ein þversögnin um Vigdísi Finnbogadóttur.

Til er smellin saga af henni og Birgi Möller, aldavini hennar og fyrrverandi forsetaritara. Einhvern tíma, undir gífurlegu álagi, sagði hún það sem annars heyrist ekki af hennar munni: „Ég kemst aldrei í gegnum þetta." En hann svaraði: „You asked for it, baby." („Þú kallaðir þetta yfir þig, gæskan.")

# data[].attributes.attachment_link.title
„Ég átti að vera best í öllu en ég var ekki best í öllu"

# data[].attributes.attachment_link.description
Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti Íslands, fagnar 90 ára afmæli í dag. Af því tilefni hefur bókin Ein á forsetavakt: Dagur í lífi Vigdísar Finnbogadóttur verið endurútgefin. Steinunn Sigurðardóttir skrifaði bókina sem kom út 1988 og var bókin ein sú söluhæsta það árið.