# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Biografia w skrócie

Czesław Miłosz (urodzony 30 czerwca 1911 w Szetejniach, obecnie na terenie Republiki Litewskiej - zmarł 14 sierpnia 2004 w Krakowie) poeta, eseista, prozaik, tłumacz, wykładowca, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980).

Jeden z najwybitniejszych i najbardziej znanych w świecie poetów polskich. W opinii międzynarodowej krytyki, jak i współczesnych mu pisarzy (np. noblistów: Josifa Brodskiego i Seamusa Heaneya), różnorodna twórczość Miłosza to jedno z najbardziej znaczących i fascynujących zjawisk literatury XX i XXI wieku. Był jednym z najbardziej płodnych pisarzy swego wieku. Tworzył nieprzerwanie od wczesnej młodości do końca życia, przez ponad siedemdziesiąt lat. Uprawiał każdy gatunek literacki (i każdy przekraczał), a także publicystykę, krytykę literacką oraz historię literatury. Jest jednym z najczęściej tłumaczonych, na wszystkie języki, autorów polskich. Sam również przekładał, głównie z języków angielskiego i francuskiego. Jako tłumacz mierzył się z całą tradycją literacką od Szekspira, Eliota, japońskich poetów haiku, po Biblię, tłumaczoną z języków oryginału (greckiego i hebrajskiego). Mieszkał, tworzył i publikował w Wilnie, Warszawie, Krakowie, we Francji i Ameryce. Pisał, poza kilkoma wyjątkami, wyłącznie po polsku, choć blisko czterdzieści lat spędził poza krajem swojego języka. Światowy rozgłos przyniosła mu powieść „Zdobycie władzy" (1953), o instalowaniu komunizmu w Polsce oraz esej „Zniewolony umysł" (1953), książka zaliczana dzisiaj do klasycznych dzieł o systemach totalitarnych i politycznych utopiach.

Rodowód

Przyszedł na świat na początku XX wieku na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczpospolitej, które głęboko przeorała Historia, co widać chociażby w najprostszych faktach rubryki personalnej, takich jak obywatelstwo i narodowość.

Czesław, pierworodny syn Aleksandra Miłosza, herbu Lubicz, i Weroniki z Kunatów, herbu Topór, rodzi się jako poddany cara rosyjskiego, w Szetejniach, nad rzeką Niewiażą, w powiecie kiejdańskim, na Żmudzi, obywatel litewski, narodowości polskiej. Ochrzczony zostaje w pobliskim osiemnastowiecznym, drewnianym kościółku w Świętobrości, zachowanym do dziś wraz z okolicznymi kilkusetletnimi dębami. Na biurku w swoim kalifornijskim domu będzie trzymał jak talizman zdjęcie pagórka w Świętobrości, gdzie pod dębami leżą jego dziadek Zygmunt Kunat, pradziadek Szymon Syruć i jego żona, Eufrozyna.

Pochodził ze szlachty polskiej od XVI wieku osiadłej w samym sercu Litwy i mówiącej po polsku. Jego przodkowie walczyli pod Kircholmem w 1605 roku, brali w udział w powstaniu styczniowym (1863).

W jego rodzinie nie używano pojęcia „kresy" w odniesieniu do miejsca pochodzenia jego przodków i własnego. „Kresy" to pojęcie w słowniku Miłosza odnoszące się raczej do dawnej Ukrainy, natomiast on mieszkał na ziemiach, gdzie żywa była pamięć i tradycje wielonarodowej i wielowyznaniowej Rzeczpospolitej Obojga Narodów, obejmującej tereny obecnych państw: Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Wyrastał wśród wielu języków (litewski, rosyjski, jidysz, białoruski), religii i obyczajów, co szczególnie uwrażliwiło go na wszelkie problemy narodowościowe, konflikty rasowe i religijne, które miały stać się przekleństwem XX wieku i o których będzie niejednokrotnie pisał.

W Miłoszowej rodzinnej geografii głównymi miastami były Wilno, Ryga i Dorpat (obecnie Tartu) oraz odległy, królewski Kraków. Na Politechnice Ryskiej studiował ojciec, w Krakowie matka przebywała na pensji, a na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie pobierał nauki Czesław.

Dane było Miłoszowi szczęśliwe dzieciństwo, we dworze dziadków ze strony matki Zygmunta Kunata i Józefy z Syruciów Kunatowej, wśród bliskich i przyjaznej natury, upływające w rytmie krzątaniny szlacheckiego gospodarstwa i tradycyjnie obchodzonych świąt, co smakowicie opisze w powieści „Dolina Issy". To dzieciństwo zda się iddylicznym wstępem do dramatycznych zwrotów akcji w późniejszym życiu przyszłego noblisty. Dzięki niemu uratuje w pamięci miejsca, które jakże szybko obróci w niwecz Historia.

Kiedy po 52 latach odwiedził Litwę i Szetejnie, miejsce urodzenia, to co zobaczył, zapisał m.in. w wierszu „Dwór" z cyklu „Litwa, po pięćdziesięciu dwóch latach" z tomu „Na brzegu rzeki" (1994):

Nie ma domu, jest park, choć stare drzewa wycięto

I gąszcz porasta ślady dawnych ścieżek.

Rozebrano świren, biały, zamczysty,

Ze sklepami czyli piwnicami, w których stały półki na jabłka zimowe.

Takie jak dawniej koleiny drogi w dół:

Pamiętałem, gdzie skręcić, ale nie poznałem rzeki;

Jej kolor jak rdzawej samochodowej oliwy,

Ani szuwarów, ani lilii wodnych.

Przeminęła lipowa aleja, niegdyś droga pszczołom,

I sady, kraina os i szerszeni opitych słodyczą,

Zmurszały i zapadły się w oset i pokrzywy.

Komuś, kto nie doświadczył wielokulturowej różnorodności i historycznego galimatiasu ówczesnych ziem Wschodniej Europy trudno przekazać to doświadczenie. Pytaniami kim jest i czy poetą polskim, czy litewskim, i skąd pochodzi będzie Miłosz wyrywany do tablicy przez całe swoje długie życie. Z tego właśnie nadmiaru komplikacji napisze, wydaną w 1959 roku „Rodzinną Europę". Przetłumaczona na kilkanaście języków, wielokrotnie do dziś wznawiana, szybko stanie się jedną z najlepszych autobiograficznych książek o Wschodniej Europie. Jeśli dzisiaj próbujemy opisać, co znaczy być Wschodnim Europejczykiem czy próbujemy definiować, na czym ma polegać Unia Europejska - pamiętajmy, że Miłosz zrobił to pół wieku wcześniej w „Rodzinnej Europie" na przykładzie losów swojej rodziny, własnych i kręgu przyjaciół.

Był więc Miłosz synem świata dworów, dworków i szlacheckich zaścianków; świata opisanego przez Mickiewicza, Rodziewiczównę, w której powieściach się zaczytywał jako mały chłopiec, czy Sienkiewicza. Należał do świata, w którym silne było przywiązanie do Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz kultywowany, według określenia Miłosza - „patriotyzm domu" - przywiązanie do rodzinnej okolicy, co tak pięknie i ponadczasowo, raz na zawsze wyraził Mickiewicz w inwokacji do „Pana Tadeusza" („Litwo! Ojczyzno moja!"). W tym duchu i w tym tonie wypowie Miłosz swe przywiązanie do krainy przodków wygłaszając 8 grudnia 1980 roku w Sztokholmie wykład noblowski: „Dobrze jest urodzić się w małym kraju, gdzie przyroda jest ludzka, na miarę człowieka, gdzie w ciągu stuleci współżyły ze sobą różne języki i różne religie. Mam na myśli Litwę, ziemię mitów i poezji. I chociaż moja rodzina już od XVI wieku posługiwała się językiem polskim, tak jak wiele rodzin w Finlandii szwedzkim, a w Irlandii angielskim, wskutek czego jestem polskim, nie litewskim poetą, krajobrazy i być może duchy Litwy nigdy mnie nie opuściły. Dobrze jest słyszeć od dziecka słowa łacińskiej liturgii, tłumaczyć w szkole Owidiusza, uczyć się katolickiej dogmatyki i apologetyki. Jest błogosławieństwem jeśli ktoś otrzymał od losu takie miasto studiów szkolnych i uniwersyteckich, jakim było Wilno, miasto dziwaczne, barokowej i włoskiej architektury przeniesionej w północne lasy i historii utrwalonej w każdym kamieniu, miasto czterdziestu katolickich kościołów, ale i licznych synagog; w owych czasach Żydzi nazywali je Jerozolimą północy. Dopiero też wykładając w Ameryce zrozumiałem, jak wiele przeniknęło we mnie z grubych murów naszego starego uniwersytetu, z zapamiętanych formuł prawa rzymskiego, z historii i literatury dawnej Polski, które dziwią młodych Amerykanów swoimi szczególnymi cechami: pobłażliwą anarchią, rozbrajającym zaciekłe spory humorem, zmysłem organicznej wspólnoty, nieufnością wobec wszelkiej władzy scentralizowanej". [cytat: Wykład noblowski [w:] Czesław Miłosz: Zaczynając od moich ulic. Kraków: Wydawnictwo Znak 2006, s. 482].

O twórczości: poezja czyli rytm

Długo nie mógł nauczyć się trudnej sztuki stawiania liter. Nie wierzył, że kiedykolwiek to pojmie. Uciekał matce -nauczycielce, prowadzącej wiejską szkółkę, która uczyła go pisania, czytania i rachunków - do ogrodu, sadu, lasu, nad rzekę. Dolina Niewiaży uchodziła za serce Litwy i za najpiękniejsze jej okolice. „Jego [krajobrazu] zasadniczą cechą latem była ciemna zieleń parków na zboczach, które nieraz dość stromo schodziły ku rzece: co kilka kilometrów białe dwory i przy każdym z nich taki park, głównie starych lip, jesionów, jodeł. Niekiedy dwa dwory i ich parki były położone naprzeciwko siebie, po obu stronach Niewiaży; tak z parku w Szetejniach, gdzie się urodziłem, patrzyło się na Kałnoberże po drugiej stronie, przed pierwszą wojną własność ministra Stołypina ( i nie dziwię się, że upodobał sobie tak ładną prowincję Imperium)" - napisze w „Ziemi Ulro" [Wydawnictwo Znak 2000 s. 96].

„Gdziekolwiek wędrowałem, po jakich kontynentach, zawsze twarzą byłem zwrócony do Rzeki". Wspomniana w wierszu „Szetejnie" Rzeka - przez duże R - sławiona pod wieloma imionami w innych wierszach, to zawsze jego rodzinna Niewiaża, która będzie mu kompasem przez całe wędrowne życie i da początek wszystkim rzekom w jego wierszach i powieści „Dolina Issy". Okolice Niewiaży obfitowały również w ptactwo, a ptaki interesowały Czesława szczególnie. Jako mały chłopiec nauczył się nazw łacińskich wszystkich ptaków występujących w jego okolicach, trzymał w domu w klatce największą sowę Bubo maximus; zabierany przez ojca na polowania, nie okazał się dobrym myśliwym - zdaje się, że bardziej zajmowały go łowy bezkrwawe: wielogodzinne podglądanie zwierząt, ptaków.

To przyrodzie zawdzięcza pierwsze wtajemniczenia w poezję, to na niej ćwiczył chciwość oczu, pożądliwość barw i kształtów. To dzięki niej chciał być najpierw przyrodnikiem, a został poetą. Ale nawet mając dziewiętnaście lat i publikując na łamach akademickiego pisma po raz pierwszy w życiu dwa wiersze, nie myślał i nie planował jeszcze, że odda się literaturze. Z całą pewnością to, że został poetą zawdzięcza również religijnym inspiracjom: rósł przecież w otoczeniu katolickim, a jego wychowanie tak domowe jak szkolne było na wskroś religijne.

Był poetą natchnienia, to znaczy tworzył pod wpływem wewnętrznego głosu (dajmoniona), który nakazywał mu zapisywać słowa czy wręcz dyktował utwór. Oczywiście obecność głosu nie wyklucza pracy nad formą. Wiele tygodni, miesięcy upływało zanim Miłosz decydował się na opublikowanie wiersza: pracował nad nim, tworzył kolejne wersje, zmieniał całe wersy albo tylko jedno słowo. Rękopisy poety bywają bardzo czyste, innym razem pokryte hieroglifami skreśleń, rysunków, bazgrołów. Pisał piórem na czystej bezliniowej kartce lub w bezliniowym zeszycie, potem przepisywał na maszynie do pisania, z czasem maszynę zastąpił komputer.

Świadek XX wieku. Myśliciel

Przeżył wiele i widział wiele. Wszystkiego tego, co kojarzymy z XX wiekiem Miłosz doświadczył, był w jądrze ciemności: Rosja i Syberia początku XX wieku, rok rewolucji październikowej w Rżewie nad Wołgą, manewry I wojny światowej widziane z przyfrontowych podróży wraz z matką za ojcem; bogate w wydarzenia lata międzywojnia w Wilnie i Warszawie, II wojna światowa w Warszawie; lata 1946-1950, lata kiedy świat zmieniał skórę, spędzone w Ameryce, obserwowane z prominentnego stanowiska urzędnika ambasady komunistycznego państwa, obracającego się w najwyższych kręgach polityczno-kulturalnych ówczesnego świata; lata 1951-1960 we Francji komunizujących elit, jako persona non grata, w biedzie; następnie ponad 30 lat w Berkeley, w Ameryce w laboratorium światowego postępu oraz mateczniku rewolucji kulturalnej, doznawanej z pozycji nikomu nieznanego poety i profesora literatur i języków słowiańskich. Podczas pierwszej od wybrania w 1951 roku emigracji podróży do kraju (w 1981) widział Polskę zrywu solidarnościowego, by później patrzyć zrezygnowany na jego koniec. Od około połowy lat 90. tych osiadł w Krakowie. W tym mieście, które najbardziej z polskich miast przypominało mu Wilno, gdzie nauki pobierała jego przedwcześnie zmarła matka, gdzie osiadł po wojennej tułaczce i gdzie spoczywa jego ojciec, który choć doczekał sławy syna nie znał żadnej jego książki, i - on zakończył swój ziemski bieg.

Człowiekowi z takim bagażem historycznych doświadczeń jak Miłosz trudno było uwierzyć, że jeszcze za jego życia nastąpi tyle przełomowych wydarzeń: np. rozpad Związku Radzieckiego i powstanie niepodległych państw: Polski, Litwy, Ukrainy i Białorusi. Ale również w wojny religijne na Bałkanach i rozpad Jugosławii.

Z drugiej strony doświadczył również szalonego przyśpieszenia cywilizacyjnego, rewolucji technologicznej. Jeśli uświadomimy sobie, że uczył się pisać przy lampie naftowej, a podróżował bryczką po pylnych drogach i z rzadka widywał samochód, a następnie posługiwał się komputerem i Internetem, zobaczymy drogę jaką świat pokonał na jego oczach. Miłosz uważnie się przyglądał XX wiekowi i formułował pytania: czym różni się współczesny świat i człowiek od tego z przełomu wieków?

I choć wierzył w niezwyciężony ludzki rozum, pomimo istnienia obszarów ludzkiego szaleństwa, uważał, że tym, co XX wiek nadwyrężył jest wiara w Boga, w potrzebę sfery świętej. Współczesny człowiek ośmieszył religię, podważył wszelką hierarchię, zatracił miarę, osłabił potrzebę autorytetu, tym samym podciął gałąź, na której sam siedzi. Miłosz pisał o erozji uczuć religijnych. O zniknięciu sacrum z naszego życia, o zacieraniu rytuałów. Jednym z ostatnich jego utworów był „Traktat teologiczny".

Miłosz i Mickiewicz

Chciał być zapamiętany jako poeta i poezji poświęcił całą swoją energię twórczą, choć uprawiał również esej, prozę, tłumaczył poezję polską na język angielski, napisał (po angielsku) podręcznik do nauczania historii literatury polskiej, a także biografię Anny Świrszczyńskiej i Stanisława Brzozowskiego. Opatrywał wstępami książki swoich kolegów pisarzy, robił antologie wierszy polskich i światowych, nagrał spowiedź życia Aleksandra Wata i doprowadził do jej wydania (znana jako „Mój wiek"). Tłumaczył i propagował swoich mistrzów duchowych Simone Weil i Oskara Miłosza.

„Moim prawdziwym domem jest Wilno poezji romantycznej" wyjawi wreszcie w książce „Szukanie ojczyzny" (1992). I czyż nie staje się to dla nas nagle jasne kiedy słuchamy, jak poeta czyta swoje wiersze, prosto i mocno? Czy tak trafiał do słuchaczy podczas swoich słynnych improwizacji i wieczorów autorskich mistrz Adam? Nie bez powodu pojawia się tu osoba Adama Mickiewicza. Koleje losu poety z Nowogródka, autora „Pana Tadeusza" i poety z Szetejń, autora poematu o Litwie „Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada" były zaskakująco podobne. Wspólne pochodzenie (Litwa), wspólna kraina przodków, wspólna pamięć szlacheckiego życia. Obaj w wieku dziecięcym ciężko zachorowali, byli u progu śmierci, przez swoje matki ofiarowani Matce Boskiej Ostrobramskiej (w Wilnie) cudem powróceni do życia. Burzliwa młodość przeżyta w tym samym Wilnie oraz wczesna sława poetów pokolenia. Obaj byli poetami natchnienia oraz jednocześnie genialnymi rzemieślnikami w materii poetyckiej. Czesław podczas swych lat gimnazjalnych i studenckich dosłownie chodził szlakiem Adama i jego przyjaciół filomatów i filaretów. Jakiś czas mieszkał nawet w mieszkaniu Adama w Zaułku Literackim, gdzie powstawała „Grażyna", odbywał wycieczki do pobliskich Jaszun, śladami filomatów. Obaj połowę swego życia spędzili z dala od kraju swego języka: Adam we Francji, Czesław we Francji i Ameryce. Obaj, choć żyli na emigracji, pisali prawie wyłącznie w języku polskim. I obaj, choć żyli w wirze doniosłych zdarzeń bieżących, „przenosili swoją duszę utęsknioną" do zdarzeń przeszłych małego kraju pod bokiem wielkiego imperium i nakazywali sobie pamięć o tych, których już nie ma. Obaj zdecydowali się nauczać: Mickiewicz w języku francuskim w College de France, Czesław w języku angielskim w Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Obaj za życia stali się poetami kultowymi, niemal legendami. W jednym ich los nie zrównał: poeta z Nowogródka zmarł na obczyźnie, w Konstantynopolu w Turcji. I choć poecie z Szetejń dane było umrzeć w Polsce, w Krakowie, w kraju wiernej mu mowy, jakże inaczej żegnali go rodacy...

Najważniejsze dzieła Czesława Miłosza wraz z datami, miejscem i wydawcą ich pierwszych wydań

1933 Poemat o czasie zastygłym. Wilno: Koło Polonistów Słuchaczy Uniwersytetu Stefana Batorego.

1936 Trzy zimy. Warszawa-Wilno: Związek Zawodowy Literatów Polskich.

1939 [ 1940] Jan Syruć: Wiersze. Warszawa [Lwów: Bibljoteka rękopisów wydawnictwa „Brzask"] [tom konspiracyjny].

1943 Świat, poema naiwne. Warszawa [tom rękopiśmienny].

1945 Ocalenie. Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik.

1953 Zniewolony umysł. Paryż: Instytut Literacki.

1953 Światło dzienne. Paryż: Instytut Literacki.

1955 Zdobycie władzy. Paryż: Instytut Literacki.

1955 Dolina Issy. Paryż: Instytut Literacki.

1957 Traktat poetycki. Paryż: Instytut Literacki.

1958 Kontynenty. Paryż: Instytut Literacki.

1959 Rodzinna Europa. Paryż: Instytut Literacki.

1962 Człowiek wśród skorpionów. Studium o Stanisławie Brzozowskim. Paryż: Instytut Literacki.

1962 Król Popiel i inne wiersze. Paryż: Instytut Literacki.

1965 Gucio zaczarowany. Paryż: Instytut Literacki.

1969 Widzenia nad Zatoką San Francisco. Paryż: Instytut Literacki.

1969 Miasto bez imienia. Paryż: Instytut Literacki.

1969 History of Polish Literature. London-New York: The Macmillan Company.

1972 Prywatne obowiązki. Paryż: Instytut Literacki.

1974 Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada. Paryż: Instytut Literacki.

1977 Emperor of the Earth. Modes of Eccentric Vision. Berkeley-Los Angeles-London: University of California Press.

1977 Ziemia Ulro. Paryż: Instytut Literacki.

1979 Księga Psalmów. Paris: Éditions du Dialogue.

1979 Ogród nauk. Paryż: Instytut Literacki.

1980 Księga Hioba. Paris: Éditions du Dialogue.

1981 Ewangelia według Marka. Paris: Éditions du Dialogue.

1982 Hymn o Perle. Paryż: Instytut Literacki.

1982 Księgi pięciu megilot. Paris: Éditions du Dialogue.

1983 Świadectwo poezji. Sześć wykładów o dotkliwościach naszego -wieku. Paryż: Instytut Literacki.

1984 Nieobjęta ziemia. Paryż: Instytut Literacki.

1985 Zaczynając od moich ulic. Paryż: Instytut Literacki.

1986 Apokalipsa. Paris: Éditions du Dialogue.

1987 Kroniki. Paryż: Instytut Literacki.

1989 Księga Mądrości. Paris: Éditions du Dialogue.

1989 Metafizyczna pauza. Wybór, opracowanie i wstęp Joanna Gromek. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1990 Rok myśliwego. Paryż: Instytut Literacki.

1991 Dalsze okolice. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1992 Szukanie ojczyzny. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1993 Historia literatury polskiej do roku 1939. Przełożyła Maria Tarnowska. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1994 Na brzegu rzeki. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1996 Jakiegoż to gościa mieliśmy. O Annie Świrszczyńskiej. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1996 Legendy nowoczesności. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

1997 Abecadło Miłosza. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

1997 Piesek przydrożny. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1997 Życie na wyspach. Wybór i opracowanie Joanna Gromek. Kraków: Wydawnictwo Znak.

1998 Inne abecadło. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

2000 To. Kraków: Wydawnictwo Znak.

2002 Druga przestrzeń. Kraków: Wydawnictwo Znak.

2002 Orfeusz i Eurydyka. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

2004 Spiżarnia literacka. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

2004 O podróżach w czasie. Wybór, opracowanie i wstęp Joanna Gromek. Kraków: Wydawnictwo Znak.

2006 Wiersze ostatnie. [zebrała oraz przygotowała do druku Agnieszka Kosińska]. Kraków: Wydawnictwo Znak.

2012 Góry Parnasu. Science fiction. Przygotowała do druku i posłowiem opatrzyła A. Kosińska. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Więcej o dziełach Czesława Miłosza: Dzieła Czesława Miłosza | Works by Czeslaw Milosz

Najważniejsze daty w życiu Czesława Miłosza

30 czerwca 1911 w Szetejniach, nad rzeką Niewiażą (obecnie Litwa), we dworze babki Józefy z Syruciów Kunatowej przychodzi na świat Czesław Miłosz, starszy syn Aleksandra Miłosza (1883-1959) i Weroniki z Kunatów (1887-1945).

19 września 1917 w Rżewie nad Wołgą rodzi się brat Czesława, Andrzej.

1921-1929 nauka w I Państwowym Gimnazjum Męskim im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie.

1929-1934 studia na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (USB).

1930 debiut poetycki: na łamach akademickiego periodyku „Alma Mater Vilnensis" w zeszycie 9. Czesław Miłosz ogłasza wiersze Kompozycja oraz Podróż.

1933 ukazuje się pierwszy tom poetycki Miłosza, Poemat o czasie zastygłym, opublikowany w Wilnie nakładem Koła Polonistów Słuchaczy Uniwersytetu Stefana Batorego.

1935-1939 praca w Polskim Radiu, najpierw w Wilnie, potem w Warszawie.

1946-1951 pracuje w służbie dyplomatycznej jako attaché (radca) kulturalny przy Konsulacie Generalnym RP w Nowym Jorku, następnie jako II sekretarz Ambasady RP w Waszyngtonie, a potem jako I sekretarz Ambasady RP w Paryżu.

29 marca 1947 w Waszyngtonie (DC, USA) przychodzi na świat pierwszy syn Czesława Miłosza i Janiny Cękalskiej, z domu Dłuskiej (ur. w 1909 roku w Zuzeli na Mazowszu): Antoni Oskar Jan Miłosz.

22 stycznia 1951 w Waszyngtonie (DC, USA) przychodzi na świat drugi syn Czesława Miłosza i Janiny: Jan Piotr Miłosz.

1 lutego 1951 Miłosz nie pojawia się w ambasadzie polskiej w Paryżu. Podejmuje decyzję wystąpienia do władz francuskich o azyl polityczny.

15 maja 1951 na zwołanej przez Jerzego Giedroycia a zorganizowanej przez Kongres Wolności Kultury i jego francuską filię, stowarzyszenie Amis de la Liberté, konferencji prasowej w siedzibie kongresowego pisma „Preuves" w Paryżu, komunikuje swoją decyzję o zerwaniu z władzami Polski Ludowej i pozostaniu na emigracji.

13 stycznia 1956 Czesław Miłosz i Janina z Dłuskich Cękalska biorą ślub w obrządku katolickim w polskim kościele w Paryżu.

1960-1961 Miłosz piastuje jako visiting lecturer na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley (University of California, USA) stanowisko wykładowcy literatury polskiej na Wydziale Języków i Literatur Słowiańskich (Department of Slavic Languages and Literatures).

1961-1978 po otrzymaniu stałej (tzw. tenure) posady profesorskiej i tytułu profesora literatur słowiańskich wykłada na Uniwersytecie Kalifornijskim

1978 przechodzi (formalnie) na emeryturę (Professor Emeritus University of Berkeley), choć nadal wykłada na Uniwersytecie w Berkeley.

9 października 1980 Akademia Szwedzka w Sztokholmie ogłasza przyznanie Czesławowi Miłoszowi Nagrody Nobla w dziedzinie literatury.

8 grudnia 1980 Czesław Miłosz na specjalnej ceremonii w Sztokholmie wygłasza (po angielsku) mowę noblowską.

10 grudnia 1980 Czesław Miłosz na specjalnej ceremonii w Sztokholmie odbiera dyplom, medal i czek na kwotę 880 tysięcy koron szwedzkich (wówczas równowartość 199 tysięcy dolarów amerykańskich).

1981 w Instytucie Literackim w Paryżu, kierowanym przez Jerzego Giedroycia, wychodzą pierwsze tomy edycji Dzieł zbiorowych Czesława Miłosza.

5-19 czerwca 1981 pierwsza od 1951 roku wizyta Czesława Miłosza w Polsce.

17 kwietnia 1986 po długiej chorobie umiera żona Miłosza, Janina.

1 października 1992 drugą żoną Miłosza zostaje Carol Thigpen (ur. 1944 w Sanford, USA).

1993 Miłosz otrzymuje od gminy Kraków mieszkanie 5a przy ulicy Bogusławskiego 6 w Krakowie, które w 1996 roku wykupuje na własność. Odtąd spędza wraz z żoną Carol letnie miesiące w Krakowie, z czasem dzieli rok na pobyt w Berkeley i Krakowie, a od około 2000 roku osiada w Krakowie na stałe.

16 sierpnia 2002 w szpitalu w San Francisco umiera Carol Thigpen-Milosz.

14 sierpnia 2004, o godzinie 11.10 Czesław Miłosz umiera w swoim mieszkaniu w Krakowie.

27 sierpnia 2004 zostaje pochowany w Krypcie Zasłużonych w kościele oo. Paulinów na Skałce przy ulicy Skałecznej 15 w Krakowie.

Przy pisaniu tego tekstu korzystałam oprócz wskazanych dzieł Czesława Miłosza, z:

Czesław Miłosz. Bibliografia druków zwartych. Opracowała Agnieszka Kosińska przy współpracy Jacka Błacha i Kamila Kasperka. Kraków-Warszawa 2009.

Agnieszka Kosińska: kalendarz życia i dzieła (work in progress).

Uzupełniona wersja tekstu zamieszczonego w: Czesław Miłosz: Antologia. Wstęp, wybór wierszy, opracowanie tomu Agnieszka Kosińska. Tom 50 serii „Poezja polskaˮ Kolekcja Hachette, Warszawa 2012.

# data[].attributes.attachment_link.title
Najważniesze fakty o Czesławie Miłoszu. Agnieszka Kosińska

# data[].attributes.attachment_link.description
Czesław Miłosz (urodzony 30 czerwca 1911 w Szetejniach, obecnie na terenie Republiki Litewskiej - zmarł 14 sierpnia 2004 w Krakowie) poeta, eseista, prozaik, tłumacz, wykładowca, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980). Jeden z najwybitniejszych i najbardziej znanych w świecie poetów polskich. W opinii międzynarodowej krytyki, jak i współczesnych mu pisarzy (np.

# data[].attributes.headline
Odczyt z okazji otrzymania Nagrody Nobla

# data[].attributes.subject
Odczyt z okazji otrzymania Nagrody Nobla

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
8 grudnia 1980

Odczyt z okazji otrzymania Nagrody Nobla

I.

Moje znalezienie się na tej trybunie powinno być argumentem dla tych wszystkich, którzy sławią daną nam od Boga, cudownie złożoną, nieobliczalność życia. W moich latach szkolnych czytałem tomy wydawanej w Polsce serii "Biblioteka Laureatów Nobla", pamiętam kształt liter i kolor papieru. Myślałem wtedy, że laureaci Nobla to pisarze czyli ludzie produkujący grube dzieła prozą i nawet kiedy już wiedziałem, że są wśród nich i poeci, długo nic mogłem się pozbyć tego myślowego nawyku. A drukując w roku 1930 pierwsze wiersze w naszym piśmie uniwersyteckim pod tytułem "Alma Mater Vilnensis" nie aspirowałem przecie do tytułu pisarza. Tak samo dużo później, wybierając samotność i oddając się dziwacznemu zajęciu jakim jest pisanie wierszy po polsku, choć mieszka się we Francji czy w Ameryce, podtrzymywałem pewien idealny obraz poety, który jeżeli chce być sławny, to tylko w swojej wiosce czy w swoim mieście.

Jeden z laureatów nagrody Nobla czytany w dzieciństwie w znacznym stopniu, myślę, wpłynął na moje pojęcia o poezji i rad jestem, że mogę tutaj o tym powiedzieć. Była to Selma Lagerlöf. Jej Cudowna podroż, książka, którą uwielbiałem, umieszcza bohatera w podwójnej roli. Jest on tym, który leci nad ziemią i ogarniają z góry, a zarazem widzi ją w każdym szczególe, co może być metaforą powołania poety. Podobną metaforę znalazłem później w łacińskiej odzie poety XVII wieku, Macieja Sarbiewskiego, który znany był w Europie pod pseudonimem Casimire. Na moim uniwersytecie wykładał poetykę. W tej odzie opisuje swoją podróż z Wilna do Antwerpii, gdzie ma przyjaciół-poetów - na grzbiecie Pegaza. Tak jak Nils Holgersson, ogląda w dole rzeki, jeziora, lasy, czyli mapę zarówno odległą i ukonkretnioną.

Tak więc dwa atrybuty poety: chciwość oczu i chęć opisu. Ktokolwiek jednak pojmuje poezję jako "widzieć i opisywać", musi być świadomy, że wkracza w poważny spór z nowoczesnością zafascynowaną niezliczonymi teoriami specyficznego poetyckiego języka.

Każdy poeta zależy od pokoleń, które pisały w jego rodzinnym języku, dziedziczy style i formy wypracowane przez tych, co żyli przed nim. Równocześnie jednak czujc, że te dawne sposoby wypowiedzi nie są dostosowane do jego własnego doświadczenia. Adaptując się, słyszy w sobie głos, który go ostrzega przed maską i przebraniem. Buntując się, popada z kolei w zależność od swoich rówieśników, od przeróżnych kierunków awangardy. Niestety, wystarczy, że wyda pierwszy tom wierszy, a jest już schwytany. Gdyż ledwo obeschnie farba drukarska, to dzieło które wydawało mu się czymś najbardziej własnym, ukazuje mu się jako uwikłanie w styl, jako zależność. Jedynym sposobem na niejasny wyrzut sumienia jest szukać dalej i wydać nową książkę, po czym wszystko się powtarza i nic ma końca tej pogoni. A może się nawet zdarzyć, że zostawiając tak za sobą książki niby zeschłą skórę węża, po to żeby uciekać w przód od tego co zrobiło się dawniej, dostaje się Nagrodę Nobla.

Czym jest ten zagadkowy impuls, który nie pozwala zadomowić się w tym co dokonane, skończone? Myślę, że jest to poszukiwanie rzeczywistości. Słowu temu nadaję znaczenie naiwne i dostojne, nie mające nic wspólnego z filozoficznymi sporami ostatnich stuleci. Jest to Ziemia widziana przez Nilsa z grzbietu gąsiora i przez autora łacińskiej ody z grzbietu Pegaza. Niewątpliwie ta Ziemia jest i bogactw jej żaden opis nie potrafi wyczerpać. Podtrzymywać takie twierdzenie znaczy odrzucić z góry słyszane dzisiaj często pytanie: "Cóż jest rzeczywistość?", bo jest ono tym samym co pytanie Poncjusza Piłata: "Cóż jest prawda?" Jeżeli pośród par przeciwieństw, którymi się co dzień posługujemy tak ważne jest przeciwieństwo życia i śmierci, to nie mniej ważne jest przeciwieństwo prawdy i fałszu, rzeczywistości i iluzji.

II.

Simone Weil, której pismom wiele zawdzięczam, powiada: "Dystans jest duszą piękna". Bywa jednak, że jego uzyskanie jest niemal niemożliwością. Jestem "Dzieckiem Europy", jak wskazuje tytuł jednego z moich wierszy, ale jest to gorzkie, sarkastyczne stwierdzenie. Jestem też autorem książki autobiograficznej, która w przekładzie francuskim została nazwana Une autre Europę. Niewątpliwie, istnieją dwie Europy i zdarzyło się tak, że nam, mieszkańcom tej drugiej, dane było zstąpić w "jądro ciemności" XX wieku. I nie umiałbym mówić o poezji w ogóle, muszę mówić o poezji w jej spotkaniu ze szczególnymi okolicznościami miejsca i czasu. Teraz, z perspektywy, widać ogólne zarysy wydarzeń, które śmiercionośnym zasięgiem przewyższyły wszelkie znane nam żywiołowe katastrofy, ale poezja moja i moich rówieśników, czy posługująca się stylem awangardowym, czy odziedziczonym, nie była do przyjęcia tych wydarzeń przygotowana. Niby ślepcy, poruszaliśmy się po omacku, narażeni na wszelkie pokusy na jakie w tym naszym stuleciu wystawia sam siebie umysł. Nie jest łatwo odróżnić rzeczywistość od iluzji kiedy żyje się w okresie wielkiego przewrotu, który zaczął się paręset lat temu na małym zachodnim półwyspie euroazjatyckiego lądu, po to żeby za jednego ludzkiego życia objąć całą planetę jednym kultem - nauki i techniki. A szczególnie trudno było opierać się rozlicznym pokusom na tych obszarach Europy, gdzie zwyrodniałe idee panowania nad ludźmi niby nad Naturą doprowadziły do paroksyzmów rewolucji i wojny, kosztujących niezliczone miliony ludzkich istnień, zabijanych fizycznie czy duchowo. Być może jednak nie refleksja nad tymi ideami jest najcenniejszą naszą zdobyczą, nas, to jest tych, którzy zetknęli się z nimi w ich aż nadto dotykalnym kozłałcie, ale szacunek i wdzięczność dla tego wszystkiego co chroni ludzi od wewnętrznej dezintegracji i uległości wobec przemocy. To właśnie było przedmiotem furii złowrogich sił: pewne obyczaje, pewne instytucje, w pierwszym rzędzie wszelkie związki między ludźmi istniejące organicznie, niejako same z siebie, podtrzymywane przez rodzinę, religię, sąsiedztwo, wspólne dziedzictwo, jednym słowem cała ludzkość nieporządna, nielogiczna, tak często określana jako śmieszna w swoich prowincjonalnych przywiązaniach i lojalnościach. W wielu krajach tradycyjne więzi asntas ulegają dzisiaj stopniowo erozji i ich mieszkańcy zostają wydziedziczeni, nie zdając sobie z tego sprawy. Co innego jednak tam, gdzie nagle, w sytuacji zagrożenia, ukazuje się tych więzi chroniąca, życiodajna wartość. Tak było na ziemiach, z których pochodzę.

Sądzę że tutaj jest właściwe miejsce aby wspomnieć o darach otrzymanych przeze mnie i moich przyjaciół w naszej części Europy, wymówić słowa błogosławieństw.

Dobrze jest urodzić się w małym kraju, gdzie przyroda jest ludzka, na miarę człowieka, gdzie w ciągu stuleci współżyły ze sobą różne języki i różne religie. Mam na myśli Litwę, ziemię mitów i poezji. I chociaż moja rodzina już od XVI wieku posługiwała się językiem polskim, tak jak wiele rodzin w Finlandii szwedzkim, a w Irlandii angielskim, wskutek czego jestem polskim, nie litewskim, poetą, krajobrazy i być może duchy Litwy nigdy mnie nie opuściły. Dobrze jest słyszeć od dziecka słowa łacińskiej liturgii, tłumaczyć w szkole Owidiusza, uczyć się katolickiej dogmatyki i apologctyki. Jest błogosławieństwem jeżeli ktoś otrzymał od losu takie miasto studiów szkolnych i uniwersyteckich jakim było Wilno, miasto dziwaczne, barokowej i włoskiej architektury przeniesionej w północne lasy i historii utrwalonej w każdym kamieniu, miasto czterdziestu katolickich kościołów, ale i licznych synagog; w owych czasach Żydzi nazywali je Jerozolimą Północy. Dopiero też wykładając w Ameryce zrozumiałem jak wiele przeniknęło we mnie z grubych murów naszego starego uniwersytetu, z zapamiętanych formuł prawa rzymskiego, z historii i literatury dawnej Polski, które dziwią młodych Amerykanów swoimi szczególnymi cechami: pobłażliwą anarchią, rozbrajającym zaciekłe spory humorem, zmysłem organicznej wspólnoty, nieufnością wobec wszelkiej władzy scentralizowanej.

Poeta, który wyrósł w takim świecie powinien być poszukiwaczem rzeczywistości przez kontemplację. Drogi powinien mu być pewien ład patriarchalny, dźwięk dzwonów, oddzielenie się od nacisków i uporczywych żądań naszych bliźnich, cisza klasztornej celi, jeżeli księgi na stole to traktujące o tej niepojętej właściwości rzeczy stworzonych, jaką jest ich esse. I nagle wszystko to zostaje zaprzeczone przez demoniczne działania Historii, mającej wszelkie cechy krwiożerczego bóstwa. Ziemia, na którą poeta patrzył w swoim locie wzywa krzykiem zaiste z otchłani i nie pozwala się oglądać £ wysoka. Powstaje niepo- konalna sprzeczność, realna, nie dająca spokoju w dzień i w nocy, jakkolwiek ją nazwiemy, sprzecznością pomiędzy bytem i działaniem czy sprzecznością pomiędzy sztuką i solidarnością z ludźmi. Rzeczywistość domaga się, żeby ją zamknąć w słowach ale jest nie do zniesienia i jeżeli dotykamy jej, jeżeli jest tuż, nie wydobywa się z ust poety nawet skarga Hioba, wszelka sztuka okazuje się niczym w porównaniu z czynem. Natomiast ogarnąć rzeczywistość tak, żeby zachować ją w całym jej odwiecznym powikłaniu zła i dobra, rozpaczy i nadziei, można tylko dzięki dystansowi, tylko wznosząc się nad nią - ale to z kolei wydaje się moralną zdradą.

Taka była sprzeczność sięgająca w samo sedno konfliktów XX wieku, odkryta przez poetów na ziemi skażonej zbrodnią ludobójstwa. Co myśli autor pewnej liczby wierszy które pozostają jako pamiątka tamtego czasu, jako świadectwo? Myśli, że zrodziły się z bolesnej sprzeczności i że byłoby lepiej, gdyby umiał ją rozwiązać, a one nie zostały napisane.

III.

Patronem wszystkich poetów wygnanych, odwiedzających rodzinne okolice tylko we wspomnieniu, pozostaje Dante, ale jakże wzrosła ilość Florencji od tamtego czasu! Wygnanie poety jest dziś prostą funkcją względnie niedawnego odkrycia: że kto posiada władzę, może też kontrolować język, i to nie tylko przez zakazy cenzury ale przez zmienianie sensu słów. Osobliwym zjawiskiem jest język społeczności nie-wolnej nabywającej pewnych stałych przyzwyczajeń: całe strefy rzeczywistości przestają istnieć po prostu dlatego, że nie mają nazwy. Jak się zdaje, istnieje ukryta więź pomiędzy teoriami literatury jako ecriture, mowy żywiącej się sama sobą, i wzrostem totalitarnego państwa. W każdym razie nie ma powodu, żeby państwo nie tolerowało działalności polegającej na tworzeniu wierszy i prozy pojmowanych jako autonomiczne systemy odniesień, zamknięte w swoich granicach. Tylko jeżeli przyjmiemy, że poeta stale dąży do wyzwalania się od stylów zapożyczonych bo szuka rzeczywistości, jest niebezpieczny. W sali, gdy wszyscy zgromadzeni zgodnie podtrzymują zmowę przemilczeń, jedno słowo prawdy brzmi jak strzał z pistoletu i, co gorsza, pokusa żeby je wypowiedzieć, podobna do gwałtownego świerzbienia, staje się obsesją, która nie pozwala myśleć o niczym innym. Taki jest powód dla którego poeci wybierają wygnanie. Nie jest jednak pewne czy chodzi tu głównie o przejęcie się aktualnością czy o pragnienie żeby się od niej wyzwolić i w innych krajach, na innych brzegach, móc choćby chwilami odzyskać swoje prawdziwe powołanie, którym jest kontemplacja Bytu.

Ta nadzieja jest jednak dość złudna, bo przybysz z naszej "innej Europy" wszędzie, gdziekolwiek się znajdzie, spostrzega, że od nowego środowiska dzieli go jego zasób doświadczeń, co z kolei może się stać źródłem obsesji. Na planecie, która maleje z każdym rokiem, przy fantastycznym rozwoju środków przekazu, odbywa się proces dotychczas wymykający się określeniom, a który można nazwać odmową pamięci. Z pewnością analfabeci ubiegłych wieków - czyli ogromna większość ludzkości - niewiele wiedzieli o historii swoich krajów czy swojej cywilizacji. Natomiast w umysłach nowoczesnych analfabetów, umiejących czytać i pisać, nawet uczących młodzież w szkołach i na uniwersytetach, historia jest obecna, ale w dziwnym pomieszaniu i zamgleniu: Moliere staje się współczesnym Napoleona, Voltaire-Lenina. Również wydarzenia ostatnich dekad o znaczeniu tak zasadniczym, żc wiedza albo niewiedza o nich przesądzi o losach naszego gatunku, oddalają się, bledną, tracą wszelką konsystencję, jakby dosłownie spełniała się przepowiednia Nietzschego o nihilizmie europejskim. "Oko nihilisty - pisał Nietzsche w 1887 roku - jest niewierne wobec wspomnień: pozwala im obnażyć się, stracić liście; ... A czego nihilista nie umie zrobić dla siebie, nie umie też zrobić dla całej przeszłości ludzkiego gatunku: pozwala jej przepaść". Pełno też już zmyśleń o przeszłości sprzecznych z najprostszym zdrowym rozsądkiem i elementarnym poczuciem zła i dobra. Jak doniósł niedawno "The Los Angeles Times", ukazało się w rożnych krajach około sto książek dowodzących, że the Holocaust nigdy nie było, że wynalazła to żydowska propaganda. Jeżeli taki obłęd jest możliwy, czyż zupełnie nieprawdopodobna jest powszechna utrata pamięci jako stan permanentny i czy nic byłoby to groźbą większą niż manipulacja genami albo zatrucie naturalnego środowiska?

Dla poety z "innej Europy" wydarzenia obejmowane nazwą the Holocaust są rzeczywistością tak bliską w czasie, że może on próbować uwolnić się od ich stałej obecności w jego wyobraźni chyba tyko tłumacząc Psalmy Dawida. Czuje jednak lęk, kiedy znaczenie tego wyrazu ulega stopniowo przekształceniom, tak że wyraz ten zaczyna należeć tylko do historii Żydów, tak jakby ofiarą zbrodni nie padły także miliony Polaków, Rosjan, Ukraińców i więźniów innych narodowości. Czuje lęk dlatego, że jest w tym jakby zapowiedź być może niedalekiego jutra, kiedy z historii zostanie to tylko, co ukaże się na ekranie telewizji, natomiast prawda, jako zbyt skomplikowana, zostanie pogrzebana w archiwach, jeżeli w ogóle nie zostanie unicestwiona. Również inne fakty, dla niego bliskie, dla ludzi Zachodu odległe, sprawiają, że nabiera dla niego wiarygodności wizja H. G. Wellsa w Wehikule czasu: Ziemia zamieszkała przez plemię dzieci dnia, beztroskie, pozbawione pamięci i tym samym historii, bezbronne wobec mieszkańców podziemnych pieczar, ludożerczych dzieci nocy.

Unoszeni przez ruch technologicznej przemiany, wiemy, że zaczęło się jednoczenie naszej planety i przywiązujemy wagę do pojęcia międzynarodowej wspólnoty. Daty utworzenia Ligi Narodów i następnie Organizacji Narodów Zjednoczonych zasługują na to żeby je pamiętać. Niestety, tracą wagę w porównaniu z inną datą, która powinna być obchodzona co roku jako dzień żałoby, podczas gdy młode pokolenia o niej nie słyszą. Jest to dzień 23 sierpnia 1939 roku. Dwaj dyktatorzy zawarli wtedy umowę zaopatrzoną w tajną klauzulę o podziale między siebie sąsiednich krajów, mających własne stolice, rządy i parlamenty. Oznaczało to nie tylko rozpętanie straszliwej wojny. Wprowadzona znów została kolonialna zasada w myśl której narody nie są niczym innym niż trzodą, kupowaną, sprzedawaną, całkowicie zależną od woli każdorazowego właściciela. Ich granice, ich prawo do samostanowienia, ich paszporty przestały istnieć. I można się tylko zdumiewać jeżeli dzisiaj mówi się szeptem, kładąc palec na ustach, o zastosowaniu tej zasady przez dyktatorów czterdzieści lat temu. A przecie nie wyznane i nie potępione publicznie występki przeciwko prawom ludzkim są trucizną, która działa powoli i zamiast przyjaźni stwarza nienawiść między narodami.

Antologie poezji polskiej podają nazwiska moich przyjaciół, Władysława Sebyły i Lecha Piwowara oraz datę ich śmierci, 1940. Jest absurdem, że nie wolno napisać jak zginęli, chociaż każdy w Polsce zna prawdę: podzielili los wielu tysięcy oficerów polskich, rozbrojonych i internowanych przez ówczesnego wspólnika Hitlera i są pochowani w masowym grobie. I czyż młode pokolenia na Zachodzie, jeżeli w ogóle uczą się historii, nic powinny wiedzieć o dwustu tysiącach ludzi poległych w 1944 roku w Warszawie, mieście skazanym na zagładę przez obu wspólników?

Dwaj dyktatorzy-ludobójcy dawno nie żyją, kto wic jednak czy nie odnieśli zwycięstwa o trwalszych skutkach niż zwycięstwa czy klęski ich armii. Wbrew oświadczeniom Karty Atlantyckiej zasada, że kraje są przedmiotem handlu albo nawet gry w karty czy w kości została zatwierdzona przez podział Europy na dwie strefy. A stałym przypomnieniem o spadku po dwóch dyktatorach jest nieobecność trzech państw bałtyckich wśród członków Organizacji Narodów Zjednoczonych. Przed wojną te państwa należały do Ligi Narodów ale znikły z mapy Europy w wyniku tajnych klauzul do układu z 1939 roku.

Niech mi będzie wybaczone obnażanie pamięci jako rany. Przedmiot ten nie jest bez związku z moją medytacją nad źle czeęto używanym, a przecie godnym szacunku słowem rzeczywistość. Skarga ludów, pakty bardziej zdradzieckie niż te, o jakich czytamy u Tukydydesa, kształt liścia klonu, wschody i zachody słońca nad oceanem, cała ta tkanina przyczyn i skutków, czy nazywamy ją Naturą czy Historią wskazuje, jak wierzę, na rzeeczywistość inną, dla nas nie do przeniknięcia, choć nieskończone dążenie do niej jest napędem wszelkiej nauki i sztuki. Chwilami wydaje mi się, że odcyfrowuję sens nieszczęść, jakimi zostały dotknięte narody "innej Europy" i że jest nim zachowanie pamięci, wtedy kiedy Europa bez przymiotnika i Ameryka zdają się mieć jej coraz mniej z każdym pokoleniem. Być może jest tak, że nie ma innej pamieęi niż pamięć ran, jak tego dowodzi Biblia, kronika ciężkich prób Izraela. Księga ta długo pozwalała narodom europejskim zachować zmysł ciągłości, który nic jest tym samym co modny dziś termin historyzm.

W ciągu trzydziestu lat spędzonych przeze mnie za granicą czułem się bardziej uprzywilejowany niż moi zachodni koledzy, czy piszący czy wykładający literaturę, bo wydarzenia i niedawne i bardzo dawne, sprzed wieków, przybierały w moim umyśle kształt ostry, precyzyjny. Zagraniczna publiczność stykająca się z wierszami czy powieściami pisanymi w Polsce, w Czechosłowacji, na Węgrzech, albo oglądająca produkowane tam filmy, zapewne odgaduje podobnie wyostrzoną świadomość w ciągłej walce z ograniczeniami cenzury. Pamięć jest więc tą naszą, nas wszystkich z "innej Europy" siłą, ona to chroni nas od mowy owijającej się sama o siebie, jak bluszcz owija się o siebie kiedy nie znajduje oparcia w murze albo pniu drzewa.

Przed chwilą wyraziłem tutaj tęsknotę do pozbycia się sprzeczności jaka zachodzi pomiędzy potrzebą dystansu i poczuciem solidarności z ludźmi. Jeżeli jednak uznamy lot nad ziemią, czy na grzbiecie gąsiora czy Pegaza, za metaforę powołania poety, nietrudno zauważyć, że już w niej zawiera się sprzeczność, bo jak być ponad i równocześnie widzieć ziemię w każdym szczególe? A jednak, przy chwiejnej równowadze przeciwieństw, pewna harmonia może być osiągnięta dzięki dystansowi, jaki wprowadza sam upływ czasu. "Widzieć" znaczy nie tylko mieć przed oczami, także przechować w pamięci, "widzieć i opisywać" znaczy odtwarzać w wyobraźni. Dystans, jaki stwarza tajemnica czasu nie musi zmieniać wydarzeń, krajobrazów, twarzy ludzkich, w gmatwaninę coraz bardziej blednących cieni. Przeciwnie, może je ukazywać w pełnym świetle, tak, że każdy fakt, że każda data nabiera wyrazu i trwa na wieczne przypomnienie ludzkiego znieprawienia, ale i ludzkiej wielkości. Ci, którzy żyją, otrzymują mandat od tych wszystkich, którzy umilkli na zawsze. Wywiązać się ze swego obowiązku mogą tylko starając się odtworzyć dokładnie to co było, wydzierając przeszłość zmyśleniom i legendom. Tak ziemia widziana z wysoka, w wiecznym teraz, i ziemia trwająca w odzyskanym czasie stają się na równi materiałem poezji.

IV.

Nie chciałbym stwarzać wrażenia, że mój umyst zwrócony jest ku przeszłości, bo nie byłoby to prawdą. Jak wszyscy moi współcześni byłem skłonny do rozpaczy, do przewidywania bliskiej zagłady, i wyrzucałem sobie uleganie nihilistycznej pokusie. Na głębszym jednak poziomie poezja moja, jak mi się zdaje, pozostała zdrowa i wyrażała tęsknotę do Królestwa Prawdy i Sprawiedliwości. Nazwisko człowieka, który nauczył mnie, że nie trzeba poddawać się rozpaczy, powinno być tutaj wspomniane. Otrzymujemy dary nie tylko od naszego rodzinnego kraju, jego rzek i jezior, jego tradycji, ale także od ludzi, zwłaszcza jeżeli silną osobowość spotkamy wc wczesnej młodości. Miałem to szczęście, że traktował mnie prawie jak syna mój krewny Oskar Miłosz, paryski samotnik i wizjoner. Jak się stało, że był francuskim poetą, wyjaśnić mogłyby zawiłe dzieje rodziny i kraju zwanego niegdyś Wielkim Księstwem Litewskim. Jakiekolwiek są przyczyny, można było niedawno czytać w prasie paryskiej wyrazy żalu, że najwyższe międzynarodowe odznaczenie pół wieku wcześniej nie przypadło poecie tego samego co moje nazwiska.

Wiele nauczyłem się od niego. Dał mi głębsze zrozumienie religii Starego i Nowego Testamentu i narzucił potrzebę ścisłej, ascetycznej hierarchii we wszystkich sprawach umysłu, łącznie ze wszystkim co dotyczy sztuki. Tutaj za największy grzech uważał stawianie tego co drugorzędne na równi z pierwszorzędnym. Przede wszystkim jednak słuchałem go jak się słucha proroka, który, jak sam mówił, kochał ludzi "starą miłością zużytą przez litość, samotność i gniew" i dlatego rzucał ostrzeżenie szalonemu światu pędzącemu ku katastrofie. Dowiadywałem się od niego, że katastrofa jest nieunikniona, ale też dowiadywałem się, że wielki pożar wróżony przez niego będzie tylko częścią szerszego dramatu, który musi być dograny do końca.

Głębsze przyczyny widział w błędnym kierunku obranym przez naukę XVIII wieku, co spowodowało lawinowe skutki. Nie inaczej niż William Blake przed nim, zapowiadał Wiek Nowy, powtórny renesans wyobraźni dzisiaj skażonej przez pewien typ naukowej wiedzy, ale, jak wierzył, nie przez każdą naukową wiedzę, napewno nie tę jaką odkryją ludzie przyszłości. Nie ma znaczenia w jakim stopniu brałem jego przepowiednie dosłownie, ważna była ogólna orientacja.

Oskar Miłosz, tak jak William Blake, czerpał inspirację z pism Emanuela Swedenborga, uczonego, który wcześniej niż ktokolwiek przewidział klęskę człowieka czającą się w newtonowskim modelu wszechświata. Kiedy, dzięki memu krewnemu, stałem się uważnym czytelnikiem Swedenborga, interpretując go zresztą nie tak jak to było przyjęte w erze romantyzmu, nie spodziewałem się, że odwiedzę jego kraj po raz pierwszy przy takiej jak obecna okazji.

Nasze stulecie dobiega końca i głównie dzięki takim wpływom nie odważyłbym się mu złorzeczyć, bo było to także stulecie wiary i nadziei. Odbywa się głęboka przemiana, której nie jesteśmy prawie świadomi, bo sami jesteśmy jej częścią, i od czasu do czasu daje znać o sobie w zjawiskach, które budzą powszechne zdumienie. Przemiana ta ma związek z tym co, że użyję słów Oskara Miłosza, stanowi "najgłębszy sekret mas pracujących, bardziej niż kiedykolwiek żywych, chłonnych i pełnych wewnętrznej udręki". Ich sekret, nie wyznana potrzeba prawdziwych wartości, nie znajduje języka w jakim mogłaby się wyrazić i tutaj nie tylko środki masowego przekazu, także intelektualiści ponoszą ciężką odpowiedzialność. A jednak przemiana dalej się odbywa, wbrew przewidywaniom na krótką metę i jest prawdopodobne, że mimo horrorów i niebezpieczeństw, nasz czas będzie oceniony jako nieunikniona faza porodowych bólów, zanim ludzkość nie wstąpi na nowy próg świadomości. Wtedy pojawi się nowa hierarchia zasług i jestem przekonany, że Simone Weil i Oskar Miłosz, pisarze w których szkole byłem posłusznym uczniem, otrzymają co im się należy. Wydaje mi się, że powinniśmy publicznie oświadczać o naszym przywiązaniu do pewnych nazwisk, bo w ten sposób jaśniej określamy naszą pozycję, niż wymieniając nazwiska, którym przeciwstawiamy się gwałtownie. Mam nadzieję, że ten odczyt, mimo meandrów myśli, co jest zawodowym nałogiem poetów, pokazuje wyraźnie moje "tak" i "nie", w każdym razie tam gdzie chodzi o sukcesję. Bo wszyscy którzy tu jesteśmy, i mówca i słuchacze, stanowimy jedynie ogniwa pomiędzy przeszłością i przyszłością.

To cite this section
MLA style: Czeslaw Milosz - Nobel Lecture. NobelPrize.org. Nobel Media AB 2021. Thu. 25 Feb 2021. <https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1980/milosz/25508-czeslaw-milosz-nobel-lecture-1980/>

Back to top

See them all presented here.

# data[].attributes.attachment_link.description
8 grudnia 1980 Moje znalezienie się na tej trybunie powinno być argumentem dla tych wszyst­kich, którzy sławią daną nam od Boga, cudownie złożoną, nieobliczalność życia. W moich latach szkolnych czytałem tomy wydawanej w Polsce serii "Biblioteka Laureatów Nobla", pamiętam kształt liter i kolor papieru.

# data[].attributes.headline
Uroczystość wręczenia Nagrody Nobla w Sztokholmie. Nagrodę wręcza król Szwecji Karol XVI Gustaw

# data[].attributes.subject
Uroczystość wręczenia Nagrody Nobla w Sztokholmie. Nagrodę wręcza król Szwecji Karol XVI Gustaw

# data[].attributes.headline
Uroczystość wręczenia Nagrody Nobla w Sztokholmie

# data[].attributes.subject
Uroczystość wręczenia Nagrody Nobla w Sztokholmie

# data[].attributes.headline
Rękopisy i medal Noblowski Czesława Miłosza już w BN

# data[].attributes.subject
Rękopisy i medal Noblowski Czesława Miłosza już w BN

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najważniejsza część archiwum Czesława Miłosza, przekazanego Bibliotece Narodowej przez syna Noblisty, dotarła już z USA do Warszawy. Oficjalnego odbioru skrzyni, zawierającej osiem kontenerów z bezcennymi zbiorami dokonał dyrektor BN dr Tomasz Makowski wraz z grupą specjalistów w poniedziałek, 7 stycznia. Wśród przywiezionych obiektów znajdują się m.in. niezbadane jeszcze 103 notatniki Poety z lat 1974-2003, korespondencja, fotografie, dokumenty prywatne oraz złoty medal Nagrody Nobla. Wkrótce dołączy do nich liczący ponad 10 tys. woluminów osobisty księgozbiór Czesława Miłosza.

Bezcenny zbiór rękopisów, dokumentów, fotografii oraz ogromna biblioteka polskiego Noblisty przekazane zostały Bibliotece Narodowej na mocy umowy zakupu podpisanej przez dyrektora BN dr. Tomasza Makowskiego z synem Czesława Miłosza, Antonim, dzięki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Konferencja prasowa, na której to ogłoszono, odbyła się 27 listopada w Pałacu Rzeczypospolitej. Wzięli w niej udział minister kultury i dziedzictwa narodowego Bogdan Zdrojewski, Antoni Miłosz oraz dyrektor BN dr Tomasz Makowski.

Zobacz relację wideo z konferencji prasowej

Przekazywany zbiór uzupełnia znajdującą się już w BN bogatą kolekcję miłoszianów, obejmującą m.in. archiwum rodzinne Miłoszów (od XVI w.), korespondencję Noblisty oraz tzw. „czarny zeszyt" - przygotowany przez Czesława Miłosza w 1964 r., zawierający autografy 35 utworów poetyckich oraz autografy przekładów 28 wierszy innych poetów, ogłoszonych po jego śmierci w tomie Wiersze i ćwiczenia. W chwili obecnej zbiór rękopisów Czesława Miłosza w Bibliotece Narodowej jest największym w Polsce i drugim na świecie - po przechowywanym w Beinecke Library Uniwersytetu Yale w USA.

Archiwum Czesława Miłosza zostanie w BN poddane starannej konserwacji, opracowaniu i digitalizacji, a następnie udostępnione badaczom literatury.

W poniedziałek do zbiorów BN trafiły:

103 niezbadane jeszcze notatniki z lat 1974-2003 - unikatowy zapis intelektualnej autobiografii Noblisty, których zawartość stanowią codzienne zapiski oraz pierwotne wersje wielu utworów poetyckich i eseistycznych, m.in. książek Hymn o perle, Rok myśliwego, Jakiegoż to gościa mieliśmy, Zaraz po wojnie, Wypisy z ksiąg użytecznych, Traktat teologiczny, Na brzegu rzeki i in.;

część korespondencji Poety z pisarzami i ludźmi nauki: m.in. oryginały listów J. Andrzejewskiego, R. Gorczyńskiej, T. Krońskiego, T. Różewicza, W. Szymborskiej, oraz kopie listów J. Brodskiego, A. Camus, J. Czapskiego, A. Einsteina, W. Gombrowicza, K. A. Jeleńskiego, L. Kołakowskiego, S. Vincenza, a także korespondencja rodzinna;

dokumenty osobiste - w tym medal Nagrody Nobla, przedwojenne paszporty Czesława Miłosza, liczne odznaczenia i dyplomy, fotografie, kalendarze z notatkami;

rękopisy i maszynopisy tekstów publicystycznych i eseistycznych w języku polskim i angielskim (m.in. notatki do Roku myśliwego), utworów poetyckich, maszynopis nieopublikowanej powieści Miasto Sagana;

materiały do pracy dydaktycznej na uniwersytecie Berkeley: programy seminariów, notatki do wykładów, prace studentów, zaproszenia na spotkania.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rękopisy i medal Noblowski Czesława Miłosza już w BN

# data[].attributes.attachment_link.description
Najważniejsza część archiwum Czesława Miłosza, przekazanego Bibliotece Narodowej przez syna Noblisty, dotarła już z USA do Warszawy. Oficjalnego odbioru skrzyni, zawierającej osiem kontenerów z bezcennymi zbiorami dokonał dyrektor BN dr Tomasz Makowski wraz z grupą specjalistów w poniedziałek, 7 stycznia. Wśród przywiezionych obiektów znajdują się m.in.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najważniejszy w krakowskim mieszkaniu był jego gabinet - Tu stoi drewniane, ogromne biurko - opowiadała w Dwójce opiekunka mieszkania Agnieszka Kosińska - Biurko posiada dwie części, lewą i prawą. To ważne, bo Miłosz w lewej części trzymał rękopisy, kajety, gdzie zapisywał pomysły, a w prawej części chowaliśmy pióra i naboje.
Używał atramentu w kolorze ciemnogranatowym. Korekty nanosił ołówkiem. Między kartkami i butelkami atramentu Czesław Miłosz chował sobie... marcepany. Kolekcjonował lupy, bo do końca życia czytał ogromne ilości książek. Jako pan już prawie 90-letni zaczął korzystać ze specjalnej maszyny do czytania, która powiększała tekst.
Chciał być aktywny do końca życia. - Na swój sposób był silny i zarazem bardzo słaby - wspomina poetka Julia Hartwig - Jak przychodziły naprawdę ciężkie chwile, okazywał się mocny. W swoich ostatnich dniach kilkakrotnie leżał w Krakowie w szpitalu. Gdy przychodził do niego syn, poeta pytał go, czy ma ze sobą notebook, i recytował mu wiersz, który w nocy obmyślił.

Łagodny przyjaciel
Krakowskie lata poety nie były przepełnione tylko pisaniem - dom Miłosza był pełen ludzi. Drzwi się nie zamykały. Rytm życia poety był taki, że po godzinach pracy twórczej (a pracował zwykle do obiadu) życzył sobie spotkań towarzyskich.
- Siadaliśmy na kanapie i on zawsze mówił: "Siadaj z tej strony, bo ja na drugie ucho nie słyszę". To mnie strasznie wzruszyło - mówiła Hartwig. - Rozmawiał bardzo żywo. Nie lubił tylko wspominać, żył zawsze teraźniejszością. Do tego stopnia, co mnie zawsze zadziwiało, że chętnie wygłaszał pochwałę techniki - wspominała poetka.
- Zawsze był zachłanny i chciwy wszystkich artystycznych nowości - dodawał Jerzy Illg z Wydawnictwa Znak. - Czytał wszystko szybciej od nas. Przychodzący byli egzaminowani już od drzwi: "A czytał Pan to? A co Pan myśli o tym?". My nie byliśmy w stanie być dla niego pełnowartościowymi partnerami w rozmowie. To była taka nierówna relacja - podkreślił.
Jednocześnie w swoich tekstach z tego okresu Czesław Miłosz często wracał do ludzi, których kiedyś spotkał. - To był w jego życiu okres wielkiego łagodnienia - mówił w Dwójce autor jego pierwszej biografii, Andrzej Franaszek - Starał się oddać tym ludziom sprawiedliwość, na którą wcześniej nie miał dostatecznej uwagi. Wracał do nich pamięcią, przywoływał ich z przeszłości. To wtedy, pod koniec życia, napisał takie piękne zdanie, że gdyby miał zaczynać od nowa swoją drogę poetycką, to każdy wiersz byłby historią konkretnego ludzkiego losu - przypomniał.

Audycję przygotowały Elżbieta Łukomska i Dorota Gacek.

# data[].attributes.attachment_link.title
Miłosz prywatny: zachłanny, aktywny, lubił marcepany

# data[].attributes.attachment_link.description
Najważniejszy w krakowskim mieszkaniu był jego gabinet - Tu stoi drewniane, ogromne biurko - opowiadała w Dwójce opiekunka mieszkania Agnieszka Kosińska - Biurko posiada dwie części, lewą i prawą. To ważne, bo Miłosz w lewej części trzymał rękopisy, kajety, gdzie zapisywał pomysły, a w prawej części chowaliśmy pióra i naboje.Używał atramentu w kolorze ciemnogranatowym.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Czesław Miłosz. Czciciel rzek

Niewiele ponad dwuminutowy film autorstwa brata poety - Andrzeja Miłosza - to zapis spaceru Czesława Miłosza w rodzinnej miejscowości Szetejnie na Litwie. Widzimy noblistę przechadzającego się dróżką nad rzeką, którą dobrze znał z dzieciństwa. Twórca sam nazywa siebie „czcicielem rzek", a Niewiaża, stała się dla niego inspiracją do napisaniu wielu wierszy i powieści „Dolina Issy"

Opis materiału

Szetejnie to miejscowość na Litwie, w której urodził się Czesław Miłosz. W krótkim filmie z 1999 roku autorstwa Andrzeja Miłosza - brata poety, noblista powraca do rodzinnej miejscowości. Widzimy Miłosza spacerującego dróżką nad rzekę, którą dobrze znał z dzieciństwa. Twórca sam nazywa siebie „czcicielem rzek".

Jego fascynację rzekami wyraźnie widać też w poezji:

„Spójrz na niemiecką mapę sztabową z czasu pierwszej wojny:
To jest dolina Niewiaży, samo serce Litwy.
Kto nią jechał, po obu stronach widział białe dwory.
Tu oto Kałnoberże, naprzeciwko Szetejnie,
Dom, w którym się urodziłem, wyraźnie widoczny"

- pisał w wierszu Rok 1911 ze zbioru Kroniki.

Rzeka Niewiaża była również dla Miłosza inspiracją do napisania powieści Dolina Issy. Jest to opowieść o wewnętrznym dojrzewaniu młodego człowieka i kształtowaniu jego osobowości przez wieloskładnikową tradycję i skomplikowaną teraźniejszość.

Czesław Miłosz (1911-2004) - poeta, prozaik, eseista, historyk literatury, tłumacz, prawnik, dyplomata, laureat nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980). Jego książki zostały przetłumaczone na 44 języki. Studiował polonistykę i prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Debiutował w 1930 roku na łamach „Alma Mater Vilnensis", a w 1933 roku została wydana jego pierwsza książkaPoemat o czasie zastygłym. Był współzałożycielem pisma „ Żagary", redagował też „Twórczość". Pierwszy jego tomik wierszy -Trzy zimy (1936), był szeroko komentowany w świecie literackim. Okres okupacji spędził głównie w Warszawie. Po wojnie wydał jeden z najważniejszych tomów poezji ówczesnego okresu:Ocalenie. Potem powstał Traktat moralny, którego zakończenie należy chyba do jednego z najbardziej rozpoznawalnych w polskiej poezji. Pracował w dyplomacji: w konsulacie polskim w Nowym Jorku, jako attaché kulturalny PRL w Waszyngtonie oraz I sekretarz Ambasady RP w Paryżu. Kiedy w 1950 roku został mu odebrany paszport, zwrócił się do władz Francji o azyl i udał do Maison-Laffitte pod Paryżem. Opublikował kolejne książki:Zniewolony umysł (1953), zbiór wierszy Światło dzienne (1953), Zdobycie władzy (1955), Dolinę Issy (1955),Traktat poetycki (1957), Rodzinną Europę (1958). W 1960 roku wyjechał do Stanów zjednoczonych, gdzie otrzymał posadę profesora literatur słowiańskich w Berkeley. W 1965 roku zredagował zbiórPostwar Polish Poetry, a później jego wiersze wydane zostały w zbiorzeSelected Poems (1975). Po 1989 roku, kiedy zmieniła się sytuacja polityczna, coraz częściej bywał w Polsce, zwłaszcza w Krakowie. Współpracował z takimi pismami jak „ Tygodnik Powszechny", „ Gazeta Wyborcza" czy „ Zeszyty Literackie". Został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce.

Tagi

# data[].attributes.attachment_link.description
Niewiele ponad dwuminutowy film autorstwa brata poety - Andrzeja Miłosza - to zapis spaceru Czesława Miłosza w rodzinnej miejscowości Szetejnie na Litwie. Widzimy noblistę przechadzającego się dróżką nad rzeką, którą dobrze znał z dzieciństwa.