# data[].attributes.body
bied een nieuw perspectief op hoe de mens verbonden is aan schimmels en waarom er meer aandacht moet worden besteed aan de medische mogelijkheden van paddenstoelen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Fantastic Fungi, Official Film Trailer | Moving Art by Louie Schwartzberg

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Will Beckers is an environmental artist known internationally for his site specific installations and public artworks that show a dialogue and relationship between culture, nature and the environment.

As an artist, I always imagine what it would be like, if my works on location were integrated in time. Time is an extra dimension that is often forgotten as a sculptor. However, it is precisely this dimension that allows you to let a sculpture evolve in symbiosis with its environment.

"My work is about showing the transience of life and the regeneration of our Natural World."

There is a place where nature becomes art. Artist Will Beckers says that by opening himself up, by translating, reinterpreting and re-imagining his observations, he knows that he is connected to something big, which we call 'our world'. Now, his connection between nature and art is so strong that the boundaries between them are blurred. We, human beings, are not meant to live as outsiders, but to connect. Yet a view from the outside does provide perspective and consequently helps us to know ourselves better. That is how real connections are established. Will's art can help us understand the importance of the position that human beings occupy on mother earth and our relationship with nature.

​

A sketch of one of his works adorns the cover, embossed in copper hotfoil. The contrast between this large imprint and the rough, linnen hardcover creates a tactile link with the nature works and sculpted works inside the book. The book was printed on high-end paper and the first edition was printed in 1000 copies.

There is also a limited edition of 100 copies, which has inverted colours in linnen and foil and includes an exclusive print, hand-signed by the artist. The print for the special edition is of a new commissioned art project "Becoming" for the Michelin 2 star Restaurant Slagmolen.

Hardcover publication

Format: 240 x 300 mm

Number of pages: 256

Book design: Tina de Souter

Published by: Stockmans Art books

Standard edition pre-sale: €50.00 (ends 20.12. 2021)

Standard edition: €58.00

Limited edition: €120.00

Shipping - Belgium: €6.90

Please for international shipping and volume ordering.

# data[].attributes.attachment_link.description
Will Beckers is an environmental artist known internationally for his site specific installations and public artworks that show a dialogue and relationship between culture, nature and the environment. As an artist, I always imagine what it would be like, if my works on location were integrated in time.

# data[].attributes.headline
Mooi perspectief vanuit de natuur geschreven

# data[].attributes.subject
Mooi perspectief vanuit de natuur geschreven

# data[].attributes.body
letters from nature

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: Winnende brief van een oude eikenboom

# data[].attributes.attachment_link.description
Eind vorig jaar plaatste NEMO Kennislink een lezersoproep om een brief te schrijven namens een zelfgekozen stuk natuur aan een wereldleider naar keuze. Jeroen van der Most en Peter van der Putten kozen een winnaar uit de binnengekomen brieven en lieten kunstmatige intelligentie een nieuwe boodschap…

# data[].attributes.body
Bron van Vanessa

# data[].attributes.body
verbazen, verlichten en het verweven van cultuur en natuur

# data[].attributes.body
omschrijving/ Bio over de kunstenaar

https://impakt.nl/nl/events/tentoonstelling/dreaming-in-everywhen/trans-neolithic-future/

# data[].attributes.body
Lucifer doosjes net onder oog hoogte opgehangen.
waarin tekeningen of afbeeldingen worden tentoon gesteld.

# data[].attributes.body
*kunstenaar genoemd tijdens de groenlicht week.
Vanaf een afstand bekijken vanwege het formaat maar ook de abstractie en het contrast komen overeen in het kleine inkt werk dat ik zelf heb gemaakt.

# data[].attributes.body
* kunstenaar genoemd tijdens groen licht voor haar formaat en structuren

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tentoonstelling - 25 nov 2018 t/m 7 apr 2019

Het Stedelijk Museum toont in 6 zalen nieuw werk van de jonge Amsterdamse kunstenaar Raquel van Haver. Spirits of the So il is een nieuwe serie monumentale schilderijen speciaal gemaakt voor deze tentoonstelling. Het is Raquel van Havers eerste museale solotentoonstelling in Amsterdam.

Van Haver (1989, Bogotá, Colombia) maakt naar eigen zeggen 'luide' schilderkunst waarin ze vooral de overeenkomsten tussen groepen mensen benadrukt, met empathie voor de groepen in de marge van de samenleving.

FAVELAS, SLUMS EN BARRIOS

Speciaal voor het Stedelijk Museum maakte Van Haver een nieuwe serie monumentale schilderijen waaronder het reusachtige werk We Don't Sleep As We Parade All Through The Night (4 bij 9 meter). Daarin verbeeldt zij op een expressieve manier haar ervaringen in de Bijlmermeer Amsterdam, waar zij woont en werkt, en reflecteert zij op haar verblijf in de 'barrios' en 'favelas' van megasteden in de Caraïben, Afrika en Latijns-Amerika. De kunstenaar maakt naar eigen zeggen 'luide' schilderkunst waarin ze vooral de overeenkomsten tussen groepen mensen benadrukt, met empathie voor de groepen in de marge van de samenleving. Raquel van Haver won onlangs de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst 2018.

Raquel van Haver, We do Not sleep as we Parade all Through the Night..., 2018. Met dank aan de kunstenaar. Foto: Gert Jan van Rooij

Ik sta voor het doek dat onmogelijk in haar eigen atelier kon worden gemaakt: alsof ik op het punt sta bedolven te worden onder een verflawine die van alle kanten op me af komt.

Accepteer marketing cookies om deze video te bekijken.

Credits: Director and Editor - Rosa Ruth Boesten | Cinematography - Jurgen Lisse | Gaffer - Ralph Schoonenboom | Sound Design - Jelle Visser

Area boys

Het nieuwe ensemble van schilderijen Spirits of the Soil vindt zijn oorsprong in een reis die Van Haver in 2017 maakte naar Lagos, Nigeria op uitnodiging van de African Artists Foundation. Daar dompelde zij zich onder in de marginale gemeenschappen van de miljoenenstad met het doel verhalen en beelden te verzamelen die zich later in haar schilderijen zouden vermengen met beelden uit andere door haar bezochte gemeenschappen. Van Haver sloot vriendschappen met de 'area boys' in Lagos Island: losjes georganiseerde bendes van teenagers en straatkinderen. Zij maakte foto's en schetsen van het leven in deze sociale ruimtes. Hoe men elkaar treft, met elkaar eet en drinkt en de laatste nieuwtjes uitwisselt.

Zaalopname Raquel van Haver - Spirits of the Soil, 2018. Stedelijk Museum Amsterdam. Foto: Gert Jan van Rooij

Zaalopname Raquel van Haver - Spirits of the Soil, 2018. Stedelijk Museum Amsterdam. Foto: Gert Jan van Rooij

Raquel van Haver, Life never Sweet like a Chocolate Vanilla, 2018. olieverf op jute, zelfgemaakte verf, karton, teer, plastic, houtskool, krijt, gel, hars, haar, posters, papier. Met dank aan de kunstenaar. Foto: Gert Jan van Rooij.

Raquel van Haver, Reason for Being, 2018. Olieverf op jute, zelfgemaakte verf, karton, teer, houtskool, krijt, gel, hars, haar, posters, papier, plastic, kralen. Met dank aan de kunstenaar. Foto: Gert Jan van Rooij.

Raquel van Haver, A Shrine of a Deity: L'enyin ise aye Lo Ku, 2018. Foto van collage, diasec. Met dank aan de kunstenaar. Foto: Hans Wilschut

Terug in Amsterdam vormen de foto's en tekeningen de basis voor een nieuwe serie figuratieve composities onder de titel Spirits of the Soil waarin ervaringen uit Amsterdam (Zuidoost), Zimbabwe, Colombia, Trinidad and Tobago, Cuba, Londen en andere plaatsen met elkaar vermengd raakten. De schilderijen kenmerken zich door een zeer specifiek gevoel voor vorm en een grote materiële complexiteit. Het zijn monumentale, collageachtige constructen, laag over laag op jute geschilderd met gips, olieverf, spuitbus, kunststoffen, houtskool, teer, papier, as, mobiele telefoons en haar. Sommige delen van het beeldvlak lijken bijna geboetseerd en groeien uit tot ware reliëfs, terwijl aangrenzende partijen zich onderscheiden door een tekenachtige schraalheid.

Raquel van Haver daagt met haar rauwe, verhalende en figuratieve schilderstijl de Euro-Amerikaanse canon uit. Haar beeldtaal wordt gevoed door de kunst uit andere regio's en daarmee vertelt zij andere verhalen. Haar schilderijen doen qua formaat denken aan de historieschilderkunst, maar zij schildert niet de heldendaden van figuren uit het westen. In haar werk staan de 'spirits of the soil' centraal, de hoofdrolspelers in de geschiedenissen van kolonialisme, imperialisme, migratie en diaspora.

Spirits of the Soil bestaat uit een introductieruimte met fotocollages die Van Haver in 2017 tijdens het Lagos Photo Festival maakte en vier kabinetten met elk een groot nieuw schilderij. De tentoonstelling vindt zijn apotheose in een grote zaal waarin het hoofdwerk is ingebed in een ruimtelijke installatie: We Don't Sleep As We Parade All Through The Night uit 2018. In dit reusachtige schilderij van 4 bij 9 meter vloeien alle beelden uit de voorgaande kabinetten samen. Het is een figuurcompositie waarin een groep personen zich rond een tafel met eten en drinken gegroepeerd heeft, enigszins gemodelleerd naar Da Vinci's Laatste Avondmaal. Het centrale gezelschap rond de tafel waaiert uit naar flankerende scenes met etende, drinkende en kaartende figuren. De informele en vooral praktische architectuur van de geschilderde buurt zet zich voort in een ruimtelijke installatie met houten schotten, trapjes en verhogingen.

Raquel van Haver. Foto: Martijn van Nieuwenhuyzen

Eten en drinken is de grote verbindende factor in deze gemeenschappen. De maaltijd is het moment waarop iedereen samenkomt, nieuwtjes uitwisselt en waar de onderlinge rangorde wordt bevestigd.

Mis nooit meer tentoonstellingen, evenementen of nieuws. Meld je aan voor de nieuwsbrief!
Ik wil niets missen

Atelier

Meestal werkt Van Haver in een piepklein atelier in de plint van een klassieke Bijlmerflat. Om het hoofdwerk We Don't Sleep As We Parade All Through The Night te kunnen schilderen, maakte zij het afgelopen jaar ook gebruik van een grote ruimte in het atelier van Nationale Opera & Ballet in Zuidoost. Het atelier werd beschikbaar gesteld door Nationale Opera & Ballet op voordracht van CBK Zuidoost. Het Stedelijk Museum is sinds 2001 partner van CBK Zuidoost in het residency-programma BijlmAIR, dat jonge internationale kunstenaars de kans geeft om in Amsterdam Zuidoost te werken.

Met Spirits of the Soil zet het Stedelijk de koers van een tentoonstellingsprogramma met meervoudige perspectieven, andere esthetische kaders en diverse geschiedenissen, voort. Het museum deed dit eerder met tentoonstellingen van bijvoorbeeld Zanele Muholi (1972, Umlazi, Durban), Carlos Motta (Bogotá, 1978), Nalini Malani (1946, Karachi) en het Indonesische kunstenaarscollectief Tromarama

Publicatie

Bij de tentoonstelling verschijnt de publicatie Raquel van Haver. Spirits of the Soil met een essay van Azu Nwagbogu, executive director en chief curator van het Zeitz Museum of Contemporary Art Africa in Kaapstad en een voorwoord van Martijn van Nieuwenhuyzen, conservator Stedelijk Museum. De vormgeving is in handen van Vinger.nl, een creatieve studio in Amsterdam Zuidoost. ISBN 9789050062046. Nederlands / Engels.

Raquel van Haver - Spirits of the Soil opent samen met de tentoonstelling Freedom of Movement. Gemeentelijke Kunstaankopen 2018 tijdens het Amsterdam Art Weekend 2018.

Prijzen

Raquel van Haver won in 2017 'De Scheffer', een aanmoedigingsprijs van het Dordrechts Museum voor jonge kunstenaars. In 2012, 2013, 2016 en 2018 was zij genomineerd voor de Koninklijke Prijs voor de Vrije Schilderkunst. In 2018 won zij deze prijs. Ook was van Haver in 2018 genomineerd voor de Wolvecampprijs, een tweejaarlijkse nationale prijs voor de schilderkunst.

STEDELIJK CONTEMPORARY

Het Stedelijk Museum presenteert met regelmaat solotentoonstellingen van een veelbelovende generatie kunstenaars. Het gaat veelal om nieuwe producties en recente aankopen. Het Stedelijk reageert hiermee op de actualiteit en stimuleert hedendaags talent door, in sommige gevallen, ook de positie van opdrachtgever in te nemen. Voor het Stedelijk zijn kunstenaars de betekenisgevers van onze tijd. Door een langdurige relatie aan te gaan met de kunstenaars van nu krijgt de collectie van de toekomst een gezicht.

Geweest

# data[].attributes.attachment_link.description
Tentoonstelling - 25 nov 2018 t/m 7 apr 2019 Het Stedelijk Museum toont in 6 zalen nieuw werk van de jonge Amsterdamse kunstenaar Raquel van Haver. Spirits of the So il is een nieuwe serie monumentale schilderijen speciaal gemaakt voor deze tentoonstelling. Het is Raquel van Havers eerste museale solotentoonstelling in Amsterdam.

# data[].attributes.body
onderdelen van de boom en uitsneden doen meer voor het oog dan een volledige boom

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
The sound of wind, captured in photographs - in large-format photographs, Korean photographer Kim Jungman's poetic photobook "Can You Hear The Wind Blow?" depicts branches and leaves of single trees, swayed gentle by movements of air. The trees appear stoic and lonely, simply existing and braving the elements wherever they have been planted.

"In actual fact, all of the photographs in the book were made between 2008 and 2017, and simply depict a row of neglected street trees in an alley between the artist's studio and home in Seoul." (from the publisher's statement)

# data[].attributes.attachment_link.title
CAN YOU HEAR THE WIND BLOW - KIM Jungman | shashasha 写々者 - Delivering Japanese and Asian Photography to the World

# data[].attributes.attachment_link.description
The sound of wind, captured in photographs - in large-format photographs, Korean photographer Kim Jungman's poetic photobook "Can You Hear The Wind Blow?" depicts branches and leaves of single trees, swayed gentle by movements of air. The trees appear stoic and lonely, simply existing and braving the elements wherever they have been planted.

# data[].attributes.body
Het Brusselse kunstcentrum Hangar wil de diversiteit van het onderwerp laten zien. Wat blijkt: hoe minder letterlijk de afbeelding van de boom, hoe meer je ervoor voelt.

# data[].attributes.body
Aandacht voor bomen en bossen is nu relevanter dan ooit. Door de klimaat- en de recente gezondheidscrisis zijn we ons steeds meer bewust van de waarde van de natuur. Ecologisch, maar ook spiritueel.

Bomen zorgen voor schone lucht, beschutting, verkoeling en bieden ook rust en ruimte voor bezinning. Ze spreken al eeuwenlang tot de verbeelding van schilders, komen voor in oude verhalen en hebben symbolische betekenissen.

Bomen trotseren de seizoenen en de jaren. Ze zijn de longen van de aarde, diepgeworteld in de grond en reikend naar de hemel.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aandacht voor bomen en bossen is nu relevanter dan ooit. Door de klimaat- en de recente gezondheidscrisis zijn we ons steeds meer bewust van de waarde van de natuur. Ecologisch, maar ook spiritueel.

Bomen zorgen voor schone lucht, beschutting, verkoeling en bieden ook rust en ruimte voor bezinning. Ze spreken al eeuwenlang tot de verbeelding van schilders, komen voor in oude verhalen en hebben symbolische betekenissen.

Bomen trotseren de seizoenen en de jaren. Ze zijn de longen van de aarde, diepgeworteld in de grond en reikend naar de hemel.

# data[].attributes.attachment_link.description
Aandacht voor bomen en bossen is nu relevanter dan ooit. Door de klimaat- en de recente gezondheidscrisis zijn we ons steeds meer bewust van de waarde van de natuur. Ecologisch, maar ook spiritueel. Bomen zorgen voor schone lucht, beschutting, verkoeling en bieden ook rust en ruimte voor bezinning.

# data[].attributes.body
werkt met natuur fenomenen zoals licht en water

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Olafur Eliasson ( Kopenhagen, 5 februari 1967) is een Deense beeldhouwer en installatiekunstenaar van IJslandse afkomst.

Eliasson bracht zijn jeugd door in Hafnarfjörður, IJsland. Van 1989 tot 1995 studeerde hij aan de kunstacademie van Kopenhagen. Hij houdt zich voornamelijk bezig met de relatie techniek en natuurkundige fenomenen, zoals licht en water , beweging en en probeert deze elementen in zijn artistieke concept te verwerken.

Na zijn opleiding in 1995 richtte hij een studio op te Berlijn.

Zijn werk werd en wordt nog steeds in vele museale en particuliere collecties opgenomen, zoals Guggenheim Museum (New York) in New York en Los Angeles Museum of Contemporary Art in Los Angeles.

In 2014 werd aangekondigd dat zijn werk Kissing Earth geplaatst zou worden op het plein voor het nieuwe stationsgebouw van Rotterdam Centraal. Na protesten van Rotterdammers (o.a. op de Facebook-pagina 'Pleurt op met je ballen') en zorgen over de verwachte kosten werd de plaatsing in 2016 afgeblazen. Het stationsplein bleef leeg.

Eliasson leeft en werkt in Berlijn.

In 2002 werd hij genomineerd voor de Hugo Boss-prijs.

In juni 2006 werd Eliasson de Oostenrijkse Friedrich-Kiesler-Preis voor bijzondere prestaties ten aanzien van architectuur en kunst verleend.

In juli 2006 werd Eliasson benoemd aan de Universität der Künste in Berlijn.

Inseptember 2006 ontving hij de met 500.000 DKK begiftigde Kulturpreis in Denemarken.

Op 16 mei 2007 ontving hij de Premio Joan Miró, verleend door de Fondation Caixa Girona en de Fundació Joan Miró in Barcelona.

In 2013 kreeg hij de Goslar Kaiserringprijs.

Green River

Elíasson houdt zich ook bezig met zogenaamde Actiekunst. In zijn project Green River (van 1998 tot 2001) verfde hij het water van rivieren op diverse plaatsen in de wereld met niet-giftige verf. De reacties van het, niet vooraf in kennis gestelde, publiek maakten deel uit van het kunstproject.

The Weather Project (2003) was een installatie in Tate Modern in Londen. Het project maakte deel uit van de populaire Unilever series. De installatie vulde de open ruimte van de grote Turbine Hall met de representatie van de zon en de hemel.

Eliasson gebruikte een benevelingsinstallatie om een fijne mist te creëren met een mengsel van suiker en water. Ook installeerde hij een halfronde schijf, die was gemaakt van honderden mono- frequentie lampen, die zuiver geel licht uitstraalden. Het plafond van de hal was een enorme spiegel, waarin de bezoekers zichzelf konden zien als zwarte figuurtjes tegen een zee van oranje licht. Vele bezoekers reageerden hierop door op de grond te gaan liggen om dit te kunnen ervaren.

De installatie Notion motion (2005) werd speciaal ontwikkeld voor Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. In de 1500m2 grote installatie visualiseerde Eliasson lichtgolven door een continue wisselwerking tussen licht en water. De interactie tussen die elementen en de bezoeker stond centraal.

Het project "Light lab" is een uit meerdere delen bestaande lichtinstallatie, die speciaal voor het dak van het Neue Portikus ( Städelschule) in Frankfurt am Main werd ontworpen. In april 2006 werd het eerste deel van de installatie gepresenteerd - een lichtboog, die eruitzag als een opkomende zon.

Van 1 augustus tot 31 oktober 2006 werd op het eiland San Lazzaro degli Armeni in de Lagune van Venetië een lichtinstallatie geplaatst in opdracht van de Thyssen-Bornemisza Art Contemporary. Een tijdelijk paviljoen werd gebouwd op het terrein van een klooster om een tentoonstelling te huisvesten: een vierkante ruimte, die zwart was geschilderd met één lichtbron - een dunne lichtstreep, op alle vier wanden gericht, op ooghoogte, om een scheiding te creëren tussen boven en onder.

Waterfalls is een terugkerend project van Eliasson waarin hij zelf een waterval creëert. Het werk werd voor het eerst uitgevoerd tijdens de biennale van Sydney. In 2008 werden vier watervallen geïnstalleerd in New York bij Pier 35 en op de East River nabij de Brooklyn Bridge. In 2016 maakte Eliasson een gigantische waterval in de tuinen van het paleis van Versailles.

In 2011 werd de façade van het concert gebouw Harpa te Reykjavik onder handen genomen. De gevel bestaat uit een staal en glasconstructie aangevuld met grote stenen. Gedurende de nacht kan de façade oplichten door gekleurde led-verlichting.

Het project "Little Sun" werd gelanceerd in 2012.

Tentoonstellingen

# data[].attributes.attachment_link.description
Olafur Eliasson ( Kopenhagen, 5 februari 1967) is een Deense beeldhouwer en installatiekunstenaar van IJslandse afkomst. Eliasson bracht zijn jeugd door in Hafnarfjörður, IJsland. Van 1989 tot 1995 studeerde hij aan de kunstacademie van Kopenhagen. Hij houdt zich voornamelijk bezig met de relatie techniek en natuurkundige fenomenen, zoals licht en water , beweging en en probeert deze elementen in zijn artistieke concept te verwerken.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een blog over de natuur en het milieu, gezond leven, kunst, cultuur, fotografie en schoonheid, mensen en politiek.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Siemen Dijkstra (Den Helder, 1968)

Aan het einde van de jaren '80 maakte ik mijn eerste landschappen in tekeninkt. Het was een aarzelend begin. Tot dan toe waren de fantasie en het verhaal de belangrijkste leidraad geweest voor mijn tekenwerk. De interesse voor het landschap was weliswaar latent aanwezig in mijn werk, maar die had nog geen zelfstandige vorm gevonden. Wel voelde ik een sterke verbondenheid met zowel het Groningse als het Drentse rurale landschap, wanneer ik daar bij nacht en ontij doorheen fietste. Het bracht mij terug naar het landschap waarin ik opgroeide als kind. Iets later dan de inktstudies volgden begin jaren '90 de eerste kleurenhoutsneden met het landschap als onderwerp. Deze landschappen hadden nog wel een sterk symbolistisch karakter en gebaseerd op Noordelijke sferen, maar het vormde wel het begin van dit "oeuvre". Het waren ook de Scandinavische schilders van het Fin de Siècle, die mij inspireerden. In een tijd van inhoudsloze impressionisten was men in deze landen op zoek naar de ziel van het landschap; de genius loki. Het vastleggen van ruimte op een plat vlak is één ding, het vastleggen van het onnoembare is een ander verhaal. In al die jaren dat ik mij bezighoud met het landschap, bedenk ik mij, dat ik eigenlijk aan het archiveren ben. Het archiveren van bezielde landschappen, voordat deze verdwenen zijn.

Elysia Verhoeven (Dussen, 1953)

Elysia begon in 1974 met keramiek in de pottenbakkerij van Jan Müller in Orvelte, Drenthe. In het atelier werd hard gewerkt aan gedraaid gebruiksgoed. Daarnaast werd er volop geëxperimenteerd met stooktechnieken en glazuren. Het was een goede leerschool die tot 1979 duurde. In Orvelte heeft Elysia het vak geleerd en werd de basis gelegd voor de keramiek die ze in de loop van de jaren ontwikkelde. Na 1979 maakte Elysia een aantal reizen naar het buitenland. In India kwam ze terecht op de ashram van Bhagwan Shree Rajneesh (Osho) in Puna. In die tijd trokken vele westerlingen naar deze ashram om antwoorden te vinden op levensvragen die de ontkerkelijkte westerse samenleving hen niet boden. Bhagwan stond voor bevrijding, extase en uiteindelijk verlichting. De Ashram was grotendeels zelfvoorzienend en Elysia werkte hier geruime tijd in de pottenbakkerij. Hoewel hier bij tijd en wijle hard gewerkt werd, lag de nadruk op het samenwerken. Dit was zeer inspirerend, er werkten mensen letterlijk uit alle windstreken in het atelier. Hier was werken een vorm van meditatie en ontstond het hoofdthema binnen het keramische werk van Elysia, namelijk: de relatie met mensen, het innerlijk zelf en de natuur. Elysia bezocht later nog meer keramiek-studio's in Frankrijk, Canada en Amerika, waar ze haar vaardigheden op het gebied van de keramiek verder ontwikkelde. Voor Elysia waren deze reizen intense ervaringen die haar geïnspireerd en gevormd hebben tot de keramiste die ze nu is. Eind jaren 90 was de tijd aangebroken voor een eigen atelier aan huis. De verkoop van haar werk ging tot dan toe via kleinere galerieën en kunstmarkten. Elysia stond met enkele kunstenaars aan de basis van het opzetten van de huidige kunstmarkt aan het Spui in Amsterdam, nu bijna 20 jaar geleden.

Na Groningen en Amsterdam kwam Elysia weer in Drenthe terecht, eerst in Geeuwenbrug en later in Dwingeloo. In Geeuwenbrug kwam de keramische productie goed op gang. Vandaar heeft Elysia nog enige tijd naast het bezoekerscentrum in Ruinen een studio met atelier gerund. In deze tijd (1997) leerde ik Elysia kennen. Door omstandigheden moest ze deze plek na drie jaar verlaten en verhuisden we het atelier naar de boerderij in Dwingeloo, waar wij nog steeds als ik dit schrijf (2014) wonen en werken.In de jaren dat ik met Elysia samenleef, heb ik haar leren kennen als een bescheiden vrouw, die al haar zeggingskracht legt in het werk dat ze maakt. Verwacht van haar geen citaten of teksten over de diepere lagen in haar werk; dat zit wel in het werk, maar de kijker haalt daar zelf maar zijn gading uit. Ze bepaalt zelf wat ze maakt, wars van modes en scholen en bepaalt zelf hoe lang ze met nieuw werk bezig is. Haar werk heb ik leren waarderen als oorspronkelijk werk, intuïtief en volstrekt eigen in vorm en bewerking. De portfolio geeft slechts een beknopte weergave van het omvangrijke oeuvre en toont het meer recente werk dat ze nu maakt.

# data[].attributes.attachment_link.description
Grafiek atelier Siemen Dijkstra & Keramiek atelier Elysia Verhoeven, bekijk hier al onze werken en blijf op de hoogte van exposities.

# data[].attributes.body
the lonely tree

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In 1822 the art patron and collector, Heinrich Wagener, commissioned a "times of day" diptych from Friedrich. The morning picture became The Solitary Tree. A grassy landscape with groups of trees, ponds, and villages extends to the foothills of the mountains behind the spires of a Gothic town. One mighty oak stands like a statue in the middle of the composition. A shepherd shelters beneath it. Its great trunk has withstood wind and weather, but the tips of the branches of this giant tree have already died off. Above the tree, the clouds form of a kind of cupola. Transgressing against the classical laws of composition, Friedrich cuts through all the various levels of the picture with the tree as the central foreground axis. And thus, at a stroke the oak tree takes on the role of mediator between heaven and earth, between the transcendental and the mundane. As an image of nature, it embodies natural strength and the life force, while at the same time the with-ered branches point to a life beyond this one.

Additional Items

Explore museums and play with Art Transfer, Pocket Galleries, Art Selfie, and more

Recommended

# data[].attributes.attachment_link.title
Solitary Tree - Caspar David Friedrich - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
In 1822 the art patron and collector, Heinrich Wagener, commissioned a "times of day" diptych from Friedrich. The morning picture became The Solitary Tree. A grassy landscape with groups of trees, ponds, and villages extends to the foothills of the mountains behind the spires of a Gothic town.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2010 is a monumental sculpture assembled from the dry, dead branches, roots and trunks of numerous species of tree, such as camphor, cedar and ginkgo, that Ai Weiwei gathered from across the mountainous southern region of his native China. The sculpture mimics the form of a real tree, although the cuts and joins are left visible, highlighting the different types of bark.Although it is a unique work, there are fifteen similar sculptures with the same title dating from 2009 onwards, all of which are smaller in size and which can each be exhibited either inside or outdoors. This owned by Tate was on display at the Helsinki Art Museum as part of Ai's solo exhibition held from September 2015 to February 2016. Tree also served as a mould for a related iron sculpture entitled Iron Tree 2013 (Yorkshire Sculpture Park, Wakefield).

Tree celebrates an indigenous Chinese custom, typical of the markets in and around the town of Jingdezhen in the northeastern Jiangxi province, in which vendors sell distinctive tree trunks, branches and curiously shaped roots as objects to be appreciated and displayed in the home. Ai visited Jingdezhen while working on his installation Kui Hua Zi ( Sunflower Seeds) (Tate ) for the 2010 Unilever Commission at Tate Modern, London. Tree also evokes traditional Chinese Zen gardens, sites for contemplation and retreat associated with Buddhism and Taoism in particular. These gardens represent the world through cycles of birth, maturity, decay, death and rebirth. They depend on an appreciation of the aesthetic and contemplative value of trees, rocks and other natural elements. In this context Tree can be read as a reference to Taoist ideal of harmony - unifying the work of man with nature as well as linking the earth and the sky.

Tree also draws attention to the conceptual relationship between material and form in sculpture. Although different trees have been reduced to their essential material and then reassembled by the artist and his assistants in a form that resembles a tree, the intention is not illustionistic. The viewer is not led to believe this is a natural living tree; rather the visible joins and changes in the work's surface reveal its artificiality and the method of its contruction. This approach can be compared with the artist's earlier Table and Pillar 2002 (Tate ). In this work Ai reconfigured individual elements of a table and pillar from the Qing dynasty into a new form, denying its original function and effectively destroying a piece of antique furniture. In their new and afunctional form, both sculptures exemplify the artist's interest in the physical and aesthetic qualities of material and its transformative nature. He has emphasised the importance of 'readymade' materials for his art: 'My work is always readymade. It could be cultural, political, or social, and also it could be art - to make people re-look at what we have done, its original position, to create new possibilities. I always want people to be confused, to be shocked or realize something later' (quoted in Delson 2011, p.63).

Ai's work often points to complex social and geopolitical issues affecting contemporary China. The dry wood of which Tree is composed draws attention to the country's rapid urbanisation and economic growth, which have resulted in damage to the natural environment and the suppression of traditional culture. In addition, the act of bringing together numerous individual branches to create a whole can be read as symbolic of the relationship between the individual and society, a broader issue but one which has particular resonance in a Chinese context.

Further reading
Susan Delson, Ai Weiwei: Circle of Animals, Munich, London and New York 2011.
Ai Weiwei and Anthony Pins, Ai Weiwei: Spatial Matters: Art, Architecture and Activism, London 2014.
Ai Weiwei @ Helsinki, exhibition catalogue, HAM Helsinki Museum of Art, Helsinki 2015.

Lena Fritsch
August 2015
Does this text contain inaccurate information or language that you feel we should improve or change? We would like to hear from you.

# data[].attributes.attachment_link.description
2010 is a monumental sculpture assembled from the dry, dead branches, roots and trunks of numerous species of tree, such as camphor, cedar and ginkgo, that Ai Weiwei gathered from across the mountainous southern region of his native China.

# data[].attributes.body
Mortlake Terrace: Early Summer Morning

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
This canvas painted for William Moffatt depicts his estate at Mortlake, on the Thames just west of London. Like so many of Turner's works, it is based on numerous preparatory drawings, in which the artist recorded the topography and studied various ways of balancing the mass of the house and land against the open river and sky. A companion view of the terrace and river on a summer evening as seen from a ground-floor window of the house is in the National Gallery, Washington. Shown in the same Royal Academy exhibition of 1826 as the more ambitious painting of Cologne, Mortlake Terrace was praised for its "lightness and simplicity." Turner's penchant for a luminous shade of yellow is again a dominant feature of the painting.

Source: Art in The Frick Collection: Paintings, Sculpture, Decorative Arts, New York: Harry N. Abrams, 1996.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mortlake Terrace: Early Summer Morning - Joseph Mallord William Turner - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
This canvas painted for William Moffatt depicts his estate at Mortlake, on the Thames just west of London. Like so many of Turner's works, it is based on numerous preparatory drawings, in which the artist recorded the topography and studied various ways of balancing the mass of the house and land against the open river and sky.

# data[].attributes.body
View near Prestø

1816

Roamantiek

# data[].attributes.attachment_link.title
View near Prestø - Johan Christian Dahl - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
Google Arts & Culture omvat content van meer dan tweeduizend toonaangevende museums en archieven die samenwerken met Google Cultural Institute om 's werelds grootste schatten online beschikbaar te maken.

# data[].attributes.body
Study of a Birch Tree 1826

# data[].attributes.attachment_link.title
Study of a Birch Tree - Johan Christian Dahl - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
Google Arts & Culture omvat content van meer dan tweeduizend toonaangevende museums en archieven die samenwerken met Google Cultural Institute om 's werelds grootste schatten online beschikbaar te maken.

# data[].attributes.body
Winter Cottonwoods East V

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Two brown leafless cottonwood trees with intertwined branches that are enlarged to fill the entire canvas. Areas of hazy grey give a feathered softened element to the winter feeling evoked by the trees situated in a tan-orange background.

Explore museums and play with Art Transfer, Pocket Galleries, Art Selfie, and more

Recommended

# data[].attributes.attachment_link.title
Winter Cottonwoods East V - Georgia O'Keeffe - Google Arts & Culture

# data[].attributes.attachment_link.description
Two brown leafless cottonwood trees with intertwined branches that are enlarged to fill the entire canvas. Areas of hazy grey give a feathered softened element to the winter feeling evoked by the trees situated in a tan-orange background.

# data[].attributes.attachment_link.title
VPRO Wintergasten gemist? Start met kijken op NPO Start

# data[].attributes.attachment_link.description
Gesprekken met internationale, invloedrijke makers en denkers die aan de hand van zelfgekozen film- en televisiefragmenten hun persoonlijke blik op onze tijd en de wereld delen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een Nederlandstalige website bij een Engelstalig boek. Klik hier voor de pdf van het gehele boek, in het Engels.

Het sublieme heeft in de loop van de geschiedenis meer dan één gezicht gekregen. Het sublieme heeft een filosofische achtergrond, een kunstzinnige, een politieke en een psychologische. Maar heel zelden komen deze zienswijzen tot een integrale blik. In mijn onderzoek staat een integrale blik centraal, toegepast op het ontwerp van natuur vanuit de rijke geschiedenis van de landschapsarchitectuur.

Ontwerpen met een beeld van natuur is voor de 21e eeuw één van de belangrijkste onderwerpen. Wat voor natuurbeeld is inspirerend voor de mens, maar is dat ook het beeld waarmee natuur zichzelf kan zijn?

Dankzij een schilderij van Caspar David Friedrich uit 1818 'Der Wanderer über dem Nebelmeer' heeft de relatie tussen natuurervaringen en het sublieme een bekend gezicht gekregen.

Een mens alleen op een hoge plek in een ruig landschap, reflecterend, uitkijkend over een zee van nevel. Zich bewust van zichzelf en een wereld buiten zichzelf.

Of uitkijkend over een stad vol wonderen. Of het verwoestend vuur na een rampspoed. Steeds dezelfde reflecterende positie, op een veilige afstand.

Het beeld dat Caspar David Friedrich heeft geschilderd is typisch subliem omdat het tegelijk een lichte angstprikkel geeft en een gevoel van verhevenheid. Een directe ervaring van iets groots.

Het is ook een realistisch beeld. Een berg vinden en beklimmen is inspannend, maar haalbaar voor velen van ons.

Maar de berg bewust ontwerpen lijkt onmogelijk. De natuur biedt dit soort mogelijkheden. Dit soort grootsheid. Als landschapsarchitect (en dat is mijn beroep) kan ik hooguit een pad ontwerpen dat mensen helpt om dit uitzichtpunt te bereiken. Vaak ben je dan niet alleen, maar met vele anderen. Populair gemaakte routes vormen een bedreiging voor eenzame ervaringen.

Als vormgever van het landschap zou ik me vooral moeten inhouden om niet teveel te willen ontwerpen, omdat ik daarmee het 'sublieme' mogelijk verpest.

Of zoals de eerste zelfbenoemde landschapsarchitect uit de geschiedenis F.L. Olmsted (1902) het formuleerde: goede landschapsarchitectuur is juist een tegenbeweging tegen teveel vormwil:

Toch heeft het idee van het sublieme veel invloed gehad op de ontwikkeling van de landschapsarchitectuur. Sinds de achttiende eeuw vormde het samen met 'the beautiful' (het schone) en 'the picturesque' (het schilderachtige) een drieluik waarmee de esthetiek van natuur en landschapservaring kon worden beschreven, en bewust kon worden ontworpen.

Vraag: is het nog wel van deze tijd om van het sublieme te spreken? Is het niet vooral een historische term vanuit een type ervaring die nu nauwelijks meer voorkomt (of we juist doodnormaal vinden)?

Wat is eigenlijk de overgebleven waarde van het sublieme?

Stel, je bent op een plek die niet te bevatten is; door de enorme schaal of door de indrukwekkende dynamiek van water of vogels of wolkenpartijen. Deze ervaring kan onzeker maken en zelfs een lichte angst opwekken omdat het voelt alsof je wordt overgenomen door iets dat groter is dan jezelf.

Je wordt overvallen door een golf van sensaties die je meevoert ('drift of sensations').

Wat gebeurt er dan op zo'n moment met je? Psychologisch of neurologisch gezien.

Op 1 november, dag van Allerheiligen in 1755 schrikt heel Europa op door een ramp van ongekende omvang. De stad Lissabon wordt getroffen door een aardbeving, gevolgd door een tsunami en daarbovenop ook nog een vuurzee. Achteraf gezien heeft deze gebeurtenis een Euro-psychologisch effect gehad dat tot de dag van vandaag van invloed is.
bron: Wikewand, berekende tijd voor de tsunami golven op 1 november 1755
Deze collectieve schrik, door moderne historici vergeleken met de holocaust, heeft verlichtingsdenkers aangezet om een andere dan kerkelijke verklaring te zoeken voor dit onmenselijk lijden.

Niet een goddelijk plan, maar wetmatigheden in de natuur zouden een dergelijk lijden kunnen verklaren.

Het doorgronden van de werking van natuurkrachten zou dit soort rampen in de toekomst kunnen voorkomen. De mens hoeft geen slachtoffer te zijn van goddelijk oordeel, zij is een onderdeel van een 'natuur' waar oorzaak en gevolg volgens natuurwetten verlopen.

Vier jaar na de Lissabon ramp (1759) verschijnt het beroemde traktaat: ' On the Sublime and Beautiful' door de van oorsprong Ierse Edmund Burke.

Edmund Burke, 1771, door Joshua Reynolds
Edmund Burke, toen nog maar 27 jaar, beschreef met enthousiasme de angstaanjagende, wilde en onoverzichtelijke kant van de natuur.

Om de mens eraan te herinneren dat ze een overlevingsinstinct bezit die nodig is om onderdeel van de natuur te zijn; en niet een oppervlakkige en geciviliseerde vorm hoeft na te streven.
(vrije vertaling)

Burke ergerde zich aan de toenemende intellectuele en stadse cultuur om hem heen. In deze gemaakte wereld staat overmoed en uiterlijke schijn centraal waarmee de mens steeds verder afraakt van haar bron en verbondenheid met natuurlijke emoties en natuur als verwoestende overmacht.

Veel kunstenaars zijn in de eeuw daarop geïnspireerd door zijn oproep en hebben daarmee een oeuvre opgebouwd dat 'het sublieme' verbeeldt als een ervaring van 'oer' of 'oorsprong'.

Deze werken herinneren de mens aan in-actieve maar indrukwekkende overlevingsinstincten.

Dat zulke ervaringen negatieve emoties op konden roepen, was voor Burke geen bezwaar. Het was eerder een teken van authenticiteit. Juist 'dissonante' of 'negatieve' ervaringen maken duidelijk dat men een werkelijk invloedrijke ervaring op het spoor was gekomen waarbij iemand weer wakker kon worden geschud en de neiging naar oppervlakkigheid kon gaan relativeren.

De sublieme ervaring, zoals door Burke beschreven, kan gezien worden als een vorm van therapie; en zoals bij iedere vorm van therapie, is hierin begeleiding nodig. Burke stelde daarom een belangrijke begeleidende voorwaarde op die we tot op de dag van vandaag nauwgezet volgen.

De sublieme ervaring is alleen dan heilzaam, als deze met een zekere afstand tot de sublieme bron wordt ervaren. We moeten niet daadwerkelijk in gevaar zijn, om het gevoel van angst te kunnen verkennen in onszelf. Alleen met een zekere afstand kunnen we op ingesleten gedragspatronen reflecteren.
(vrije vertaling)

De formule Afstand + Sublieme Bron = Reflectie is het kenmerk geworden van het romantisch sublieme: het ondergaan van een ontwakende natuur-ervaring op een veilige afstand.

En precies deze romantische formule moet maar weer eens onder de loep worden genomen.

De historische gewoonte om de sublieme ervaring vanuit een afstandelijke (toeristische?) blik toe te laten is weliswaar krachtig en kunstzinnig; maar tegelijk verzwakt het de sublieme ervaring tot een uitzondering. Een weekend ervaring. Kan een afstandelijke ervaring genoeg indruk maken om de mens los te breken van gedrags- en ervaringspatronen die haar gevangen houden?

Of, geformuleerd in hedendaagse termen: wanneer leiden inzichten in klimaatverandering tot werkelijke gedragsveranderingen?

Het is tegenwoordig bijzonder relevant om natuur- en landschapservaringen als een heilzaam middel te zien voor een gezond leven. Het zou kunnen helpen om een toegenomen ongezonde leefstijl te verbeteren en het zou de waardering voor natuur en landschap kunnen vergroten.

Zie bijvoorbeeld hier voor omgevingspsychologisch onderzoek.

Echter, de aanname dat natuurervaringen heilzaam zijn is in zekere zin helemaal niet overtuigend. Natuur is in veel gevallen juist een vijand van de mens.
gouverneur van Californië: "natuurbranden het nieuwe normaal" uit: dagblad Trouw, december 2017
Sinds de 1755 Lissabon ramp, en meer recent sinds een reeks van indrukwekkende klimaatveranderingen en het opraken van natuurlijke hulpbronnen, is opnieuw een reden ontstaan om een overlevingsinstinct wakker te maken.
verwoest landschap door Nikkel mijnbouw in Sudbury, Ontario Nickel Tailings #34, Edward Burtynsky, 1996
In zekere zin zou je kunnen zeggen dat de sublieme ervaring zoals Burke die beschreven heeft, op dit moment in de menselijke geschiedenis een dagelijkse realiteit is geworden en veel politieke en economische agenda's bepaalt. Hoewel niet vanwege de verwachting dat sublieme ervaringen een heilzame of artistieke werking hebben, maar omdat die ervaring daadwerkelijk 'wakker' zou kunnen maken om tot een verandering van gedrag te komen.

Welke vorm van het sublieme maakt wakker en hoe kan één of andere vorm van landschapsarchitectuur hiermee bijdragen tot gedragsveranderingen?

eerste spoor:

Voor een helder begrip is het nodig om een onderscheid te maken tussen:

het sublieme

de sublieme ervaring

'Het sublieme' verwijst naar de bron van de sublieme ervaring. Bijvoorbeeld een specifieke vorm van natuur of een bepaald type kunstwerk. Verwarrend is, dat 'het sublieme' ook beschrijft wat het effect is van een sublieme ervaring. Bijvoorbeeld de ervaring van respect voor natuurlijke krachten of, zoals eerder besproken, overlevingsinstincten of gevoelens van authenticiteit ('oer'). 'Het sublieme' is daarmee een sterk beladen term dat tegelijk naar de bron en het effect van deze bron verwijst. Het is, filosofisch gezien, een hermeneutische term. Het verwijst naar zichzelf. Sterker: het bewijst zichzelf. Vergelijkbaar aan de term 'God' dat verwijst naar de bron en naar de werking van deze bron. Het is absoluut waarbij de ervaring zelf mysterieus, normatief of therapeutisch kan zijn.

'De sublieme ervaring' beschrijft, ongeacht welk type natuur of kunstwerk, de structuur van de sublieme ervaring. De fysionomie, psychologie of neurologie die de ervaring beschrijft.
bibliotheek van Basel, kopie van de Peri Hypsous
Opvallend is dat in de oudste publicatie nu bekend, er nog helemaal geen sprake is van natuur-ervaringen omdat het sublieme ( Hypsous) juist door redevoering en dichtkunst wordt voortgebracht. Pas in de zeventiende eeuw, tijdens de renaissance en het herontdekken van klassieke werken, werd deze oud Romeinse tekst (3e eeuw, de Peri Hypsous) van een auteur genaamd Longinus vertaald en geherinterpreteerd.

In de achttiende eeuw is door Edmund Burke de stap gezet van Hypsous uit de redevoering en de dichtkunst ( domein van de retoriek) naar Subliem als een directe natuur- en landschapservaring ( domein van de esthetiek).

Hypothese: dit is geen detail in een lange geschiedenis;

maar een zeer wezenlijke, zelfs revolutionaire sprong.

Edmund Burke was er van overtuigd dat een ervaring van Hypsous (letterlijk: verheffing of hoogte) direct in de natuur gevonden kon worden, zonder tussenkomst van een verteller of vertelling. Het direct ervaren van ongerepte natuur, in sterk contrast met het comfortabele stadse leven waar Burke zelf deel van uitmaakte, zou verheffend werken. Sindsdien is werking van het sublieme nauwelijks meer bekritiseerd. Een sterke contrastervaring levert een kans op voor een even sterke reflectie op eigen ervarings- en gedragspatronen.

Waar in de Romeinse tijd een redevoering het middel was om toehoorders mee te nemen tot aan een moment van het 'breken' van een dominante gedachtevoering of denk-routine; zo werd dit in de achttiende eeuw in toenemende mate gewantrouwd. Politici en cultuurcritici hadden volgens Edmund Burke teveel invloed op denkpatronen en smaakontwikkeling. Juist de onvoorspelbare en alomvattende ervaring van woeste natuur, zouden een mens mee kunnen voeren naar meer oorspronkelijke drijfveren en persoonlijke ambities; los van de gevestigde orde.
Mount Cook, 2016, Nieuw Zeeland
Het soort bron dat een contrastervaring kan oproepen is aangepast aan de mode van een bepaald tijdvak. Naast woeste natuur zijn tegenwoordig ook industriële en technische bronnen onderdeel van 'het sublieme'; met name gevoed door Amerikaanse schrijvers en kunstenaars en tegenwoordig ook de beleving van internet en big data.

Wat weten we eigenlijk van de directe werking van een contrastervaring?

Vrijwel alle kennis over de stappen die doorlopen worden tijdens een sublieme ervaring zit verborgen in slechts een handvol teksten waarin een poging is gedaan om de ervaring als een anatomische les uiteen te rafelen. De meest vergaande studie hiervan is een uitleg in drie stappen, ontwikkeld door een Amerikaanse literatuurwetenschapper, Thomas Weiskel (1976)*.
* Binnen de kring van wetenschappelijk onderzoekers is dit werk aangeduid als 'controversieel', naar mijn idee vooral omdat het verschillende domeinen (literatuurstudie, het scheppen van kunst en psychologie) met elkaar in overeenstemming brengt. Thomas Weiskel, 1976 STAP 1: lichaam en geest verkeren in staat van routine, min of meer onbewust en harmonieus.
Het dagelijks leven wordt grotendeels bepaald door routine in gedrag en handelen. Als deze routine wordt verbroken of dreigt te breken, treedt er instinctief een razendsnel proces van herstel op.

De sublieme ervaring wordt gespiegeld door alledaagse routine. De rol van ontwerp hierin is groot. Ontwerpen is gericht op het aanspreken van onbewuste routines om het leven aangenamer en intuïtief logisch te maken. Maar daarmee ook minder subliem. Beeldende kunst daarentegen, staat er meer om bekend om patronen bewust te willen doorbreken.
STAP 2: de routine wordt fors doorbroken
Het breken van de routine is tevens de start van de sublieme ervaring. Het breken ervaar je weliswaar bewust maar het is feitelijk onvrijwillig. Het overkomt je en overvalt je. Het kan wel zijn dat je bewust gelegenheden opzoekt om routine te breken, maar menselijke routines worden nauwgezet in stand gehouden door een samenspel van een fysiologisch en neurologisch systeem.

De contrastervaring die optreedt is een dubbele ervaring: een onvolmaakte patroonherkenning van iets buiten jezelf ( sense of place) en een versterkte bewustwording van je eigen fysiologische en neurologische zelf ( sense of self)

De ervaring dat de buitenwereld (sense of place) niet wordt gereflecteerd door een passende ervaring vanuit de binnenwereld maakt alert of zorgt voor een leegte of vacuüm. Tegelijk hiermee is het nadrukkelijk ervaren van een normaal onbewust aangestuurde binnenwereld (sense of self), een schok op zichzelf. Je wordt plotseling bewust van anders onbewuste processen. Je voelt jezelf: proprioceptie.

Beide vormen van ervaren, enerzijds een vacuüm of falen van patroonherkenning en anderzijds een proprioceptie vinden tegelijk plaats. Voor even bestaat de buitenwereld uit een onoverzichtelijk of dynamisch patroon, in contrast met ervaringen van de kleinst mogelijke gewaarwordingen binnen in je lichaam of geest. Samen vormt dit een maximaal schaalcontrast: extreem groot versus extreem klein.

Het naast elkaar aanwezig zijn van deze twee ervaringsvormen heb ik in mijn onderzoek aangeduid als een 'dubbele beweging' (double movement).

De eerste beweging is een vergroten van de afstand tussen binnenwereld en buitenwereld, waardoor de buitenwereld los van de persoon lijkt te staan en daardoor in schaal en intensiteit kan lijken te groeien. De tweede beweging is een instinctieve reactie naar binnen, gericht op de eigen binnenwereld die echter vreemd aandoet omdat men hier normaal gesproken geen directe ervaring van heeft.

Vanzelfsprekend kan dit voor sommigen een ronduit beangstigende ervaring zijn. Voor anderen werkt het echter juist bevrijdend. Voor velen maakt langdurige ervaring van deze tweede stap in de sublieme ervaring: nederig ( humbling). Dit verschil in kleuring zal later nog worden uitgewerkt in verschillende vormen van het sublieme.
STAP 3: vitale hernieuwing door betekenisgeving van de contrastervaring

Direct na de tweede stap, die het menselijk ervaring als het ware splijt, is de derde stap gericht op een herstel. Het opnieuw afstemmen van een 'sense of place' en een 'sense of self' vraagt om een bijzondere vorm van creativiteit en verbeelding.

Rond deze laatste stap bestaan grote verschillen in interpretatie.

Longinus (3e eeuw) benadrukte de mogelijkheid om tijdens een redevoering het publiek de ruimte te geven voor het invullen vanuit ieders eigen perspectief. Hij heeft deze ruimte aangeduid als ' the flaw' (de weeffout). Een groot verteller zou in staat moeten zijn de ervaringsroutine van een publiek te breken (eerste beweging), daarna gelegenheid te geven aan ieder individu in het publiek om de eigen binnenwereld te verkennen (tweede beweging), om ten slotte het verhaal of betoog open te stellen voor een verbinding vanuit ieders eigen (en zojuist nog ervaren) persoonlijke beweegredenen. Deze vorm van creativiteit benadrukt het vergroten van betrokkenheid van de toehoorders. Het is een participerende vorm die volgens Longinus sterkt bijdraagt tot het vormen van grote culturen en eendracht; gegrond in persoonlijke verbondenheid binnen een door de redevoerder belangrijk gemaakt idee.

Edmund Burke (1729-1797) benadrukte een andere vorm van creativiteit. Minder participatief en meer als een spiegel om eigen drijfveren mee te vergelijken. Het direct ervaren van de superieure en contrasterende kwaliteit van de natuur zou, vergeleken bij het ervaren van de binnenwereld (sense of self), als een slijpsteen werken op de ambities en waarachtigheid van het individu. Vanuit deze nadruk heeft het sublieme een sterk individualistisch karakter verkregen; in zekere zin gericht op de emancipatie van individualistische motieven en intrinsieke daadkracht.

Immanuel Kant (1724-1804) benadrukte de wetenschappelijke onjuistheid van de sublieme ervaring omdat deze zomaar de binnenwereld voorrang geeft boven de (destijds) nog zo weinig begrepen buitenwereld. Voor hem was de ramp in Lissabon in 1755 juist een aanleiding om nauwgezet en empirisch onderbouwd te beschrijven hoe stormen en aardbevingen konden ontstaan. Hij wantrouwde de sublieme ervaring als een middel om tot kennis en eendracht te komen en noemde het een 'subreptie', een onjuiste aanname op basis van emotionele driften; een overblijfsel uit een tijd van bijgeloof. Wel zou de sublieme ervaring volgens Kant een respect oproepen voor de (nog) onbegrijpelijke 'buitenwereld'. Esthetiek werd onder invloed van Kant een onschuldig hobbyisme (toerisme?) maar een slechte raadgever voor wetenschappelijke kennis. Kant kon echter de krachtige potentie van de sublieme ervaring niet ontkennen. Voor Kant was de nederigmakende ervaring van het sublieme het universele bewijs voor de ondergeschikte positie van de mens ten opzichte van de natuur: een 'morele wetmatigheid'. Hiermee verplaatste de idee van het sublieme zich van het esthetisch naar het ethisch domein.

Immanuel Kant, 1790, onbekende schilder
Tegenwoordig is de interpretatie van het sublieme door Immanuel Kant dominant in de wetenschap, terwijl die van Edmund Burke dominant is in de kunsten. Kant zag gevaar en een moreel appèl, waar Burke emancipatoire bevrijding zag. Er is veel voor te zeggen om de zienswijze van Longinus meer aandacht te geven, omdat hij een middel voor eendracht en participatie voorop stelt. Of, zoals nobelprijswinnaar Albert Camus het in 1957 formuleerde:

"Ongetwijfeld denkt elke generatie dat zij is voorbestemd om de wereld te verbeteren. Die van mij weet inmiddels dat dit er niet in zit. Maar haar taak is misschien nog wel veel groter: voorkomen dat de wereld uit elkaar valt."

Tijdens mijn onderzoek heeft deze historische analyse mij op een geheel ander spoor gebracht. Het terugkerend patroon in de geschiedenis waarmee het sublieme verschijnt en opnieuw op waarde wordt ingeschat is verbonden met grote thema's zoals cultuurvorming, individuele emancipatie en kennisverwerving. En opnieuw wachten er in de 21e eeuw vergelijkbaar grote thema's op een verhelderend kader. De grootsheid van het sublieme is verbonden met de behoefte van een cultuur aan grootse veranderingen. Dit verklaart ook de kleine opleving aan recente literatuur over de waarde van het sublieme in onze tijd.

Telkens wordt 'het sublieme' aangehaald zoals beschreven door Longinus, Burke en Kant. En telkens wordt beschreven hoe conflictueus deze interpretaties zijn. De enige weg uit dit doolhof lijkt te zijn: kiezen voor de ene of de andere interpretatie.

Mijn hypothese echter, gaat uit van het naast elkaar bestaan van deze verschillende interpretaties waarbij creativiteit en verbeelding hoe dan ook van invloed zijn. De veelvormigheid (pluriformiteit) van het sublieme bepaalt het hedendaags kader. In totaal heb ik daarom zes vormen van het sublieme kunnen onderbouwen en herleiden:

Zes verschijningsvormen van het sublieme - Six Shades of Sublime

Vier basisvormen die sterk verband houden met motieven die we kennen uit het historisch oeuvre in zowel kunst als toegepast ontwerp; en twee bijzondere ervaringsvormen die vooral herkenbaar zijn in niet-Westerse wetenschap. Deze laatste twee heb ik onderbouwd vanuit het Boeddhisme.

In de onderstaande drie video's wordt uitgelegd wat de verschillen zijn tussen de zes vormen van de sublieme ervaring.

Een anatomische les.

De zes verschillende vormen van de sublieme ervaring kunnen vertaald worden naar zes archetypische landschappen. De onderstaande voorbeelden zijn geselecteerd uit kinderboeken, in de meeste gevallen bekroond om hun illustratieve kwaliteit (sinds 1973: gouden penseel). In kinderboeken zijn illustraties van verschillende typen landschappen krachtig en archetypisch. Uit ruim 200 illustraties heb ik een selectie gemaakt om aan te tonen dat het mogelijk is om zes vormen van sublieme landschappen te verbeelden. Dit heeft geleid tot een publicatie die om praktische redenen niet is opgenomen in het uiteindelijk proefschrift.

klik voor de publicatie hier
legible landscape neglected landscape portal landscape horrific landscape liminal landscape unpresentable landscape
Slechts één beeld is geschikt gebleken om het onpresenteerbaar landschap te vertegenwoordigen. Hier is een fragment uit het sprookje:

Het dacht er niet aan dat niemand het daar in het gras zag, en dat het maar een arm, geminacht bloempje was; nee, het was zo tevreden en blij. Het keerde zich naar de zon toe, keek erin en luisterde naar de leeuwerik, die in de lucht zong. Het madeliefje was zo gelukkig of het een grote feestdag was; en toch was het maar een maandag.

Een leeuwerik wordt gevangen genomen en een madeliefje komt terecht in dezelfde kooi.

Eerst de volgende morgen kwamen de jongens, en toen ze zagen dat de vogel dood was huilden ze, huilden bittere tranen, en groeven een allerliefst graf dat met bloemblaadjes versierd werd. Het dode vogeltje werd in een mooi rood doosje gelegd, een koninklijke begrafenis moest het hebben, dat arme vogeltje. Toen het nog in leven was en zong vergaten zij hem, lieten hem zitten in zijn kooi en aan alles gebrek lijden, maar nu kreeg het praal en veel tranen.

Maar de graszode met het madeliefje werd op de weg in het stof geworpen, niemand dacht aan het bloempje dat toch het meest voor het vogeltje gevoeld had en het zo graag had willen troosten.

Het verlangen en de overtuiging van het madeliefje om deelgenoot te zijn van geheel andersoortig leven, is een realisatie die past bij het onpresenteer landschap. Hoewel dit verhaal slechts een voorstadium daarvan verbeeld.

Het alomvattend perspectief van het madeliefje waarmee het zogenaamd levenloze verbonden wordt met het levendige, doet denken aan Japanse Haiku's, die gebruikt worden om een verlichtend besef te beschrijven.

Bashô 1686

onbekende vertaler

Het eerste spoor heeft een aantal nieuwe conclusies opgeleverd.

Een belangrijke en misschien zelfs fundamentele conclusie ligt tegelijk voor de hand maar druist ook in tegen een intuïtief begrip van de sublieme ervaring. Historische opeenvolging van de uitleg van de sublieme ervaring laat de invloed zien van sterke beelden, clichés, die een meer bevrijdende werking van de sublieme ervaring vertroebelt.

De sublieme ervaring is een activerende vorm van ervaren die door verbeelding ervan in hoge mate in kracht verminderd. Het 'sublieme' zal bij succesvolle verbeelding ervan 'de sublieme ervaring' tegenwerken. Door nadruk te leggen op 'de sublieme ervaring' zal een 'cultureel verzet' nodig zijn, tegen een overheersende en op ingesleten gewoonten gebaseerd cliché (en ontwerpgewoonten) in.

Midden jaren negentig van de vorige eeuw werd bijvoorbeeld vanuit de USA gezocht naar nieuwe verbeeldingen voor een 'cultureel verzet' zoals het 'technologisch sublieme'. Waarbij nucleaire krachten, de reis naar de maan maar ook de dominante consumentenmaatschappij werden besproken (bijvoorbeeld David Nye, 1994).

In het afgelopen decennium werd een hedendaagse vorm gezocht in het beschrijven van een betere ecologische verstandhouding met onze leefomgeving (bijvoorbeeld Arnold Heumakers, 2005). Deze interpretatie lijkt te passen bij het bespreken van een nut en noodzaak van een sublieme esthetiek voor natuur en landschap.

Maar zo eenvoudig is dat nog niet. Het is nodig de verbeelding van het sublieme meer te bekritiseren omdat anders de werking ervan minimaal is. Daarvoor is een tweede conclusie nodig:

De sublieme ervaring bestaat uit meerdere, geheel van elkaar verschillende type ervaringen die weliswaar bekend voorkomen (in bijvoorbeeld kinderboeken) maar op dit moment geen deel uitmaken van het esthetisch idioom van de landschapsontwerper.

Zoals al eerder geconcludeerd, heeft de invloed van het ontwerpen aan landschappen eerder een negatieve bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de sublieme ervaring, dan een stimulerende. Anders dan een romanschrijver, dichter of tegenwoordig filmer of computerspellen maker, wordt de rol van de landschapsontwerper sterk beperkt door een normatief cliché om veilige, wenselijke en in zekere zin gewoonte bevestigende landschappen te ontwikkelen.
En dat terwijl er juist weer zoveel gewoonte verbrekende landschappen zullen gaan ontstaan, zoals onbekende energielandschappen, onbekende vormen van mobiliteit en onbekende vormen van landbouw/natuur versmeltingen.
De zes vormen van de sublieme ervaring, die ik vertaald heb naar zes archetypische landschappen, stellen de landschapsontwerper voor een groot dilemma. Kunnen deze landschappen worden aangeboden op een manier die een breuk met ervaringsgewoonten mogelijk maakt (eerste stap in het proces van de sublieme ervaring); en op een manier die toch enige garantie geeft dat deze landschapsontwerpen geen daadwerkelijk gevaar vormen voor de psyche en het lichaam van gebruikers of bezoekers van deze landschappen?

Vanaf 2008 hebben jonge landschapsontwerpers in hun afstudeerfase meegewerkt aan het ontwikkelen van nieuwe ontwerpgewoonten om de sublieme ervaring in al haar facetten te onderzoeken. Vanaf 2011 is hieruit een stroom van publicaties en prijswinnende ontwerpen ontstaan onder de titel 'Landschapsmachines' of 'Landscape Machines' en sinds 2016 onder de titel 'Serious Landscaping'.

Voor een overzicht van het ontwerpwerk klik hier.

De titel LANDSCHAPS-MACHINE, bestaat uit twee intuïtief tegenstrijdige begrippen (landschap en machine). Het is een uitdrukking van de paradoxale opgave om tot nieuwe sublieme landschappen te komen. Het kan worden opgevat als een opdracht om fundamentele tegenstellingen binnen een levend landschap een eigen plek te geven of te versmelten. Zoals in de video van het prijswinnend project 'The Ems Full Hybrid' goed wordt uitgelegd door Jonas Papenborg en Remco van der Togt.

Voor losse beelden en een beschrijving van dit project, klik hier.

Jonas en Remco bespreken (vanaf 8 minuut en 48 seconden in de video) een verschil ten opzichte van een ontwerptraditie in de parkarchitectuur, waarbij een bepaald type ervaring wordt nagestreefd en vastgelegd door de aanplant van bomen, het graven van watergangen en het sturen van de bezoeker door een verleidelijke structuur van paden. In levende landschappen echter, speelt verandering en onzekerheid een dusdanig grote rol dat je als ontwerper, beheerder en gebruiker/bezoeker van dat landschap meebeweegt.

In sublieme landschappen van de 21e eeuw beweegt ervaring mee met een levend landschap, in tegenstelling tot het romantisch ideaal om een landschap om te vormen naar het beeld van een gewenste ervaring.

De reden om een landschap als het ware 'levend' te maken is niet puur 'esthetisch', het is tegelijk 'economisch' en 'ecologisch' en 'sociologisch'. Het doorgronden van deze meervoudigheid aan invloedssferen maakt ook dat nieuwe landschapsarchitectuur zich op een meer wetenschappelijke grondslag kan ontwikkelen.

Het ontwikkelen van (opnieuw) levende landschappen in de 21e eeuw vindt een meer wetenschappelijke onderbouwing door te streven naar sublieme landschappen met een grotere diversiteit aan betekenissen en waarden dan voorgaande ontwerptradities waarin uiterlijk mooie of recreatief wenselijke landschappen centraal hebben gestaan.

Wetenschappelijke onderbouwing van een bepaald optimaal landschap op met name een ecologische grondslag levert de ontwerper juist een argument om een 'beangstigend landschap' voor te stellen ook al heeft dit niet de voorkeur van een lokale of bezoekende gemeenschap. Op welk moment een landschap bijvoorbeeld als een 'poort landschap' of een 'verwaarloosbaar landschap' zal worden ervaren, is op dit moment - en misschien wel blijvend - onvoorspelbaar of in ieder geval 'ritmisch fluctuerend' afhankelijk van tijd en plaats. Maar dankzij de wederzijdse inwerking van natuurlijke processen en doelgerichte ontwerpingrepen is aannemelijk te maken dat deze, en andere, typen landschapservaringen onderdeel uitmaken van het oeuvre van de landschapsontwerper.

In totaal heb ik een zes principes beschreven voor nieuwe ontwerpgewoonten, concluderend uit het ontwerpend onderzoek aan landschapsmachines. De vier meest aansprekende principes worden hieronder uitgelegd:

Het principe van een groter publiek

De definitie van de esthetiek van landschappen verandert als de sublieme ervaring in al haar verschillende verschijningsvormen wordt nagestreefd. Esthetiek beperkt zich in dat geval niet tot het mooie of wenselijke voor een bepaalde menselijke doelgroep; maar verbreedt zich naar al die vormen van landschapsbeleving die 'betekenisvol' zijn voor afwisselend het ene en het andere onderdeel waaruit een landschap bestaat. Een 'verwaarloosbaar of beangstigend landschap' kan in ecologische zin goed zijn voor een bepaalde bodemkwaliteit en dierleven. Deze grote verzameling doelgroepen waaruit een levend landschap bestaat heeft een werktitel nodig om ze bewust mee te nemen in ontwerpprocessen. Mijn voorstel is deze aan te duiden als: 'een groter publiek'.

Het principe van serendipiteit

Hoewel landschapsontwerpers zich bewust zijn van de invloed van tijd en verval op hun ontwerpen, blijft toch de vaste architectuur van een ontwerp dominant. Stabiele elementen zoals poort, brug, oever, zichtlijn, lijnvoering en 'landmark' bepalen in de huidige ontwerptraditie de overwegingen tijdens een ontwerpproces, de uitvoering en het beheer. Om een landschap subliem te maken volgens de meervoudige betekenissen voor een groter publiek met bijhorende archetypische landschappen, is ontwerpen aan een 'vitale relatie tussen ontwerp en toeval' (serendipiteit) succesvoller om sublieme variatie te bereiken dan ontwerpen volgens stabiele, architectonische elementen. Eén manier om dit te bereiken is door het ontwerp te laten bepalen door verschillende groeifasen binnen de ontwikkeling van een landschap. Niet het toewerken naar een eindbeeld staat hierbij centraal, maar het anticiperen op de invloed en het ritme van verstoring (voorbeeld: walking wetlands). Een andere manier is het actief inbrengen van toeval tijdens het ontwerpproces, bijvoorbeeld door het aangaan van spelsituaties in teamverband of door het werken met random gegenereerde programma onderdelen tijdens het ontwerpen.

Het principe van een Fremdkörper

Omdat een sublieme ervaring pas begint na het doorbreken van een ervaringsgewoonte, verandert daarmee ook een gewoonte om ontwerpen te benaderen. Vrijwel alle ontwerp-theorieën en principes zijn gebaseerd op het goed leren kennen van een doelgroep en het naadloos aansluiten op hun voorkeuren en gewoonten. Het bewust verstoren van menselijke gewoonten maakt de uitgangspositie van de ontwerper binnen een opdracht erg moeilijk. Daarom is naar een meer indirecte en verklaarbare manier gezocht om gewoonten te doorbreken. Deze is gevonden in het principe van verstoring in dynamische ecosystemen. Verstoring verrijkt biodiversiteit door variatie in droogte/hoogwater periodes, of koude/warmte variatie, of migratiepatronen van dieren.

Om een huidig disfunctioneel en verarmd ecosysteem op te waarderen is het juist nodig om een bepaalde mate van verstoring bewust te ontwerpen. In het ontwerp van de 'Eems, volle hybride' is het verstorende element gevonden door de recycling van afgedankte boorplatforms. Door deze geleidelijk aan te brengen in de delta, kan een nieuwe dynamische balans gevonden worden in de Eems. Een gebiedsvreemd element (aangeduid met het uniek Duitse begrip Fremdkörper) levert in dat geval dus een gebiedseigen dynamiek; met bijhorende, gewoonte doorbrekende maar sociaal en economisch herstellende, landschapservaringen voor de mens.

Het principe van transformatie van een 'sense of self'

Het bestuderen van het maken van landschappen berust volgens mijn onderzoek op zowel een 'sense of self' als een 'sense of place'. Als landschapsontwerpers een beter begrip willen ontwikkelen op alle mogelijke vormen van landschapservaring, dan zullen zij zich niet alleen moeten bezighouden met het ontwerpen van plekken, maar ook met het beter begrijpen van een gevoel van zelf ( sense of place) onder invloed van een 'groter publiek'. Deze studieopdracht benadrukt een serieuze uitdaging voor het aanvullen van kennis en kunde die nodig is voor een breed begrip van esthetiek binnen de landschapsarchitectuur (in mijn onderzoek aangeduid met 'Serious Landscaping').

Vooral omdat hierdoor zowel landschapservaringen bestudeerd kunnen worden waarmee betekenis wordt verrijkt (voor wie of wat?); maar ook betekenis wordt verlaagd (voor wie of wat?). Om te kunnen ontsnappen aan het voorrang geven van betekenis verrijking voor het menselijk deel van landschappen, is 'transformatie' als ervaringsdoel geïntroduceerd. Dankzij landschapsontwerpen kunnen mensen zichzelf transformeren (en niet andersom).

Na grootschalige verarming van landschappen in de 20e eeuw, staat het stimuleren van vitale en levende landschappen centraal in de 21e eeuw. Het idee van het sublieme heeft de potentie om hierin een belangrijke leidraad te zijn.

Niet alleen landschappen maar ook mensen zullen zich moeten leren aanpassen. Samen met een groter publiek delen mensen de ervaring van transformatie, wat avontuurlijke interactie en ontdekkingstochten mogelijk zal gaan maken met nieuwe vormen van zingeving en transcendentie.

Paul Roncken, februari 2018

# data[].attributes.attachment_link.description
Historisch gezien is het idee van het sublieme vaak geassocieerd met grootse en verbazingwekkende natuur. Dit promotieonderzoek baant zich een weg naar een 21e-eeuws idee van het sublieme, waarbij meer dissonante fenomenen een plek krijgen zoals verstoring van ecosystemen en klimaatverandering.

# data[].attributes.body
verwoesting

# data[].attributes.body
chaos en harmonie zoeken in de natuur, de tweedeling tussen mijn eigen omgeving en die van de wereld.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wacht terwijl meer content wordt geladen

# data[].attributes.body
ouderwetse foto techniek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De cyanotypie is een oude fotografische afdruktechniek. Ik heb met deze techniek een reeks afdrukken gemaakt. Elke afdruk is uniek, met de hand gemaakt, gesigneerd en genummerd. Ze zijn te koop voor €98,- inclusief passe-partout en zwarte lijst met glas, zoals hierboven afgebeeld.

Formaat van de afbeelding is ongeveer 21 x 28 cm

Gemaakt met 600 g/m2 Hahnemühle Leonardo papier van 100% katoenvezels

Warmgrijs passe-partout van Canson Mi-Teintes (zuurvrij)

Ingelijst in zwarte lijst met glas, buitenmaat 32,7 x 42,8 cm

Genummerd (oplage van 50 stuks) en gesigneerd

Klaar om op te hangen of als cadeau te geven

€98,- inclusief verzending binnen Nederland.

Wil je een afdruk aanschaffen, stuur mij dan een email en vermeld welk exemplaar je wilt hebben.

Hoe maak ik deze cyanotypieën?

Ik maak mijn afdrukken op zwaar Hahnemühle Leonardo papier (600 g/m ²) gemaakt van 100% katoenvezels.

Dit papier bestrijk ik met een oplossing van ijzerzouten, die het papier na droging lichtgevoelig hebben gemaakt. Daarna leg ik het negatief op het papier, en belicht dit minutenlang. Het licht levert de nodige energie voor het vormen van de diepblauwe kleur, verankerd tussen de vezels van het papier. Dan spoel ik het papier zorgvuldig uit in water, zodat alleen het watervaste pigment achterblijft in het papier. Tijdens het drogen van de afdruk verdiept de kleur zich verder. Tot zover de basis van de cyanotypie.

Hierna bleek ik de afdruk in een bad met kristalsoda. Dit is een kwestie van seconden. Het beeld vervaagt gedeeltelijk tot vale beige-gele tinten. Dan gaat het in een bad met zwarte thee om de schijnbaar verloren tinten weer aan te sterken met warme bruinen. Door de delicate balans tussen bleken en kleuren ontstaat de tweekleurige koel-warme afdruk. Door kleine verschillen in tijden, temperaturen en beweging wordt elke afdruk uniek. Het proces is wel te sturen maar het resultaat is nooit precies te voorspellen.

Het cyanotypie procedé resulteert in lichtechte afdrukken. Dit betekent dat de kwaliteit van de kleuren niet vermindert door blootstelling aan licht, noch door veroudering.

De afbeelding is gebaseerd op een foto die ik heb gemaakt van een klein slakkenhuisje, gevonden in de Amsterdamse Waterleidingduinen.

Links het negatief, en rechts de afdruk na het belichten en spoelen

# data[].attributes.attachment_link.description
De cyanotypie is een oude fotografische afdruktechniek. Ik heb met deze techniek een reeks afdrukken gemaakt. Elke afdruk is uniek, met de hand gemaakt, gesigneerd en genummerd. Ze zijn te koop voor €98,- inclusief passe-partout en zwarte lijst met glas, zoals hierboven afgebeeld.

# data[].attributes.body
de organische vormen die zij maakt spreken mij erg aan.
Ze spreken voor mij tot een verbeelding en passen bij de vlekken die ik zelf maak.

# data[].attributes.attachment_link.title
Min Jung-Yeon Mirage - Galerie Maria Lund

# data[].attributes.attachment_link.description
For 22 years, the Galerie Maria Lund (Paris, le Marais) has been encouraging a contemporary art that combines conceptual depth and plastic rigor ; strong works that suggest a meaning rather than imposing one, and which raise existential questions in a contemporary form.

# data[].attributes.body
Innenraum heeft mij altijd aangesproken in het stedelijk. Ik vond dit een bijzonder schilderij omdat het mij een gevoel gaf als of er in de ruimte sprake was van vervallenheid en verbranding. de dikke en grove lijnen vind ik aangenaam omdat ze passen bij de ruimte

# data[].attributes.attachment_link.description
Vragen of opmerkingen? Mail naar info@stedelijk.nl of kom langs in de bibliotheek van het Stedelijk Museum.

# data[].attributes.body
Hij speelt met het bos als magische omgeving in zijn schilderijen. Zijn werk is mij opgevallen door de Netflix serie Anne with an E. gebaseerd op Anne of Green gables.
Zijn werk is gebruikt tijdens de intro en zijn schilderijen komen tot leven met 3D ruimtes.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Brad Kunkle

b. 1978 Lehighton, Pennsylvania.

Lives and works in New York.

BFA, Kutztown University, 2001.

A decade after selling out his debut solo exhibition in New York City on opening night, Brad Kunkle has become internationally known for his unique use of gold and silver leaf in contemporary oil painting. His themes explore the shedding of dogmas inherited from previous generations, intuition, and the power of feminine energies as guides for seeking enlightenment in symbiosis with the natural world.

# data[].attributes.attachment_link.description
Brad Kunkle b. 1978 Lehighton, Pennsylvania. Lives and works in New York. BFA, Kutztown University, 2001. A decade after selling out his debut solo exhibition in New York City on opening night, Brad Kunkle has become internationally known for his unique use of gold and silver leaf in contemporary oil painting.

# data[].attributes.body
1926 titled Histoire Naturelle

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
The Met Collection API is where all makers, creators, researchers, and dreamers can now connect to the most up-to-date data and images for more than 470,000 artworks in The Met collection. As part of The Met's Open Access program, the data is available for unrestricted commercial and noncommercial use without permission or fee.

# data[].attributes.attachment_link.title
Designed by Max Ernst | Histoire Naturelle | The Metropolitan Museum of Art

# data[].attributes.attachment_link.description
The Met Collection API is where all makers, creators, researchers, and dreamers can now connect to the most up-to-date data and images for more than 470,000 artworks in The Met collection. As part of The Met's Open Access program, the data is available for unrestricted commercial and noncommercial use without permission or fee.

# data[].attributes.attachment_link.title
Giuseppe Penone frottage - Google Search

# data[].attributes.attachment_link.description
max ernst marian goodman art auction tree artist's sculpture

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In 2002 vroeg prenthandelaar Cor Begeman, destijds gevestigd in het koetshuis van de Fraeylemaborg in Slochteren, aan Reinder of hij een ets wilde maken van de borg. Nu was de borg en met name het park erom heen bekend terrein voor hem, want in zijn jeugd woonden zijn grootouders in Slochteren en zo kwam hij als kind regelmatig in het 'grote bos' met zijn geheimzinnig 'kasteel'. De samenhang tussen huis en omgeving was belangrijk vond Reinder, het een kon niet zonder het ander worden gezien, dus wanneer het park een grote rol mocht spelen in de prent, dan zou hij met veel plezier aan dit verzoek voldoen.

Nadat de ets een succes bleek te zijn volgden al snel nieuwe opdrachtgevers, zoals o.a. de Friesland Bank met Oranjewoud, Natuurmonumenten met de Slotplaats te Bakkeveen en de Universiteit van Groningen met de Allersmaborg in Ezinge. In het Themajaar van de Buitenplaatsen (2012) volgde op verzoek van de organiserende stichting een 'portret' van het Huis te Manpad te Heemstede.

Gestaag doorwerkend is er ondertussen een reeks van twaalf 'landgoed-portretten' ontstaan, waaraan Reinder nog graag een aantal zou willen toevoegen.

# data[].attributes.attachment_link.description
In 2002 vroeg prenthandelaar Cor Begeman, destijds gevestigd in het koetshuis van de Fraeylemaborg in Slochteren, aan Reinder of hij een ets wilde maken van de borg. Nu was de borg en met name het park erom heen bekend terrein voor hem, want in zijn jeugd woonden zijn grootouders in Slochteren en zo kwam hij als kind regelmatig in het 'grote bos' met zijn geheimzinnig 'kasteel'.

# data[].attributes.body
Reinder Homan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In het Rysterboskbij Bakhuizen (Friesland) staat een beuk. Er staan daar een heleboel beuken - daar mag iemand anders over schrijven. Déze beuk is door het leven getekend. Op zijn stam zitten littekens. Zijn bast vertelt een levensverhaal, zoals een gegroefde kop een levensverhaal vertelt, of op z'n minst die suggestie wekt. Wie er voor staat, begint haast automatisch te fantaseren over wat de beuk in zijn ruim driehonderd jaar lange bestaan allemaal heeft meegemaakt.

Reinder Homan (1950) had de beuk al een tijdje in het vizier, die dag in het vroege voorjaar van 2006. Hij voelde de aandrang om hem te etsen, maar iets had hem ervan weerhouden. Een gevoel van respect. Ontzag.Maar nu was de tijd daar: Homan trok, zoals hij het zelf zegt, 'de stoute schoenen aan': de beuk zou worden verbeeld. Hij deed er enkele maanden over. Homans metier is bewerkelijk en zijn karakter neigt naar het perfectionistische, vandaar.

Hierboven ziet u het eindresultaat, de tweede staat uit 2017. Zij toont de beuk vanuit een ongebruikelijk perspectief: van onder. Je ziet de boom zoals je hem zou zien als je op je rug aan zijn voet zou liggen. Het luiaardperspectief noemt Homan dat.

Niet al Homans etsen getuigen van zulke dramatische uitsneden. Op andere etsen zie je de bomen meer zoals kinderen ze tekenen: van de voet tot de kruin. 'En van voren' wilde ik daar aan toevoegen, maar dat is natuurlijk onzin: een boom heeft geen voor- of achterkant, elke kant is de voorkant. Maar dát er bomen op Homans etsen staan, daar kun je van uitgaan. Als jongen vertoefde hij er al graag tussen, en nu, op rijpere leeftijd, zoekt hij ze nog altijd op. Bomen zijn Homans fascinatie, misschien zelfs zijn obsessie. Ze laten hem niet los.

Hij is niet de enige. Ons land kent een aanzienlijk aantal goede, en soms meer dan goede landschapschilders, en in hun oeuvres is een bijzondere plek weggelegd voor de boom. Je kunt denken aan iemand als Siemen Dijkstra, wiens houtdrukken van bomen heel grondig zijn, met veel oog voor de atmosferische effecten van het bos, of aan Peter Durieux, die aaibare, stiekem heel geraffineerde landschappen schildert waarin bomen vaak fungeren als de bepalende zetstukken, of aan Charlotte Caspers, bij wie bomen iets melancholieks hebben, en ook iets etherisch, de stammen haast doorschijnend, de takken dun als ijzerdraad - over haar bomen-fascinatie zo direct meer. Ons land kent nog wel meer van zulke echte bomen-schilders, maar de meesten pasten niet in de thematisch bepaalde selectie van de tentoonstelling in het Dordrechts Museum.

De timing van de expositie is gelukkig, want het afgelopen jaar was ook het jaar van de boom. Hij kon zich verheugen op onze hernieuwde belangstelling. We lazen over hem in boeken die bestsellers werden, zoals Het verborgen leven van bomen van Peter Wohlleben en Valerie Trouets Wat bomen ons vertellen, en zochten ze op tijdens wandelingen door parken en (stads)bossen. Hun aanwezigheid werkte geruststellend. Tijdens lange, trage dagen in de geïmproviseerde werkkamer veranderde de boom voor ons raam van 'dat ding dat het uitzicht blokkeert' in een baken van stabiliteit en normaliteit.

Een deel van de aantrekkingskracht van een boom zit in zijn leeftijd, meent Charlotte Caspers (1979). Caspers, die bij een breed publiek bekend is van het tv-programma Het geheim van de meester, waarvoor ze reconstructies maakte, houdt veel van bomen en tekent en schildert ze al sinds haar jeugd. Ze houdt van berken, met die witte stam en gouden bladeren, maar ook van beuken, met hun zilveren bast die zwart is na een regenbui.

Maar in wezen heeft elke boom voor haar wel iets moois. Haar beeltenissen van bomen, vaak in ei-tempera op paneel of papier, zijn teer, stemmig, en lichtjes gestileerd, met een selectieve detaillering; de doortastendheid van (en bewondering voor) een kunstenaar als de Duitser Albrecht Dürer klinkt erin door. Een van de redenen waarom ze juist bomen zo boeiend vindt is, als gezegd, hun leeftijd, die op kan lopen tot honderden-, en in een enkel geval zelfs duizenden jaren. Caspers: 'Bomen zijn een soort stille getuigen. Ze hebben meer zien gebeuren dan wij in ons korte leven ooit zullen meemaken. Hun aanwezigheid werkt op een aangename manier relativerend. Wij kunnen nog zo gek doen, die bomen groeien rustig door.'

Het intrigerende van bomen zit ook in hun dualistische karakter. Ze zijn, zoals de kunsthistoricus Martin Gayford schrijft in A Bigger Message: Conversations with David Hockney, en zoals treffend wordt geïllustreerd door de etsen van Homan en de schilderijen van Caspers, als menselijke figuren in een landschap, 'reusachtige groentes, sommige elegant, sommige sinister'. Tegelijkertijd zijn ze staaltjes van 'ecologisch ingenieurskunst' - die laatste frase komt van de Britse bioloog Colin Tudge, auteur van The Secret Life of Trees. 'Natuurlijk,' schrijft Tudge, 'architecten creëren structuren die groter zijn en soms, zoals kerken en moskeeën, van grote schoonheid, maar een kathedraal of een moskee is gebouwd, niet gegroeid.'Bomen wel. Juist dat ze zonder vooropgezet plan, en zonder menselijke bemoeienis, van een minuscuul zaadje zijn getransformeerd in een zelfvoorzienende gigant, is wat ze zo bijzonder maakt.

Picturaal gezien zijn bomen interessant omdat ze een indicator zijn van ruimte. Ruimte, merkt de Britse kunstenaar David Hockney (hij schilderde vele bomen) op in Gayfords boek, is niet in staat om zichzelf te definiëren. Om er een idee van te krijgen zijn markeringen nodig. Bomen lenen zich daar bij uitstek voor: ze verdelen de ruimte, maar bevatten zelf ook ruimte, vooral in hun bladerloze staat. In blad zijn ze ook interessant, want dan vangen ze licht en schaduw waaruit je kunt opmaken wat voor weer het is of welk uur van de dag. Een eik of een kastanje vertelt ons op die manier iets over de plek eromheen, maar is er tegelijk toe veroordeeld. Hij begint immers onder de grond, onder onze voeten. Anders dan bijvoorbeeld een appel, zegt Caspers, kun je een boom niet los van de wereld schilderen. Je krijgt er automatisch een stukje omgeving bij.

Er zijn trouwens ook praktische redenen waarom bomen voor kunstenaars zo aantrekkelijk zijn. Als model steken ze positief af bij mensen. Een boom is niet ijdel, zegt Reinder Homan, dat is één: 'Hij zal je niet snel een klap met een tak op je kop geven omdat het resultaat hem niet aanstaat.' Anders dan bij het portretteren van een mens is de relatie tussen kunstenaar en afgebeelde sowieso niet wederkerig, zegt Caspers, die al haar boomschilderijen beschouwt als portretten: 'Bomen zijn vrijgevig: ze tolereren je gezelschap, zonder dat ze een wederdienst verwachten.' Dat ze stilstaan, zegt Caspers, is ook best aangenaam: 'Bij het portretteren van mensen had ik soms het gevoel dat ik mijn adem in moest houden. Voor een boomportret kunt je zo veel tijd nemen als je wilt.'

Nou ja, bijna zoveel tijd... Bomen zijn natuurlijk niet volledig statisch. Hun uiterlijk verandert, afhankelijk van de weersgesteldheid en het moment van de dag of de tijd van het jaar. Ze schieten knop. Ze krijgen blad en verliezen dat vervolgens weer. Een boom, kortom, is een model met vele gezichten, en niet elk gezicht is even aantrekkelijk, meent Caspers - niet voor haar werk althans: 'De herfst is geweldig, de winter ook, en de lente is ook best prima, met al die grasjes en zo, maar de zomer, dat vind ik niks. Alles is dan groen, wat sowieso een lastige kleur is, en omdat de boom in blad staat zie je de structuur van de takken nauwelijks. Hooguit kun je iets doen met de schaduwvlekken op de grond. Van een afstand gezien zijn zomerse bomen ook net kinderboompjes.'

Homan daarentegen heeft geen voorkeur voor een jaargetijde: 'Elk seizoen is op z'n eigen manier boeiend..'Hoewel... nu hij er over nadenkt...: 'Net voor het voorjaar begint is voor grafisch werk als het mijne toch wel het mooist.'

Het is niet eenvoudig, een werkelijkheidsgetrouwe doch poëtische boom produceren, weten beide kunstenaars - helemaal wanneer je die boom ook nog eens geïsoleerd van andere bomen wilt weergeven. Het lastige zit deels in de vorm, die dun en lang is, en de kunstenaar automatisch dwingt om afstand te nemen. In het echt, met geur en veranderend licht, is dat imposant, maar op het platte vlak oogt het al snel smal en iel (al hangt het natuurlijk af van het type boom en de manier van snoeien). Caspers merkte het vorig jaar ook weer toen ze een bijdrage schilderde voor de tentoonstelling in het Dordrechts Museum, een tweeluik met daarop twee versies van een appelboom, een in ei-tempera, de ander in bladgoud (het goud weerspiegelt het licht in de ruimte, en verbeeldt de veranderlijkheid van een echte boom). Model stond het appelboompje in Caspers achtertuin, een tenger ding met een ronde vork van takken. Met name de groene stam en knalrode takjes hadden haar aandacht getrokken, maar toen ze de boom op het paneel had staan, ontbrak er iets. De boom zelf had de beoogde teerheid, maar het beeld in zijn totaliteit was nog te dun. Pas toen ze een gedefinieerde achtergrond had toegevoegd, voelde het compleet.

Ook Homan is zich bewust van de discrepantie tussen een boom gezien in het echt, en een boom op het platte vlak. Daarom toonde hij bij voornoemde beuk slechts een deel van de stam, en dan ook nog van onder gezien. Op die manier kreeg hij een fraaie vlakverdeling. Overal in het beeld gebeurt iets.

Wie een boom goed wil kunnen weergeven, weet Charlotte Caspers, moet in de eerste plaats weten waaróm hij of zij die boom wil weergeven: 'Ik laat het onderwerp net zo lang door me heen gaan totdat ik weet wat het verhaal is dat ik erover wil vertellen.' Zo'n zelf opgelegd filter is nodig, zegt ze. Schilder je voor de vuist weg, dan verzuip je geheid in de overvloed aan bladeren, knoesten en andere details. Bij de voornoemde appelboom is daarvan geen sprake. Dat werk vertelt een verhaal over schuchterheid en kwetsbaarheid, de boom is tenger als het nog niet uitgebotte lichaam van een kind. Homans beuk vertelt ook een verhaal, al is dat theatraler. Als een dronken bokser lijkt zijn boom met zijn takken om zich heen te slaan. Homan zette in op dramatiek. Hij wilde de kijker imponeren.

Tegelijkertijd, weet Homan, is zo'n ordenend sjabloon slechts de helft van het verhaal. Je moet de boom ook altijd blijven bekijken.Ook daar waar de dingen zich amper laten bekijken, zoals de twijgjes helemaal in de top van de kruin. Ook die moet je goed observeren. Om zichzelf daartoe te dwingen, vertelt Homan, hield hij tijdens het werken aan zijn beuk een paar echte twijgjes in zijn atelier. Bij wijze van aansporing. Niet verslappen, Reinder, zeiden zij.

Zulke grondige aandacht werkt aanstekelijk. Het laat ons net iets scherper kijken wanneer we weer eens een echte beuk of appelboom passeren.Bomen verdienen die aandacht, meent Charlotte Caspers: 'Ze leveren ons zuurstof en filteren fijnstof uit de lucht; verkoeling bieden ze ook. We moeten zuinig op ze zijn. Als mijn schilderijen aan dat besef bijdragen, dan is dat een mooie bijvangst.'

De wortels: Matthijs Maris, De oorsprong (Bosgezicht te Oosterbeek), ca. 1860, Kunstmuseum Den Haag

Ook bomen communiceren met elkaar. Ze zijn met elkaar verbonden via een uitgebreid ondergronds netwerk van schimmeldraden. Sommige van die draden, zo meldt de onvolprezen uitgave bij de expositie, zijn 'letterlijk ingeplugd in de boomwortels'. Anderen 'vormen een weefsel rondom die boomwortels'. Of het op het schilderij van Matthijs Maris om de eerste variant of de tweede gaat valt niet te zeggen, maar dat hij boomwortels schilderde is zeker. Hij produceerde dit werk in Oosterbeek, dat toen gold als het Barbizon van het Noorden, en waar hij met zijn broer Jacob was neergestreken. Het is zo'n typisch vroege Matthijs Maris: raak van tekening, maar niet priegelig, en met een mooie mix van roestbruine en goudachtige tonen, alsof een slaperige ochtendzon het geboomte gloedvol uitlicht. De wortels accentueerde Maris door à la Rembrandt met de achterkant van zijn penseel in de verf te krassen.

# data[].attributes.attachment_link.title
'We mogen bomen dankbaar zijn. Als mijn schilderijen daaraan bijdragen, is dat mooi'

# data[].attributes.attachment_link.description
In het Rysterboskbij Bakhuizen (Friesland) staat een beuk. Er staan daar een heleboel beuken - daar mag iemand anders over schrijven. Déze beuk is door het leven getekend. Op zijn stam zitten littekens. Zijn bast vertelt een levensverhaal, zoals een gegroefde kop een levensverhaal vertelt, of op z'n minst die suggestie wekt.

# data[].attributes.body
is gespecialiseerd in Lithografie en is bezig met het maken van boom landschappen.

# data[].attributes.body
Bomen, licht en textuur. Fotografische benadering van het beeld

# data[].attributes.body
in corona-tijd. Niemand kan je de seizoenen afnemen die blijven door gaan ongeacht.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een kunstwerk in huis halen van een van de duurste nog levende kunstenaars - wiens werk voor vele tientallen miljoenen euro's wordt geveild? Veel hoeft dat niet te kosten. Een beeldscherm en een internetverbinding zijn voldoende.

Waar kijken we naar uit dit culturele seizoen?

Eind maart vorig jaar, toen de coronapandemie voor de eerste keer de wereld op slot dwong, stuurde de Britse kunstenaar David Hockney vanuit zijn atelier in Normandië een getekende ansichtkaart de wereld in. Zijn kleurrijke op de iPad gemaakte tekening van een bosje ontluikende narcissen deelde hij via de Instagram van twee musea, vergezeld van een boodschap: „ Do remember they can't cancel spring" - onthoud dat de lente niet geannuleerd kan worden. En in november, toen grote delen van Europa voor de tweede keer in lockdown gingen, deelde Hockney opnieuw twee iPad-tekeningen, dit keer van een boom die zijn bladeren verliest, en een wilg aan een vijver: „ Remember, they can't cancel the autumn either " - onthoud, ook de herfst kan niet geannuleerd worden. De wereld gaat op slot, maar de jaargetijden hou je niet tegen.

David Hockney (Bradford, 1937) is in Normandië met een reden. De kunstenaar, een van de meest succesvolle van de afgelopen decennia - vooral beroemd van zijn schilderijen van zwembaden in Los Angeles zoals A Bigger Splash (1967), heeft er in 2020 de veranderende seizoenen vastgelegd. Iets wat hij tien jaar eerder, met geweldig resultaat, in zijn Britse geboortestreek Yorkshire heeft gedaan. Hij is in Normandië ongelofelijk productief (zoals altijd). In 2020 maakte hij zo'n 220 werken, waarvan een belangrijk deel, 160 iPad-schilderingen die de komst van de lente in Normandië weergeven, dit voorjaar te zien zal zijn in de Royal Academy in Londen ( corona volente). Over dat project vertelde hij eerder in NRC: „ Elke dag hier is anders. [...] Ik wil die verandering schilderen. "

Onstuitbare machine

Met zijn bosje narcissen raakte Hockney vorig jaar een snaar: het werd veelvuldig gedeeld in de (sociale) media. De tekening is dan ook, hoewel bewust naïef getekend, helemaal ráák: hoe de sprietjes pront omhoog willen steken, net niet krachtig genoeg om de zware bloemkelken te dragen, je ziet de belofte dat het beter wordt. De lente is pril en kwetsbaar, maar ook, wanneer eenmaal op gang, een onstuitbare machine.

In een video-interview vertelde Hockney, een maand na zijn narcissen, een anekdote die de aantrekkingskracht ervan verklaart: „Op televisie vroeg iemand zich af: hoe kun je optimistisch zijn, met nieuws als dit? [...] 'Wat is het goede nieuws', vroeg hij. Iemand anders zei: 'het goede nieuws, is dat de lente eraan komt'." Hockney, lachend: „Dat is het goede nieuws, maar niemand merkt het op."

Escapisme, dacht ik de eerste keer dat ik het interviewfilmpje zag, om zo weg te kijken van het echte nieuws. Maar is het niet andersom? De lente is straks weer even aanwezig als de pandemie. Hockney nodigt ons uit om beter naar de lente te kijken, die is net zo echt en onontkoombaar als de rampspoed.

Digitale tekening

Een mooi idee - van dat gratis beschikbare kunstwerk van een onbetaalbare kunstenaar, maar dit is een digitale kopie op je scherm, geen origineel kunstwerk, kun je denken. Ware het niet dat Hockney ze op zijn iPad heeft geschilderd. De afbeelding die je op je scherm hebt, verschilt niet wezenlijk van het digitale bestand op Hockneys tekenapparaat. „ made for the screen, totally on the screen, it's not an illusion" (gemaakt voor het scherm, geheel op het scherm, het is geen illusie), is de tekst die Hockney schreef op een van zijn vroegste iPad-werken ( untitled, 17 april 2010).

Dat de digitale afbeeldingen even echt - of misschien zelfs échter - zijn dan de prints op groot formaat die straks in de Royal Academy te zien zijn, maakt het minder erg als we dit voorjaar niet naar Londen kunnen. De digitale afbeeldingen, bijvoorbeeld op de website van de Royal Academy en de afbeeldingen die Hockney eerder deelde, zijn net zo mooi.

Een van de werken No. 262, 28th April 2020 (ze zijn allemaal genummerd en gedateerd) toont een verfrissende voorjaarsplensbui, de bomen stralend groen. Je ruikt, ook vanaf een beeldscherm, bijna hun natte bladeren. Een ander werk, No. 241, 23rd April 2020., toont roze bloesem en lichtgroen jong gras. No. 370, 2nd May 2020, laat de maan zien die 's nachts de bomen verlicht. Het wit straalt vanaf je verlichte beeldscherm, helemaal als je de helderheid op vol zet, feller dan het in print ooit zou kunnen doen. Allemaal zijn deze werken net zo vrolijk naïef - en net zo raak - geschilderd als de narcissen.

Om de werkelijkheid op andere manieren af te beelden experimenteert Hockney al zijn hele loopbaan met nieuwe technologieën. Eerder werkte hij met polaroids, faxapparaten, en digitale fotomontages - de iPad-werken passen in die traditie. Die iPad nodigt daarbij uit tot nog een nieuw experiment: bewegende animaties. Een ervan, die hij deelde met BBC-kunstcriticus Will Gompertz, toont een bladerloze boom, onder een grijze voorbijschuivende lucht. De beweging in de lucht suggereert dat je ook de eerste voorjaarknoppen aan de takken zult zien verschijnen. Maar die komen niet. Dat is frustrerend. Je zou de lentebloesem er bijna zelf uit willen trekken. Maar, zoals de lente zich niet laat annuleren, laat de lente zich ook niet dwingen. We zullen geduld moeten hebben.

David Hockney: The Arrival of Spring, Normandy, 2020. Vanaf 27 maart t/m 22 aug, Royal Academy, Londen. Inl: royalacademy.org.uk Najaar 2021 is de expositie te zien in Musée de l'Orangerie in Parijs.

Cultuur op komst 2021

Hoe ziet het culturele seizoen er uit in het coronatijdperk? De cultuurredactie van NRC blikt vooruit op een bijzondere periode in de kunstwereld. Lees verder in ons overzicht Cultuur op komst ›

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 14 januari 2021

Een versie van dit artikel verscheen ook in nrc.next van 14 januari 2021

# data[].attributes.attachment_link.title
David Hockney: 'Vergeet het nooit, de lente gaat door', ook in 2021

# data[].attributes.attachment_link.description
Een kunstwerk in huis halen van een van de duurste nog levende kunstenaars - wiens werk voor vele tientallen miljoenen euro's wordt geveild? Veel hoeft dat niet te kosten. Een beeldscherm en een internetverbinding zijn voldoende. Waar kijken we naar uit dit culturele seizoen?

# data[].attributes.body
Artistiek onderzoek gesprek met Herman

# data[].attributes.headline
interessante bron over identiteit en de ontwikkeling van ons vak

# data[].attributes.subject
interessante bron over identiteit en de ontwikkeling van ons vak

# data[].attributes.body
de manier hoe de tak is geschilderd is behoorlijk grof, maar toch verfijnd. sommige lijnen zijn extra dik gemaakt en de andere verdwijnen langzaam.

# data[].attributes.body
Le Corbusier.
In de videos van de school of life worden altijd interessante mensen en verhalen verteld in een erg fijne moderne manier. Ik vind het altijd leuk om even zo af en toe een paar video's te kijken.

# data[].attributes.body
*het licht en de bomen

# data[].attributes.body
Het toch wat grof opzetten van de stam van bomen en het nog steeds op een boom laten lijken vind ik hier erg sprekend. Ook de lichtinvalshoek en het effect van de witte sneeuw met het licht. dit zorgt ervoor dat er minder diepte te zien is.

# data[].attributes.body
Pianta di azalea.

Het spelen met licht op de bloemen en het laten verdwijnen in de schaduw vind ik erg mooi gedaan.

# data[].attributes.body
Ik vind het interessant hoe de zon hier wordt weergegeven. In mijn artistieke onderzoek ben ik ook bezig met een onderzoek naar licht en de natuur.

# data[].attributes.body
A Mermaid Being Mobbed by Seagulls

# data[].attributes.attachment_link.title
Giovanni Segantini - A Mermaid Being Mobbed by Seagulls

# data[].attributes.body
Die Bösse Mütter 1894

# data[].attributes.body
Judith vind ik zo mooi omdat de vrouw toch door de drukke achtergrond nog mooi naar voren springt. Ook de zachte schilderstijl vind ik erg mooi, het lijkt alsof het allemaal kleine haartjes zijn. Ook de details in het goud vind ik mooi.

(In het Belverdere in Oostenrijk Wenen gezien, ik heb een kopie van het schilderij in de huiskamer hangen)

# data[].attributes.body
Ik houd van de tekenstijl van deze kunstenaar (Art Nouveau) en zijn kleurenpalet

# data[].attributes.body
Dit is een Amerikaanse illustrator die ik al tijden volg via Instagram. ik vind haar tekeningen onwijs mooi door dat zij zo mooie techniek heeft met aquarel. Ook zie je veel Aziatische invloed in haar tekeningen wat ik erg leuk vind omdat ik zelf ook graag Japanse anime kijk, dus hierin herkenbare dingen tegen kom.
het is heel erg kawaii.

# data[].attributes.body
Ik heb deze documentaire gezien in de schouwburg. Ik werd aangetrokken door de niet vertelde kant van Van Gogh. Zijn fascinatie voor Japan geeft een nieuwe frisse blik op zijn werk.

# data[].attributes.attachment_link.title
Van Gogh and Japan: The untold story of Van Gogh's art - trailer NL | Arts In Cinema

# data[].attributes.body
de serpentinedanse.
Ik heb hiervan een video gezien in het belvedère in Oostenrijk. het was bijna hypnotiserend om hierna te blijven kijken. Ik vond het vooral mooi om te zien hoe de kleuren natuurlijk versprongen.

# data[].attributes.attachment_link.title
1895-1908 Loie Fuller's Serpentine Dance (highlights from the greatest movie pioneers' films)

# data[].attributes.body
Ik vind zijn werk erg mooi, het doet me sterk denken aan de stijl van Picasso. Het werk Orpheus is gebaseerd op een Grieks mythologisch verhaal, Zadkine zou voor dit werk geïnspireerd zijn geweest door een houten tak uit de natuur.

# data[].attributes.body
Deze korte serie werd in de nationale museumweek uitgezonden op tv. Hierbij kwamen vele bekende kunstenaars voorbij. Zelf vond ik dit wel een hele fijne serie iedere avond na het nieuwsuur.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Met verrassende interviews, unieke kijkjes achter de schermen en achtergrondartikelen loodst kunstmagazine MUZE je langs de nieuwste tentoonstellingen op het gebied van beeldende kunst, mode, fotografie, design en architectuur.

# data[].attributes.attachment_link.description
Met verrassende interviews, unieke kijkjes achter de schermen en achtergrondartikelen loodst kunstmagazine MUZE je langs de nieuwste tentoonstellingen op het gebied van beeldende kunst, mode, fotografie, design en architectuur.

# data[].attributes.body
Het boek van Bianca Toeps "maar je ziet er helemaal niet autistisch uit" heb ik vorig jaar aangeschaft om een betere blik te kunnen krijgen op ASS. Ook trekt dit mijn interesse omdat ik zelf veel mensen in mijn omgeving heb met een vorm van de stoornis. Dit boek verteld op een leuke en grappige manier hoe het is om Autisme te hebben.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoi, ik ben Bianca Toeps, fotograaf en wordpress-developer. Ik ben autistisch en heb daar een boek over geschreven. Nu denk je misschien: "Maar, je ziet er helemaal niet autistisch uit?" Dat klopt, zo heet het boek.

Ik zie er niet autistisch uit, zeggen mensen. Dan vraag ik me af, hoe ziet een autist er dan wél uit? Autisme heeft geen uiterlijke kenmerken. We hebben geen derde oog of unicorn-hoorn op ons voorhoofd. Maar ik zal jullie een geheimpje verklappen: ik kan heel vaak toch zien dat iemand autistisch is. Althans, meestal denk ik gewoon: "Hey, dat is een leuk persoon!" Ze blijken merkwaardig genoeg vaak autisme te hebben.

Iemand met autisme is vaak overgevoelig voor prikkels, en dat zie je bijvoorbeeld terug in kledingkeuze. Zo draag ik zelf vaak wijdvallende, stretchy kleding, mijn haar in een staart en geen make-up. Behalve vandaag natuurlijk: ik moet de titel van mijn boek wel in ere houden. Mensen met autisme die snel auditief overprikkeld zijn dragen een noise cancelling koptelefoon, mensen die last hebben van licht een pet of een zonnebril.

Autistische mensen ervaren vaak veel stress, en kunnen last hebben van te hoge spierspanning. Ook hebben ze vaak moeite met oogcontact. Sommige mensen met autisme stimmen, bijvoorbeeld door met hun handen te wapperen, om de gegevensverwerking op gang te krijgen.

Maar als ik dat doe, dan zie ik er dus wél autistisch uit. En dat is niet de bedoeling, zo leerde ik al jong. Dus ik heb mezelf getraind. Ik kijk nu mensen aan, ik sta netjes rechtop en ik tolereer deze hippe outfit. "Maar je ziet er helemaal niet autistisch uit!", zegt straks iemand, met de beste bedoelingen. Ik weet niet zo goed wat ik erop moet zeggen. "Bedankt"? Is het goed om er niet autistisch uit te zien? Is mijn nepversie beter dan mijn echte versie?

Letterlijk

Mensen zeggen vaak dat wij autisten alles letterlijk nemen, maar mijn ervaring is dat de neurotypische mens dát dan weer heel letterlijk neemt. Zo iemand heeft dan ergens gelezen dat autisten houden van structuur, en denkt vervolgens dat ik graag leef volgens militair regime, een uitgeschreven planning waarin alles van minuut tot minuut is vastgelegd. Maar dat is niet zo.

Dat doet me trouwens denken aan die ene keer bij coaching, toen mijn coach me vroeg naar mijn dagindeling.

"Wat doe je 's ochtends?", vroeg ze.
"Ehhh, opstaan?"
"Ja, en dan?"
Ik keek haar een beetje vragend aan, geen idee waar ze nou op doelde: "Ehhh, aankleden?"
"Ja, en dan?"

Na wat ongemakkelijke stiltes en vragende blikken over en weer zei ze, enigszins bezorgd: "Maar je moet ook tanden poetsen!"

Dat was voor mij zo vanzelfsprekend dat ik er niet eens aan dacht het te benoemen. Maar mijn coach dacht daarom ik het niet deed!

Neurotypische mensen denken vaak dat zij een soort paranormale gave bezitten, waarmee ze kunnen aanvoelen wat een ander denkt - de zogenaamde Theory of Mind. Ze denken ook dat mensen met autisme die Theory of Mind niet hebben - wat ik persoonlijk kwalijke onzin vind.

Wat deze mensen eigenlijk doen, is hun eigen reacties en emoties op een ander plakken. Dat is een heel menselijke eigenschap, en het werkt vrij aardig, zolang die ander op je lijkt. Maar mensen plakken hun eigen interpretaties niet alleen op mensen die op ze lijken. Ze plakken ze op mensen met een ander neurotype, mensen met een geheel andere culturele achtergrond, en zelfs op dieren. Kennen jullie je Bokito nog? De gorilla die uitbrak om een vrouw aan te vallen, die naar eigen zeggen een diepe band met het dier had? Bokito "lachte" naar haar, en ze maakten veelvuldig oogcontact - zwaar provocerend gedrag in apencultuur. Het personeel van de dierentuin had haar al gewaarschuwd, maar zij bleef overtuigd: Bokito houdt gewoon van me.

Problemen tussen mensen mét, en mensen zonder autisme worden vaak aan de mensen met autisme toegeschreven. Zij zouden niet normaal doen. Maar wat "normaal" is, dat hebben de neurotypische mensen bepaald, omdat zij nu eenmaal in de meerderheid zijn. Liegen bijvoorbeeld, vinden ze heel normaal. Nu zie ik sommige mensen kijken, zo van: "Huh, wat? Nee hoor? Ik lieg nooit?" Maar dan ben ik heel benieuwd wat je zegt als een vierjarige kleuter vraagt wat je van z'n tekening vindt. "Sorry Pietje, maar dit lijkt natuurlijk nergens op. Blauwe wolken? Ben je wel helemaal...?!"

Neurotypische mensen vertellen de hele dag leugentjes om bestwil. Die leugentjes kosten iemand met autisme doorgaans een stuk meer energie - niet omdat we ons niet kunnen inleven, maar omdat wij meer waarde hechten aan correcte informatie, en omdat het verschil tussen de waarheid en de leugen bij ons wringt als een slecht passende schoen.

Damian Milton, onderzoeker en autisme-expert, schreef een artikel over iets wat hij het dubbele empathieprobleem noemt. Hij legt daarin uit dat communicatieproblemen niet de schuld zijn van mensen met autisme, maar dat we te maken hebben met een verschil dat twee kanten op werkt - vandaar het woord "dubbel". Mensen denken nu eenmaal snel dat anderen zo zijn als zij. Dat dat niet zo is, merkte ik ook toen ik naar Japan ging.

Japan, da's één van mijn fascinaties, een van mijn autistische interesses. Maar ook Disneyland en Las Vegas staan op het lijstje. Pas ontdekte ik wat de plaatsen met elkaar gemeen hebben: het is er anders. Disneyland maakt dat het meest duidelijk, want daarvan weet je dat alles nep is: de gevels zijn op schaal en Big Thunder Mountain is hol van binnen. Maar iedereen speelt het toneelstukje mee, en op die manier wordt een wereld gecreëerd. Las Vegas werkt ongeveer hetzelfde, maar dan met een iets rauwer randje.

Als je ooit wil ervaren hoe iemand met autisme zich voelt, dan raad ik je aan om een tripje Tokio te boeken. (Raad ik je sowieso aan, trouwens.) Plots bevind je je in een andere wereld, een wereld die je nooit helemaal zal begrijpen, en waarin je, zonder dat je het doorhebt, de ene na de andere sociale regel breekt. Als je eruitziet als een lange, witte westerling zoals ik, heb je geluk: geen Japanner zal je veroordelen om je botte gedrag, want ze weten dat je gaijin bent. (Gaijin is Japans voor buitenlander.) Maar stel je nu voor dat je er wél Japans uitziet? Zo voelt voor mij autisme.

Advocacy

Er is veel óver mensen met autisme geschreven en gezegd. Zo horen we eens in de zoveel tijd moeders toespraken openen met anekdotes over hoe ze hun kleine autistje wel van de trap wilden tieften. Een Nederlandse actrice vertelde in de Volkskrant dat ze haar peuter met autisme met z'n vingertjes tussen de deur liet komen, om te zien of 'ie zou gaan huilen als een "normaal kind". De Amerikaanse organisatie Autism Speaks noemt ons een epidemie, ziet autisme als iets om uit te roeien, en maakte ouders bang met een video met de volgende tekst (en ja, dit was echt de tekst - en voor het volledige effect moet je er nog een slechterikkenstem en een spannende toon bij bedenken):

I am autism.
I'm visible in your children, but, if I can help it, I am invisible to you, until it's too late.
I know where you live.
And guess what? I live there too.

If you're happily married, I will make sure that your marriage fails.
Your money will fall into my hands, and I will bankrupt you for my own self-gain.
I don't sleep, so I make sure you don't either.
I will make it virtually impossible for your family to easily attend a temple, birthday party, or public park without a struggle, without embarrassment, without pain.
We do not forgive, we do not forget - oh nee wacht, dat laatste is van Anonymous.

Zijn jullie al bang voor me? Nee? Pfew.

Het is goed dat mensen met autisme zich uitspreken. Mensen zoals Judith (Visser) en ik, mensen zoals bijvoorbeeld de Japanse Naoki Higashida met z'n prachtige boek The reason I jump.

Sommige autism mums vinden het vervelend dat wij ons uitspreken, en ik heb dan ook al vaak genoeg gehoord dat ik makkelijk praten heb, omdat ik intelligent ben en goed functioneer - al is dat ooit wel anders geweest. Ik zou niet autistisch genoeg zijn. Aan de andere kant hoor ik dat ik de autism mums niet begrijp, omdat ik me niet zou kunnen inleven. Ik ben eigenlijk een soort van Schrödinger's Autist. Tegelijkertijd zowel te autistisch, als niet autistisch genoeg om ergens iets van te mogen vinden.

Nu vind ik een hoop, van een hoop dingen. Zo vind ik het zonde als kinderen met autisme worden beperkt door overbeschermende ouders en therapeuten, die bij alles vragen of je dat nu wel zou doen. "Fotograaf? Da's toch helemaal niet geschikt voor iemand zoals jij?" Weer zo iemand die denkt dat structuur betekent dat al mijn dagen hetzelfde zouden moeten zijn. Misschien werkt dat voor sommige mensen, maar ik zou het persoonlijk enorm saai vinden. Ik werk graag als fotograaf, omdat ik als zzp-er mijn eigen tijd kan indelen. Een drukke dag op set wissel ik af met een aantal rustige dagen thuis achter photoshop.

Ik denk dat autistische mensen kunnen floreren, als ze de kans krijgen om dingen op hun eigen manier te doen. Ik geloof er, als computernerd, heilig in dat je het leven kunt hacken: je hoeft dingen niet te doen zoals alle anderen, het enige wat je moet doen is een manier vinden die voor jou werkt. Zo woon ik klein en goedkoop, op 24 vierkante meter. Dat scheelt opruimstress en overprikkeling. Soms kook ik weken niet, en leef ik in plaats daarvan op thuisbezorgd.nl en magnetronmaaltijden. Ik kies ervoor mijn energie in mijn werk te steken, omdat mijn werk en het bijbehorende inkomen me in staat stellen zo te leven. Ik zou het ook dagelijks vers kunnen koken, en niet kunnen werken. Maar dan mis ik elke mentale uitdaging - en ik ben ervan overtuigd dat mensen daar pas écht ongelukkig van worden.

Niet meer willen horen

In mijn boek noem ik acht dingen die mensen met autisme niet meer willen horen. Zo mailde iemand mij eens met de vraag of ik niet gewoon een "nieuwetijdskind" was. Voor wie niet weet wat dat is, heb ik de definitie even opgezocht:

Een nieuwetijdskind is heldervoelend, empathisch en telepathisch. Ze pikken gemakkelijk gevoelens op van anderen. De grens tussen de zintuiglijk waarneembare wereld en de 'onzichtbare' wereld van gevoelens, stemmingen en energieën is heel vloeiend voor hen.
Ze zijn spiritueel, diepzinnig en fantasierijk. Ze worden geïnspireerd door idealen als gelijkheid, broederschap en respect voor de natuur. In hun aura zie je vaak dat de hoogste twee chakra's wijd open staan: ze kunnen daardoor veel inspiratie, inzicht en enthousiasme ervaren. Maar vaak zie je ook dat deze energie niet helemaal geaard is, wat zich uit in zweverigheid, rusteloosheid, dromerigheid of gebrek aan realiteitszin.

Ja ja. Ik geloof niet dat ík hier degene ben met een gebrek aan realiteitszin, maar goed.

Nu vraag je je misschien af wat hier erg aan is, want zo'n mailer heeft ongetwijfeld de beste bedoelingen...? Toch blijkt uit zo'n mail dat de schrijver een niet al te best beeld van autisme heeft. Waarom zou je mijn autisme een andere naam willen geven? Kunnen autisten niet empathisch, inzichtvol of dromerig zijn?

Mijn haren gaan ook overeind staan van mensen die beweren dat "iedereen wel een beetje autistisch is", dat ik graag een "labeltje" wilde, of dat ze zelf óók heel autistisch zijn, want hun overhemden hangen op kleur. Dat maakt je niet autistisch, dat maakt je een nette, verantwoordelijke volwassene. Applaus.

En dan zijn er nog de mensen die geloven dat autisme door vaccinaties komt, maar daar ga ik niet eens woorden aan vuil maken.

Dit was mijn praatje, dankjewel allemaal.

# data[].attributes.attachment_link.title
Maar je ziet er helemaal niet autistisch uit - Toeps Blog

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoi, ik ben Bianca Toeps, fotograaf en wordpress-developer. Ik ben autistisch en heb daar een boek over geschreven. Nu denk je misschien: "Maar, je ziet er helemaal niet autistisch uit?" Dat klopt, zo heet het boek. Ik zie er niet autistisch uit, zeggen mensen.

# data[].attributes.body
haar werk werd tentoon gesteld in het voorlinden vorig jaar. Ik hoop in de toekomst haar werk zelf ook nog eens te mogen bewonderen. (infinity room hier onder)

# data[].attributes.body
Ik vind haar werk inspirerend omdat ze leeft voor stippen. Stippen zijn oneindig en volmaakt rond het werkt hypnotiserend om ze in herhaling te zien. Zelf heb ik met mijn werk in jaar 1 ook ervaren wat stippen met je doen.

# data[].attributes.body
Deze korte docu laat heel duidelijk zien hoe het als beginnend docent voor de klas te staan. Ik zie erg veel herkenning met mijn eigen ervaringen van stage, daarom vind ik het ook erg leuk en verfrissend om deze docu te kijken. Het geeft mensen van buiten af een indruk over hoe het er in het onderwijs aan toe gaat en wat docentschap eigenlijk voor mooi vak is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
100 dagen voor de klas heeft een speciale vermelding gekregen van de jury voor de Zilveren Nipkowschijf. Zij schrijft: 'De speciale vermelding voor 100 dagen voor de klas (VPRO) danken makers Tim den Besten en Nicolaas Veul aan hun gedurfde sprong in het diepe, door honderd dagen lang te proberen een nuttige rol te vervullen voor klasladingen jonge mensen. Een ode aan het onderwijzersvak, met liefde gemaakt. Want ondanks alle moeilijkheden twitterden onderwijzers in de lockdown teksten als: 'Ach, door dit soort beelden krijg ik zo veel zin om weer voor de klas te staan'. Misschien ook omdat hun handen jeukten?'

# data[].attributes.attachment_link.description
100 dagen voor de klas heeft een speciale vermelding gekregen van de jury voor de Zilveren Nipkowschijf. Zij schrijft: 'De speciale vermelding voor 100 dagen voor de klas (VPRO) danken makers Tim den Besten en Nicolaas Veul aan hun gedurfde sprong in het diepe, door honderd dagen lang te proberen een nuttige rol te vervullen voor klasladingen jonge mensen.

# data[].attributes.body
momenteel ben ik aan het experimenteren met strijkverf. Voor mij was dit nog een onbekende techniek.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
verf die door hitte overgaat van papier op textiel

Transferverf is een vloeibare verf die voor het gebruik goed moet worden gemengd door schudden. Met de goed gemengde (dyspergie)verf kun je tekenen en schilderen op papier. Door hitte (strijken met strijkijzer) gaat de verf over van papier op textiel. De transferverf tekening of schildering met hitte overbrengen van papier op de stof. Gebruik daarbij bakpapier. Zorg voor voldoende hitte gedurende voldoende tijd.

Op synthetische vezels is de op deze manier overgebrachte verf wasecht. Kunststoffen zijn heel geschikt maar ook kwetsbaar bij te hoge temperaturen. Zorg dat er altijd papier (bakpapier) zit tussen het strijkijzer en het textiel. Natuurvezels als zijde, katoen en linnen moeten worden geïmpregneerd met impregneermiddel om de verf wasecht te laten hechten.

# data[].attributes.attachment_link.description
verf die door hitte overgaat van papier op textiel Transferverf is een vloeibare verf die voor het gebruik goed moet worden gemengd door schudden. Met de goed gemengde (dyspergie)verf kun je tekenen en schilderen op papier. Door hitte (strijken met strijkijzer) gaat de verf over van papier op textiel.

# data[].attributes.body
omgaan met tegenslagen is lastig, het is niet makkelijk. Maar je moet jezelf herpakken en nieuwe wegen inslaan als het niet lukt. In mijn stage waren ook tegenslagen en die heb ik omgezet naar leerervaringen.

# data[].attributes.headline
Nieuwsbericht over onderwijs in de Bijlmer

# data[].attributes.subject
Nieuwsbericht over onderwijs in de Bijlmer

# data[].attributes.body
Ik ben geschokt over het feit dat jongeren tegenwoordig een mes bij zich dragen op straat en dat er een rage gaande is over een bepaalde soort muziek die hier een rol inspeelt. In dit artikel komt ook naar voren hoe de leerkrachten omgaan met deze lastige kwestie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Buijtelaar zegt dat wij geen idee hebben van wat zich afspeelt in weggestopte wijken. 'Wij', dat zijn de brave burgers, the well-to-do people. Over wat zich voordoet, vertelt hij in lange, struikelende zinnen: 'Alles wat de laatste jaren in Zuidoost is gebeurd, het wapengeweld, jongens die zijn neergeschoten, jongens die zijn neergestoken - het speelt zich allemaal af rond deze school. Via familieleden of gewoon rechtstreeks door leerlingen. In wijken als Venserpolder en Florijn zitten kinderen midden in de criminaliteit, of anders hun broers wel. Het enge is: het is onberekenbaar geworden. Vroeger kon je over een vriendinnetje nog weleens een vechtpartij hebben. Nu wordt het onmiddellijk beslecht met: oké, dan steek ik jou neer.'

Dertig messen hebben de docenten in de eerste maanden van het schooljaar afgepakt. Er waren ten minste veertig incidenten: leerlingen die op straat andere leerlingen stripten, hen met geweld dwongen hun merkschoenen af te staan, hun merkshirt in te leveren, leerlingen die zich ontpopten als drugsdealer.

De directeur buigt zich naar voren over de lange tafel in zijn directiekamer: 'Het allerengste wat ik heb gezien, en daar heb ik alle autoriteiten constant voor gewaarschuwd, want wij horen die verhalen, wij hier op school zijn de enigen, wij zijn echt de enigen aan wie kinderen nog komen vertellen wat er aan de hand is in de buurt, het heeft alles met vertrouwen te maken, want snitchen heeft een zware lading hier, omdat het betekent dat wie als snitch wordt aangewezen, wie niet zwijgt over wat hij ziet, hoe jong je ook bent - dat kan je fataal worden... Dus wij weten wat politie, justitie en jeugdwerk niet weten en wij hebben ook constant gewaarschuwd: jongens, er zit een enorme spanning op, we zien nu in een razend tempo van één, twee jaar het geweld en de onveiligheid zich opeenstapelen. Het komt voor een belangrijk deel door de uitzichtloosheid hier. Je wilt deel uitmaken van een groter geheel, maar je krijgt de kans niet. Sociale media versterken die gevoelens en geweld is een van de uitkomsten. Dus we zien allereerst messentrekkerij en vervolgens groepen jongeren die gaan inplannen. Wij zijn het afgelopen jaar heel druk geweest met het fenomeen dodenlijsten bij jeugdgangs, het zijn jongetjes van 14 jaar die iemand op een dodenlijst zetten omdat er iets is gebeurd of gezegd wat niet bevalt en dan gaat zo'n groep plannen. Van: die en die moeten eraan. We hebben een aantal keren letterlijk gehoord wat er in zo'n groep wordt gezegd, hoe het wordt georganiseerd. Dan heb je het inderdaad over liquideren. Er is altijd wel iemand zo gek om het te doen. Voor een paar honderd euro; voor 1.500 gaat er een strik omheen. We hebben gehoord dat er werd gezegd: o, als jullie mij een zeker bedrag bieden, wil ik het wel doen.'

De schooldirecteur wil niet in detail ingaan op 'het allerengste' wat hij heeft gezien. Hij moet doelen op de moord op Jay-Ronne, de jonge rapper die een oud-leerling was van het Bindelmeer College. Diens omgeving reageerde furieus op zijn dood: dit pikken we niet, dit moet worden gewroken. Mensen trokken demonstratief de straat op, zochten elkaar op. Volgens ingewijden gingen de gesprekken over de vraag: wie gaan we pakken, hoe gaan we dat doen, wie gaan we daarvoor inzetten? De keuze viel op de jongen van 13. Dit stiefbroertje van de vermoedelijke dader kwam op een dodenlijst te staan. Nadat een eerste poging hem te liquideren was mislukt, is hij door familie ondergebracht op een geheim adres.

Buijtelaar: 'Ik heb dus een leerling op een geheim adres zitten, wekenlang, we zien hem niet op school verschijnen en als we niks doen, gaat die jongen eraan en wordt hij ergens in een stille hoek van de Bijlmer afgemaakt. Een jongetje dat zit ondergedoken en niet naar school kan, omdat hij anders zal worden omgelegd - dat kan toch niet? Dat mogen we toch niet accepteren?'

Volgens de Amsterdamse hoofdcommissaris Frank Paauw is de straatcultuur hard aan het veranderen. Jonge kinderen die messen bij zich dragen én gebruiken zijn het nieuwe dreigingsbeeld. Het ligt voor de hand een verband te vermoeden met het opjuinende karakter van drill, al zijn er ook deskundigen die dit relativeren. Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam, tevens criminoloog, liet bijvoorbeeld noteren dat 'criminalisering van rap ons niet dichter bij een oplossing brengt'. De Telegraaf sprak van 'een steekepidemie' door 'steekpubers'. Naar aanleiding van incidenten in Beverwijk en Gorinchem schreef minister Ferdinand Grapperhaus een brief aan de Tweede Kamer over 'straatterreur'. Landelijke cijfers zijn er niet.

Het joch van 13 is na bijna twee maanden teruggekeerd op het Bindelmeer College. Hoe ging dit in zijn werk? De schooldirecteur wil er weinig over kwijt. Politie en jeugdzorg stonden erbuiten. Volgens betrokkenen is ingegrepen door bewoners met sterke informele posities in Zuidoost. Het is tekenend voor de machtsverhoudingen in de wijk. Invloedrijke figuren die zich verbonden voelen met de Bijlmer hebben de kringen rond de vermoorde Jay-Ronne laten weten dat eerwraak en eigenrichting uit den boze waren. De rechter zou oordelen; de rust moest terugkeren in de buurt. Het kind dat op de dodenlijst stond, moest ongemoeid worden gelaten. Er is niet over geconfereerd, er is niet voor gedemonstreerd. Er is alleen van bovenaf het signaal gegeven: dit moet stoppen. Het was afdoende. De school kreeg bericht dat men de leerling weer op school mocht verwachten.

Later laat de schooldirecteur doorschemeren dat men samenwerking zoekt met de informele leiders van de wijk. Van scholen in achterstandswijken in Los Angeles heeft men checklists gekregen aan de hand waarvan is vast te stellen of leden van een gang goede intenties hebben, echt willen helpen. De directeur: 'Is de man betrouwbaar? Luistert hij naar ons? Hij mag niet het voortouw nemen, wij bepalen wat er wel of niet gebeurt.'

Verderop in het gesprek: 'Als het hier rustig is, komt dat niet door de politie. Het zijn andere mensen die bepalen of het rustig is op straat.'

Maar wat betekent dit alles nu voor zijn leerlingen? De directeur zucht eens flink: 'Nou ja, dit is de setting waarin onze kinderen naar school komen. Wij zien ze binnenkomen. Wij zien hun onrust. Je kunt niet verwachten dat een kind zegt: oké, vannacht is er drie keer geschoten bij ons in de flat, maar nu ga ik lekker wiskunde doen. Wij hebben kinderen die bij ons komen: meester, ik moet naar huis, maar ik durf niet over straat. Dan kunnen we zeggen: niks mee te maken, school is afgelopen, tot morgen - maar dat kan natuurlijk niet. Bovendien, het feit dat ze zéggen dat ze angstig zijn, is al een gigantische stap. Voor ons betekent het dat we een basis van vertrouwen hebben met die kinderen.'

De inrichting van de school is ruim en licht; het gebouw is afgeschreven en vertoont tekenen van de tand des tijds. Zoals veel bestemmingen in de Bijlmer lijkt de school in een leegte te liggen. De voorganger van het Bindelmeer College was het Augustinus College, in de jaren zeventig een gloednieuwe school in de gloednieuwe Bijlmerwijk Venserpolder. Stille, brede straten met ruime binnentuinen achter de lage flatgebouwen. De bedoeling was dat zich hier een autochtone middenklasse zou vestigen. Nu wonen er mensen die Olensky heten of Ndansi, Behari, Obalanlege. De Bijlmer is het armste deel van Amsterdam. Het gemiddelde jaarinkomen ligt iets boven de 20 duizend euro. De bedoeling was dat het Augustinus College breed zou zijn, met een vwo-afdeling. Halverwege de jaren negentig werd het college ingekrompen tot een vmbo-school, voor 95 procent zwart. Het Augustinus verloederde, het gemeentebestuur wilde de tent sluiten. Toen een aantal docenten zich niet neerlegde bij dit voornemen, ontstond uit de puinhopen een nieuwe school, het Bindelmeer.

Opvallend rustig en gedisciplineerd zijn de leerlingen in het schoolgebouw. Geen geschreeuw, geen geren. Docenten worden consequent met 'u' en 'juf' en 'meester' aangesproken. Een leraar verklaart het gedrag vanuit de strakke verhoudingen in het Surinaamse gezinsleven. 'In Nederland doen we alsof regels tot de randversiering behoren. Zo raken ze vanzelf los van hun wortels.'

Dit deel van de Bijlmer, in Amsterdam-Zuidoost, is geen getto, geen no-goarea of banlieue. Je zult er niet snel in de fik gestoken auto's aantreffen en grimmige plunderingen van winkels doen zich evenmin voor. Het lijkt eerder een weggestopte wijk, afgesneden, nogal eenzaam. De onbestemde en rommelige publieke ruimtes, de galerijflats die detoneren met de fancy kantoorpaleizen: ze dragen allemaal niet bij aan een sfeer van geborgenheid. Hier wordt voornamelijk overleefd, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Door Ghanezen, Surinamers, Nigerianen, Antillianen, Chinezen en hier en daar een verdwaalde witte Amsterdammer. Het is een opbergplek van het niet-welvarende en niet-witte deel der natie.

Strandvliet heet het tochtige metrostation op de lijn naar eindpunt Gein. Rechts ligt de Arena, tempel van de sterspelers van Ajax, met direct daarachter de boulevard met megastores vol hebbedingen en de Ziggo Dome, ontvangsthal van internationale popsterren. Het zijn symbolen van glorie, glamour en geld. Het gewilde leven. Sla linksaf, ga het tunneltje door - zwarte vegen op geel beton - en begroet de grijze portiekflats van Venserpolder. Op straat zijn amper witte mensen te bekennen. Op school zijn de witte mensen docenten. Op tien na. Er zijn tien witte leerlingen. Van de 550. Metrostation Strandvliet vormt de perfecte breuklijn tussen twee werelden.

Aan de linkerkant dromen jongeren van een bestaan aan de rechterzijde van het spoor. Vanaf het hooggelegen deel van de Dolingadreef heb je het luchtschip de Arena, aan de andere kant van Strandvliet, bijna in de palm van je hand. (Op die Dolingadreef is trouwens eind 2018 Gondilio Lowland, bijnaam Bolle, doodgeschoten. Gewoon 's middags, om half vier. Hij leerde voor hovenier, maar werkte aan een carrière als rapper. Hij was 19. Hij had al een tijdje ruzie met een buurtgenoot, om een meisje. Een Rotterdamse rapper had in een nummer op sociale media de suggestie gedaan Bolle te 'sprayen' - gangstertaal voor neerschieten met een machinegeweer. Toch voelde Bolle zich niet bedreigd toen hij op die middag zijn tegenstrever ontwaarde. Hij zag een pistool, maar ging ervan uit dat het een neppistool was. Hij stapte lachend van zijn fiets en werd dodelijk in zijn buik geschoten.)

Het Bindelmeer College bestaat uit een opmerkelijke verzameling docenten. Stuk voor stuk en met elkaar zijn ze veel meer dan meester of juf. Ze lijken apostelen die tegen de verdrukking in een betere tijd aankondigen.

Shana Dorpmans is dansdocent. Over zichzelf: 'Je komt uit Venlo, je bent een bruin meisje, dat wil zeggen half bruin, half wit. Tegen mij werd gezegd: hoezo wil jij danseres worden? Veel te dik ben je. Kijk die heupen, zie die schouders, nee, dat wordt helemaal niks. En dat je dan voet bij stuk houdt, dat je denkt: toch ga ik het doen. De dans heeft me gered. Uiteindelijk heb ik in Londen opgetreden, in Parijs, in Senegal, Griekenland, overal. Precies daarover gaat het hier op school. Dat je gelooft in jezelf, dat is wat wij de kinderen willen meegeven.'

Ze is hoofd van de sectie dans en ook nog mentor. Haar leerlingen mogen haar dag en nacht bellen. 'Ik ben zo blij dat Kees onze directeur is en dat hij, net als wij, zo gek is als een deur. Dat hij zegt: we gaan ervoor strijden, voor die kinderen van ons. Dat is wat wij nodig hebben. Niet een directeur die zegt: het is vijf uur, tot morgen. Nee, werken, er moet hier gewerkt worden. Geef ons de ruimte en we zijn dadelijk de beste school van heel Nederland.

'De kinderen hier ademen dans, ze zijn dans. Maar god, wat zijn ze onzeker. Want ja, juf, ik moet loopmeisje zijn voor die dealer of ja, ik ben een Surinaamse meid die in de keuken hoort, ik kan niet dansen. Dan zeg ik: vanaf nu mag jij nóóit meer tegen jezelf zeggen dat je iets niet kan. Dat ga jij mij niet vertellen als jongedame uit de Bijlmer. Sorry hoor, maar we zijn al twee keer landskampioen geworden, dus dame, gá ervoor.'

Joep Kuijs is leerlingbegeleider. Hij zegt: 'In de aandacht zit de oplossing. Zie je een kind één uur per week, dan krijg je maar voor één uur informatie. Zie je een kind vijftien of twintig uur in de week, dan kan je zo'n kind na enige tijd lezen. Ook wat niet gezegd wordt, kom je dan te weten.'

Mitchell Blankendaal en Stefan Pastoor zijn docent lichamelijke opvoeding. Mitchell vertelt: 'Na het kerstdiner op school heb ik Stefan meegenomen naar het tunneltje. We zijn onder de spoorlijn gaan zitten, ik heb hem gevraagd: kijk eens naar links, kijk eens naar rechts. Ik vroeg: wat zie je? Armoede en welvaart. Naast elkaar, pal naast elkaar.'

Blankendaal is geboren en getogen in de wijk. Hij kon goed voetballen, speelde hoog in amateurcompetities. 'Mijn voetbaltas heeft me gered.' Stefan Pastoor werkte eerder voor onder meer Ajax en FC Utrecht. Hij is opgegroeid in het Zuid-Hollandse Nieuwkoop. De twee docenten - zwarte man en witte man - zijn erg op elkaar gesteld.

Mitchell, die de spraakwaterval is van het tweetal: 'Eerlijk, als bij ons een witte in de buurt komt is dat altijd een beetje eng. Het zal wel een politieman zijn, denken we dan. Stefan en ik kenden elkaar nog niet zo lang, aan het eind van de dag vroeg hij: 'Mit, wat is je adres eigenlijk?' Mijn adres? Wat moet die man met mijn adres? Ik ging erover nadenken. Wat wil deze man van mij? Toen stuurde hij mij een app. Het was een uitnodiging voor zijn bruiloft. Ik stond versteld. Het heeft de vriendschap tussen ons gebracht.'

Ze hebben een voetbalklas opgericht, als onderdeel van de vakmanschapsroute in het curriculum. Mitchell: 'Veel leerlingen komen hier op school met één droom: de Arena!' Voor de meesten is die droom gedoemd uit elkaar te spatten. Maar met hun voetbalklas hebben de twee docenten het perspectief geopend op een toekomst als jeugdtrainer of elftalbegeleider of scheidsrechter of videoanalist. Het idee is dat de jongeren geen profvoetballer hoeven te worden om toch terecht te kunnen in een wereld die hun een bestemming geeft.

De gedragsregels zijn streng: hou bij tegenslag je emotie onder controle. Kom sterker uit de situatie. Loop bij vooruitgang niet naast je schoenen, laat de omgeving delen in je succes. Een speler zonder saamhorigheidsgevoel is geen talent.

Mitchell: 'Ze noemen mij de strengste meester van de school. Ik heb geleerd: straf, herstel, beloning. Wat als je naar een kind toeloopt en je geeft hem een beloning? Ze vragen: waarom, meester? Ik zeg: omdat ik ook kan straffen. En de eerste de beste die ik kan pakken, straf ik zó hard, zó hard als maar kan. Soms heeft die jongen helemaal niks gedaan en straf ik toch. Want ik weet dat hij de leider is en als ik de leider aanpak, pak ik de hele klas. Je moet diep gaan, bij moeilijke jongens moet je diep gaan.

'Ik zeg: wat willen jullie, willen jullie op de hoek blijven hangen, oké, blijf maar hangen dan.' Mitchell maakt een wegwerpgebaar. 'Ze zeggen: we willen een zaaltje om te trainen, we willen één keer naar de Arena. Oké, ik ga me hard maken. Zaaltje lukt misschien niet, maar één keer naar de Arena... Hoeveel mensen hier uit Zuidoost zullen in de Arena zijn geweest? Weinig, man, weinig. De Arena ligt tegen deze buurt aan, maar is niet van deze buurt.'

Ze laten zien hoe gemakkelijk het gaat, verdwalen in het leven. 'Een van de grootste talenten van Nederland' kwam uit de wijk. Hij voetbalde bij de jeugd van FC Utrecht. Het ontbrak aan begeleiding. 'Je komt thuis, er staat volop politie voor de deur, twee van je broers zijn net gearresteerd, ze hebben twee Glocks gevonden, drugs gevonden, ze hebben van alles gevonden. Kijk, dat is zijn wereld, de mensen die in die wereld leven, zijn de mensen van wie hij houdt, ze zijn niet goed bezig, maar het is wel zijn omgeving. Zo'n jongen had gewoon intensief begeleid moeten worden, maar ja, bij de club hebben ze geen idee van die wereld... Zo gaat het.'

Als een crimineel een leerling over de bol aait, zegt Mitchell, kan dat genoeg zijn om die leerling kwijt te raken: 'Zo'n man met 20 duizend euro thuis in de kluis, een Rolex om de pols, zo'n getto-rich: tegen dat type moeten wij onze strijd voeren. Er is weinig voor nodig om te bereiken dat je hele leven hier naar de klote gaat. Eén incident is vaak genoeg.

'Justitie, politie - ze doen niks. Waardoor die kleine jongetjes grote wapens in hun handen hebben en elkaar onder vuur nemen. Je bent te laat, man, je bent te laat. Er zijn zoveel wapens hier... Ik ben bang soms, ik heb drie kinderen thuis, begrijp je.

'Ik vraag altijd maar één ding op bijeenkomsten met mensen van de gemeente: wie doet er door de week weleens een rondje Zuidoost? Door de tunnels, de binnentuinen, wie heeft het lef om 's avonds om tien uur, twaalf uur langs de poorten te gaan? Ik heb het gevraagd in het overleg met de gemeente. Het bleef akelig stil.'

De twee docenten zien nieuw perspectief voor Zuidoost. Maar het gaat twintig jaar duren. Mitchell heeft een tijd gewerkt met jonge criminelen tussen de 17 en 27 jaar. Onbereikbaar zijn die. Nu werken ze met leerlingen van 12 tot 16 jaar. Het is een moeilijk verhaal. Intensieve begeleiding moet beginnen bij kinderen van 10 of 11 jaar. Alle basisscholen moeten meedoen. Mitchell: 'Monitor de zaak gedurende twintig jaar en het komt goed hier.'

Drillmuziek is de standaard in de Bijlmer. Ze is komen overwaaien uit Chicago en Londen. Drillfilmpjes op internet kennen eigen codes. Anonimiteit is geboden. De groepsleden dragen maskers of bivakmutsen. Er wordt gezwaaid met messen en dolken. De locatie is de eigen buurt, de eigen poort naar een binnentuin of het eigen trappenhuis, een parkeergarage of een tunneltje. Postcodes tellen. Met je postcode baken je als het ware je territorium af en belaag je de groepen daarbuiten. Drill kent zijn eigen jargon: 'Druk die kankershank door zijn hoodie.' Een shank is een zelfgemaakt mes. Het getuigt van euvele moed als je vanaf het grondgebied van een andere groep je filmpje maakt en dit vervolgens op YouTube streamt: 'Waar ben je nou, ik was op jouw gebied, man, je bent zeker te bang om mij tegen te komen.'

Omdat de straat onveilig is, blijven kinderen vaak lang rondhangen op school. Er zijn messenregelaars. Leerlingen die zich bedreigd voelen kunnen bij hen voor 5 of 10 euro een mes ophalen.

Het hele sociale leven van deze jongeren voltrekt zich via de telefoon en sociale media. 'De problemen worden letterlijk onder een vergrootglas gelegd door de camera van je telefoon', zegt Gideon Everduim. Hij is adviseur van de schooldirectie, was rapper en geldt als een sleutelfiguur in de Bijlmer. 'Stel je voor, ik heb zesduizend volgers, die zien allemaal hoe ik een jongen van Kraaiennest een pak slaag geef. Mijn volgers liken het en binnen de kortste keren gaat het viraal. Het effect is dat de jongen die de klappen heeft gekregen, tegen zichzelf zegt: nu móét ik hem terugpakken, nu móét ik hem aanvallen. Identiteit staat voorop in het puberbrein; hij kan het niet laten bij dat pak slaag, hij móét terugvechten.'

Hoog bezoek afgelopen dinsdag, de minister komt langs op school. Voorafgaand aan een gesprek met ouders en docenten praat minister Grapperhaus van Justitie een halfuurtje vertrouwelijk met leerlingen. Hij wil vooral weten of drillmuziek ook zonder agressieve teksten nog drill is en of drillfilmpjes zonder messen nog altijd drill zijn. De jongens lijken zich er weinig raad mee te weten.

Karim el Azzouzi, teamleider in de onderbouw, had een fout gemaakt. Hij had het eerste gebod dat geldt onder leerlingen doorbroken: je zwijgt als autoriteiten lastige vragen stellen en wie toch praat - wie snitcht, zoals het jargon luidt - is the first to die. De school heeft de eigen huisregels niet-onderhandelbaar verklaard. Geen enkele subcultuur bepaalt wat hier gebeurt, is de grondregel. Dus geen drugs, geen dreigementen, geen messen. De school heeft een bak vol kapmessen en steekmessen, allemaal in beslag genomen. Na de machete-moord op oud-leerling Jay-Ronne was er op school een jongen die een kapmes onder zijn kleding droeg. 15 was hij. Een buitenstaander had de leiding van de school geïnformeerd: noem niet mijn naam, maar bij jullie loopt een jongen rond met een groot mes.

Eigenlijk, zegt hij, is de aanpak heel simpel: ' Begin from scratch: bouw vertrouwen op. Geef ze een bak met vertrouwen. Maak duidelijk wat je wilt. Maak duidelijk dat jij wilt dat zij iets willen met hun leven. Begeleid ze daarin en stop er veel tijd in. Versterk het zelfbeeld. In hun gedachten bestaat het echte leven uit de glitter en de glamour, de wereld aan de andere kant van het spoor. Ze beseffen niet dat het echte leven bij henzelf ligt. Ze hebben een prachtige, levendige cultuur. Ik vind het niet zo moeilijk, al geef ik toe dat je een team moet hebben van mensen die gek genoeg zijn om er eindeloos veel uren in te stoppen. Leerlingen hebben de privé-telefoonnummers van docenten. Ze mogen hen altijd bellen. Als een leerling belt, dan ga je. Dit houden wij niet jaren vol, dat onderkennen we.'

Alles wat nu vanwege instanties interventies pleegt, mag wat hem betreft weg. Zijn oordeel is scherp. 'De uitvreters' noemt hij ze. Ook wel 'de haaien'. Hij heeft het over de gemeentelijke diensten, de welzijnssector, de stakeholders. Hij zegt: 'Er leven hier mensen op de ellende van anderen. Ze hebben zich een functie toegeëigend en zijn niet van plan die af te staan. De kinderen hebben alleen nog maar binding met deze school. Niet met de politie en ook niet met het jeugdhonk, want dat is in no time weer weg. De toestand hier is niet uit de lucht komen vallen. We hebben hem laten ontstaan. Zuidoost is tot een dumpplaats gemaakt. We hebben geen functionarissen nodig, we hebben mensen nodig die snappen hoe kinderen zich hier staande moeten houden.'

Hij wil een school waar de hele buurt thuis is. De school moet van 's ochtends vroeg tot in de avond open zijn, 365 dagen per jaar. Buijtelaar: 'Te veel kinderen krijgen thuis geen ontbijt. Als ze dan tegen de verkeerde aanschurken, die zegt: hier heb je wat geld, ga een lekker broodje kopen - dan ben je dat kind kwijt. We gaan hier op school het ontbijt organiseren.

'Ik wil gewoon terug naar het dorp. Vroeger had je mijnheer pastoor, die is uitgefaseerd. Maar mijn mensen worden in de buurt aangesproken met meester Azzouzi en meester Dasburg. Dat is het dorp.' Er staat een lang hek rond de school en het hele blok kent maar één ingang, om te verhinderen dat buitenstaanders kinderen komen ronselen voor het een of ander. De schooldirecteur: 'Het mooiste moment? Als de kinderen tegen ons zeggen: dat hek kan weg.'

De Droom

De directie van het Bindelmeer College heeft 'De Droom' opgesteld. Zo heet het document waarin staat waar het heen moet en hoe dit te bereiken. 'In Amsterdam en de rest van Nederland vonden we nauwelijks partners die ons konden helpen.' Men heeft het licht opgestoken bij onderzoekers in achterstandswijken van Los Angeles. En criminologen en neurologen van de Vrije Universiteit Amsterdam zijn te hulp geschoten. Dit is de kern: het initiatief voor verbetering moet niet van buiten komen, niet van misschien goedbedoelende partijen die de leefwereld van de wijk niet doorgronden. De buurt moet het zelf doen, met in dit geval de school als voortrekker.

De Droom begint zo: 'Het is 2030 en het Bindelmeer College is het bruisende middelpunt van de gemeenschap. De school is alle dagen van de week, het hele jaar door, van 's morgens vroeg tot 's avonds laat open. Honger bestaat niet meer, omdat voor iedereen die dat nodig heeft er alle dagen een maaltijd te krijgen is. Criminaliteit en verslaving zijn geen interessante opties meer. De warmte en dienstbaarheid die de leerlingen naar elkaar uitdragen, straalt uit naar het sociale weefsel van de wijk. Ouders zijn betrokken en dragen actief bij aan de toekomst van hun kinderen. Op allerlei manieren worden mensen aan elkaar verbonden. Gezamenlijk zorgen we als school en als wijk, ondersteund door bedrijven en gemeente, dat de gemeenschap onze leerlingen naar een mooie toekomst helpt. De leerlingen hebben aangegeven dat het hek om de school weg kan, omdat ze zich nu ook buiten het schoolgebouw veilig voelen.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Naar school zonder ontbijt - maar met een mes

# data[].attributes.attachment_link.description
Buijtelaar zegt dat wij geen idee hebben van wat zich afspeelt in weggestopte wijken. 'Wij', dat zijn de brave burgers, the well-to-do people. Over wat zich voordoet, vertelt hij in lange, struikelende zinnen: 'Alles wat de laatste jaren in Zuidoost is gebeurd, het wapengeweld, jongens die zijn neergeschoten, jongens die zijn neergestoken - het speelt zich allemaal af rond deze school.

# data[].attributes.body
beide zijn dit termen die je altijd zult tegen komen, binnen je eigen omgeving, opleiding of school. Deze video geeft heel simpel weer in een mooie animatie wat het betekent om introvert te zijn.
Zelf vergeet ik wel eens wat hierin allemaal speelt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
I am an introvert and I love it. And I'm not alone. Introverts are everywhere, and our quiet approach to life, our need for solitary time, isn't a flaw - it's a gift. But as an introvert, it's not always easy to realise how wonderful you are. The world feels like a place that rewards extroverts. Where being loud is mistaken for being confident and happy. Where everyone has something to say, but nobody listens. A world of open-plan offices, networking parties, and big personalities. For those who speak softly, it's easy to feel left out. As a child, I blended into the background. Many thought that I had little to say, or that I simply didn't like others. But that wasn't true. People often think introverts are shy, or antisocial. But these are misconceptions. Introverts, like anyone, can find socialising fun. But while parties leave extroverts energised, after some time, introverts need to recharge... away from everyone. There's a scientific theory for this. There are two important chemicals found in all our brains - dopamine and acetylcholine. Dopamine is like a hit of energy when we take risks or meet new people - and it makes extroverts feel great. But introverts are more sensitive to dopamine and get quickly over-stimulated. That's why we prefer the more slow-burn feeling we get when our brains release acetylcholine. That happens when we concentrate, read, or focus our minds. It makes us introverts feel relaxed, alert and content. But it barely registers with extroverts. Of course, like anything, it's a sliding scale. You can lean one way, or another. Or be a bit of both - known as an ambivert. Now I understand myself better, I am deeply grateful for how I am. Instead of filling up space with small talk, I listen patiently and make my words matter. I have few friends, but our connection is deep. I love spending time alone. It's where the chaos of a long day can finally settle. I can reflect and listen to my thoughts, and eventually reconnect with myself. Only after that, am I ready to share with the world again. I've learnt strategies for finding comfort in our noisy world - from using music to create bubbles of peace, to escaping to a quiet park at lunchtime. I adore the intensity and chaotic beauty of the world. But it's in quiet spaces where I feel truly at home. If introversion were more valued by society, it could make a massive difference to our collective future. The unique attributes of introverts really are a deep, quiet strength. And as Gandhi, put it, "In a gentle way, you can shake the world."

# data[].attributes.attachment_link.title
The quiet power of introverts - BBC Ideas

# data[].attributes.attachment_link.description
There are many famous introverts - like Albert Einstein and Rosa Parks. Are you an introvert? Here's why it can be a strength.

# data[].attributes.attachment_link.title
Iris van Herpen ～ Shift Souls ～ Process film

# data[].attributes.body
Mode ontwerpster.
ik vind haar werk inspirerend omdat zij heel erg bezig is met vormen en zij maakt haar eigen stoffen.
Bij haar werk kan ik moeilijk materiaal onderscheiden waardoor ik elke creatie een kunstwerk vind.

# data[].attributes.body
https://www.selvedge.org/blogs/selvedge/crafting-with-plastic

# data[].attributes.body
http://www.parel.nl/kieskl3.htm

# data[].attributes.body
het nieuwe Curriculum

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het voorstel van Curriculum.nu ligt inmiddels bij de minister en het is nu afwachten wat de politiek ermee doet. Maar wat is nu precies die inhoud en hoe kijken wij hier als LKCA tegenaan? Een bijdrage van Ronald Kox, die nauw betrokken is bij het proces en al eerder zijn licht liet schijnen over mogelijke scenario's voor de toekomst.

Centraal in het advies voor het leergebied Kunst en Cultuur staat de ontwikkeling van het artistiek-creatief vermogen van de leerling. Een vermogen dat in alle kunst- en cultuurdisciplines de kern vormt en per discipline een andere uitwerking krijgt. Dit sluit aan bij onze visie op cultuureducatie die wij in 2016 in de Basis voor Cultuureducatie neergelegd hebben.

Vakintegratie en thematisch werken

Cultuureducatie gaat dan in de basis niet uit van specifieke vaardigheden bij een discipline, maar van de kern die kunst en cultuur bijzonder maakt. Uiteraard vraagt dat ook om het aanleren van specifieke vaardigheden en de mogelijkheid om in een of meer van de disciplines je verder te ontwikkelen en mogelijk te excelleren. Maar dat is pas in tweede instantie aan de orde.

Het advies gebruikt heel mooi de termen 'maken en betekenis geven' en 'meemaken en betekenis geven'. Daarmee wordt de balans aangegeven die telkens gezocht moet worden tussen zelf doen en meemaken wat anderen doen, en daar in alle gevallen over na te denken en een (eigen) betekenis aan te geven.

Deze kern opent de mogelijkheden voor vakintegratie en thematisch werken, zonder daarbij de mogelijkheid van vakspecifiek werken te verliezen. Het belang van vakintegratie voor het toekomstige onderwijs is groot. Zowel vakintegratie binnen het leergebied Kunst & Cultuur als met andere vakken daarbuiten, zoals met STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Maths) of andere vormen van thematisch of projectmatig werken.

Afzonderlijke vakken verdwijnen niet

We hebben hierover in de Basis voor Cultuureducatie al opgemerkt dat het integreren van vakken een oplossing kan zijn voor de overladenheid van het onderwijs. Ook biedt het de mogelijkheid om specifieker aan te sluiten bij de leef- en belevingswereld van leerlingen. Dat draagt bij aan een hogere motivatie van de leerling. Daarbij moet wel in de gaten gehouden worden dat vakintegratie wel degelijk om afzonderlijke vakkennis vraagt en het belang van afzonderlijke vakken niet verdwijnt.

De acht Grote Opdrachten zijn:
1) Artistiek-creatief vermogen (maak- en denkstrategieën);
2) Artistieke expressie;
3) Artistieke technieken en vaardigheden;
4) Artistieke innovatie;
5) Kunst- en cultuurhistorische contexten;
6) Functies van kunst;
7) Beleven van kunst;
8) Tonen en delen van eigen werk.De kern van het leergebied vormt de eerste 'Grote Opdracht', zoals de belangrijkste aandachtsgebieden per leergebied genoemd worden. In totaal zijn er acht Grote Opdrachten, die een goed evenwichtige verdeling kennen vanuit de twee invalshoeken van maken en meemaken. De laatste Grote Opdracht is de presentatie, zowel het zelf presenteren als het bijwonen van een presentatie van anderen. Hier wordt nadrukkelijk ook de verbinding gemaakt met de presentatie van professionele beoefenaars, als voorbeeld en inspiratie voor leerlingen en als belangrijke belevenis in de opbouw van hun culturele vermogen. Professionele kunst is ook in het algemeen het uitgangspunt en vormt ook een inspiratiebron tijdens het maakproces.

Artistieke ontwikkeling en het creatieve proces

Om hun artistiek-creatief vermogen te kunnen ontwikkelen, moeten leerlingen verschillende maak- en denkstrategieën leren kennen en leren gebruiken. Dat vraagt om meer aandacht voor artistieke expressie en de ontwikkeling van creativiteit dan waar op dit moment sprake van is in het onderwijs. De artistieke ontwikkeling hangt direct samen met het creatieve proces dat de leerling telkens weer moet doorlopen. Met name de grotere nadruk op de ontwikkeling van creativiteit is belangrijk, voor de toekomst van de leerling maar ook voor de mogelijkheden van integratie en versterken van de positie van kunst en cultuur in het onderwijs. Creativiteit zal een van de kerncompetenties voor de toekomst zijn.

Dit creatieve proces vraagt vooral ook om te doen en tijdens het proces te reflecteren, te kijken en luisteren, te experimenteren met materialen en middelen, technieken en vaardigheden te ontwikkelen en verbeeldingskracht te gebruiken en hun werk en proces in een bredere maatschappelijke context te zien en te zetten. Daarmee wordt naadloos de aansluiting gemaakt naar het meemaken waardoor leerlingen ervaren dat kunst en cultuur overal is en onlosmakelijk verbonden is met ons leven en onze maatschappij, en vormt wie we zijn en wat onze persoonlijke en collectieve identiteit is.

De Grote Opdrachten die gericht zijn op meemaken zorgen er voor dat leerlingen in aanraking komen met de kunst- en cultuurhistorische context van verleden en heden. Ze maken ook kennis met de functies die kunst en cultuur in kunnen nemen en de beleving van kunst en cultuur binnen en buiten de school, zowel van professionals als van kunstzinnige en culturele activiteiten van amateurs. Daarmee leren leerlingen betekenis geven aan wat ze ervaren, leren ze dit ook te waarderen en hun eigen voorkeuren te ontwikkelen. In het meemaken zit veel ruimte voor de professionele voorstellingen, uitvoeringen en exposities. Culturele instellingen kunnen hier een belangrijke bijdrage leveren.

Erfgoed en de historische context

Hoewel minder zichtbaar, is er in het voorstel voor het leergebied Kunst en Cultuur ook veel ruimte voor erfgoed. Allereerst natuurlijk in het aanbrengen van de historische context van kunst en cultuur en het leren interpreteren van cultuurhistorisch materiaal. Maar ook waar het gaat om de ontwikkeling en gebruik van verschillende technieken, van verschillende opvattingen over ontwerp en proces en van het verbinden van de huidige context met de historische.

Dat zal niet altijd voor iedere leerkracht direct duidelijk en inzichtelijk zijn, maar erfgoedinstellingen kunnen het onderwijs daar zeker bij helpen. Moeilijker wordt het in de huidige vakkenstructuur van het voortgezet onderwijs om de verbinding met erfgoed aan te brengen en te behouden. Wanneer er meer sprake is van vakintegratie en een thematische aanpak zal dat eenvoudiger worden, maar dit vraagt dus zeker nog om extra aandacht in de verdere uitwerking van het nieuwe curriculum.

Meer ruimte voor kunst en cultuur

Wanneer we naar het advies kijken, kunnen we constateren dat deze geheel in lijn is wat de inhoudelijke opzet betreft met de visie die wij al eerder hebben neergelegd in de Basis voor Cultuureducatie. De wijze waarop de inhoud nu gepresenteerd is, opent de weg voor een andere aanpak in het onderwijs waarin meer ruimte ontstaan voor kunst en cultuur en meer belang wordt gehecht aan zowel de intrinsieke als de toegepaste waarde van kunst en cultuur.

Ook biedt dit advies een mooi en toegankelijk vocabulaire om over kunst en cultuur in het onderwijs te praten in bredere kring dan alleen de direct betrokkenen. Het advies voor het leergebied Kunst en Cultuur zien wij daarom als een waardevol advies en een mooie stap om kunst en cultuur beter in het curriculum te verankeren dan tot nu toe het geval is geweest.

Lees verder

Over het verleden, heden en de toekomst van Curriculum.nu

Voorstel voor de basis van de herziening van de kerndoelen en eindtermen van de leraren en schoolleiders uit het ontwikkelteam Kunst & Cultuur

Die eigenwijze docenten die dagelijks voor de klas staan, dát zijn de ware onderwijsvernieuwers (bijdrage Henk Visscher op Cultureel Kapitaal)
Basis voor Cultuureducatie

# data[].attributes.attachment_link.description
Het voorstel van Curriculum.nu ligt inmiddels bij de minister en het is nu afwachten wat de politiek ermee doet. Maar wat is nu precies die inhoud en hoe kijken wij hier als LKCA tegenaan? Een bijdrage van Ronald Kox, die nauw betrokken is bij het proces en al eerder zijn licht liet schijnen over mogelijke scenario's voor de toekomst.

# data[].attributes.body
werk van Claudy Jongstra

# data[].attributes.body
Werk van Claudy Jongstra

# data[].attributes.body
Claudy Jongstra is een bekende kunstenaar in de textiel, vooral in het vilt.
wat ik zo mooi vind aan vilt is dat het een warm materiaal is en heel erg natuurlijk. ook is het een materiaal wat gedragen kan worden.
Ik vindt het werk van Claudia zo mooi omdat zij ook hele jurken van vilt maakt.

# data[].attributes.body
Dit is weer een soort typische Japanse print. ik vind dit heel goed passen bij mijn onderzoek in Sashiko.

# data[].attributes.body
ik bleekte laatst verongeluk mijn zwarte trui door in aanraking te komen met bleek en dit gaf een gaaf effect.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Je kunt verschillende manieren gebruiken om je saaie shirt op te leuken voor de zomer. Let voordat je begint goed op de volgende dingen:

Gebruik altijd rubberen handschoenen! Als pure bleek op je huid komt, doet dat pijn.

Speel met effecten door pure bleek en verdunde bleek te gebruiken. Verdunde bleek maak je door het te mengen met water. Van pure bleek moet je niet te veel gebruiken, omdat het een groter effect heeft dan de verdunde variant.

Werk altijd buiten, op een vuilniszak! Hierdoor beschadig je de grond niet en gaat je huis niet stinken. Als het zachtjes regent, kun je nog steeds buiten werken. Als het hoost kun je beter even wachten.

Manier 1: met ducttape
De makkelijkste manier om je shirt aan te pakken, is met tape. Je bedenkt eerst een design. Als je je ontwerp af hebt, plak je je shirt daarmee af. De delen die je met tape bedekt, houden hun originele kleur, de rest wordt lichter.

Gebruik hiervoor ductape, wat goed blijft zitten en er makkelijk af te halen is. Als je zeker weet dat je het goede ontwerp hebt opgeplakt, stop je kranten of een dik stuk karton in je shirt en spray je de bleek erop. De stof verkleurt niet meteen, dus zorg ervoor dat je niet te veel erop spuit. Als je te veel bleek op je shirt doet, eet het door de stof heen.

Als je klaar bent, spoel je je shirt af. Daarna was je het in de wasmachine. Bekijk wel op het label van het shirt op hoeveel graden je het moet wassen. Laat het daarna drogen en je eigen ontworpen shirt is klaar voor gebruik! Kijk voor uitgebreide instructies op dit blog.

Manier 2: met zelfklevend vinyl
De tweede manier is iets ingewikkelder, maar je kunt wel gedetailleerdere ontwerpen maken. Je maakt eerst een stencil van zelfklevend vinyl. Die snijd je uit en druk je op het shirt. Over je stencil leg je een vel doordrukpapier. Zorg er wel voor dat je het doordrukpapier van je stencil haalt voordat je gaat bleken.

Vervolgens stop je kranten of karton in je shirt en spray je de bleek erop. Ga net zolang door totdat je tevreden bent en haal dan voorzichtig je stencil van je shirt af. Spoel je shirt af onder koud water en gooi het in de wasmachine. Kijk voor uitgebreide instructies op dit blog.

Manier 3: met karton
De derde manier is het makkelijkst voor grove ontwerpen. Snijd eerst je ontwerp uit een groot stuk karton. Je kunt hier het beste karton van verhuisdozen voor gebruiken. Daarna

leg je het op de goede plaats.

Om die te bepalen, kun je het best eerst het shirt aantrekken dat je wilt gaan bleken en dan de plaats kiezen. Als het karton op je shirt ligt, kun je de bleek op de stof sprayen. Plak het karton niet aan je shirt vast!

Als je tevreden bent, spoel je het shirt af met koud water, waarna je het wast. Kijk voor uitgebreide instructies op deze site.

Manier 4: verf je shirt
Deze laatste manier is het nauwkeurigst. Je giet wat bleek in een kopje samen met wat water. Let op: dit kopje wil je later niet nog voor andere dingen gebruiken, zoals drinken! Pak ook een kwast. Ook deze kun je later niet meer gebruiken, zelfs niet voor bleken!

Je stopt wat kranten of karton in je shirt en begint met 'verven'. Strijk met voorzichtige halen en wees zeker van je zaak; je kunt het niet ongedaan maken! Als je klaar bent met je ontwerp, spoel je je shirt af met koud water. Vervolgens laat je het in de wasmachine meedraaien. Kijk voor uitgebreide instructies op deze site.

# data[].attributes.attachment_link.description
Je kunt verschillende manieren gebruiken om je saaie shirt op te leuken voor de zomer. Let voordat je begint goed op de volgende dingen: Gebruik altijd rubberen handschoenen! Als pure bleek op je huid komt, doet dat pijn. Speel met effecten door pure bleek en verdunde bleek te gebruiken.

# data[].attributes.body
voor mijn artistiek onderzoek ben ik nu bezig met borduren, en ik wordt sterk getrokken naar Sashiko. dit is een patroon gericht borduren en dat wil ik graag combineren met andere stoffen en andere technieken.

# data[].attributes.body
een patroon dat eventueel geborduurd zou kunnen worden

# data[].attributes.body
Egon Schiele zijn werk vind ik interessant omdat zijn tekenstijl mij aanspreekt doordat hij gebruikt maakt van krachtige lijnen en hoeken. Hierdoor wordt zijn werk sterk en beangstigend. Ook brengt hij pas achteraf kleur aan op zijn schilderijen.

Hij wordt vaak gelinkt aan Gustav Klimt.

# data[].attributes.headline
Alfonds Mucha is een Tsjechische jugendstil kunstenaar. Ik vind zijn werk een inspiratie omdat ik het bijna een soort sprookje vind als ik naar zijn werk kijk.

# data[].attributes.subject
Alfonds Mucha is een Tsjechische jugendstil kunstenaar. Ik vind zijn werk een inspiratie omdat ik het bijna een soort sprookje vind als ik naar zijn werk kijk.

# data[].attributes.body
omdat ik de kleuren blauw in Monet zijn schilderijen zo onwijs mooi vind

# data[].attributes.body
Gekozen voor de kleuren en de grove schilderstijl die ik erg mooi vind.