# data[].attributes.body
5000 jaar geleden, heette dit land nog niet Nederland en het zag er heel anders uit, alles was nog natuur. De eerste mensen die hier in Nederland kwamen wonen vonden hier, behalve moerassen en bossen, ook enorme keien. Die keien zijn in Nederland gekomen tijdens een van de ijstijden, zo’n 150.000 jaar geleden.
De hunebedbouwers maakten een soort grafkamers door reusachtige keien rechtop te zetten en er andere grote stenen overheen te leggen. Met kleinere stenen werden de open spleten tussen de keien opgevuld, en waarschijnlijk werden de kamers dan afgedekt met aarde. Mensen werden in deze stenen bouwwerken begraven.

# data[].attributes.body
Samenvatting voor toets

# data[].attributes.attachment_link.title
verkorte tekst toets ontstaan aarde en grondsoorten

# data[].attributes.body
Waar komen de grondsoorten vandaan?

# data[].attributes.attachment_link.title
Rivieren en ijs in Nederland (Terra 2h/v § 4.2)

# data[].attributes.headline
Ontstaan van grondsoort en landschap Nederland

# data[].attributes.subject
Ontstaan van grondsoort en landschap Nederland

# data[].attributes.attachment_link.title
Grondsoorten in Nederland (Terra 2 h/v  § 4.3)

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Het ontstaan van vulkanen en eilanden - op de grens van twee aardplaten

# data[].attributes.attachment_link.description
Wist je dat wij leven op bewegende stukken aarde? En dat dit bewegen ervoor zorgt dat er vulkanen en eilanden ontstaan? Deze clip laat het je zien.

# data[].attributes.body
Maar hoe zit het nou met vulkanen? We weten dat in de aarde super hete vloeibare magma zit. De plaatsen waar de magma naar boven komt noemen we vulkanen. Vulkanen kunnen op 3 manieren ontstaan en die hebben allemaal te maken met de aardplaten. Een vulkaan kan ontstaan  doordat 2 aardplaten van elkaar af schuiven. Daardoor krijg je een spleet tussen de aardplaten waardoor het magma omhoog kan komen. Deze uitbarstingen gaan meestal vrij rustig. De lava stroomt er gewoon uit.

Een vulkaan kan ook ontstaan doordat 2 aardplaten over elkaar heen schuiven. De onderste plaat duikt daarbij naar beneden en een deel van het

gesteente komt zo diep dat het gaat smelten. Door het schuiven kunnen er op sommige plaatsen zwakke plekken in de aardkorst ontstaan en door de druk binnenin de aarde kan het gesmolten gesteente daar weer naar boven komen. Het magma spuit dan met veel kracht naar boven.

De derde manier waarop een vulkaan kan ontstaan heeft te maken met de dikte van de aardkorst. Die is niet overal even dik. Op sommige plaatsen is hij wel 75 kilometer dik. Maar op andere plaatsen is hij zo dun dat het magma er makkelijk doorheen kan komen. Die dunne plekken noemen we met een Engels woord hot spots, wat hete plekken betekent.

Als je een vulkaan doormidden zou kunnen snijden, dan zou je de binnenkant van een vulkaan kunnen zien. Deze bruine laag is de aardkorst. De laag daaronder is de aardmantel. In de aardmantel zit een magmakamer. Vanuit de magmakamer loopt de centrale kraterpijp omhoog. De centrale kraterpijp komt uit in de kratermond. Daar wordt een gas en aswolk uitgespuugd. Zodra de magma buiten komt heet het lava, die naar beneden stroomt. Naast de centrale kraterpijp kunnen er ook zijkraterpijpen zijn met aan het eind een zijkratermond. Het magma komt omhoog omdat de druk binnenin de aarde heel hoog is. In de loop der jaren wordt de vulkaan steeds hoger door oude lagen lava en as.

# data[].attributes.body
Het punt aan de oppervlakte, recht boven de plek waar de aardbeving ontstaat, noemen we het epicentrum. Daar is de aardbeving het sterkst. Maar ook in het gebied daaromheen voelen de mensen de aardbeving.

Hoe sterker de aardbeving is, hoe verder weg van het epicentrum je de beving nog kunt voelen. Dat doen ze met een apparaat dat een seismograaf heet.

Wat is nou een sterke beving? Meer dan 70 jaar geleden heeft iemand een indeling gemaakt om de sterkte van aardbevingen aan te geven.Die indeling is genoemd naar de bedenker ervan en heet de schaal van Richter.

Hoe die schaal eruit ziet kun je zien op de afbeelding. Een aardbeving met een kracht van 1 op de schaal van Richter is zo zwak dat je er helemaal niets van merkt. Een aardbeving met een kracht van 9 op de schaal van Richter is heel erg krachtig. Een zware aardbeving is een enorme ramp voor de mensen waarbij huizen instorten en zelfs rotsen in stukken breken. Niet alleen alle spullen gaan kapot, er vallen ook vaak heel veel doden bij dit soort aardbevingen.

# data[].attributes.body
De aardkorst is de bovenste laag van de aarde. Zeg maar de laag waar wij op lopen. Deze korst is zo’n zes tot zestig kilometer dik. Dat is eigenlijk best dun, zeker als je bedenkt dat het van de aardkorst naar het middelpunt van de aarde zo’n 6500 kilometer is!

Gebarsten schil

De aardkorst lijkt op de gebarsten schil van een ei of appel. Hij bestaat niet uit één stuk, maar uit een aantal grote platen die drijven op de laag eronder. Door die beweeglijke ondergrond kunnen de platen verschuiven; van elkaar af, naar elkaar toe of langs elkaar heen. Dit heet platentektoniek.

Er bestaan twee soorten aardkorst: continentale (de korst van continenten/landdelen) en oceanische (de korst onder oceanen). Onder oceanen is de korst maar vijf tot acht kilometer dik.

Gebergten door botsingen

Wanneer twee platen op elkaar botsen worden de randen samengedrukt en deuken ze in. De gesteenten schuiven over elkaar. De randen worden uiteindelijk omhoog geperst. Zo’n botsing duurt miljoenen jaren. Door dat tegen elkaar aanduwen van de platen ontstaan uiteindelijk reusachtige gebergteketens, zoals de Himalaya en de Alpen.

Onderwatergebergten ontstaan waar twee platen uit elkaar drijven. Dat gebeurt op verschillende plekken in de oceanen. Er komt magma (gesmolten gesteenten) omhoog, waardoor een nieuwe oceanische korst ontstaat. Zo is in de Atlantische Oceaan een onderwatergebergte ontstaan van wel drie kilometer hoog: de MID Atlantische rug. Die strekt zich onder water uit van het noord- naar het zuidpoolgebied. Alleen bij IJsland steekt hij boven het water uit.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe is het eerste leven op aarde ontstaan? | Het Klokhuis

# data[].attributes.body
http://www.schooltv.nl/video/de-opbouw-van-de-aarde-een-vloeibare-bol-met-een-dun-korstje/

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: De opbouw van de aarde - Een vloeibare bol met een dun korstje

# data[].attributes.attachment_link.description
Heel vroeger dachten mensen dat het middelpunt van de aarde de hel was. Een vlammende oven waar duivels in wonen. Maar de mensen hadden het mis. Er wonen géén duivels in het midden van de aarde. Wél is het er enorm heet: ruim 5000 graden!

# data[].attributes.body
Als een oceanische plaat botst met een continentale plaat dan krijg je een aardbeving in zee. Dat noemen we een zeebeving. De oceanische platen zijn zwaarder dan de continentale platen. Als een oceanische plaat onder een continentale plaat schuift dan is de zeebeving zo sterk dat er een enorme vloedgolf op het land ontstaat. Wie kent het woord dat we gebruiken voor zo’n vloedgolf? Inderdaad dat noemen we een tsunami. Dat is een Japans woord dat “golf in de haven” betekent.
Klik op de link voor een filmpje
http://www.edumedia-sciences.com/nl/a98-tsunami

# data[].attributes.body
Klik op het filmpje voor uitleg over aardbeving door bewegende aardplaten.

# data[].attributes.body
Nu liggen de continenten niet mooi in het midden van die aardplaten. Ik heb hier een plaatje waarop je kunt zien hoe die aardplaten over de Aarde liggen en hoe de continenten over die platen verdeeld zijn. Sommige platen bewegen naar elkaar toe, andere platen gaan juist van elkaar af. Door het bewegen van de platen kunnen vulkanen ontstaan maar ook zeeën, aardbevingen en bergen. Dat gebeurt natuurlijk allemaal in de buurt van de breuklijnen, de plaatsen waar de randen van de platen bij elkaar komen.

# data[].attributes.body
Vandaag, 65 miljoen jaar later, ziet de Aarde er dus zo uit. De continenten liggen op de plek die we nu kennen. Dit is het verhaal van de drijvende aardplaten. Zij zorgen ervoor dat de wereld er in de loop van miljoenen jaren heel anders uit gaat zien.

# data[].attributes.body
65 miljoen jaar geleden zag de Aarde er zo uit. De continenten zijn steeds verder uit elkaar gedreven. Die periode noemen we het Krijt. Wat gebeurde er 65 miljoen jaar geleden ook al weer? Inderdaad, rond die tijd zijn de dinosauriërs uitgestorven.

# data[].attributes.body
135 miljoen jaar geleden zag de Aarde er zo uit. Deze tijd noemen we het Jura. In het Engels noemen ze dat de Jurassic periode. Kennen jullie het woord Jurassic ergens van? Inderdaad, van de film Jurassic Park, een hele spannende film over dinosauriërs. In het Jura zijn de dinosauriërs de heersende dieren op Aarde. Zuid-Amerika en Afrika liggen nu los van elkaar maar nog wel dichtbij tegen elkaar aan.

# data[].attributes.body
25 miljoen jaar later, dus 200 miljoen jaar geleden, zag de Aarde er zo uit. Pangaea is opgesplitst in 2 supercontinenten die we Laurazië en Gondwanaland noemen. Deze tijd noemen we het Trias. Je ziet dat het Zuid-Amerika en Afrika van nu, zich al langzaam van elkaar los gaan maken.

# data[].attributes.body
Zo’n 225 miljoen jaar geleden, in een tijd die we het Perm noemen, zag de Aarde er zo uit. Al het land zat aan elkaar vast en dat hele grote continent noemen we Pangaea. In die tijd ontstonden de eerste dinosauriërs.

# data[].attributes.body
Als je de Aarde doormidden kon snijden dan zou het zoals beneden op het plaatje uitzien.
Helemaal binnenin zit de binnenkern. Dat is een harde bol, die vooral uit ijzer bestaat. Door de enorme druk binnenin blijft het ook altijd een vaste kern. Daar omheen zit de buitenkern. Die bestaat uit gesmolten ijzer en nikkel.Doordat die twee metalen langs elkaar heen bewegen ontstaat een magnetisch veld dat voor onze zwaartekracht zorgt. De zwaartekracht zorgt ervoor dat we op de Aarde kunnen lopen en springen. We vallen er niet af en gaan ook niet zweven in de ruimte.

Om de buitenkern zit een dikke laag die we de aardmantel noemen. Deze laag bestaat uit vaste steen. Sommige delen van de aardmantel zijn door de hitte binnenin stroperig en vloeibaar geworden. Het vloeibare gesteente noemen we magma. De buitenste laag is de aardkorst. Dat is de laag waarop wij wonen. Op sommige plaatsen is hij maar een paar kilometer dik, maar op andere plaatsen is hij wel 75 kilometer dik.

De aardkorst is niet één mooie schil om de Aarde. Hij is gebroken en bestaat uit een aantal stukken die heel dicht tegen elkaar aan liggen. Die stukken noemen we aardplaten. In het boek worden ze schollen genoemd maar onthoud de naam aardplaten. Er zijn continentale platen op het land en oceanische platen op de zeebodem. De aardplaten drijven op het stroperige gesteente in de aardmantel. Doordat de kern van de aarde zo heet is wordt het binnenste van de mantel ook heet. Het gesteente gaat smelten en het warme magma gaat omhoog, terwijl de koudere delen naar beneden zakken. Door de stroming beweegt de aardmantel en dus ook de aardplaten die erop drijven. Dat gaat heel langzaam en dat merk je bijna niet, maar in miljoenen jaren zie je dat wel.

# data[].attributes.body
De kaart van de wereld
Als je let op de vorm van b.v. Noord- en Zuid Amerika en Afrika, valt je dan iets op?  Inderdaad,als het een puzzel was dan zou je denken dat die stukken misschien wel aan elkaar passen.

# data[].attributes.body
1. Inhoud met zand
http://www.proefjes.nl/proefje/019

# data[].attributes.body
gesteente en zand

# data[].attributes.body
Kenmerken grondsoorten

# data[].attributes.attachment_link.description
Welke vier grondsoorten komen er in Nederland voor? Wat zijn de verschillen tussen zand, klei, loss en veen? Ga voor meer aardrijkskunde tutorials naar http://www.aardwaardig.nl

# data[].attributes.body
zand

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Ontstaan van zand - Zand is ontstaan uit steen

# data[].attributes.attachment_link.description
Zand bestaat korter dan andere delfstoffen zoals aardolie of aardgas, namelijk nog 'maar' 2 miljoen jaar. Elke zandkorrel is eigenlijk een steen die afgeschuurd en vermalen is.

# data[].attributes.body
stuifzand

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Stuifzand - Duinen in het stuwwallengebied

# data[].attributes.attachment_link.description
Een typisch kenmerk van het stuwwallengebied is het stuifzand. Grote vlaktes met fijn los zand. Bijna net als duinen. Ze zijn ontstaan doordat mensen lang geleden de bomen in dit gebied hebben gekapt. Dan wordt het zand niet meer vastgehouden en wordt het met de wind meegenomen.

# data[].attributes.body
laagveen
landschap

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Landschap laagveen - Veeteelt en plassen

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe herken je het laagveenlandschap? Er zijn boerderijen, langgerekte kavels, koeien en veel plassen. Ontdek zelf nog meer kenmerken!

# data[].attributes.body
hoogveen landschap

# data[].attributes.body
kenmerken hoogveen

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Kenmerken van hoogveen - Een prachtig natuurgebied. Maar wel nat!

# data[].attributes.attachment_link.description
Heb je wel eens veen gezien? Dan weet je dat het erg nat en drassig is. Dat komt omdat het eigenlijk een moeras is geweest. Nu kun je er lekker op wandelen.

# data[].attributes.body
zeeklei

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Ontstaan van zeeklei - Nederland wordt opgebouwd

# data[].attributes.attachment_link.description
Omdat Nederland voor een groot deel beneden de zeespiegel ligt, vormt de zee vaak een bedreiging voor ons land. Denk maar aan de watersnoodramp van 1953. Maar de zee zorgt er ook voor dat er juist land bijkomt: zeeklei.

# data[].attributes.body
rivierklei landschap

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Het rivierkleilandschap - Oeverwallen en kommen

# data[].attributes.attachment_link.description
Het rivierkleilandschap bestaat uit hoge en lage delen. Dat zijn de oeverwallen en kommen: Op de oeverwallen wonen de mensen en is de grond geschikt voor akkerbouw en fruitteelt. De kommen dienen vooral als weiland voor veeteelt.

# data[].attributes.body
löss

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Löss - Een zeer vruchtbare grondsoort

# data[].attributes.attachment_link.description
In Zuid-Limburg vinden we hellingen. Soms zelfs hele steile. Dit is niet handig voor de landbouw, maar toch zijn er veel akkers. Dat komt door de grondsoort loss. Deze is alleen daar te vinden.

# data[].attributes.body
rivierklei

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Ontstaan van het rivierkleigebied - Waarom zit er een bocht in een rivier?

# data[].attributes.attachment_link.description
In het midden van Nederland liggen veel rivieren. Daar bestaat de grond uit rivierklei. We noemen dit gebied dan ook het rivierkleigebied. Dit landschap is lang geleden al ontstaan. In een tijd dat er nog geen dijken waren. En rivieren op verschillende manieren invloed hadden op het landschap.

# data[].attributes.body
1. Maak goede tuingrond. Gebruik de informatie op de website: http://www.onzeschooltuin.nl/grond.html . Wie in de klas heeft de best groeiende plant?
2. Zand nader bekeken. Lees wat je moet doen op de website https://web.archive.org/web/20100120141621/http://weblogs.nrc.nl/kleine_wetenschap/2009/07/18/dr-zeepaard-speelt-met-zand/
3. Water doorlaatbaarheid
Vul een zeef met klei, zand, veen en zet de zeef op een glazen pot. Giet eenzelfde hoeveelheid water over de grondsoorten en kijk welke grondsoort het water het snelst doorlaat.
4.Water zuiveren met zand
http://player.slideplayer.nl/7/1897120/# Bekijk ook:
https://www.youtube.com/watch?v=ItfghEP_nDY
5. Grondsoorten zoeken in eigen omgeving.
Graaf met een grondboor een gat van 1 m en leg de uitgegraven delen achter elkaar op de grond. Kijk of je ziet welke grondsoort het is en of je ook verschillende lagen ziet.
6. Op welke grondsoort kun je bouwen?
Vul een bak met zand, grond en veen. Zet op iedere grondsoort een simpel huisje van lego. Duw op de huisjes. Wat gebeurt er? Giet nu bij iedere grondsoort een beetje water. Welk huisje blijft het stevigst staan? Welke grondsoort wordt dus gebruikt om te bouwen/ wegen op te leggen etc.?

# data[].attributes.body
Klik op bodemvorming en je ziet uitleg en filmpjes.

# data[].attributes.attachment_link.description
Herkennen van grondsoorten en landschappen in Nederland. Na een oriëntatie over wat we verstaan onder bodem worden de bodemvormende processen bekeken. Daarna worden de verschillende bodemsoorten in beeld gebracht in samenhang met het landschap dat er uit ontstaan is. Tenslotte worden de grondsoorten bijeengezet op de kaart.

# data[].attributes.body
Grondsoortenkaart

# data[].attributes.body
1. In Nederland vind je verschillende grondsoorten. Bijvoorbeeld klei of zand. De grondsoorten zijn in de loop der jaren ontstaan door invloeden van zeeën, rivieren, ijs en wind.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een bodem is altijd aan het veranderen. Dit komt doordat regen, zon, plantenwortels en gravende dieren in de grond dringen. Deze dringen zich wel tot 1,5 meter diep in de grond. Hierdoor ontstaat een bodem. Een bodem bestaat uit allerlei verschillende laagjes. Deze laagjes noemen we horizonten.