# data[].attributes.body
De eerste helft van de 20e eeuw begon zwart en somber. Het is het tijdvak van de twee grote wereldoorlogen. Bij 4 mei denken we bijvoorbeeld aan alle mensen die de
Tweede Wereldoorlog niet hebben overleefd. Op 5 mei vieren we dat deze oorlog is afgelopen en hopen we dat er nooit meer zo’n oorlog zal komen.

# data[].attributes.headline
Maar waarom herdenken we de eerste wereldoorlog nauwelijks ? 

# data[].attributes.subject
Maar waarom herdenken we de eerste wereldoorlog nauwelijks ? 

# data[].attributes.body
In de Eerste Wereldoorlog zijn ook enorm veel mensen omgekomen. Voornamelijk mannen. De vrouwen bleven thuis. De oorlog vond zich voornamelijk op de grond plaats. In loopgraven. Dus niet in de steden. Vliegtuigen bestonden al wel, maar de techniek was nog niet ver genoeg gevorderd om ook bommen te kunnen werpen.

Nederland was tijdens de WO 1 neutraal. Ze deden niet mee, maar kozen ook geen kant. In de eerste wereldoorlog vochten de centralen tegen de geallieerden. De geallieerden bestonden uit 26 landen die Servië beschermden tegen het leger van Oostenrijk-Hongarije. De kroonprins van Oostenrijk, Frans Ferdinand, was namelijk vermoord door een Serviër. Dit was de aanleiding van de oorlog. Oostenrijk-Hongarije werd gesteund door het Duitse Rijk, het Ottomaanse Rijk en Bulgarije.

Het Ottomaanse Rijk had behoorlijk veel verlies geleden dankzij deze oorlog. Hij bestond aan het einde van de oorlog niet meer.

# data[].attributes.body
Militarisme:
Een land is militaristisch wanneer het leger een heel grote rol speelt in de samenleving.
Nationalisme:
Het eigen land (de natie) als het belangrijkste beschouwen en andere landen als minder zien.

Kolonialisme:
Het willen bezitten en veroveren van koloniën. Sommige Europese landen zoals Italië en Duitsland hadden in de twintigste eeuw weinig of geen koloniën, maar wilden die wel veroveren.

Wapenwedloop:
Meerdere landen die niet willen dat hun vijanden beter bewapend zijn en daarom zelf investeren in wapens. Zo krijg je natuurlijk een cirkel: partij A ziet natuurlijk dat partij B weer nieuwe wapens heeft gekocht, waarna partij A dat ook doet. Dat ziet partij B weer en zij koopt vervolgens weer wapens, enzovoorts.
Eerste Wereldoorlog: Strijd tussen de Centralen en Geallieerden, tussen 1914 en 1918, die grotendeels in loopgraven werd uitgevochten.
Centralen:
Duitsland, Oostenrijk en het Turkse Rijk

Geallieerden:
Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland

Loopgraven:
Een soort gang in de grond, die gegraven werd om beschermd te zijn tegen de geweren van de vijand. Die gangen werden op elkaar aangesloten, waardoor hele grote stelsels ontstonden

Totale oorlog:
Ook de burgers die niet in de oorlog vochten of in het gebied woonden kregen veel last van de oorlog: er was veel minder voedsel en brandstof, bijna alle mannen waren aan het front en veel mensen moesten in de wapenindustrie gaan werken.

Russische revolutie:
In Rusland brak in 1917 een revolutie uit, mede dankzij de ellende die de oorlog veroorzaakte. Bij die revolutie werd de tsaar afgezet en kwamen de communisten aan de macht, onder leiding van Lenin. Rusland wordt een communistisch land en gaat de Sovjet-Unie heten.

Tsaar:
Russische titel voor keizer.
Onbeperkte duikbotenoorlog:
Het Duitse leger besloot geen rekening meer te houden met of een schip van het leger was of gewone burgers vervoerde en liet alle schepen zinken.

Vrede van Versailles:
In 1919 werd de vrede getekend die een eind maakte aan de Eerste Wereldoorlog. Dat gebeurde in de Franse plaats Versailles.
Duitsland moest de schuld op zich nemen en kreeg zware maatregelen.

Herstelbetalingen

Gebiedsafstand Demilitarisatie:
Zo moesten ze enorme bedragen aan de andere landen betalen om de schade van de oorlog te herstellen, grote gebieden afstaan aan andere landen en mochten ze nog maar een heel klein aantal soldaten hebben en geen wapens meer maken.

Neutraal :
Nederland besloot aan het begin van de Eerste Wereldoorlog niet mee te willen vechten en verklaarde zich ‘neutraal’.

# data[].attributes.body
Na WO 1 brak er een moeilijke tijd aan. Toch wisten veel mensen er het beste van te maken. Vooral Nederland had veel voordeel van het feit dat ze in de oorlog neutraal was gebleven. In 1917 werd een kunstenaarsvereniging opgericht. Zij noemden zichzelf de Stijl. Zij wilden de kunst radicaal veranderen. Er zaten schilders en architecten in deze vereniging die vandaag de dag nog steeds heel beroemd zijn. De schilderijen van Piet Mondriaan en de bouwstijl van Gerrit Rietveld hebben geschiedenis geschreven. Ze hebben veel mensen beïnvloed.

Toch was de Stijl in een hele nare periode in de geschiedenis opgericht. In de jaren 20 ontstond er een grote economische crisis. Heel veel landen hadden verlies geleden dankzij de eerste wereldoorlog. Duitsland moest zelfs miljoenen betalen omdat zij waren aangewezen als oorzaak van de oorlog. Vele mensen verloren hun baan en hadden geen geld meer om eten te kopen.

# data[].attributes.body
Natuurlijk waren de armste mensen in dit tijdvak het meest kwetsbaar. Zij kregen het het zwaarst te verduren. De joodse gemeenschap had echter niet zo heel veel last van de crisis. Dankzij nieuwe wetten werden zij geëmancipeerd. Ze hadden steeds meer rechten gekregen. De oude wetten hadden er voor gezorgd dat zij zich voornamelijk bezig hielden met de handel in geld. Ze hebben heel lang geen ander werk mogen doen omdat ze geen burger waren. Nu ze geëmancipeerd waren mochten ze ook studeren. Dat deden ze graag en ze waren er goed in. In de tijd tussen de twee oorlogen zaten heel veel joden in de handel of hadden een academisch beroep. De joden behoorden in deze periode tot de rijkste groepen mensen in Europa.

Vooral in Duitsland ontstond hierdoor dus steeds meer een hekel aan de joden. Ze vonden dat de jodenemancipatie een slecht idee was geweest en dachten dat de joden de oorzaak waren van de crisis.

# data[].attributes.body
Gavrilo Princip (ook wel Gabriël Princip; Servisch geboren op 25 juli 1894 in Obljaj, Bosnië. Gestoren op 28 april 1918 in Theresienstadt in Oostenrijk-Hongarije.
Gavrilo is bekend als de moordenaar van aartshertog Frans Ferdinand van Oostenrijk, een daad die de directe aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog vormde.

# data[].attributes.headline
Hoe komt het dat er zoveel landen bij de Eerste Wereldoorlog betrokken dat er over een wereldoorlog gesproken word ?  

# data[].attributes.subject
Hoe komt het dat er zoveel landen bij de Eerste Wereldoorlog betrokken dat er over een wereldoorlog gesproken word ?  

# data[].attributes.body
Rusland steunde Servië en sprak dreigende taal in de richting van Oostenrijk-Hongarije, en leek tussenbeide te zullen komen, waardoor Duitsland (een vriend van Oostenrijk-Hongarije) de oorlog aan Rusland verklaarde. Frankrijk had echter een verbond met Rusland en ging zich ook met de zaak bemoeien. Hierop verklaarde Duitsland ook aan Frankrijk de oorlog.

# data[].attributes.headline
Directe aanleiding van de eerste wereld oorlog

# data[].attributes.subject
Directe aanleiding van de eerste wereld oorlog

# data[].attributes.body
Op 28 juni 1914 was aartshertog Frans Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije op bezoek in Bosnië. Hij maakte een rondrit door een stad toen plotseling een Servische terrorist, Gavrilo Princip, uit het publiek opdook en hem doodschoot.
Princip was lid van de Zwarte Hand. Een organisatie die wilde dat Bosnië bij Servië ging horen. Hij had van tevoren afgesproken om met een paar vrienden een moordaanslag te plegen. Een vriend van Princip probeerde het maar hij raakte de verkeerde auto. Princip ging ontmoedigd een broodje eten toen opeens de troonopvolger voorbij kwam rijden. Dat was zo omdat die bom van zijn handlanger dus een andere auto had geraakt. De officieren die daarin zaten waren wel gewond en Frans Ferdinand wilde ze gaan opzoeken maar z'n chauffeur verdwaalde. Princip liep toevallig op dat moment de broodjeszaak uit en greep z'n kans. Puur toeval dus.

Al gauw stelde Oostenrijk-Hongarije allerlei eisen aan Servië, bijvoorbeeld dat er een rechtszaak kwam tegen degenen die Princip een pistool hadden gegeven en dat de politie van Oostenrijk-Hongarije daar dan bij moest zijn. Maar dat wilde Servië helemaal niet en het besloot zijn leger klaar te maken. Toen Oostenrijk-Hongarije dat hoorde verklaarde het op 28 juli 1914, precies een maand na de moordaanslag dus, Servië de oorlog. Dat was het officiële begin van de Eerste Wereldoorlog.
Een dag later vielen de eerste schoten, toen Oostenrijk-Hongarije de Servische hoofdstad Belgrado bombardeerde.

# data[].attributes.body
in de oorlog maakte ze gebruik van de volgende dingen:
- gifgas
- vliegtuigen
- geweren
- tanks

# data[].attributes.body
rond 1900 werden veel uitvindingen gedaan.
denk dan aanL
- elektrische gloeilampen
- stofzuiger
- strijkijzer
- telefoon
-  draadloze telegraaf
- eerste auto
- de fiets
- eerste radioprogramma's
- eerste kleuren foto's
- eerste films met geluid en kleur.
- eerste kunststof
- de wasmachine

# data[].attributes.body
de nederlandse politiek werd tussen 1900 en 1917 sterk bepaald door de zogenaamde schoolstrijd.

protestanten en rooms-katholieke eisten dat hun kinderen naar een eigen school konden gaan en dat die door de overheid werd betaald.
liberalen en socialisten vonden het genoeg dat alleen openbare scholen door de overheid werden betaald en dat de ouders andere scholen maar zelf moesten betalen.
in 1917 werd een compromis gesloten. de protestanten en romms-katholieke kregen hun zin. de liberalen en socialisen kregen hiervoor in de plaats het algemeen kiesrecht.

# data[].attributes.body
Nederland nam geen deel aan de Eerste Wereldoorlog. de economie had het in deze tijd echter zeer moeilijk omdat de overzeese handel werd beperkt. Na de eerste wereldoorlog kwam de economie weer op gang, maar deze opbloei duurde slechts 10 jaar. Tot er in 1929 de "economische wereldcrisis" begon.

Deze "economische wereldcrisis werd ook wel "de grote depressie" of 'de crisisjaren' genoemd. Zo worden de jaren 1929-1940 meestal genoemd. Uit die woorden begrijp je wel dat het toen niet goed ging in Nederland, dat er veel problemen waren. De economie van Nederland ging achteruit en er waren heel veel mensen werkloos.

# data[].attributes.body
De crisis begon in oktober 1929 met het instorten van de aandelenbeurs in de Verenigde Staten van Amerika. Van de ene op de andere dag waren de aandelen bijna niets meer waard. Al snel ging de crisis de hele wereld rond. Voor veel mensen was er geen werk meer. Bedrijven stopten ermee of hadden minder werk en dus moesten ze mensen ontslaan. In 1930 waren er in Nederland ongeveer 150.000 mensen zonder werk. In 1935 waren dat er zelfs 600.000. Daarna werden het er wel minder, maar tot in de Tweede Wereldoorlog bleven honderdduizenden mensen werkloos. Het was voor het eerst dat er zoveel werkloosheid in Nederland was en dat het zo lang duurde. Van elke 4 Nederlandse arbeiders was er 1 langer dan een jaar werkloos.

# data[].attributes.body
De regering besloot de werklozen te helpen met geld. Ze gingen ze steunen. Maar de 'steun' mocht niet te hoog zijn, anders zouden de werklozen lui worden, dachten ze. Daarom kreeg een werkloze net genoeg geld om de huur en een eenvoudige maaltijd te betalen. Voor uitgaan, sport of kleren kregen ze geen geld. De regering wilde voorkomen dat een werkloze er stiekem een baantje bijnam. Een 'zwart' baantje werd dat genoemd. Daarom moesten ze 1of 2 keer per dag naar een stempellokaal. Daar kregen ze een stempel in een boekje. Vaak moesten ze urenlang wachten in een lange rij voor het lokaal. De werklozen schaamden zich hiervoor.

# data[].attributes.body
een lichtpunt in de crisis waren de waterbouwkundige werken. zo werd de afsluitdijk tussen Friesland en Noord-Holland aangelegd. de Zuiderzee werd het IJsselmeer, die was niet langer direct met open zee verbonden. op deze manier konden dijkdoorbraken verkomen worden en kon er nieuw land worden aangelegd.

# data[].attributes.body
Soms werden werkloze mensen gedwongen om werk voor de regering te doen. Werkverschaffing heette dat. Ze mochten dit werk niet weigeren. Zo kon het best dat een werkloze onderwijzer aan de slag moest om sloten te graven. Of dat een kapper moest helpen bij het aanleggen van een dijk. In die tijd is bijvoorbeeld het Amsterdamse Bos aangelegd. Door werklozen dus.

# data[].attributes.body
Colijn was in die tijd minister-president. De partijen in zijn regering hadden afgesproken om zo min mogelijk geld uit te geven. Aan die afspraak hielden ze zich ook. De gulden mocht niet minder waard worden en dus waren ze heel erg zuinig.
De partijen die niet in de regering zaten, waren de  socialisten. Zij vonden dat de regering alles moest doen om de economie weer te laten groeien.
Het lukte de regering niet om de crisis op te lossen. Daardoor gingen veel Nederlanders twijfelen aan onze  democratie. Volgens hen was er daardoor geen eenheid binnen de regering en bleef het probleem bestaan.
Er kwam een nieuwe politieke partij: de  NSB. Die vond onder meer dat de minister-president een echte baas moest zijn. Toch veranderde er niet veel bij de verkiezingen. De grote partijen bleven ongeveer even groot en de NSB klein.

# data[].attributes.body
Na de Tweede Wereldoorlog gingen de mensen anders denken over werkloosheid. Ze bedachten nieuwe manieren om het probleem op te lossen. De werklozen werden beter behandeld en ook niet meer zo wantrouwend aangekeken. En heel belangrijk, de regering ging veel meer moeite doen om een werkloze weer aan een baan te helpen.

# data[].attributes.body
Op vrijdagochtend 10 mei 1940 werden veel Nederlanders wakker van het gebrom van vliegtuigen, ontploffende bommen en het geratel van tanks. Duitse soldaten waren de grens over getrokken. De oorlog was begonnen.

# data[].attributes.body
In 1933 kwam in Duitsland Adolf Hitler aan de macht. Hij was de leider van de Duitse partij NSDAP, de Nationaal Socialistische Duitse Arbeiders Partij. Een partij die Joden haatte en iedereen vertelde dat ook te doen.
Veel Duitsers waren nog kwaad over het feit dat Duitsland de Eerste Wereldoorlog had verloren. Maar ook over de manier waarop de winnaars (Frankrijk en Engeland) Duitsland behandelden. Dit was één van de redenen waarom Hitlers partij zo snel groeide.

# data[].attributes.body
Hitler wilde van Duitsland het machtigste land van Europa maken. Eerst viel hij met zijn leger zijn buurlanden aan: Oostenrijk, Tsjecho-Slowakije en Polen. Daarna wilde hij Duitslands grote vijand uitschakelen: Frankrijk. In de aanval op Frankrijk werden ook Nederland en België  bezet.
Het Nederlandse leger was veel te zwak om de Duitse aanval tegen te houden. De Duitsers bombardeerden het centrum van Rotterdam. Ze dreigden om ook andere steden te bombarderen. Toen besloot de leiding van het Nederlandse leger zich over te geven. De regering en de koningin waren toen al gevlucht naar Engeland.

# data[].attributes.body
Eerst leek de bezetting mee te vallen. Maar al snel werd duidelijk wat het betekende om niet vrij te zijn. Nederlandse mannen moesten in Duitse fabrieken gaan werken. Er werden zomaar mensen opgesloten in gevangenissen en concentratiekampen, vooral veel Joden. De Duitsers brachten meer dan 100.000 Joodse mannen, vrouwen en kinderen vanuit Nederland naar  concentratiekampen. Ze werden vervoerd in goederentreinen. De meeste Joden werden vermoord.

# data[].attributes.headline
De Duitsers kregen hulp van Nederlanders

# data[].attributes.subject
De Duitsers kregen hulp van Nederlanders

# data[].attributes.body
De Duitsers werden geholpen door leden van de Nederlandse NSB. De ideeën van de NSB leken erg op die van Hitler. Behalve door de NSB werden de Duitsers ook geholpen door Nederlanders die er zelf beter van hoopten te worden.

# data[].attributes.body
Aan de andere kant stond 'het verzet'. Dat waren de mensen die (in het geheim) tegen de Duitsers vochten. Vooral tegen het einde van de oorlog gingen steeds meer mensen bij het verzet. Het grootste deel van de Nederlanders was anti-Duits maar ze deden niet actief mee in het verzet.

# data[].attributes.body
In het najaar van 1944 werd het zuiden van Nederland bevrijd door het Engelse, Amerikaanse en Canadese leger. Deze samenwerkende legers werden de 'geallieerden' genoemd. Het gebied boven de grote rivieren (vooral de grote steden in het westen) was nog niet bevrijd. Zij hadden te lijden onder een verschrikkelijke 'hongerwinter'. Er was bijna geen eten meer. Mensen aten bijvoorbeeld tulpenbollen om in leven te blijven. Meer dan 20.000 mensen stierven van honger.
Op 5 mei 1945 gaf het Duitse leger zich over en was heel Nederland bevrijd. Op dat moment was Nederlands-Indië nog bezet door het Japanse leger, dat (samen met Italië) aan de kant van Duitsland stond. Japan gaf zich over op 15 augustus 1945.

# data[].attributes.body
Werkverschaffing:
Soms werden werkloze mensen gedwongen om werk voor de regering te doen. Ze mochten dit werk niet weigeren. Zo kon het best dat een werkloze onderwijzer aan de slag moest om sloten te graven. Of dat een kapper moest helpen bij het aanleggen van een dijk. In die tijd is bijvoorbeeld het Amsterdamse Bos aangelegd. Door werklozen dus.

Minister-president:
De leider van de ministers.

Socialisten:
Socialisten willen graag dat iedereen gelijk behandeld wordt en dat de regering zorgt voor goede voorzieningen voor iedereen.

Democratie:
Een democratie is een land waar de mensen zelf kiezen wie er minister of president mag zijn.

NSB:
Afkorting voor Nationaal-Socialistische Beweging. De NSB was een fan van Adolf Hitler.

# data[].attributes.body
De duitse leider Adolf Hitler dreef vanaf 1933 de spanning in Europa op door de vredesbepalingen te negeren, die na de Eerste Wereldoorlog aan Duitsland waren opgelegd. hij begon oa aan de herbewapening van Duitsland, hoewel dat verboden was.
ook probeerde hij een suk land dat hij in de 1e wo verloren had weer terug te winnen. De grote europese landen durfde alleen niet in te grijpen, zij wilde tenkoste van alles de vrede handhaven. hierdoor kon hitler een lange tijd gewoon zijn gang gaan.

in 1938 voegde hitler zijn geboorteland Oostenrijk samen met Duitsland. daarna eiste hij het grensgebied van Tsjecho-Slowkije op.

in September 1938 werd in München een conferentie gehouden. Hitler kreeg daar toestemming van Frankrijk en GB om ook dit Tsjechische gebied aan het Duitse rijk toe te voegen. hitler heeft hierna alle afspraken in Tsjechië bezet. daardoor werd het voor GB en Frankrijk duidelijk dat hun vredespolitiek was mislukt.

inmiddels had Duitsland met de Sovjet-Unie een niet-aanvalsverdrag gesloten en een geheim verdrag waarin Hitler en Stalin, de leiders van die landen, hadden afgesproken om samen polen aan te vallen.

# data[].attributes.body
Op 1 sept. 1939 viel Duitsland Polen aan. Frankrijk en GB verklaarden Duitsland de oorlog. hierdoor was de 2e wereldoorlog uitgebroken.

op 10 mei 1940 werden Nederland, België en Frankrijk aangevallen. Deze landen werden in snelle tijd veroverd, door de zogenaamde Blitzkrieg, hierbij ondersteunden vliegtuigen de opmars van tanks door de vijandelijke linies.
Alleen GB kon niet bezet worden door Duitsland. het hoofddoel van Hitler was echter de verovering van de Sovjet-Unie. Het niet-aan-valsverdrag was alleen afgesloten om tijd te winnen. In 1941 vielen de Duitse legers aan. maar dankzij de opgebouwde industrie  kon de Sovjet-Unie genoeg tanks en wapens maken om Duitsland tegen te houden.

# data[].attributes.body
In 1942 sloot de VS zich ook een bij de strijd tegen Duitsland. GB, de VS en de Sovjet-Unie waren nu de 3 belangrijkste Geallieerden.
ze maakte samen plannen om Duitsland te verslaan.
vanaf 1943 gingen Engelse en Amerikaanse bomwerpers bijna dagelijks de Duitse steden en industrie bombarderen.
op D-day, 6 juni 1944, landden Ameriakaans-Britse legers op de kust van Normandië (Frankrijk). Duitsland moest nu een oorlog op 2 fronten voeren.
Het leger van de Sovjet-Unie rukte vanuit Oost-Europa steeds verder richting Duitsland. Amerikaanse en Britse legers trokken vanuit het westen op.
Op 9 mei 1945 was Nazi-Duitsland definitief verslagen.

# data[].attributes.body
1939
23 augustus  De Sovjet-Unie en Nazi-Duitsland tekenen in een niet-aanvalspact (Molotov-Von Ribbentrop pact).
1 september  Nazi-Duitsland valt Polen binnen, het officiële begin van de Tweede Wereldoorlog.
3 september  Groot-Brittannië en Frankrijk verklaren Duitsland de oorlog.  Eén dag later start de RAF met aanvallen op de Duitse vloot.
5 september  De VS houden vast aan hun neutraliteit.
17 september  De Sovjet-Unie trekt Polen binnen.
29 september  Duitsland en de Sovjet-Unie starten met de verdeling van Polen.
8 november  Een aanslag op het leven van Adolf Hitler mislukt.  Het is onduidelijk wie de verantwoordelijken van deze moordpoging zijn.
30 november  De Sovjet-Unie valt Finland binnen.
14 december  De Sovjet-Unie trekt zich terug uit de Volkenbond.

1940
12 maart  Finland tekent een staakt-het-vuren met de Sovjet-Unie.
9 april  Duitsland valt Denemarken en Noorwegen binnen.
10 mei  Winston Churcill wordt in Groot-Brittannië eerste minister. Duitsland valt Nederland, België en Luxemburg binnen.
3 juni  Massale Duitse bombardementen op Parijs.
10 juni  Italië, samen met Duitsland en Japan een As-mogendheid, verklaart Frankrijk en Groot-Brittannië de oorlog.
16 juni  In Frankrijk wordt maarschalk Pétain premier.
18 juni  De Sovjet-Unie bezet de 3 Baltische staten (Estland, Letland en Litouwen).
28 juni  Groot-Brittannië erkent generaal De Gaulle als leider van het vrije Frankrijk.
5 juli  Het Vichy-regime van Pétain verbreekt de diplomatieke relaties met Londen.
10 juli  De 'Batlle of Britain' begint met massale Duitse luchtaanvallen op Engeland.
23/24 augustus   Massale Duitse bombardementen op Londen.
25/26 augustus  Britse luchtaanvallen op Berlijn.
5 november  Franklin D.Roosevelt wordt in de VS herkozen als president.
20 november Hongarije sluit zich aan bij de As-mogendheden.
29/30 december  Massale Duitse luchtaanvallen op Londen.

1941
12 februari  Generaal Erwin Rommel wordt opperbevelhebber van de Nazi's in Noord-Afrika.
27 maart Een coup in Joegoslavië verdrijft het pro-Nazi regime in Belgrado.  Niet veel later valt Joegoslavië opnieuw in handenvan de As-mogendheden.
10/11 mei  Duitsland bombardeert Londen, Groot-Brittannië zet luchtaanvallen op Hamburg in.
4-8 juni  De As-mogendheden veroveren grote delen van het Midden-Oosten.
22 juni  Start 'Operatie Barbarossa': Duitsland valt de Sovjet-Unie aan.
12 juli  Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie tekenen een wederzijds bijstandsverdrag.
1 september  Nazi-Duitsland verplicht de Joden gele sterren te dragen.  Twee dagen later vinden in Auschwitzde eerste gasexperimenten plaats.
2 oktober  Operatie 'Tyfoon' van start: Duitsland zet de mars in op Moskou.
5 december  De Duitse aanval op Moskou mislukt.  Enorm tegenoffensief van de Sovjet-Unie.
7 december  Japan valt de Amerikaanse vloot op Pearl Harbor aan. De volgende dag verklaren zowel de VS als Groot-Brittannië Japan de oorlog.
11 december  Duitsland verklaart de VS de oorlog.
19 december  Hitler benoemt zichzelf tot opperbevelhebber van alle Duitse krijgsmachten.
1942
20 januari  De Nazi-top beslist in Wannsee dat de Joden massaal moeten uitgeroeid worden in concentratiekampen. Het is de Endlösung van het Joodse vraagstuk.
Juni  De massamoord op Joden begint in Auschwitz.
1-30 juli   Slag om El Alamein.
9 juli Duitse opmars richting Stalingrad.
22 juli Deportatie van Joden uit het getto van Warschau naar concentratiekampen. Opening van het kamp in Treblinka.
7 augustus De Britse generaal Montgomery neemt de leiding van het verzet in Noord-Afrika. Enkele maanden later is het Duitse verzet aldaar gebroken.
23 augustus  Massale Duitse luchtaanvallen op Stalingrad.
18 oktober  Hitler beveelt de executie van alle gevangen genomen Britten.
11 november  Duitsland en Italië vallen Vichy (Frankrijk) binnen.
17 december  Eerste officiële meldingen in het westen over massale afslachting van Joden in concentratiekampen.
1943
Januari  Geleidelijke terugtrekking van Duitsland uit de Sovjet-Unie.
14-24 januari  Op de conferentie verklaart president Roosevelt dat de oorlog enkel met een volledige omsingeling van Duitsland beëindigd kan worden.
2 maart Duitse terugtrekking uit Tunesië.
16-20 maart  De 'Battle of Atlantic' op zijn hoogtepunt: 27 Duitse diepzeeboten worden gebombardeerd.
19 april  Niets ontziende aanval van de Waffen SS op het getto van Warschau.
11 juni  Himmler beveelt de massale uitroeiing van joden in getto's in Polen.
9/10 juli Geallieerde troepen landen op Sicilië.
25/26 juli  Arrestatie van Mussolini, einde van het fascistische bestuur in Italië. Maarschalk Badoglio wordt nieuwe leider in Rome.
23 september  Nadat Duitse soldaten Mussolini bevrijd hebben, roept die het fascistische bestuur in Italië opnieuw uit.
13 oktober  Het burgerlijk bestuur in Italië verklaart Duitsland de oorlog.
28 november  Ontmoeting tussen Roosevelt, Churchill en Stalin in Teheran. De massale geallieerde landing op de West-Europese kusten wordt vastgelegd voor de lente van '44. De Sovjet-Unie verbindt zich er toe de VS te vergezellen in de oorlog tegen Japan.

1944
6 januari  De Sovjet-Unie dringt Duitsland terug tot diep in Polen.
27 januari Bevrijding van Leningrad na 900 dagen van Duitse bezetting.
8 april  De Sovjet-Unie start met de bevrijding van de Krim.
11 mei  De geallieerde troepen rukken op tot van het zuiden uit tot Rome.
6 juni  D-DAY. Amerikaanse, Canadese en Britse soldaten landden massaal op de kusten van Normandië. Het begin van de bevrijding van West-Europa.
27 juni  Amerikaanse troepen bevrijden Cherbourg.
20 juli  Mislukte aanslag op het leven van Adolf Hitler.
24 juli  Sovjetsoldaten bevrijden het concentratiekamp Majdanek.
1 augustus  Massale opstand van het Poolse leger tegen de Duitse bezetter.
4 augustus Anne Frank en haar Joods familie worden in Amsterdam door de Gestapo opgepakt.
7 augustus   Massale tegenaanval van Nazi-Duitsland van start.
19/20 augustus  De Sovjet-Unie start met de bevrijding van de Balkan
25 augustus  Bevrijding van Parijs.
4 september  Staakt-het-vuren tussen de Sovjet-Unie en Finland.
26 september  De Sovjet-Unie annexeert Estland.  Niet veel later volgen ook Letland en Litouwen.
14 oktober  De dag dat Athene bevrijd wordt, pleegt generaal Rommel zelfmoord.
21 oktober   Duitse soldaten worden nabij Aken massaal omsingeld.
30 oktober  Laatste vergassingen vinden plaats in Auschwitz.
16-27 december   Slag om de Ardennen wordt gewonnen door de geallieerde troepen.
17 december slachten Waffen SS'ers tientallen Amerikaanse soldaten in Malmédy af.

1945
27 januari  Sovjet-soldaten bevrijden het concentratiekamp Auschwitz in Polen.
4-11 februari  Roosevelt, Churchill en Stalin ontmoeten elkaar te Jalta om de na-oorlogse situatie te bespreken.
13-14 februari  Vernietiging van Dresden door luchtbombardementen van de Geallieerden.
6 maart  Laatste Duitse tegenaanval in Hongarije.
1 april  Duitsers omsingeld in het Ruhrgebied. Bevrijding van Noord-Italië.
12 april  Bevrijding van de concentratiekampen Buchenwald en Belsen. President Roosevelt sterft en wordt opgevolgd door Harry Truman.
21 april  Sovjettroepen bevrijden Berlijn.
28 april   Partisanen hangen Mussolini op.
29 april   Amerikaanse soldaten bevrijden het concentratiekamp Dachau.
30 april  Samen met zijn vriendin Eva Braun pleegt Adolf Hitler zelfmoord.
5 mei   Bevrijding van Nederland
8 mei  VE-DAY (= Victory Europe Day). Bevrijding van Europa.
9 mei  Hermann Göring gearresteerd door Amerikaanse soldaten.
23 mei  SS Reichsführer Himmler pleegt zelfmoord.
5 juni  Verdeling van Duitsland en Berlijn door de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie.
26 juni   Ondertekening van het VN-Charter in San Francisco.
26 juni   Begin van de Conferentie van Potsdam.
26 juni  Attlee volgt Churchill op als premier van Groot-Brittannië.
6 augustus  De VS droppen een atoombom op Hiroshima.
8 augustus  De Sovjet-Unie verklaart Japan de oorlog.
9 augustus  Amerikaanse atoombom op Nagasaki.
2 september Japan capituleert en tekent vredesverdrag.
24 oktober  Officiële start van de VN.
20 november   In Nürenberg beginnen de processen tegen Nazi-misdadigers. Onder meer Hermann Göring wordt ter dood veroordeeld maar hij pleegt 2 uur voor zijn executie zelfmoord.