# data[].attributes.headline
Rafrænt einelti er ofbeldi, ofbeldi er glæpur

# data[].attributes.subject
Rafrænt einelti er ofbeldi, ofbeldi er glæpur

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/2871/2/pd_fixed.pdf

# data[].attributes.headline
Rafrænt einelti. Skilningur og þekking unglinga

# data[].attributes.subject
Rafrænt einelti. Skilningur og þekking unglinga

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/34382/4/BA-F%c3%a9lagsr%c3%a1%c3%b0gj%c3%b6f%20%20Sigurlaug%20Sverrisd%c3%b3ttir%20kt.190564-4449%20%20Lokaskil%20pdf.pdf

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/16676/1/Anna%20Karen%20Ellertsdo%cc%81ttir%20%28ake7%29.pdf

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/34382/4/BA-F%c3%a9lagsr%c3%a1%c3%b0gj%c3%b6f%20%20Sigurlaug%20Sverrisd%c3%b3ttir%20kt.190564-4449%20%20Lokaskil%20pdf.pdf

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/19020/1/Lokaverkefni-Final.pdf

# data[].attributes.headline
„Ég varð fyrir lúmsku einelti því þetta var aldrei líkamlegt.“ 

# data[].attributes.subject
„Ég varð fyrir lúmsku einelti því þetta var aldrei líkamlegt.“ 

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/22533/1/Lokaskil_PDF.pdf

# data[].attributes.body
Fyrsta hjálp fyrir nemendur/foreldra/starfsfólk https://gegneinelti.is/fyrsta-adstod-fyrir-nemanda-foreldra-framhaldsskolinn/

# data[].attributes.body
https://unric.org/is/hvernig-a-ad-bregdast-vid-einelti-a-netinu/

# data[].attributes.attachment_link.title
Hvernig á að bregðast við einelti á netinu?

# data[].attributes.attachment_link.description
Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna -UNICEF- hefur hleypt af stokkunum alheims-herferð til höfuðs neteinelti. Í samvinnu við hópa ungs fólks víðsvegar, sérfræðinga og samfélagsmiðla hefur UNICEF skilgreint tíu atriði í formi jafn margra spurninga sem unglingar vilja vita um neteinelti og hvernig beri að…

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fyrsta-adstod-fyrir-nemanda-foreldra-framhaldsskolinn/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Ef grunur leikur um einelti (eða annað ofbeldi) skalt þú eða foreldrar þínar tilkynna málið til umsjónarkennara, námsráðgjafa eða annarra sem þú treystir.

2. Tilkynntu málið formlega til skólans á þar til gerðu eyðublaði. (Á heimasíðu margra skóla eru eyðublöð sem eru ætluð til þess að tilkynna einelti). Oftast er ferlið þannig að tilkynningu er komið til umsjónarkennara sem hefur samráð við skólameistara og námsráðgjafa.

3. Umsjónarkennari lætur foreldra geranda og þolenda vita ef þeir eru ekki orðnir 18 ára.

4. Farðu fram á að þú sért upplýstur um framvindu málsins (aðgerðaáætlanir skóla tilgreina þennan þátt oftast, en gott er að minna á það).

5. Ef þú ert ekki viss hvort um einelti sé að ræða skaltu samt biðja um aðstoð. Ekki er nauðsynlegt að skilgreina vandann sem einelti og mikilvægt er að grípa inn í slæm samskipti, hvaða nafni sem við kjósum að kalla þau. Slæm samskipti geta stundum þróast yfir í einelti.

6. Málið er unnið skv. aðgerðaáætlun skólans. Öllum framhaldsskólum ber að hafa aðgerðaáætlun gegn einelti með virkri forvarnar- og viðbragðsáætlun (9. gr. rg. 326/2016.

Hér til fróðleiks má sjá dæmi um verkferla eineltisáætlunar en mikilvægt er að hafa í huga að engin tvö mál eru eins og því þarf alltaf að meta hvert mál fyrir sig og hvernig það er unnið.

Teljir þú þig ekki fá viðunandi lausn málsins í skólanum er hægt að vísa málinu til Þú getur haft samband og fengið ráðleggingar með því að senda skilaboð á þessari síðu eða á netfangið fagráðs eineltismála og/eða fá ráðgjöf í málinu á hvaða stigi sem það er. hér [email protected] og það verður hringt þig við fyrsta tækifæri.

Nánari upplýsingar má finna hér: https://mms.is/eineltismal
Ert þú að lenda í áreiti á netinu? Hér er að finna góð ráð um hvað sé hægt að gera: https://www.112.is/ofbeldi/samskipti-a-netinu-born-og-ungmenni https://www.saft.is/ Úrræði:
Þú getur haft samband og fengið ráðleggingar með því að senda skilaboð á þessari síðu eða á netfangið Fagráð eineltismála í grunn- og framhaldsskólum er úrræði á vegum mennta- og barnamálaráðuneytis til að aðstoða í eineltismálum í grunnskólum og framhaldsskólum. Ef skólanum tekst ekki að leysa vandann er hægt að biðja um aðstoð hjá fagráðinu. hér [email protected] og það verður hringt þig við fyrsta tækifæri.

Hjálparsími og netspjall Rauða krossins er opið allan sólarhringinn og þar er hægt að tala við fólk sem er þjálfað í að ræða við þá sem líður illa. Ekki þarf að gefa upp nafn og fullur trúnaður ríkir (nema tilkynningaskylda samkvæmt barnaverndarlögum gildi).

Umboðsmaður barna vinnur að bættum hag barna. Eitt af hlutverkum embættisins er að leiðbeina um hvað lög og reglur í landinu segja um einelti.

# data[].attributes.attachment_link.title
Fyrsta aðstoð fyrir nemanda/foreldra - framhaldsskólinn

# data[].attributes.attachment_link.description
Ef grunur leikur um einelti (eða annað ofbeldi) skalt þú eða foreldrar þínar tilkynna málið til umsjónarkennara, námsráðgjafa eða annarra sem þú treystir. Tilkynntu málið formlega til skólans á þar til gerðu eyðublaði. (Á heimasíðu margra skóla eru eyðublöð sem eru ætluð til þess að tilkynna einelti).

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/

# data[].attributes.attachment_link.title
gegneinelti – Fagráð eineltismála í grunn- og framhaldsskólum: Gegn einelti veitir upplýsingar og góð ráð um einelti og slæm samskipti

# data[].attributes.attachment_link.description
Gegneinelti.is veitir upplýsingar og góð ráð um einelti og slæm samskipti

# data[].attributes.body
https://mms.is/eineltismal

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Eineltismál

Allir nemendur eiga rétt á góðu námsumhverfi án eineltis og skiptir jákvæður skólabragur sköpun fyrir líðan og starfsgleði nemenda og starfsfólks. Einelti er ekki einstaklingsvandamál heldur vandamál heildarinnar og það hafa allir hlutverki að gegna í því. Skólum er t.d. skylt skv. lögum að hafa aðgerðaáætlun gegn einelti með virkri viðbragðsáætlun til að takast á við eineltismál í skólanum.

# data[].attributes.attachment_link.description
Eineltismál Allir nemendur eiga rétt á góðu námsumhverfi án eineltis og skiptir jákvæður skólabragur sköpun fyrir líðan og starfsgleði nemenda og starfsfólks. Einelti er ekki einstaklingsvandamál heldur vandamál heildarinnar og það hafa allir hlutverki að gegna í því. Skólum er t.d. skylt skv.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/forvarnir-og-vidbrogd/verkferlar/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sérhverjum skóla er skylt að hafa virka eineltisáætlun. Því miður brennur það stundum við að mál eru komin á alvarlegan stað þegar gripið er til verkferla slíkrar áætlunar, t.d. vegna þess að foreldrar hika við að skilgreina vandann sem einelti, starfsfólk skóla telur málið ekki svo alvarlegt, verkferlar eru óskýrir og fleira í þeim dúr.

Mikilvægt er að hengja sig ekki í skilgreiningar og því mætti í raun líta á slíka áætlun sem samskiptaáætlun til að leggja áherslu á mikilvægi þess að vera ávallt á varðbergi þegar upp kemur grunur eða kvörtun um vanlíðan vegna samskipta. Mikilvægt er að skoða hvert mál, með það að markmiði að grípa inn í eftir þörfum. Ef ekkert er gert er líklegt að vandinn verði alvarlegri og þróist jafnvel út í einelti.

Verkferlar þurfa að vera skýrir og gagnsæir og gott er að hafa þá einnig myndræna. Þannig aukast líkur á að hvert mál sé unnið af sanngirni og auðveldara er fyrir foreldra og nemendur að fylgjast með vinnslu mála. Mikilvægt er þó að hafa í huga að engin tvö mál eru alveg eins og því þarf ávallt að meta hvert mál fyrir sig og hvernig það er unnið.

Hér má sjá þætti sem er mikilvægt að huga að þegar slíkir verkferlar eru gerðir og er þeim skipt upp í óformlega vinnslu og formlega vinnslu. Mikilvægt er þó að hafa í huga að engin tvö mál eru alveg eins og því þarf ávallt að meta hvert mál fyrir sig og hvernig það er unnið.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sérhverjum skóla er skylt að hafa virka eineltisáætlun. Því miður brennur það stundum við að mál eru komin á alvarlegan stað þegar gripið er til verkferla slíkrar áætlunar, t.d. vegna þess að foreldrar hika við að skilgreina vandann sem einelti, starfsfólk skóla telur málið ekki svo alvarlegt, verkferlar eru óskýrir og fleira í þeim dúr.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/foreldrar/samskipti-a-netinu-2/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Almennt um samskipti á netinu

Samskipti á netinu vefjast oft fyrir börnum. Þau virðast ekki átta sig á að það sem við setjum á netið er komið til að vera og eiga það jafnvel til að segja hluti sem þau mundu aldrei segja augliti til auglitis. Samskipti á netinu eiga ekki að vera öðruvísi en samskipti sem við eigum augliti til auglitis. Það er alltaf einhver manneskja á hinum endanum í samskiptum, sama hvort hún er fyrir framan þig eða bak við skjá. Það er mikilvægt að við kennum börnum að orð og aðgerðir hafa ábyrgð. Við verðum að kenna þeim umferðarreglur internetsins og um þær hættur sem kunna að leynast þar. Hafa þarf í huga að foreldrar setja ákveðnar línur fyrir börnin sín og eru þær mjög mismunandi milli fjölskyldna. Fagaðilar verða hins vegar að hafa sömu reglur fyrir alla og það þarf að virða þau aldursmörk sem sett eru á forrit, smáforrit, leiki og fleira.

Það er því miður algengt að börn lendi í útistöðum og samskiptavanda á netinu eða samskiptamiðlum en það gerist yfirleitt í frítíma barnanna. Það þekkist því miður að fagfólk taki afstöðu gegn því að vinna með slík vandamál þegar þau gerast ekki í skólanum. Hins vegar er alveg ljóst að vandamálið skilar sér í kennslustofuna og því mikilvægt að tekið sé á vandanum þar, sem og heima fyrir. Börn þurfa leiðsögn í notkun þessara miðla og hjálp við að leysa málin.

# data[].attributes.attachment_link.description
Almennt um samskipti á netinu Samskipti á netinu vefjast oft fyrir börnum. Þau virðast ekki átta sig á að það sem við setjum á netið er komið til að vera og eiga það jafnvel til að segja hluti sem þau mundu aldrei segja augliti til auglitis.

# data[].attributes.headline
Neteinelti er ein stærsta ógnin sem börn og ungmenni standa frammi fyrir

# data[].attributes.subject
Neteinelti er ein stærsta ógnin sem börn og ungmenni standa frammi fyrir

# data[].attributes.body
https://www.aev.is/neteinelti

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Áhorfendur gegna mikilvægu hlutverki þegar kemur að því að draga úr eða ýta undir einelti. Vegna sérstöðu neteineltis getur hlutverk þeirra verið sérstaklega mikilvægt. Það er mikilvægt fyrir áhorfendur að vera meðvitaðir um hvernig þeir eiga að bregðast við þegar þeir verða vitni að neteinelti.

Ef þú ert áhorfandi að neteinelti þarftu að vera meðvitaður um að dreifa ekki áfram efni sem þú færð sent eða sérð um aðra á netinu. Með því kemur þú í veg fyrir að neteineltið stigmagnist. Það er mikilvægt að þú sem áhorfandi komir þolenda til varnar þegar þú getur. Án þess þó að setja þig í hættu.

Það er mikilvægt að þú greinir fullorðnum einstaklingum frá neteineltinu sem á sér stað til þess að hægt sé að grípa inn í eineltið og stöðva það. Það geta verið foreldrar/forsjáraðilar, kennarar eða starfsfólk í frítímatengdu starfi, eins og til dæmis þjálfari eða frístundaleiðbeinandi. Það er mikilvægt að þú leitir til einhvers sem þú treystir.

# data[].attributes.attachment_link.description
Áhorfendur gegna mikilvægu hlutverki þegar kemur að því að draga úr eða ýta undir einelti. Vegna sérstöðu neteineltis getur hlutverk þeirra verið sérstaklega mikilvægt. Það er mikilvægt fyrir áhorfendur að vera meðvitaðir um hvernig þeir eiga að bregðast við þegar þeir verða vitni að neteinelti.

# data[].attributes.body
https://www.saft.is/fraedsluefni?subcategory=Neteinelti#fraedsluefni

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hér er hægt að finna fróðleik um netöryggi og samskipti á netinu. Meðal efnis eru bæklingar, kennsluefni og - leiðbeiningar, veggspjöld, hlaðvarpsþættir, skýrslur og rannsóknir.

Notaðu síurnar til að sía út og gera nákvæmari leit í gagnagrunninum okkar.

Hugmyndir að verkefnum fyrir krakka á tímum Covid-19

# data[].attributes.attachment_link.description
Hér er hægt að finna fróðleik um netöryggi og samskipti á netinu. Meðal efnis eru bæklingar, kennsluefni og - leiðbeiningar, veggspjöld, hlaðvarpsþættir, skýrslur og rannsóknir. Notaðu síurnar til að sía út og gera nákvæmari leit í gagnagrunninum okkar. Hugmyndir að verkefnum fyrir krakka á tímum Covid-19

# data[].attributes.body
https://www.raudikrossinn.is/verkefni/innanlandsverkefni/heilbrigdi-og-velferd/hjalparsiminn-1717-og-netspjallid/
https://www.112.is/

# data[].attributes.attachment_link.description
Hjálparsíminn og netspjallið er alltaf opið, trúnaði og nafnleynd er heitið og er það ókeypis.

# data[].attributes.body
https://www.raudikrossinn.is/verkefni/innanlandsverkefni/heilbrigdi-og-velferd/hjalparsiminn-1717-og-netspjallid/
https://www.112.is/

# data[].attributes.attachment_link.description
Hjálparsíminn og netspjallið er alltaf opið, trúnaði og nafnleynd er heitið og er það ókeypis.

# data[].attributes.body
https://www.raudikrossinn.is/verkefni/innanlandsverkefni/heilbrigdi-og-velferd/hjalparsiminn-1717-og-netspjallid/
https://www.112.is/

# data[].attributes.attachment_link.description
Hjálparsíminn og netspjallið er alltaf opið, trúnaði og nafnleynd er heitið og er það ókeypis.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tips to Overcome Cyberbullying Infographic (1)

# data[].attributes.body
https://www.112.is/ofbeldi/samskipti-a-netinu-born-og-ungmenni

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hvað er óviðeigandi?

Neteinelti og deilingar á myndum í leyfisleysi er ekki í lagi. Það kallast stafrænt ofbeldi þegar ofbeldi er beitt gegnum síma, tölvu eða samfélagsmiðla. Ef þú lendir í hegðun á netinu sem er ekki í lagi, talaðu þá við einhvern fullorðinn sem þú treystir og fáðu hjálp.

Dæmi um óviðeigandi hluti

Að stríða eða leggja einhvern í einelti á netinu af því að hann sé öðruvísi.

Að skrifa særandi athugasemdir, til dæmis um útlit annarra.

Að deila eða hóta að deila nektarmyndum af öðrum án leyfis.

Fá sent kynferðislegar myndir eða skilaboð sem þú baðst ekki um.

Þegar fullorðin manneskja talar við þig á netinu um kynferðislega hluti.

Hér fyrir neðan eru ráð ef myndum af þér er deilt í leyfisleysi eða þér finnist brotið á þér á einhvern hátt á netinu. Brot geta verið misjöfn svo ekki er víst að öll ráðin eigi við.

Þetta er ekki þín sök. Margirsem lenda í að myndum af þeim er deilt í leyfisleysi upplifa skömm og að það sé þeim að kenna. En þú gerðir ekkert rangt, jafnvel þótt þú sendir myndina frá þér. Þú baðst ekki um að lenda í þessari stöðu.

Biddu um að eyða myndinni. Ef þetta er einhver sem þú þekkir, biddu viðkomandi um að eyða henni meðan þú sérð til. Ef þú þekkir ekki manneskjuna, skrifaðu til hennar. Segðu frá því að þetta sé ólöglegt og biddu um að myndinni verði eytt.

Athugaðu hverjir hafa getað séð myndina. Var henni deilt á síma vinar, í lokaðri grúppu á Facebook eða er hún sýnileg öllum á Instagram? Gúglaðu nafnið þitt til að sjá hvaða upplýsingar um þig eru sýnilegar á netinu.

Geymdu sönnunargögn. Taktu myndir eða skjáskot af myndum, vídeóum og texta sem tengjast þessu ef viðkomandi neitar að eyða efninu. Þá ertu með sönnunargögn fyrir því sem hefur gerst. Gott er að biðja einhvern fullorðinn eða vini um aðstoð við að safna sönnunargögnum. Hægt er að nota þau til að sanna brotið og tilkynna til samfélagsmiðla eða lögreglu.

Tilkynntu til samfélagsmiðla. Myndir geta fljótt dreifst um netið ef ein manneskja deilir þeim á sínum prófíl. Tilkynntu fljótt til samfélagsmiðla um óviðeigandi myndir. Mikilvægt er að útskýra ástæðuna fyrir af hverju eyða eigi myndinni, til dæmis að þetta sé brot á þínu persónulega lífi, einhver hafi útbúið falskan prófíl eða að nektarmyndin brjóti gegn reglum samfélagsmiðilsins.

Talaðu við einhvern fullorðinn. Það getur verið mjög erfitt eða vandræðalegt að segja öðrum frá. En vandamál verða auðveldari þegar maður segir einhverjum frá þeim upphátt og er ekki einn með þau. Þess vegna er mikilvægt að tala við einhvern fullorðinn sem þú treystir. Það er skylda foreldra þinna að hjálpa þér. Mundu að foreldrar voru líka einu sinni ung.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ráð fyrir börn og unglinga sem lenda í áreiti á netinu

# data[].attributes.attachment_link.description
Neteinelti og deilingar á myndum í leyfisleysi er ekki í lagi. Það kallast stafrænt ofbeldi þegar ofbeldi er beitt gegnum síma, tölvu eða samfélagsmiðla. Ef þú lendir í hegðun á netinu sem er ekki í lagi, talaðu þá við einhvern fullorðinn sem þú treystir og fáðu hjálp.

# data[].attributes.body
https://www.112.is/svarmynd

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stundum veit maður ekki hvernig á að bregðast við þegar einhver biður mann að senda nektarmynd áfram. Það getur líka verið mjög óþægilegt að fá senda nektarmynd sem maður bað ekki um. Því miður er þetta alltof algengt en það er ekki við þig að sakast. Það besta sem þú getur gert er að láta einstaklinginn vita að þetta er stafrænt ofbeldi og er ólöglegt.

Stafrænt ofbeldi

Þegar einhver notar tæki eða tækni til að fylgjast með þér, ógna þér, áreita þig á einhvern hátt, þá er það stafrænt ofbeldi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Stundum veit maður ekki hvernig á að bregðast við þegar einhver biður mann að senda nektarmynd áfram. Það getur líka verið mjög óþægilegt að fá senda nektarmynd sem maður bað ekki um. Því miður er þetta alltof algengt en það er ekki við þig að sakast.

# data[].attributes.body
https://www.barnaheill.is/is/abendingalina

# data[].attributes.attachment_link.description
Hér er hægt að tilkynna um ólöglegt og óviðeigandi efni á netinu sem varðar börn eða er beint gegn börnum og unglingum undir 18 ára aldri.

# data[].attributes.headline
12 ráð- hvernig get ég orðið hluti af lausninni

# data[].attributes.subject
12 ráð- hvernig get ég orðið hluti af lausninni

# data[].attributes.body
https://www.myndinafmer.com/leidarvisir

# data[].attributes.attachment_link.description
Hvernig get ég verið hluti af lausninni?

# data[].attributes.body
https://www.112.is/netoryggi

# data[].attributes.body
https://taktuskrefid.is/hvad-veldur-thessari-hegdun/?fbclid=IwAR1RH9VhnQ-hKud2T7Swt6FCLRZXlp741FU_Bvgy4fXw0M0-6K8WYiAZs7U

# data[].attributes.headline
Góð ráð til að draga úr útilokun og einelti á netinu og utan þess

# data[].attributes.subject
Góð ráð til að draga úr útilokun og einelti á netinu og utan þess

# data[].attributes.attachment_link.title
Góð ráð til að draga úr útilokun og einelti á netinu og utan þess - foreldrar

# data[].attributes.body
Barnamiðað en hægt að útfæra fyrir eldri

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/21029/1/BA%20ritger%C3%B0%20-%20Unnur%20Birna.pdf

# data[].attributes.headline
Fagráð eineltismála fyrir grunn- og framhaldsskóla

# data[].attributes.subject
Fagráð eineltismála fyrir grunn- og framhaldsskóla

# data[].attributes.body
Fagráð eineltismála veitir ráðgjöf, leiðbeiningar og upplýsingagjöf í eineltismálum og hægt er að vísa málum til fagráðs sem ekki hefur tekist að leysa á vegum skóla og sveitarfélags eða vegna aðgerðaleysis sömu aðila.
https://gegneinelti.is/hvert-get-eg-leitad/fagrad-eineltismala/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Fagráð eineltismála veitir ráðgjöf, leiðbeiningar og upplýsingagjöf í eineltismálum og hægt er að vísa málum til fagráðs sem ekki hefur tekist að leysa á vegum skóla og sveitarfélags eða vegna aðgerðaleysis sömu aðila.

Mál sem er vísað til fagráðsins eru skoðuð og metin og tekin til vinnslu fagráðs að uppfylltum skilyrðum um málsmeðferð. Fagráðið tekur á málum nemenda í grunn- og framhaldsskólum og til þess geta leitað nemendur, foreldrar/forráðamenn, starfsfólk skóla og aðrir sem starfa með börnum í skóla-, frístunda- eða tómstundastarfi sem er á vegum skólans.

Fagráð eineltismála starfar á ábyrgð mennta- og barnamálaráðuneytis og umsýsla þess er hjá Menntamálastofnun.

# data[].attributes.attachment_link.description
Fagráð eineltismála veitir ráðgjöf, leiðbeiningar og upplýsingagjöf í eineltismálum og hægt er að vísa málum til fagráðs sem ekki hefur tekist að leysa á vegum skóla og sveitarfélags eða vegna aðgerðaleysis sömu aðila. Mál sem er vísað til fagráðsins eru skoðuð og metin og tekin til vinnslu fagráðs að uppfylltum skilyrðum um málsmeðferð.

# data[].attributes.body
Fyrsta hjálp fyrir nemendur/foreldra/starfsfólk https://gegneinelti.is/fyrsta-adstod-fyrir-nemanda-foreldra-framhaldsskolinn/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Ef grunur leikur um einelti (eða annað ofbeldi) skalt þú eða foreldrar þínar tilkynna málið til umsjónarkennara, námsráðgjafa eða annarra sem þú treystir.

2. Tilkynntu málið formlega til skólans á þar til gerðu eyðublaði. (Á heimasíðu margra skóla eru eyðublöð sem eru ætluð til þess að tilkynna einelti). Oftast er ferlið þannig að tilkynningu er komið til umsjónarkennara sem hefur samráð við skólameistara og námsráðgjafa.

3. Umsjónarkennari lætur foreldra geranda og þolenda vita ef þeir eru ekki orðnir 18 ára.

4. Farðu fram á að þú sért upplýstur um framvindu málsins (aðgerðaáætlanir skóla tilgreina þennan þátt oftast, en gott er að minna á það).

5. Ef þú ert ekki viss hvort um einelti sé að ræða skaltu samt biðja um aðstoð. Ekki er nauðsynlegt að skilgreina vandann sem einelti og mikilvægt er að grípa inn í slæm samskipti, hvaða nafni sem við kjósum að kalla þau. Slæm samskipti geta stundum þróast yfir í einelti.

6. Málið er unnið skv. aðgerðaáætlun skólans. Öllum framhaldsskólum ber að hafa aðgerðaáætlun gegn einelti með virkri forvarnar- og viðbragðsáætlun (9. gr. rg. 326/2016.

Hér til fróðleiks má sjá dæmi um verkferla eineltisáætlunar en mikilvægt er að hafa í huga að engin tvö mál eru eins og því þarf alltaf að meta hvert mál fyrir sig og hvernig það er unnið.

Teljir þú þig ekki fá viðunandi lausn málsins í skólanum er hægt að vísa málinu til Þú getur haft samband og fengið ráðleggingar með því að senda skilaboð á þessari síðu eða á netfangið fagráðs eineltismála og/eða fá ráðgjöf í málinu á hvaða stigi sem það er. hér [email protected] og það verður hringt þig við fyrsta tækifæri.

Nánari upplýsingar má finna hér: https://mms.is/eineltismal
Ert þú að lenda í áreiti á netinu? Hér er að finna góð ráð um hvað sé hægt að gera: https://www.112.is/ofbeldi/samskipti-a-netinu-born-og-ungmenni https://www.saft.is/ Úrræði:
Þú getur haft samband og fengið ráðleggingar með því að senda skilaboð á þessari síðu eða á netfangið Fagráð eineltismála í grunn- og framhaldsskólum er úrræði á vegum mennta- og barnamálaráðuneytis til að aðstoða í eineltismálum í grunnskólum og framhaldsskólum. Ef skólanum tekst ekki að leysa vandann er hægt að biðja um aðstoð hjá fagráðinu. hér [email protected] og það verður hringt þig við fyrsta tækifæri.

Hjálparsími og netspjall Rauða krossins er opið allan sólarhringinn og þar er hægt að tala við fólk sem er þjálfað í að ræða við þá sem líður illa. Ekki þarf að gefa upp nafn og fullur trúnaður ríkir (nema tilkynningaskylda samkvæmt barnaverndarlögum gildi).

Umboðsmaður barna vinnur að bættum hag barna. Eitt af hlutverkum embættisins er að leiðbeina um hvað lög og reglur í landinu segja um einelti.

# data[].attributes.attachment_link.title
Fyrsta aðstoð fyrir nemanda/foreldra - framhaldsskólinn

# data[].attributes.attachment_link.description
Ef grunur leikur um einelti (eða annað ofbeldi) skalt þú eða foreldrar þínar tilkynna málið til umsjónarkennara, námsráðgjafa eða annarra sem þú treystir. Tilkynntu málið formlega til skólans á þar til gerðu eyðublaði. (Á heimasíðu margra skóla eru eyðublöð sem eru ætluð til þess að tilkynna einelti).

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/hvert-get-eg-leitad/hvad-geta-foreldrar-gert/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ef þú telur að barnið þitt eigi við samskiptavanda eða sé lagt í einelti er mikilvægt að bregðast við.

Það er misjafnt eftir aldri og aðstæðum hvað er gagnlegt að gera. Stundum gagnast að ræða við foreldra viðkomandi barns/barna til að finna sameiginlega lausn á vandanum, stundum þarf að fá aðstoð innan skólans og stundum þarf að fá aðstoð hlutlausra aðila.
Hér má sjá hvaða leiðir er hægt að fara, innan og utan skóla.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ef þú telur að barnið þitt eigi við samskiptavanda eða sé lagt í einelti er mikilvægt að bregðast við. Það er misjafnt eftir aldri og aðstæðum hvað er gagnlegt að gera. Stundum gagnast að ræða við foreldra viðkomandi barns/barna til að finna sameiginlega lausn á vandanum, stundum þarf að fá aðstoð innan skólans og stundum þarf að fá aðstoð hlutlausra aðila.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/foreldrar/einelti/er-barnid-mitt-ad-lenda-i-einelti/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Það er mikilvægt að vera meðvitaður um félagsstöðu barnsins síns og samskipti þess við önnur börn og ræða reglulega við það um daglegar athafnir og líðan. Með því er líklegra að þú verðir fyrr var við ef breytingar verða eða upp komi vísbendingar um vanlíðan. Ef þú tekur eftir breytingu í hegðun eða líðan barnsins þíns varðandi skóla, tómstundir eða annan vettvang er mikilvægt að hafa í huga hvort um einelti geti verið að ræða.

Það eru ýmsar vísbendingar sem geta gefið til kynna að svo sé; t.d. að barnið neiti að fara í skólann/æfingu, fær magaverk, höfuðverk eða aðra líkamlega kvilla sem tengjast skóla/æfingatíma, hættir að fara út að leika, einangrar sig, verður uppstökkt við lítið tilefni, á erfitt með svefn, matarvenjur breytast, er ekki í samskiptum við skólafélaga utan skóla o.s.frv. Athugið þó að ofangreind einkenni geta stafað af ýmsum öðrum ástæðum.

# data[].attributes.attachment_link.title
Er barnið mitt að lenda í, verða fyrir eða leggja í einelti?

# data[].attributes.attachment_link.description
Það er mikilvægt að vera meðvitaður um félagsstöðu barnsins síns og samskipti þess við önnur börn og ræða reglulega við það um daglegar athafnir og líðan. Með því er líklegra að þú verðir fyrr var við ef breytingar verða eða upp komi vísbendingar um vanlíðan.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/foreldrar/hvad-get-eg-gert/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stríðni eða einelti?

Það er mjög algengt að börn stríði hvert öðru eða geri grín. Við erum öll misjöfn, sumir eiga auðvelt með að taka stríðni og á meðan öðrum líður strax illa sé einhver að stríða eða gera grín að viðkomandi.

Stundum finnst manni gaman að stríða, og stundum finnst þeim sem maður er að stríða það líka skemmtilegt. En stundum finnst manni gaman að stríða, þó að þeim sem maður stríði finnist það ekki skemmtilegt. Stundum er bara svo erfitt að hætta, þó maður sjái eftir því og líði illa með það.

Það er mikilvægt að hafa í huga að ef maður er að stríða eða gera grín að einhverjum, þá þarf hinum líka að finnast það skemmtilegt. Stundum viðurkennir hinn ekki að honum/henni líði illa með stríðnina og þess vegna er ennþá mikilvægara að hafa þetta í huga.

Það er líka misjafnt hvað manni líkar vel við aðra. Maður "fílar" suma vel á meðan manni finnst aðrir frekar glataðir, suma öfundar maður og aðra á maður erfitt með að þola.

Stundum, þegar maður finnur einhverjar neikvæðar tilfinningar í garð einhvers annars, þá lætur maður það í ljós með einhverjum hætti. Maður segir t.d. eitthvað neikvætt við eða um viðkomandi, lætur sem maður heyri ekki þegar hann/hún er að tala eða gerir eitthvað til að láta viðkomandi finna að hann/hún sé ekki eins merkileg eða merkilegur og maður sjálfur.

Oftast sér maður eftir þessu og reynir að hætta. Stundum tekst það fljótt en stundum tekst það illa. Stundum er maður ekki endilega búinn að fatta það sjálfur hvernig maður kemur fram, en aðrir segja að maður sé að leggja í einelti.

Hvernig lítur einelti út?

Það er mjög misjafnt hvernig einelti lítur út, en ef þú ert ein/einn af þeim sem gera stundum þau mistök að koma fram við einhvern á eftirfarandi hátt og gerir það oft ert þú mögulega að leggja í einelti. Þá er mikilvægt að ræða við einhvern fullorðinn og fáir aðstoð.

Þú gerir grín að sama aðilanum, niðurlægir hann, kallar hann ljótum nöfnum og fleira í þeim dúr, eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Þú ræðst að líkama einhvers, t.d. með því að sparka, lemja, klípa, fella eða annað slíkt, eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Þú gefur sama aðilanum einhvern svip, augngotur eða annað í þeim tilgangi að láta viðkomandi líða illa, eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Þú skilur ákveðinn aðila útundan, hunsar viðkomandi þegar hann/hún talar, kemur í veg fyrir að hann/hún fái að sitja við sama borð, leyfir honum/henni ekki að vera með í samræðum og fleira, eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum. Athugaðu samt að stundum vilja vinir vera í næði en ef það er þannig að flestir aðrir fá að vera með en þú færð yfirleitt ekki að vera hluti af hópnum þá er mögulega verið að leggja þig í einelti.

Þér finnst skemmtilegt að láta ákveðnum aðila líða illa, reynir að gera eitthvað til að fá aðra til að hlæja að viðkomandi eða finnast hann/hún asnaleg/ur. Einnig ef þú tekur þátt í þessu með einhverjum öðrum.

Þú býrð til kjaftasögur um einhvern, lýgur upp á viðkomandi einhverju sem lætur hann/hana líta illa út eða koma viðkomandi í vandræði, eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Þú skemmir hluti einhvers, felur þá, tekur þá af viðkomandi eða eitthvað þvíumlíkt eða tekur þátt í þessu með einhverjum.

Þú ógnar ákveðnum aðila, hvort sem er með orðum eða líkamlegum hætti og þú gerir það til að hræða viðkomandi eða láta honum/henni líða illa á annan hátt, eða tekur þátt í þessu með öðrum.

Þú bíður eftir ákveðnum aðila, t.d. í fataklefanum, úti í frímínútum, á leið í eða úr skóla í þeim tilgangi að gera eitthvað sem lætur honum/henni líða illa, eða tekur þátt í því með öðrum.

Athugaðu að það er hægt að áreita á fleiri vegu en stendur hér fyrir ofan og þetta gildir hvort sem um er að ræða áreiti á netinu eða í eigin persónu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Stríðni eða einelti? Það er mjög algengt að börn stríði hvert öðru eða geri grín. Við erum öll misjöfn, sumir eiga auðvelt með að taka stríðni og á meðan öðrum líður strax illa sé einhver að stríða eða gera grín að viðkomandi.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/born-og-ungmenni/einelti/er-verid-ad-leggja-mig-i-einelti/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hvernig lítur einelti út?

Það er mjög misjafnt hvernig einelti lítur út en ef þú upplifir að einhver geri eitthvað af eftirfarandi (ekki endilega allt) og það gerist oft , þá er mögulega verið að leggja þig í einelti. Þá er mjög mikilvægt að þú ræðir við einhvern fullorðinn.

Einn eða fleiri gera grín að þér, niðurlægja þig, kalla þig ljótum nöfnum og fleira.

Einn eða fleiri ráðast að líkama þínum, t.d. með því að sparka, lemja, klípa, fella eða eitthvað annað slíkt.

Einn eða fleiri gefa þér einhvern svip, augngotur eða annað sem virðist vera gert í þeim tilgangi að láta þér líða illa.

Einn eða fleiri skilja þig útundan, hunsa þig þegar þú talar, koma í veg fyrir að þú fáir að sitja við sama borð, leyfa þér ekki að vera með í samræðum og fleira. Athugaðu samt að stundum vilja vinir vera í næði en ef það er þannig að flestir aðrir fá að vera með en þú færð yfirleitt ekki að vera hluti af hópnum þá er mögulega verið að leggja þig í einelti.

Einn eða fleiri virðast hafa gaman af því að láta þér líða illa, eða reyna að gera eitthvað til að fá aðra til að hlæja að þér eða finnast þú eitthvað asnalegur.

Einn eða fleiri búa til kjaftasögur um þig, eða ljúga einhverju um þig sem lítur illa út, koma þér í vandræði eða virðist vera gert til að láta þér líða illa.

Einn eða fleiri skemma hlutina þína, fela þá, taka þá af þér eða eitthvað þvíumlíkt.

Einn eða fleiri ógna þér, annaðhvort með orðum eða með líkamlegum hætti og það virðist vera í þeim tilgangi að gera þig hrædda(n) eða láta þér líða illa á annan hátt.

Einn eða fleiri bíða eftir þér, t.d. Í fataklefanum, úti í frímínútum, á leið í eða úr skóla eða annars staðar og það virðist vera í þeim tilgangi að gera eitthvað sem veldur þér vanlíðan.

Athugaðu að það er hægt að áreita á fleiri vegu en stendur hér fyrir ofan og þetta gildir hvort sem um er að ræða áreiti á netinu eða í eigin persónu.

Ekki er um einelti að ræða nema áreitið (það sem er gert til að láta manni líða illa) gerist oft en það skiptir ekki máli hvort það sé sama áreitið oft, eða mismunandi áreiti í hvert sinn. Stundum lenda börn nefnilega í samskiptavanda, þau rífast, einhver missir stjórn á skapi sínu, gera grín hvert að öðru eða annað svipað, án þess að einhver sé að reyna að láta öðrum líða illa.

Athugaðu samt að þó þetta sé ekki búið að gerast oft, þá er mjög gott að ræða strax við einhvern fullorðinn, sem getur fylgst með og hjálpað þér að átta þig á því hvað er að gerast. Það er líka mikilvægt að fá aðstoð áður en vandinn verður of stór, því stríðni eða annað áreiti sem virkar óviljandi eða saklaust getur á stuttum tíma breyst í einelti.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hvernig lítur einelti út? Það er mjög misjafnt hvernig einelti lítur út en ef þú upplifir að einhver geri eitthvað af eftirfarandi (ekki endilega allt) og það gerist oft , þá er mögulega verið að leggja þig í einelti. Þá er mjög mikilvægt að þú ræðir við einhvern fullorðinn.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/born-og-ungmenni/einelti/er-verid-ad-leggja-mig-i-einelti/er-eg-ad-leggja-i-einelti/

# data[].attributes.attachment_link.title
Er ég að leggja í einelti? – gegneinelti

# data[].attributes.attachment_link.description
Það er mjög algengt að börn stríði hvert öðru eða geri grín. Við erum öll misjöfn, sumir eiga auðvelt með að taka stríðni og á meðan öðrum líður strax illa sé einhver að stríða eða gera grín að viðkomandi.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/born-og-ungmenni/einelti/er-einelti-i-kringum-mig/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stríðni eða einelti?

Það er mjög algengt að börn stríði hvert öðru eða geri grín. Við erum öll misjöfn, sumir eiga auðvelt með að taka stríðni á meðan öðrum líður strax illa sé einhver að stríða eða gera grín að þeim.

Stundum sér maður einhvern vera að stríða og er ekki viss hvort maður eigi að skipta sér af eða ekki. Stundum er maður óviss af því að það er ekki ljóst hvort um „saklausa" stríðni eða grín sé að ræða eða ekki en stundum er maður hikandi vegna þess sem gæti gerst í kjölfarið. Sumir eru hræddir um að verða þá sjálfir fyrir stríðni og sumir vita ekki hvað þeir eiga að segja eða hvernig þeir eiga að hjálpa.

Það er mikilvægt að hafa í huga að ef einhver er að stríða eða gera grín að öðrum og þeim sem er strítt virðist ekki finnast það skemmtilegt, þá er mikilvægt að hafa augun opin, láta einhvern vita, sýna þeim sem er strítt stuðning, bjóða honum/henni með þér í leik eða annað sem þú telur gagnlegt.

Hvernig lítur einelti út?

Það er mjög misjafnt hvernig einelti lítur út en ef þú verður var/vör við að eitthvað af eftirfarandi komi oft fyrir sama aðilann þá er mögulega verið að leggja hann í einelti. Þá er mjög mikilvægt að þú leggir þitt af mörkum og látir einhvern fullorðinn strax vita, þannig hjálpar þú viðkomandi.

Einhver gerir grín að öðrum, niðurlægir hann, kallar hann ljótum nöfnum og fleira í þeim dúr eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Einhver ræðst að líkama annars, t.d. með því að sparka, lemja, klípa, fella eða annað slíkt eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Einhver gefur öðrum einhvern svip, augngotur eða annað í þeim tilgangi að láta viðkomandi líða illa eðatekur þátt í því með einhverjum öðrum.

Einhver skilur ákveðinn aðila útundan, hunsar viðkomandi þegar hann/hún talar, kemur í veg fyrir að hann/hún fái að sitja við sama borð, leyfir honum/henni ekki að vera með í samræðum og fleira eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum. Athugaðu samt að stundum vilja vinir fá að vera saman í næði og það er allt í lagi en ef viðkomandi leyfir flestum öðrum að vera með en ekki þessum aðila er mögulega verið að leggja hann í einelti.

Einhverjum finnst skemmtilegt að láta ákveðnum aðila líða illa, reynir að gera eitthvað til að fá aðra til að hlæja að viðkomandi eða finnast hann/hún asnaleg/ur. Einnig ef einhver tekur þátt í þessu með einhverjum öðrum.

Einhver býr til kjaftasögur um ákveðinn aðila, lýgur upp á hann einhverju sem lætur hann/hana líta illa út eða kemur viðkomandi í vandræði eða tekur þátt í því með einhverjum öðrum.
Einhver skemmir hluti annars, felur þá, tekur þá af viðkomandi eða eitthvað þvíumlíkt eða tekur þátt í þessu með einhverjum.

Einhver ógnar ákveðnum aðila, hvort sem er með orðum eða líkamlegum hætti og virðist gera það til að hræða viðkomandi eða láta honum/henni líða illa á annan hátt eða tekur þátt í þessu með öðrum.
Einhver bíður eftir ákveðnum aðila, t.d. í fataklefanum, úti í frímínútum, á leið í eða úr skóla í þeim tilgangi að gera eitthvað sem lætur honum/henni líða illa eða tekur þátt í því með öðrum.

Athugaðu að það er hægt að áreita á fleiri vegu en stendur hér fyrir ofan og þetta gildir hvort sem um er að ræða áreiti á netinu eða í eigin persónu.

Það er ekki um einelti að ræða nema áreitið (það sem er gert til að láta einhverjum líða illa) gerist oft. Þá skiptir ekki máli hvort það sé sama áreitið oft eða mismunandi áreiti í hvert sinn. Stundum lenda börn nefnilega í samskiptavanda, þau rífast, einhver missir stjórn á skapi sínu, gera grín hvert að öðru eða annað svipað, án þess að einhver sé að reyna að valda öðrum vanlíðan.

Athugaðu samt að þó þetta hafi ekki gerst oft, þá er mjög gott að ræða strax við einhvern fullorðinn sem getur fylgst með og skoðað hvað er að gerast. Það er mikilvægt að hægt sé að grípa inn í áður en vandinn verður of stór, því þó það virki saklaust sem er að gerast eða það hafi bara sjaldan gerst, getur það á stuttum tíma orðið alvarlegra og breyst í einelti.

# data[].attributes.attachment_link.description
Stríðni eða einelti? Það er mjög algengt að börn stríði hvert öðru eða geri grín. Við erum öll misjöfn, sumir eiga auðvelt með að taka stríðni á meðan öðrum líður strax illa sé einhver að stríða eða gera grín að þeim.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/born-og-ungmenni/samskipti-a-netinu/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hinn heilagi sannleikur?

Internetið er fullt af frábærum fróðleik og það er hægt að nota samfélagsmiðla á mjög skemmtilegan og uppbyggilegan máta. En því miður á það sér líka skuggahliðar, stór hluti þess sem fer þar fram er ekki réttur og því er mikilvægt að temja sér gagnrýna hugsun þegar maður umgengst internetið. Það þýðir að maður á ekki að trúa öllu sem þar fer fram, maður þarf að skoða og meta.

Hvað er öðruvísi í gegnum skjáinn?

Samskipti í gegnum samfélagsmiðla eða netið eru að mörgu leyti öðruvísi heldur en samskipti augliti til auglitis. Þegar maður segir eitthvað við einhvern í eigin persónu þá sér maður strax hvernig hinn aðilinn bregst við, maður heyrir tóntegundina, sér svipbrigðin og aðra líkamstjáningu. Þegar maður á samskipti í gegnum netið þá sér maður ekki endilega þessi viðbrögð með eigin augum og því er auðveldara að gera þau mistök að segja eitthvað sem lætur hinum líða illa, af því maður þarf ekki að horfast í augu við afleiðingarnar, nema þegar um samskipti í raunheimum sé að ræða. Þess vegna er líklegra að maður segi eitthvað í gegnum netið sem við myndum aldrei segja augliti til auglitis.

Það gilda sömu reglur um samskipti á netinu og augliti til auglitis, þar sem maður þarf að taka ábyrgð á því sem maður segir eða gerir. Það sem maður segir eða gerir augliti til auglitis er yfirleitt eitthvað sem er bara á staðnum og svo búið, en þegar maður skrifar eða segir eitthvað yfir netið þá er möguleiki á því að það sé vistað eða deilt áfram og það sem fer einu sinni á netið verður alltaf til þar. Þó sumir miðlar auglýsi sig þannig að efnið eyðist, þá er það ekki svo.

Að vera maður sjálfur

Það er hægt að vera nafnlaus inn á mörgum forritum eða öppum. Það er líka hægt að gera "feik" aðgang og þykjast vera einhver annar en maður er. Því miður eru margir sem nýta sér þetta til að segja eða gera eitthvað neikvætt við aðra, eða koma einhverjum í vandræði með því að þykjast vera hann/hún. Það þarf samt að hafa í huga að það er hægt að rekja ip tölur og þess vegna er hægt að komast að því hver er á bak við nafnið/nafnleysið. Mundu líka að ef þú færð skilaboð sem koma þér á óvart, eitthvað sem þú hefðir aldrei trúað að viðkomandi myndi senda þér, þá gæti verið að einhver annar sé að villa á sér heimildir og reyna að búa til leiðindi á milli ykkar eða koma viðkomandi í vandræði. Þess vegna skaltu líka aldrei gefa einhverjum öðrum lykilorðin þín, til að koma í veg fyrir að einhver sendi eitthvað neikvætt í þínu nafni (nema foreldrum/forráðamönnum).

Það er mjög mikilvægt að gefa aldrei upplýsingar um þig til einhverra sem þú þekkir ekki utan netsins. Sumir þykjast vera aðrir en þeir eru. Aldrei hitta neinn sem þú kynnist á netinu án samráðs við foreldra þína/forráðamenn.

Viðbrögð við vanda

Mundu að það er mikilvægt að láta fullorðinn vita ef þú eða einhver annar verður fyrir áreiti í gegnum samfélagsmiðla eða netið. Jafn mikilvægt og þegar maður verður fyrir áreiti í eigin persónu. Stundum getur verið gott að slökkva á miðlunum eða jafnvel "blocka" þann sem áreitir, en það er samt mikilvægt að láta fullorðinn vita og fá aðstoð við að takast á við vandann. Það er líka hægt að taka þá ákvörðun að sleppa því að vera á samfélagsmiðlum. Þó að það séu "allir" þarna þá þarft þú þess ekki endilega, sérstaklega ef það lætur þér líða illa. Það getur komið í veg fyrir mörg vandamál.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hinn heilagi sannleikur? Internetið er fullt af frábærum fróðleik og það er hægt að nota samfélagsmiðla á mjög skemmtilegan og uppbyggilegan máta. En því miður á það sér líka skuggahliðar, stór hluti þess sem fer þar fram er ekki réttur og því er mikilvægt að temja sér gagnrýna hugsun þegar maður umgengst internetið.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/born-og-ungmenni/samskipti-a-netinu/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hinn heilagi sannleikur?

Internetið er fullt af frábærum fróðleik og það er hægt að nota samfélagsmiðla á mjög skemmtilegan og uppbyggilegan máta. En því miður á það sér líka skuggahliðar, stór hluti þess sem fer þar fram er ekki réttur og því er mikilvægt að temja sér gagnrýna hugsun þegar maður umgengst internetið. Það þýðir að maður á ekki að trúa öllu sem þar fer fram, maður þarf að skoða og meta.

Hvað er öðruvísi í gegnum skjáinn?

Samskipti í gegnum samfélagsmiðla eða netið eru að mörgu leyti öðruvísi heldur en samskipti augliti til auglitis. Þegar maður segir eitthvað við einhvern í eigin persónu þá sér maður strax hvernig hinn aðilinn bregst við, maður heyrir tóntegundina, sér svipbrigðin og aðra líkamstjáningu. Þegar maður á samskipti í gegnum netið þá sér maður ekki endilega þessi viðbrögð með eigin augum og því er auðveldara að gera þau mistök að segja eitthvað sem lætur hinum líða illa, af því maður þarf ekki að horfast í augu við afleiðingarnar, nema þegar um samskipti í raunheimum sé að ræða. Þess vegna er líklegra að maður segi eitthvað í gegnum netið sem við myndum aldrei segja augliti til auglitis.

Það gilda sömu reglur um samskipti á netinu og augliti til auglitis, þar sem maður þarf að taka ábyrgð á því sem maður segir eða gerir. Það sem maður segir eða gerir augliti til auglitis er yfirleitt eitthvað sem er bara á staðnum og svo búið, en þegar maður skrifar eða segir eitthvað yfir netið þá er möguleiki á því að það sé vistað eða deilt áfram og það sem fer einu sinni á netið verður alltaf til þar. Þó sumir miðlar auglýsi sig þannig að efnið eyðist, þá er það ekki svo.

Að vera maður sjálfur

Það er hægt að vera nafnlaus inn á mörgum forritum eða öppum. Það er líka hægt að gera "feik" aðgang og þykjast vera einhver annar en maður er. Því miður eru margir sem nýta sér þetta til að segja eða gera eitthvað neikvætt við aðra, eða koma einhverjum í vandræði með því að þykjast vera hann/hún. Það þarf samt að hafa í huga að það er hægt að rekja ip tölur og þess vegna er hægt að komast að því hver er á bak við nafnið/nafnleysið. Mundu líka að ef þú færð skilaboð sem koma þér á óvart, eitthvað sem þú hefðir aldrei trúað að viðkomandi myndi senda þér, þá gæti verið að einhver annar sé að villa á sér heimildir og reyna að búa til leiðindi á milli ykkar eða koma viðkomandi í vandræði. Þess vegna skaltu líka aldrei gefa einhverjum öðrum lykilorðin þín, til að koma í veg fyrir að einhver sendi eitthvað neikvætt í þínu nafni (nema foreldrum/forráðamönnum).

Það er mjög mikilvægt að gefa aldrei upplýsingar um þig til einhverra sem þú þekkir ekki utan netsins. Sumir þykjast vera aðrir en þeir eru. Aldrei hitta neinn sem þú kynnist á netinu án samráðs við foreldra þína/forráðamenn.

Viðbrögð við vanda

Mundu að það er mikilvægt að láta fullorðinn vita ef þú eða einhver annar verður fyrir áreiti í gegnum samfélagsmiðla eða netið. Jafn mikilvægt og þegar maður verður fyrir áreiti í eigin persónu. Stundum getur verið gott að slökkva á miðlunum eða jafnvel "blocka" þann sem áreitir, en það er samt mikilvægt að láta fullorðinn vita og fá aðstoð við að takast á við vandann. Það er líka hægt að taka þá ákvörðun að sleppa því að vera á samfélagsmiðlum. Þó að það séu "allir" þarna þá þarft þú þess ekki endilega, sérstaklega ef það lætur þér líða illa. Það getur komið í veg fyrir mörg vandamál.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hinn heilagi sannleikur? Internetið er fullt af frábærum fróðleik og það er hægt að nota samfélagsmiðla á mjög skemmtilegan og uppbyggilegan máta. En því miður á það sér líka skuggahliðar, stór hluti þess sem fer þar fram er ekki réttur og því er mikilvægt að temja sér gagnrýna hugsun þegar maður umgengst internetið.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/einelti-2/er-einelti-i-hopnum-minum/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Það er mikilvægt að vera meðvitaður um samsetningu á hópnum sínum og stöðu hvers og eins innan hans. Einelti getur verið mjög falið og meirihluti þess fer fram undir yfirborðinu þar sem fullorðnir sjá ekki til. Ýmsar vísbendingar geta gefið til kynna að einelti þrífist í hópnum en mikilvægt er að bíða ekki eftir að þær vísbendingar komi í ljós heldur vera stöðugt með vakandi auga og fylgjast með því hvort örli á neikvæðri menningu. Þannig er hægt að grípa inn í snemma í ferlinu ef ekki náðist að fyrirbyggja vandann með forvörnum.

Ef nemandi trúir þér fyrir því að hann upplifi einelti, hvort sem hann verður sjálfur fyrir því, verður vitni að því eða stuðlar að því með einum eða öðrum hætti, er mikilvægt að hlusta með opnum huga á viðkomandi og grípa inn í eftir þörfum. Í þessum kafla er farið yfir ýmis atriði sem gott er að hafa í huga þegar verið er að skoða hvort einelti er til staðar.

# data[].attributes.attachment_link.description
Það er mikilvægt að vera meðvitaður um samsetningu á hópnum sínum og stöðu hvers og eins innan hans. Einelti getur verið mjög falið og meirihluti þess fer fram undir yfirborðinu þar sem fullorðnir sjá ekki til.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/forvarnir-og-vidbrogd/

# data[].attributes.body
Hægt að aðlaga fyrir framhaldsskóla

# data[].attributes.body
Hægt að yfirfæra á framhaldsskóla

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
OFBELDI GEGN BÖRNUM hlutverk skóla HANDBÓK FYRIR STARFSFÓLK

HANDBÓK FYRIR STARFSFÓLK Guðrún Kristinsdóttir og Nanna Kristín Christiansen VITUNDARVAKNING um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum OFBELDI GEGN BÖRNUM hlutverk skóla Endurskoðað 2022 vegna átaks Forsætisráðuneytis og Félagsmála- ráðuneytis um forvarnir gegn kynbundnu ofbeldi og áreiti.

Ofbeldi gegn börnum - hlutverk skóla Handbók fyrir starfsfólk ISBN 978-9979-0-2773-7 © 2014 Guðrún Kristinsdóttir og Nanna Kristín Christiansen Ritstjóri: Aldís Yngvadóttir 1. útgáfa 2014 Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum Málfarslestur: Þórdís Guðjónsdóttir © 2022 Uppfært og endurskoðað af höfundum Ritstjóri 2022 Sigrún Sóley Jökulsdóttir 2. vefútgáfa 2022 Menntamálastofnun Kópavogi Málfarslestur: Ingólfur Steinsson Hönnun og umbrot: Menntamálastofnun

EFNISYFIRLIT Formáli .................................................................................................... 5 Til lesenda..................................................................................... 6 Inngangur................................................................................................. 7 1 Ofbeldi er hluti af samfélagsgerðinni............................................. 9 1.1 Gerandi og þolandi............................................................. 11 2 Fordómar........................................................................................... 12 2.1 Skóli gegn fordómum......................................................... 13 2.2 Nemendur sem þarfnast sérstakrar athygli í skólanum. 15 3 B örn sem búa við vanrækslu og ofbeldi. ....................................... 21 3.1 Í hverju birtist heimilisofbeldi?......................................... 25 3.2 Áhrif vanrækslu og ofbeldis á heimilum á börn............. 26 3.3 Algeng form illrar meðferðar á börnum.......................... 27 Vanræksla....................................................................... 27 Andlegt ofbeldi .............................................................. 29 Líkamlegt ofbeldi............................................................ 31 Kynferðisofbeldi.............................................................. 33 Merki um ofbeldi á heimili barns.................................. 37 3.4 Hvernig geta kennarar talað við börn um ofbeldi?........ 38 4 Einelti. ................................................................................................ 40 4.1 Hvernig birtist einelti?. ...................................................... 41 4.2 Hverjir verða fyrir einelti?................................................. 42 4.3 Foreldrar og viðbrögð við einelti ..................................... 43 4.4 Að greina milli eineltis og annarra aðstæðna. ................ 45 4.5 Gagnlegar slóðir.................................................................. 46 5 Stafrænt ofbeldi................................................................................. 47 5.1 Skaðlegt efni og samskipti . ............................................... 48 5.2 Stafrænt kynferðisofbeldi .................................................. 49 5.3 Ofbeldi, hatursorðræða og hótanir................................... 50 5.4 Klám og kynferðislegar athugasemdir............................. 51 5.5 Falsfréttir.............................................................................. 52 5.6 Leiðsögn barna í stafrænum heimi. ................................. 52 5.7 Miðlalæsi.............................................................................. 53 5.8 Börn og ungmenni sem verða fyrir stafrænu ofbeldi. ... 54 5.9 Vernd barna gegn skaðlegu myndefni. ............................ 54 5.10 Gagnlegar slóðir.................................................................. 55 6 Forvarnir í skólastarfi....................................................................... 56 6.1 Gott uppeldisstarf besta forvörnin gegn ofbeldi............. 57

4 6.2 Skólabragur.......................................................................... 58 6.3 Heildstæð nálgun skólans.................................................. 59 6.4 Kennarar hafa áhrif. ........................................................... 59 6.5 Líf og hugsanir barns.......................................................... 60 6.6 Félagsmótun nemenda....................................................... 61 6.7 Forvarnir þvert á námsgreinar.......................................... 62 7 Að setja mál í réttan farveg.............................................................. 63 7.1 Félagsleg ráðgjöf og barnavernd....................................... 63 7.2 Tilkynningarskylda til barnaverndar .............................. 64 7.3 Efi um eigin vitneskju og færni - tilkynningahegðun fagfólks............................................... 66 7.4 Tilkynning sem áfangi á leið til lausnar........................... 67 8 V iðtöl við börn ................................................................................. 69 8.1 Það sem á að gera - það sem ber að forðast.................... 71 8.2 Trúnaður og skráning. ....................................................... 73 9 Verkferlar og eftirfylgd..................................................................... 74 9.1 Verklagsreglur . ................................................................... 75 9.2 Stuðningur við barn . ......................................................... 75 9.3 Gátlisti í vinnu gegn ofbeldi.............................................. 76 10 H agnýtt efni og verkefni ................................................................. 78 10.1 Fyrir yngri börn. ................................................................. 78 Öryggishringurinn ........................................................ 78 Mat á líðan barna.......................................................... 79 Könnun á líðan í bekknum - hópnum.......................... 79 Efni á vef. ....................................................................... 80 Myndbönd...................................................................... 81 Annað efni...................................................................... 81 Kennsluaðferðir.............................................................. 82 Fjölbreytt samsetning hópa. .......................................... 83 10.2 Fyrir eldri nemendur.......................................................... 83 Kannanir........................................................................ 83 Efni á vef. ....................................................................... 84 Myndbönd á vefnum. .................................................... 85 Annað efni...................................................................... 86 Kennsluaðferðir.............................................................. 87 Fjölbreytt samsetning hópa. .......................................... 88 10.3 Bækur, vefir og verkefni..................................................... 89 10.4 Jákvæð samskipti án ofbeldis. Sérhæfð verkefni ............ 91 10.5 Upplýsingar, ráðgjöf og aðstoð. ........................................ 91 10.6 Leiðbeiningar. ..................................................................... 92 Heimildir.................................................................................................. 93 Atriðisorðaskrá........................................................................................ 100

5 FORMÁLI Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum á rætur að rekja til fullgildingar íslenskra stjórnvalda, árið 2012, á samningi Evrópuráðsins um varnir gegn kynferðislegri misnotkun og kynferðislegri misneytingu barna sem samþykktur var á Lanzarote árið 2007. Samningurinn miðar að því að vernda og styrkja stöðu barna sem hafa mátt þola kynferðislegt ofbeldi í einni eða annarri mynd. Samningurinn kallar á greiningu á lögum, verklagi og viðhorfum til meðferðar mála um kynferðislegt ofbeldi gegn börnum. Í kjölfar samningsins gerðu innanríkisráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og velferðarráðuneyti með sér samning um verksvið Vitundarvakningar. Árið 2013 var ákveðið að Vitundarvakningunni yrði falið víðtækara hlutverk og hún næði einnig til andlegs og líkamlegs ofbeldis gegn börnum. Jafnframt var heiti verkefnisins breytt í Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum. Hlutverk Vitundarvakningar er að kortleggja, samhæfa og stuðla að umfangsmiklu forvarnarstarfi í málaflokknum í samstarfi við viðkomandi aðila, huga að rannsóknum varðandi ofbeldi gegn börnum og stuðla að aukinni samfélagsvitund ummálaflokkinn. Fræðsla og forvarnir beinast fyrst og fremst að börnum, fólki sem vinnur með börnum, réttarvörslukerfinu sem og almenningi. Vitundarvakning um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum gerði samning við Námsgagnastofnun um umsjón með útgáfu leiðbeiningarrits fyrir skóla til að sporna gegn hvers kyns ofbeldi á börnum.

6 Samkvæmt samningnum tók Námsgagnastofnun að sér umsjón með gerð umrædds rits, að ráða höfunda, sjá um ritstjórn, yfirlestur, hönnun, umbrot og prentun. Fékk stofnunin Guðrúnu Kristinsdóttur prófessor á Menntavísindasviði Háskóla Íslands og Nönnu Kristínu Christiansen verkefnastjóra á skóla- og frístundasviði Reykjavíkurborgar til að sjá um gerð ritsins. Bókin var endurskoðuð og uppfærð af höfundum í samstarfi við Menntamálastofnun árið 2022 í framhaldi af ályktun alþingis árið 2020 um að fela forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra að koma á skipulögðum forvörnum gegn kynferðislegu og kynbundnu ofbeldi og áreitni. Forvarnirnar ættu að vera samþættar kennslu og skólastarfi á öllum skólastigum og einnig eiga sér stað á frístundaheimilum og félagsmiðstöðvum, í íþrótta- og æskulýðsstarfi og öðru tómstundastarfi. Bók þessi er gott verkfæri í vinnu starfsfólks skóla í þessum málaflokki. TIL LESENDA Umfjöllunarefni þessarar handbókar er ofbeldi sem börn verða fyrir. Markmiðið er að upplýsa kennara og annað starfsfólk skóla um einkenni og áhrif ofbeldis á börn og að vekja athygli á forvörnum, inngripi og úrræðum sem eru til staðar til að tryggja sem best velferð nemenda. Grunnskólinn er eina stofnun samfélagsins sem öllum ber lagaleg skylda til að sækja og þar er hægt er að ná til allflestra. Þar að auki sækja langflest börn leikskóla og framhaldsskóla. Samanlagt eru flest börn því a.m.k. 15 ár í skóla og einmitt á þeim árum sem þroski einstaklingsins er talinn vera mestur. Af þessum ástæðummá fullyrða að áhrif kennara og annarra starfsmanna skóla á börn og þar með framtíðarsamfélagið séu veruleg. Það er von okkar að þetta rit verði til gagns.

7 INNGANGUR Ofbeldi er skýlaust mannréttindabrot og víðtækt samfélagsmál. Alkunna er að ofbeldi hefur neikvæð áhrif á líðan barna, þroska þeirra, félagstengsl, menntun og heilsufar hvort sem þau verða fyrir því sjálf eða verða vitni að því. Alvarleiki málsins kemur skýrt fram hjá alþjóðastofnunum um aðgerðaáætlanir (Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, 2016), í Lanzarotesamningunum (Evrópuráðið, 2007) og hjá baráttusamtökum, svo sem Barnaheillum, Save the Children á Íslandi og Barnahjálp SÞ. Ofbeldi á sér samfélagslegar rætur og tengist fordómum, staðalmyndum og goðsögnum. Menntastofnanir á öllum skólastigum ættu að láta sig varða ofbeldi gegn nemendum. Ofbeldi sem beinist að börnum getur haft umtalsverð áhrif á starf kennara og annað starfsfólk skóla. Ætla má að þeir sem starfa í skólum þekki nokkuð til áhrifa og afleiðinga ofbeldis en hafi þó ef til vill ekki nægjanlega þekkingu á viðeigandi viðbrögðum við slíkri vá. Handbókinni er ætlað að auðvelda kennurum og öðru starfsfólki skóla að sporna gegn ofbeldi sem snertir börn. Rætt er um hvers kyns ofbeldi sem börn verða fyrir, á heimilum, í vinahópi, skóla, á netinu og víðar. Efnið miðast við að það gagnist á leik-, grunn- og framhaldsskólastigi. Í bókinni eru ráð og ábendingar um viðbrögð þegar uppvíst verður um ofbeldi gegn barni og yfirlit yfir náms- og fræðsluefni. Ofbeldi eins og það snertir börn snýr að líðan þeirra og félagsmótun. Umfjöllun um efnið hefur aukist og má því vænta að börn og unglingar verði þess meira áskynja nú en fyrr. Varasamt getur verið að benda á tiltekna hópa barna sem þarfnast umhyggju umfram önnur og eru alúð og umhyggja lykilatriði í því að stuðla að árangri og vellíðan í skólastarfi.

8 Málið snýr meðal annars að jafnrétti kynjanna, þar eð ofbeldi er alla jafna kynbundið, (Caldwell, o.fl., 2012; Ingólfur V. Gíslason, 2008). Þegar kemur að ofbeldi í nánum samskiptum bera konur ótvírætt þyngri byrði en karlar (Lögreglan, 2022; De Keseredy 2021; Erla Kolbrún Svavarsdóttir, 2010). Rannsóknir, þar sem fólk er sjálft spurt, sýna svipaða tíðni ofbeldis í nánum samskiptummeðal karla og kvenna, en jafnframt að mun hærra hlutfall kvenna verður fyrir alvarlegum skaða eða deyr af völdum þess. Þetta á einnig við um hlutfall fólks sem leitar á slysadeildir og í klíníska meðferð (Archer, 2006; Straus, 2009). Rannsóknir sýna einnig að móðurhlutverk kvenna gerir bæði þær og börnin viðkvæm og bundin á klafa vegna ofbeldisins (Mullender, Hague o.fl., 2002; Øverlien, 2007). Færri rannsóknir beinast að feðrum sem beita ofbeldi milli nátengdra en sumir þeirra hafa áhyggjur af áhrifum þess á tengsl við eigin börn (Perel og Peled, 2008; Stanley, o. fl., 2012). Börn sem verða áskynja um ofbeldi verða að sjálfsögðu fyrir margs kyns neikvæðum afleiðingum eins og nánar verður komið að. Handbókin skiptist í tíu kafla. Í fyrsta kafla er almenn umfjöllun og í öðrum kafla er rætt um fordóma. Þriðji kafli fjallar um börn sem búa við ofbeldi á heimilum, áhrif, einkenni og afleiðingar. Fjórði kafli fjallar um einelti gegn börnum í skóla og sá fimmti um ofbeldi í fjölmiðlum og á netinu. Í sjötta kafla eru ræddar forvarnir í skólastarfi. Sjöundi kafli er um félagslega ráðgjöf og meðal annars tilkynningarskyldu til barnaverndar. Áttundi kafli fjallar um viðtöl við barn vegna ofbeldis og níundi kafli um verkferla. Í tíunda kafla eru tekin fyrir hagnýt verkefni í skóla gegn ofbeldi, meðal annars ráðgjöf til barna. Ofbeldi er skýlaust mannréttindabrot og á sér samfélagslegar rætur FORDÓMAR JAFNRÉTTI EINELTI MANN- RÉTTINDI STOPP OFBELDI!

9 OFBELDI ER HLUTI AF SAMFÉLAGS GERÐINNI Ofbeldi er meðvituð valdbeiting sem getur beinst gegn einstaklingi, hópi manna eða samfélagi. Undir ofbeldi fellur allt slíkt athæfi sem leiðir til eða er líklegt til að hafa í för með sér skaða, dauða, sálrænt álag eða skerðingu á þroska eða annars konar skort, hið síðasttalda getur meðal annars verið afskiptaleysi eða hunsun. Með ofbeldi gagnvart eigin persónu er átt við sjálfsskaða eða sjálfsvíg. Ofbeldi milli manna má skipta í valdbeitingu sem nær til nátengdra og ókunnugra, svo sem innan fjölskyldu eða samfélags. Ofbeldi milli nátengdra er ill meðferð eða misbeiting gegn börnum, ofbeldi milli systkina eða fullorðinna, t.d. hjóna eða para og meðal annars gagnvart öldruðum. Síðan má greina á milli ofbeldis milli manna sem á sér stað milli kunnugra eða ókunnugra. Þar getur verið um að ræða ofbeldi milli barna og unglinga, ýmsar tegundir árása, auðgunarbrot og ofbeldi á vinnustöðum og öðrum stofnunum. Ofbeldi er meðvituð valdbeiting og undir það fellur athæfi sem hefur í för með sér skaða, dauða, sálrænt álag eða skerðingu á þroska

10 Ofbeldi gegn börnum er yfirleitt skipt í líkamlegt, kynferðislegt eða vanrækslu (WHO, 2020). Einelti er oft aðgreint sem sérstakt birtingarform. Ofbeldi tengist einnig vændi og mansali. Af þessu má sjá að ofbeldi er margþætt fyrirbæri og innbyggt í og háð samfélagsgerðinni. Skilningur manna á því hvað telst vera ofbeldi er háður venjum og því hvað er menningarlega viðurkennt eftir hópum, á heimilum, í skólum eða utanhúss. Hin ýmsu form ofbeldis fléttast oft saman. Til dæmis getur barn sem verður vitni að ofbeldi milli foreldra, sem eru í vímuefnaneyslu, einnig orðið fyrir ofbeldi af hendi eldri systkina og barn sem býr við viðvarandi vanrækslu getur orðið fyrir einelti í skóla. Þó að gátlistar geti komið að notum við greiningar gefa þeir ekki tæmandi svör og oft þarf að líta á heildarmyndina af aðstæðum barns. Erlendis eru til fjölmargar rannsóknir á hvers kyns ofbeldi frá ýmsum hliðum en einungis fáar hérlendis, þó að þær færist nokkuð í aukana. Hér á eftir verður lýst í stuttu máli nýlegri þekkingu á efninu og þá sérstaklega miðað við börn. Tekið er á ofbeldi frá félagslegum sjónarhóli og því er fjallað um fordóma. Skilgreiningar á ofbeldi eru félagslega mótaðar, þær verða til í hverju samfélagi og tengjast tíma, staðháttum og ríkjandi menningu. Löggjöfin tekur mið af þessu. Dæmi um slíkt er að á Norðurlöndum er refsivert að flengja börn, ólíkt því sem er í Englandi þar sem foreldrum leyfist að refsa börnum líkamlega fyrir óæskilega hegðun, s.s. með því að flengja þau. Hætta getur falist í að styðjast við flokkanir á ofbeldi, sérstaklega ef ein gerð flokkunar er yfirfærð yfir á annan menningarheim, þar sem samskipti og reglur á heimili og í skóla eru gerólík. Flokkanir á ofbeldisformum stuðla þó að sameiginlegum skilningi á því hvað er löglegt, ólöglegt og samfélagslega viðurkennt, þær auðvelda samhæfingu og ákvarðanir um viðbrögð, og augljósara verður hvað barni er fyrir bestu í aðstæðum sem koma upp. Hér á landi er stuðst við landslög og alþjóðasamninga sem marka hvað er ásættanlegt og hvað ekki í umgengni við og hegðun gagnvart börnum (Barnalög, nr. 27, 2003; Barnaverndarlög, nr. 80, 2002; Lög um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barns, nr. 19, 2013). Skilgreiningar á ofbeldi eru félagslega mótaðar og tengjast menningu

11 GERANDI OG ÞOLANDI 1.1 „Orðin „gerandi" og „þolandi" um ofbeldi í samskiptum fólks eru útbreidd en notkun þeirra hefur verið gagnrýnd. Þá er meðal annars átt við að þessi tvískipting gefi til kynna að annar aðilinn sé alltaf þolandi og hinn gerandi og að litið sé fram hjá samskiptaferlinu. Telja má að notkun orðsins „þolandi" í þessu sambandi sé villandi og taki þá einstaklinga ekki til greina sem sýna styrk eða veita ofbeldinu viðnám. Í þeim skilningi séu orðin tvö of almenn. Með enska orðinu „survivor" leggja femínistar áherslu á mótspyrnu, hin virku viðbrögð sem rannsóknir hafa sýnt að sumir „þolendur" sýna í ofbeldisaðstæðum. Með enska orðalaginu „victim /survivor" er reynt að sneiða hjá tvíhyggju í meðferð þessara hugtaka. Guðrún Kristinsdóttir, 2014). Gegnsærra er að nota „ofbeldismaður" um fullorðið fólk sem beitir ofbeldi. Hvað börn varðar er rétt að beina athyglinni að hegðun og samskiptum og ræða um börn sem sýna ofbeldishegðun og börn sem verða fyrir ofbeldi. Það er farsælla að styðja barn, sem beitir ofbeldi, til að snúa hegðun sinni til betri vegar en að þvinga fram breytingar. Jafnframt er þá líklegra að foreldrar vilji vinna með skólanum að lausn málsins þar sem barni er ekki hafnað heldur óásættanlegri hegðun þess. Svipað er uppi á teningnum varðandi barnið sem fyrir ofbeldinu verður. Með því að vísa til barns sem þolanda er hætt við að því sé skipað í hlutverk fórnarlambs sem getur verið niðurlægjandi og unnið gegn valdeflingu þess. Lög og alþjóðasamningar eiga að tryggja velferð barna Orðin gerandi og þolandi geta verið villandi

12 FORDÓMAR Fordómar hafa verið ein meginorsök ofbeldis svo lengi semmenn muna. Þeir sem beita ofbeldi telja sig jafnan vera af réttum uppruna, með rétta trú, skoðanir, útlit, kynferði, kynhneigð eða vera af hærri stétt, svo að eitthvað sé nefnt. Hugtakið fordómar vísar í viðhorf og tilfinningar, jákvæðar eða neikvæðar, sem fólk hefur um einstaklinga í hópum sem þeir tilheyra ekki. Staðalmyndir eru yfirleitt skilgreindar sem hugmyndir fólks um ákveðinn hóp, til dæmis um útlit, hegðun eða færni. Fordómar og staðalmyndir ýta undir félagslega mismunun (Vescio og Weaver, 2017, Sigrún Daníelsdóttir og Stefán Hrafn Jónsson (2015). Fordómar beinast gegn einstaklingum, hópum, þjóðum eða þjóðarbrotum og fá stundum útrás í líkamlegu ofbeldi og manndrápum en einnig með skerðingu á mannréttindum, útilokun, fyrirlitningu og vanmati. Stjórnvöld styðja stundum fordóma. Óttinn við að tapa forréttindum liggur oft að baki fordómum og menn beina spjótum sínum að einstaklingum eða hópum sem þeir telja ógnandi. Það er jafnan nefnt jaðarsetning, sem vísar til þess að menn beita aðra útilokun eða kúgun

13 til að tryggja eigin ímynd og stöðu. Með því að gera aðra tortryggilega upphefjum við okkur sjálf og réttlætum hegðun okkar. Sú stimplun sem af því leiðir hefur áhrif á sjálfsmynd einstaklinga og hvernig aðrir í umhverfinu upplifa þá (Dóra Bjarnason og Grétar L. Marinósson, 2007). Það er mikilvægt að skólar séu á varðbergi gagnvart fordómum af öllum toga. SKÓLI GEGN FORDÓMUM 2.1 Fólk getur verið meira og minna meðvitað um eigin fordóma og staðalmyndir án þess að aðhyllast þær. Ýmsar athafnir bera eftir sem áður vott um fordóma fólks án þess að það geri sér endilega grein fyrir þeim. Slík hegðun hefur verið nefnd öráreitni (e. micro-aggressions), hún er oft skaðleg enda erfitt að festa hönd á henni (Brynja E. Halldórsdóttir, 2016).1 Ákvarðanir og ályktanir sem við drögum af fordómum geta haft alvarlegar afleiðingar. Þetta sýna rannsóknir á mismunun gegn gyðingum, blökkufólki, konum, samkynhneigðum, innflytjendum og fólki sem býr við fötlun og reyndar börnum. Það er mikilvægt að kennarar og annað starfsfólk skóla geri sér grein fyrir þessu. „Við samvinnunám starfa nemendur í hópum og eru samábyrgir fyrir því að leysa viðfangsefni sín og geta í raun ekki lokið þeim nema allir leggi sinn skerf til vinnunnar. Þeir eru því í raun háðir vinnuframlagi hver annars rétt eins og gerist í daglegu lífi. Samvinnunám hefur ætíð félagsleg markmið ekki síður en fræðileg og fjöldi rannsókna hefur leitt í ljós að það skilar nemendum góðum árangri í námsgreinum og er [...] vel fallið til að kenna nemendum ýmsa félagslega færni [...]" (Jón Baldvin Hannesson og Rúnar Sigþórsson, 2000). Umfjöllun um samvinnunám og CLIM aðferðina, má finna á Skólastofan. is og á menntamidja.is. Markviss vinna námsfélaga getur einnig stuðlað að gagnkvæmu trausti og virðingu í nemendahópnum og þannig dregið úr fordómum. Námsfélagar eru sessunautar oftast í eina viku í senn og eru valdir af handahófi. Hlutverk þeirra er að ræða um námið og skipuleggja það saman. (Clarke, 2012). Áhugavert er að stuðningur jafningja er stundum svo virkur að ekki reynist alltaf þörf fyrir aðstoð kennara eins og Guðrún V. Stefánsdóttir og Kristín Björnsdóttir (2016) benda á Fordómar eru meginorsök ofbeldis Öflugasta vörn skólans gegn fordómum er efling jafnréttis og lýðræðisvitundar allra. Kennsluaðferðir þar sem lögð er áhersla á vel skipulagða samvinnu nemenda efla félagsþroska og hindra fordóma 1 Sjá nánar um ólíka flokka öráreitni hjá Brynju E. Halldórsdóttir, 2016.

14 í samhengi við kennslu í fötlunarfræðum. Samvinnunám nýtist við að auka meðvitund um og draga úr fordómum. Vinna gegn fordómum felst í því að styrkja umburðarlyndi gagnvart margbreytileika, auka menningarnæmi og koma til móts við fjölbreyttar þarfir. Hún felst líka í því að efla vináttu og jafnræðis- og réttlætisvitund, huga að áhrifum samkeppni og draga úr tækifærum til yfirráða einstakra nemenda eða hópa.2 Kennari hefur takmarkaða möguleika til að styrkja félagslega stöðu nemenda. Ef augljós merki eru um fátækt er leiðir til vanrækslu sem hefur áhrif á nám og líðan sinnir hann tilkynningaskyldu sinni3 og hvetur til úrlausna. Bent er á nokkrar hagnýtar aðferðir í kafla 10. Kennarar þurfa að standa vörð gegn staðalmyndum m.a. um kynferði, kynhneigð, atgervi og uppruna. Fordómar geta birtst í því að nemandi er endurtekið skilinn útundan, athugasemdir hans eru hunsaðar eða hæðst að þeim, litlar væntingar gerðar til hans um framfarir í námi, aðrir nemendur víkja sér undan vinnu með honum eða að sitja hjá honum. Margreyndur leikskólakennari sagði öðrum höfundanna þessa sögu: „Ég tók eftir því í nafnaleik að ekkert barnanna þekkti nafn einnar stúlkunnar í hópnum. Hún hafði þó verið á þessum leikskóla um skeið. Mér var brugðið við þetta og einsetti mér eftir þetta að veita hverju barni sérstaka athygli, helst daglega eða a.m.k. annan hvern dag." Kennari styrkir jákvæða sjálfsmynd nemenda og góðan námsárangur með því að veita þeim jákvæða athygli, viðurkenna styrkleika og fá þeim verkefni við hæfi. Með þessu stuðlar kennari að skólabrag sem einkennist af virðingu og jafnræði og er nemendum góð fyrirmynd. Vísa má til Kumashiro (2002) í tengslum við nám og kennslu gegn kúgun og undirokun (e. anti-opressive education). Í skrifum sínum setti hann fram eftirfarandi áherslur: * Um þá sem eru jaðarsettir, t.d. ætti kennari að spyrja [sig]: * hvernig gerist það og hverjir eru þetta? * um nám og kennslu í þágu þeirra einstaklinga, * um að stuðla að breytingum, * um nám sem er gagnrýnið á forréttindi og jöðrun, * um heildarsýn á skóla og samfélag. Öflugasta forvörn skóla gegn fordómum er efling jafnréttis og lýðræðisvitundar nemenda Samvinnunám stuðlar að félagslegri færni nemenda 2 Sjá Susan Gollifer og Anh-Dao Tran, 2012. 3 Sjá kafla 3.

15 Kumashiro undirstrikaði að nám og kennsla þarf að ná til allra aðila og allra þátta skólastarfsins. Þetta snýr að almennri aðstöðu og stjórnunarháttum, meðal annars að því að skapa öryggi í almennum rýmun og auk þess að skapa nemendum öruggt skjól eftir þörfum.4 Kumashiro varaði við ýmsum hættum en telur það skipta sköpum að nemendur hafi tækifæri til að átta sig á eigin afstöðu og jafnvel forréttindum. NEMENDUR SEM ÞARFNAST 2.2 SÉRSTAKRAR ATHYGLI Í SKÓLANUM Eins og fram kom eru alúð og umhyggja lykill að að árangri og vellíðan nemenda. Spurningin um árangur og vellíðan nemenda er þó víðfeðmari en svo og snýst ummannréttindi. Menntun semmannréttindi felur í sér rétt til að sækja sér menntun en einnig til að njóta hennar (Ólafur Páll Jónsson, 2016). Ýmsir búa við margþætta mismunun þegar fleiri þættir tvinnast saman, til dæmis kyn og fötlun, kynhneigð og þjóðerni, aldur og búseta (Aðalnámskrá, 2013). Varasamt getur verið að benda á að afmarkaðir hópar barna þarfnist athygli í skólastarfinu umfram aðra. Í því felst óréttmæt alhæfing því að innan hvers hóps eru ólíkir einstaklingar. Slíkar ábendingar gætu styrkt stimplun gagnvart tilteknum einstaklingum og beint athyglinni frá öðrum börnum sem þurfa á stuðningi að halda. Ríkjandi orðræða innan skóla og samfélags mótar okkur sem kennara og viðhorf okkar til barna. Í þessu sambandi er rétt að huga að áhrifum sjúkdómsvæðingar, að því hvað telst vera „hið fullkomna barn eða nemandi" (Ólafur Páll Jónsson og Andrea Ósk Jónsdóttir, 2004). Hætt er við að allt sem telst víkja frá viðhorfum þar um sé sjúkdómsvætt, meðal annars vandi af tilfinningalegum, félagslegum eða námslegum toga sem sprettur því ekki af veikindum. Svo sem kunnugt er miðar flokkun og greining á vanda að því að viðurkenna sérstöðu fólks og finna hentuga meðferð eða úrræði. Andmælendur hvers kyns flokkana staldra í þessu samhengi við hugtakið „þarfir" og segja þær byggja á orðræðu læknisfræðinnar um meðferð í þágu aðlögunar. Hún takist ekki á við spurninguna um hvað sé eðlilegt og hvað 4 Frekari heimildir tengdar þessu eru klassískar bækur Paulo Freire Pedagogy of the Oppressed (1970, 1993) og Bell Hooks Heart to Heart: Teaching with Love (2011).

16 ekki en beinist fremur að ágöllum og skorti einstaklinga. Vænlegra sé að skoða styrkleika, úrræði og bjargir einstaklingsins. (Birna Svanbjörnsdóttir, o.fl. 2019; Hamre, 2016; Rieser, 2011.) Þrátt fyrir þessa varnagla nefnum við hópa barna sem þurfa stundum sérstaka athygli og umönnun. Ekki er þó um að ræða tæmandi umfjöllun. Algraigray og Boyle (2017) fóru yfir rannsóknir á hugtakinu „nemendur með sérþarfir" út frá stimplunarkenningu. Þeir skoðuðu áhrifin af því að draga börn í dilka eftir menntun og framtíðarhorfum. Niðurstaðan var að neikvæðu áhrifin vægju þyngra en hin jákvæðu og mæla þeir með því að breyta þessari flokkun og draga úr skaðsemi hennar. Stefna um skóla án aðgreiningar, skóla margbreytileikans eða inngilding (e. inclusion) sem einnig er notað5 byggir á hugmyndum um félagslegt réttlæti, lýðræði, mannréttindi og fullri þátttöku allra (Ainscow, 2005; Florian, 2008). Lög kveða á um að nemendur eigi rétt á kennslu við sitt hæfi sem tekur mið af þörfum þeirra og almennri vellíðan (L.u. grunnskóla, 2008, 91). Kennarar þurfa að vera sérstaklega vakandi fyrir nemendum sem hafa verið greindir með hegðunar- og samskiptavanda. Þegar í leikskóla hafa mörg þeirra þurft að þola fjölda ósigra í samskiptum við önnur börn og fullorðna, þau eru oft vinafá og sjálfstraustið takmarkað. Sé kennarinn ekki stöðugt á verði geta nemendurnir skynjað neikvæð viðhorf og jafnvel túlkað þau sem samþykki fyrir höfnun. Þeir sem skera sig úr fjöldanum vegna uppruna síns, trúarbragða og/ eða tungumáls hafa þurft að mæta fordómum. Íslenskt skólasamfélag var löngum einsleitt. Nú hefur aukin hnattvæðing og fólksflutningar á milli landa leitt til meiri fjölbreytileika og innflytjendum fjölgað á undanförnum áratugum (Hermína Gunnþórsdóttir, o.fl. 2017; Hanna Ragnarsdóttir og Elsa S. Jónsdóttir, 2010). Í upphafi var nýjum nemendum stundum komið fyrir í sérdeildum sem sérhæfðu sig í að kenna þeim nýja málið og var þá stundum ekki hugað að félagslegri þátttöku barnanna. Hætt er við að sú aðgreining hafi ýtt undir staðalmyndir. Nú sýna rannsóknir að mörg ljón eru í veginum hvað fjölmenningarlega menntun varðar. Þannig sýndu rannsóknir Renötu Peskova Emilsson 5 Berglind Rós Magnúsdóttir hefur talað fyrir hugtakinu inngilding sem þýðingu á enska orðinu „inclusion" um menntastefnu í skólasamfélaginu yfir það að einhver sé tekinn sem fullgildur meðlimur hópsins (Berglind Rós Magnúsdóttir. 2016).

17 (2021) að árangur fjöltyngdra nemenda í íslensku var langt undir meðaltali í íslensku og öðrum kjarnagreinum. Félagsleg staða og líðan virtist auk þess verri en jafnaldra þeirra af íslenskum uppruna. Höfundur telur að viðurkenna þurfi fjöltyngi nemenda og notkun á öllum tungumálaforða þeirra. Þetta undirstrikar mikilvægi þess að innflytjendaforeldrar og kennarar deili hlutverki og ábyrgð í tengslum við menntun barna. Rannsóknir An-Dao Tran (2016) sýndu að nemendur fundu fyrir veikleikum vegna lítillar tungumálakunnáttu og félagslegrar einangrunar. Þar kom fram þörf á breyttum skilningi á kennslufræði fjölmenningar en jafnframt að kennarar gerðu sitt besta þrátt fyrir veikburða innviði. Susan Gollifer og Anh-Dao Tran (2012) benda á þörf fyrir að undirbúa kennara til að huga að fjölbreyttum þörfum nemenda. Ná þurfi samstöðu um stefnumótun og leiðir til að mæta því hvernig nemendur skynja margbreytileika. Hermína Gunnþórsdóttir o.fl. (2017) ræða hvernig efla megi menntun nemenda af erlendum uppruna. Höfundar telja að íslenska skólakerfið ögri skilningi erlendu foreldranna á skólanum sem stað fyrir hefðbundið nám. Lítið sem ekkert sé gert til þess að styðja kennara við að skilja og skipuleggja fjölmenningarlega menntun. Í tengslum við slíka vankanta má sem dæmi benda á vinnu Reykjavíkurborgar að auknu foreldrasamstarfi, fræðslu um fjölmenningu, aðgengi að tómstundastarfi og tengingu milli skólastiga fyrir börn ungra innflytjenda semmiðar að því að efla nám og menntun (Reykjavíkurborg, 2020). Enn einn hópurinn sem hér verður nefndur er hinsegin fólk en eins og segir í aðalnámskrá falla þættir eins og kynvitund og kynhneigð undir jafnrétti í skólastarfi. Talsverðar framfarir hafa orðið við að leiðrétta mismunun í garð samkynhneigðra hér á landi. Þrátt fyrir það eru fordómar áberandi í garð hinsegin nemenda sem hafa neikvæð áhrif á stöðu barna og ungmenna svo sem vikið verður að. Lítum fyrst á orð ogmálfar. Samkvæmt Hinsegin orðabókÁttavitans (2021) er;„hinsegin"regnhlífarhugtakyfirorðsemskilgreinafólksemer„hinsegin".6 Á undanförnum árum hefur orðaforði á þessu sviði aukist og nýyrði orðið til.7 Þöggun er ein algengasta birtingarmynd fordóma gagnvart hinsegin fólki. Rannsóknir á samkynhneigð, menntun og skólastarfi eru enn fáar hér á landi og hafa einkum náð til framhaldsskólans. Niðurstöður sýna ríkjandi gagnkynhneigð eða heterosexisma, sem gerir ráð fyrir að allir 6 Þessa útskýringu hinsegin orðabókar Áttavitans má jafnvel nefna klifun, hún fer nokkuð í hring. https://attavitinn.is/sambond-og-kynlif/hinsegin/hinsegin-fra-a-o/ 7 Um íslenskt mál sjá https://samtokin78.is/hyryrdi-2020-nidurstodur/ ; https://uni.hi.is/eirikur/2019/08/18/han/ og skýrslu Íslenskrar málnefndar (2021) um kynhlutlaust mál https://islenskan.is/images/skyrslur/Skyrsla-um-kynhlutlaust-mal.pdf

18 séu gagnkynhneigðir og eigi þannig foreldra. Þær sýni að þessi gildi séu bundin í formgerð og menningu skólanna (Jón I. Kjaran, 2014; Jón I. Kjaran og Ingólfur Á. Jóhannesson, 2010). Þetta ýti undir skyldubundna gagnkynhneigð. Með þöggun um samkynhneigð upplifa hinsegin börn sig utanveltu og skrítin, skammast sín fyrir kynhneigð sína eða kynvitund sem aftur leiðir til verri sjálfsmyndar og líðanar. Þöggunin getur leitt til eineltis og ofbeldis þegar kynhneigð ungmenna kemur upp á yfirborðið. Þegar þögnin er rofin er of algengt að eingöngu sé fjallað um gagnkynhneigð og samkynhneigð en ekki um annað hinsegin fólk, s.s. transfólk, intersex og pankynhneigða og ekki heldur um transbörn eða börn með ódæmigerð kyneinkenni og lengur mætti telja. Uppruni skiptir þarna einnig máli en þetta er að mestu órannsakað svið hér á landi í tengslum við samkynhneigð. Námsritgerð sýnir þó dæmi um að ungir hommar af asískum uppruna verða fyrir öráreitni og rasískum viðhorfum og þannig fyrir tvöfaldri jaðarsetningu (Hjörvar Gunnarsson, 2021). Þar þekktu viðmælendur flestir til fordóma og rasisma innan samfélags samkynhneigðra á Íslandi. Svart hvít umræða um kynhneigð getur verið hættuleg fólki sem er staðsett á jaðri litrófsins. Í raun ætti enginn að þurfa að vera inni í skáp8 og koma svo út úr honum. Fyrirliggjandi rannsóknir á fræðslu og líðan hinsegin barna og ungmenna gefa ekki tilefni til alhæfinga. Vísbendingar eru um einhliða kynfræðslu sem fjalli fyrst og fremst um hvað þyki heilbrigð og samfélagslega samþykkt nálgun í kynlífi og samböndum. Í könnun á líðan hinsegin nemenda á aldrinum 13-20 ára greindi þriðjungur nemenda frá því að finna til óöryggis í skólanum síðasta árið vegna kynhneigðar sinnar og fimmtungur vegna kyntjáningar (Reykjavíkurborg, 2022).9 Einnig sýndu niðurstöður að starfsfólk sem veitti hinsegin fólki mikinn stuðning hafði mikil jákvæð áhrif á upplifun þessara nemenda í skólanum. Það brýnir skólayfirvöld, skóla og fræðafólk um að láta þessi mál enn frekar til sín taka. Samtökin ´78, félag hinsegin fólks á Íslandi, bjóða upp á sérstaka ráðgjöf og fræðslupakka um kynhneigð og kynvitund. Þau halda einnig úti áðurnefnda vefsíðu „Hinsegin frá ö til a sem hefur að geyma fræðslu og upplýsingar um hinsegin mál. 8 Það ferli að opinbera kynhneigð eða kynvitund sína fyrir fjölskyldu, nánum vinum eða stærri hóp (Áttavitinn, 2022). 9 Úrtakið samanstóð af 181 nemanda, á aldrinum 13-20 ára, 2/3 bjuggu á höfuðborgarsvæðinu og (97,8%) gengu í almennan grunnskóla eða framhaldsskóla.

19 Reykjavíkurborg starfar með Samtökunum ´78, að útgáfumálum.10 Borgin hefur gefið út gátlista fyrir skóla sem „vilja vera hinseginvænir" eins og það er orðað. Spyrja má hvort allir skólar ættu ekki að vilja það? Á vef borgarinnar eru birtar upplýsingar og leiðbeiningar um stöðu, líðan og málefni hinsegin fólks, barna, ungmenna og fjölskyldna og niðurstöður kannana, m.a. um börn með ódæmigerð kyneinkenni og síðast enn ekki síst um skyldur skóla. Sjá vefslóðir í kafla 10. Síðan þessi handbók kom fyrst út árið 2014 hefur athygli beinst í auknummæli að kynvitund barna og umræða um samkynhneigð aukist. Hún snýr meðal annars að kynleiðréttingu barna. Þó að þau tilvik séu hlutfallslega fá, eða kannski einmitt þess vegna, snýr þetta að því að öll börn og allir einstaklingar sem koma að skólanum upplifi sig velkomna þar. Umræða um transbörn og meðal annars um skólagöngu þeirra er nýtt viðfangsefni fyrir kennara (Brill og Pepper, 2019; Rakel Guðmundsdóttir, 2019). Loks má benda á fordóma gegn feitum börnum en offita er alvarlegur heilsufarsvandi. Rannsókn landlæknis á viðhorfum og skoðunum fólks í tengslum við holdafar sýndi að þau hölluðust í átt að neikvæðum staðalmyndum um feitt fólk. Þannig taldi um helmingur þáttakenda að börnum væri almennt strítt, þau uppnefnd eða lögð í einelti vegna holdafars (Sigrún Daníelsdóttir og Stefán Hrafn Jónsson (2015). Í heimi þar sem fallegum en umfram allt grönnum líkömum er hampað á feitt fólk sér fáa málsvara. Það skiptir miklu máli að börn hafi jákvætt viðhorf til eigin líkama því að slæm líkamsmynd tengist vanda á borð við átraskanir, þunglyndi og félagsfælni. Hafa þarf í huga að skilaboð fjölmiðla, leikfanga og myndefnis ná til barna. Í skólastarfinu þarf að gæta varfærni í umfjöllun um næringu, útlit og vaxtarlag svo að hún ýti ekki undir fyrirliggjandi stimplun. Þetta má til dæmis gera með því að vinna skólaverkefni sem tengjast fjölbreyttum fyrirmyndum, sem auðvelt er að nálgast úr hinum stóra íþróttaheimi sem margar fjölskyldur hrærast í. Brynja Halldórsdóttir (2016) bendir á leiðir til að vinna með einstaklings- og kerfisbundna fordóma og öráreitni í skólastarfi, svo sem að auka samskipti við minnihlutahópa, að viðurkenna fleiri tungumál í skólastarfinu við hlið íslenskunnar, nýta verkefni úr fjölmenningarstefnu sveitarfélaga og auka samstarf við foreldra, sem eru tilbúnir að miðla úr fróðleiksbrunni sínum. Allt slíkt eykur þekkingu og skilning og dregur úr stöðluðum hugmyndum um framandleika. Börn mæta oft fordómum vegna fötlunar, samskipta- og hegðunarvanda, kynhneigðar eða annars, þessi börn þarfnast sérstakrar umhyggju 10 Sjá fræðsluefni Samtakanna ´78: Hinsegin frá A til Ö.

20 Þá er mikilvægt að gleyma ekki nemendum sjálfum, að bregðast við röddum þeirra, hlusta á þá, nýta krafta þeirra og hugmyndir, fá þau öll til að finnast þau vera hluti af skólastarfinu og að þau njóti öryggis. Þetta stuðlar að gæðum náms án aðgreiningar (Hermína Gunnþórsdóttir, 2016). Mikilvægt er að þessi vinna sé gerð með þátttöku og stuðningi skólastjórnenda sem eiga að útfæra áherslur í aðal- og skólanámskrám. Kennarinn þarf einnig að fara í gegnum sjálfsskoðun, skoða bakgrunn sinn og forréttindi og draga fram eigin fordóma.

21 BÖRN SEMBÚAVIÐ VANRÆKSLU OG OFBELDI Í þessum kafla er fjallað um algeng form illrar meðferðar á börnum og um áhrif og afleiðingar hennar. Í 5. kafla er fjallað sérstaklega um stafrænt ofbeldi. Einnig eru rædd þau merki sem starfsfólk skóla ætti að lesa í ef það grunar að barn eigi við slíkan vanda að etja. Kaflinn byrjar á stuttu yfirliti yfir rannsóknir á heimilisofbeldi, síðan er rætt um birtingarmyndir, áhrif á börn og algengustu form ofbeldis. Þá er fjallað um merki um að barna hafi orðið fyrir ofbeldi og loks um hvernig kennarar geta talað um efnið við börn. Merking orðsins „heimilisofbeldi" ræðst af menningu, ólíkum kenningum og skýringum(GuðrúnKristinsdóttir, 2014). Heimilisofbeldi snýst í grundvallaratriðum um valdbeitingu, stjórnun og kúgun ofbeldismanns gagnvart sínum nánustu (Ingólfur V. Gíslason, 2008, Stark og Hester, 2019).11 Heimilisofbeldi er ekki einstakur atburður heldur ferli og í því felst kerfisbundin hegðun 11 Sjá kafla 1.1 um gerendur og þolendur.

22 Heimilisofbeldi er yfirleitt ekki einstakur atburður heldur ferli og kerfisbundin hegðun sem er undir samfélagslegum áhrifum. Í þessari valdbeitingu getur falist ofstjórn, eftirlit, tilburðir til einangrunar eða kúgunar af ýmsu tagi og ofsóknir. Tölur frá nágrannalöndum staðfesta að heimilisofbeldi snertir mörg börn og það er talið alvarlegur lýðheilsuvandi (Hafstad og Augusti, 2019, Eriksson, Bruno og Näsman, 2013; Radford o.fl., 2011). Tíðni ofbeldis sem börn upplifa í bernsku er ólík eftir menningu og aldursskeiðum barna (United Nations Children's Fund, 2017). Því hefur verið haldið fram að heimilisofbeldi sé vanskráð í rannsóknum enda finnst svarendum yfirleitt erfitt að viðurkenna það. En rannsóknir sýna að traustar niðurstöður er hægt að fá með því að spyrja börn og foreldra um reynslu af illri meðferð. Þó að það geti virst andstæðukennt að spyrja foreldra um þetta er samkvæmni staðfest milli svara þessara beggja hópa (Everson o.fl., 2008; Mullender o.fl., 2002). Því miður er sjaldgæfara að börn séu spurð um ofbeldið í rannsóknum en foreldrar þeirra (Rydström o.fl., 2019). Enginn vafi leikur á því að heimilisofbeldi er til staðar hér á landi. Þetta hefur aðsókn að Kvennaathvarfinu í Reykjavík sýnt allt frá opnun þess árið 1982, svo og starf annarra samtaka sem beita sér gegn nauðgunum og sifjaspellum, s.s. Bjarkarhlíð, Neyðarmóttakan, Stígamót, Kvennaráðgjöfin, Drekaslóðir í Reykjavík, Aflið og Bjarmahlíð á Akureyri. Á síðari árum hafa verið stigin skref til að veita körlum aðstoð hjá Stígamótum, samtökunum Heimilisfriður og Meðferðar- og þekkingarmiðstöð um ofbeldi í nánum samböndum. Fáar rannsóknir eru til hér á landi á heimilisofbeldi og hafa þær flestar beinst að högum kvenna (Ingólfur V. Gíslason 2008; Erla K. Svavarsdóttir 2010). Sárlega vantar rannsóknir á heimilisofbeldi sem snýr að körlum (Guðrún Kristinsdóttir og Jón Ingvar Kjaran, 2021a, b; Freydís Jóna Freysteinsdóttir og Ingibjörg Þórðardóttir, 2016). Engin ný tíðnikönnun á heimilisofbeldi liggur fyrir sem gerð hefur verið á almennu þýði. En nefna má nýja könnun á tíðni og eðli heimilisofbeldis í nánum samböndum sem byggði á heimsóknum kvenna 18 ára og eldri á Landspítala háskólasjúkrahús vegna ofbeldis núverandi eða fyrrverandi maka. Hún náði til áranna 2005-201412 og sýndi tíðnina 1.69 per 1000.13 Flestir líkamlegir áverkar voru metnir 12 Fjöldi heimsókna var 1454. 13 Erfitt er bera tölulega saman milli landa vegna ólíkra aðferða (EIGE) (2017).

23 minni háttar eða 76.2% og er þá átt við högg eða spörk á efri hluta líkamans. Af því voru högg á höfuð, andlit og háls 37%. Í 9.8% tilvika var um kyrkingu ræða (Drífa Jónasdóttir o.fl., 2020). Vart þarf að taka fram að kyrking, sem áður var oft nefnd kverkatak, er lífshættuleg árás, eins og kann að vera um fleira í þessu sambandi. Þar sem úrtakið er sértækt er ekki hægt að alhæfa um tíðni heimilisofbeldis á grunni þessarar könnunar. Elísabet Karlsdóttir og Ásdís A. Arnalds (2010) könnuðu tíðni, form og umfang ofbeldis gegn konum ítarlega með spurningalista.14 Fram kom að 30% kvenna (miðað við mannfjöldatölur frá 2008) höfðu upplifað líkamlegt ofbeldi af hálfu maka eða sambúðaraðila og um 22% sögðust hafa búið við ofbeldi í nánu sambandi um tíma frá 16 ára aldri. Niðurstöðurnar sýndu að sum börn búa við og verða vitni að ofbeldi á heimilum. Sagði þrír fjórði hluti kvenna sem svaraði spurningu þar að lútandi að barn hefði verið á heimilinu þegar síðasta ofbeldisatvik átti sér stað. Í rannsókn á ofbeldi og átökum í fjölskyldum og tengslum við líðan og heilsufar sögðust 7% svarenda hafa orðið vitni að líkamlegu ofbeldi á heimilinu.15 Það var fátíðarameðal unglinga sem bjuggu hjá foreldrum með lengri menntun og betri fjárráð (Geir Gunnlaugsson, o. fl., 2011). Þunglyndi, reiði og kvíði var einnig algengarimeðal þeirra. Erlendar rannsóknir hafa þó ekki sýnt óyggjandi fram á tengsl efnahags og menntunar við heimilisofbeldi. Í athugun semsýndi tíðni kynferðislegrarmisnotkunar á börnumsögðust um 23% stúlkna hafa verið misnotaðar fyrir 18 ára aldur og um 8% drengja.16 Um helmingur þeirra sem misnotuðu börnin voru karlar sem tengdust fjölskyldunni á einhvern hátt en voru ekki feður þeirra (Hrefna Ólafsdóttir, 2011). Svarhlutfall var lágt en niðurstöður byggðu á stóru slembiúrtaki. Sterkar vísbendingar eru um að börn hér á landi þekki sjálf til ofbeldis á heimilum. Þetta kom fram í könnun meðal skólabarna í 4.-10. bekk.17 Um 70% barna og 94% unglinga sögðust þekkja orðið heimilisofbeldi (Ingibjörg H. Harðardóttir o.fl., 2014). Af bakgrunnsþáttum hafði eigin vitneskja um ofbeldi á heimili skýrust tengsl við svör þátttakenda. Hærra hlutfall barna, sem sagðist þekkja einhvern sem hefði orðið fyrir ofbeldi á heimili, taldi karla og konur verða fyrir því samanborið við börn sem ekki sögðust þekkja neinn með þá reynslu. Einnig kom fram að fleiri unglingar er sögðust þekkja einhvern sem hefði verið beittur ofbeldi á heimili töldu ofbeldi á heimili algengara en aðrir. Erfitt er að fullyrða um orsakir þessa munar á svörum barna og unglinga. Þau sem þekkja til 14 Tekið var 3000 manna slembiúrtak úr þjóðskrá meðal kvenna á aldrinum 18-80 ára á öllu landinu. 15 Hún náði til 3500 unglinga á aldrinum 14-15 ára. 16 Um var að ræða 1500 manna úrtak. 17 Úrtakið náði til ríflega 1100 barna í þrettán grunnskólum víða um land.

24 ofbeldis á heimilum gætu hugsanlega talið að það sé eðlilegur verknaður. Önnur skýring gæti verið að börn og unglingar sem þekkja einhvern sem hefur orðið fyrir ofbeldi á heimili sínu beini athygli sinni meira að umfjöllun um athæfið en þau sem ekki búa yfir slíkri vitneskju. Nýlegar rannsóknir sýna að hluti barna og unglinga ýmist verða vör við, verða fyrir eða eru vitni að ofbeldi í fjölskyldum sínum og enn hefur bæst við þekkingu á þessu sviði síðan ofangreind könnun var gerð (Hafstad og Augusti, 2019; Rydström, o.fl., 2019; Ellonen, Kääriäinen, 2008; Mossige and Stefansen, 2008). Niðurstöður ofangreindrar skólakönnunar hér á landi sýndi að lágt hlutfall barna hér á landi heyrir um heimilisofbeldi hjá foreldrum (Ingibjörg H. Harðardóttir, o.fl., 2014). Algengast var að þau segðust hafa heyrt um það í sjónvarpi (59%) og næstalgengast í skólanum (53%). Í ljósi þess má telja að ábyrgð skólans á því að fjalla um efnið sé umtalsverð. Færri þátttakendur sögðust hafa heyrt talað um heimilisofbeldi í samræðum nákominna eins og hjá mömmu (21%), pabba (15%) eða hjá vinum (13%). Þar sem ofbeldi er beitt á heimili ríkir yfirleitt þögn um það vegna ótta, sársauka, niðurlægingar og skammar sem fylgja slíkum hremmingum. Þetta kom fram í viðtölum við börn og unglinga sem höfðu búið við langvarandi og alvarlegt ofbeldi á heimilum sínum (Guðrún Kristinsdóttir, o.fl., 2014). Það er í samræmi við erlendar viðtalsrannsóknir (McGee, 2005; Mullender, o. fl., 2002). Pernebo og Almqvist (2016) ásamt fleirum benda til dæmis á hve mjög tengsl við foreldra í slíkum aðstæðum skerðast og verða ótraust. Þessar niðurstöður í ofangreindu íslensku skólakönnuninni benda til þess að foreldrar ættu að ræða meira við börn sín um heimilisofbeldi. Það gæti komið í veg fyrir eða dregið úr því að upplýsingar berist til þeirra eftir tilviljunarkenndum og jafnvel óvönduðum leiðum, sem sumir netmiðlar eru (Ingibjörg H. Harðardóttir, o.fl., 2014). Þær eru einnig skilaboð til skóla og annarra aðila, sem sinna forvörnum um ábyrgð þeirra á vandaðri fræðslu, t.d. um réttindi barna eins og þau birtast í Barnasáttmála SÞ.18 Fjölmiðlar hafa mikilvægu hlutverki að gegna í að miðla vönduðum upplýsingum og fræðslu og mættu sinna því oftar. Börn búa við og verða vitni að heimilisofbeldi hér á landi samkvæmt niðurstöðum rannsókna 18 Samningurinn er í daglegu tali nefndur Barnasáttmáli SÞ og er hér ýmist nefndur því nafni eða hinu formlega, Samningur um réttindi barns.

25 Ýmsir aðilar hafa útbúið efni sem nota má bæði eða ýmist á heimilum og í skólum í þessu skyni, s.s. Barna- og fjölskyldustofa, Embætti umboðsmanns barna, Embætti landlæknis, Menntamálastofnun og samtök, s.s. Barnaheill, Save the children á Íslandi, Bjarkarhlíð, Heimili og skóli, Landsnefnd Barnahjálpar SÞ á Íslandi, Stígamót og Kvennaathvarfið í Reykjavík o. fl. Aftast í ritinu eru frekari upplýsingar um fræðsluefni sem hentar ólíkum aldurshópum. Í HVERJU BIRTIST HEIMILISOFBELDI? 3.1 Heimilisofbeldi birtist í ógnandi hegðun og misbeitingu í samskiptum fólks sem býr saman eða er bundið nánum böndum (Mullender, o.fl., 2002). Heimilisofbeldi snýst um vald og stjórnun. Ofbeldið er kynjað, þannig að mun fleiri karlar en konur beita ofbeldi í nánum samböndum (Hardesty og Ogolsky, 2020). Það er undir áhrifum valdakerfa og stjórnunar í samfélaginu (Hearn, o. fl., 2020, Walby 2020). Með heimilisofbeldi er vísað til líkamlegrar, efnahagslegrar, kynferðislegrar og andlegrar misbeitingar sem snýr að þeim sem er háður ofbeldismanni. Hegðun sem fellur undir ofbeldið felst t.d. í því að nota líkamlega og yfirburðastöðu sína á heimilinu, eða að sá sem beitir ofbeldi hótar, ógnar, beitir úrtölum eða þrýstingi. Sá sem fremur athæfið afneitar, ásakar aðra og beitir ásökunum, yfirdrifinni stjórnsemi, eftirliti og ofsóknum (Pence og Paymar, 1993). Þetta getur m.a. falið í sér að einangra, niðurlægja, gera lítið úr, ofsækja, munda eða beita vopni og kúga fjárhagslega. Áður fyrr var yfirleitt rætt um heimilisofbeldi sem átök milli fullorðinna. Sá skilningur hefur breyst í kjölfar rannsókna sem sýna að börn staðsetja sig sjálf á vettvangi atburða þegar þau eru beðin að lýsa því hvað felst í orðinu heimilisofbeldi (Guðrún Kristinsdóttir, 2014). Vægi óbeinna áhrifa af því að verða vitni að ofbeldi er því æ meira viðurkennt. Goðsagnir um heimilisofbeldi Ekkert afsakar ofbeldi á heimili. Sá sem beitir ofbeldinu útskýrir það á ýmsan hátt og yfirleitt til að verja gerðir sínar. Afsakanirnar eru gjarnan endurteknar og breytast í lífsseigar goðsagnir og ranghugmyndir. Margar þeirra snúast um hina fullorðnu á heimilinu: Heimilisofbeldi snýst fyrst og fremst um vald og stjórnun
Made with FlippingBook
RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=

# data[].attributes.attachment_link.description
OFBELDI GEGN BÖRNUM hlutverk skóla HANDBÓK FYRIR STARFSFÓLK HANDBÓK FYRIR STARFSFÓLK Guðrún Kristinsdóttir og Nanna Kristín Christiansen VITUNDARVAKNING um kynferðislegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi gegn börnum OFBELDI GEGN BÖRNUM hlutverk skóla Endurskoðað 2022 vegna átaks Forsætisráðuneytis og Félagsmála- ráðuneytis um forvarnir gegn kynbundnu ofbeldi og áreiti.

# data[].attributes.attachment_link.description
Heilsueflandi framhaldsskóli byggist á þeirri stefnu að nálgast heilsueflingu og forvarnir út frá víðtæku og jákvæðu sjónarhorni með það að markmiði að stuðla að vellíðan og auknum árangri allra í skólasamfélaginu, nemenda og starfsfólks. Nálgunin veitir aukin tækifæri til að efla tengslin við nærsamfélagið og auka þannig stuðning og tækifæri nemenda og starfsfólks til að tileinka sér jákvæðan og heilbrigðan lífsstíl.

# data[].attributes.body
https://www.raudikrossinn.is/verkefni/innanlandsverkefni/heilbrigdi-og-velferd/hjalparsiminn-1717-og-netspjallid/

# data[].attributes.attachment_link.description
Hjálparsíminn og netspjallið er alltaf opið, trúnaði og nafnleynd er heitið og er það ókeypis.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/born-og-ungmenni/hvada-rett-hef-eg/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Á Íslandi gilda ákveðin lög og reglur sem allir þurfa að fara eftir. Stjórnarskrá Íslands er æðsta réttarheimildin sem þýðir að það má ekki setja neinar reglur eða lög sem mótmæla henni. Í stjórnarskránni, barnasáttmálanum og fleiri reglugerðum sem gilda á Íslandi er fjallað um rétt barna til að líða vel og hér fyrir neðan getur þú séð hvaða rétt þú átt samkvæmt lögum og í hvaða lögum þau réttindi eru.
Þú átt rétt á að fá þá vernd og umönnun sem þú þarft til að líða vel.
Þetta kemur fram í Stjórnarskránni, sem þýðir að þeir sem stjórna landinu þurfa að passa upp á, með lögum og reglum, að það sé komið vel fram við þig, þú sért vernduð/aður ef það er illa komið fram við þig og þú fáir þá umönnun sem þú þarft til að líða vel. Þannig er löggjafinn (þeir sem stjórna landinu) til dæmis skyldugur til að tryggja það að enginn þurfi að þola einelti eða slæma framkomu ( 3. mgr. 76. gr.).

Það sama kemur fram í Barnasáttmálanum. Þar kemur fram að allar ráðstafanir stjórnvalda (allt sem er ákveðið að gera) eiga að vera í samræmi við það sem er þér fyrir bestu og allir sem skrifa undir Barnasáttmálann eiga að tryggja þér þá vernd og umönnun sem þarf til að þér líði vel (3. gr.).

Á Íslandi eru líka Barnaverndarlög. Þar segir að allir sem annast þig, hvort sem það eru foreldrar, starfsmenn eða aðrir, eigi að sýna þér virðingu og umhyggju, gæta velferðar þinnar og sjá til þess að aðstæður séu viðunandi. Það þýðir að allir sem sjá um þig þurfa að grípa inn í ef þú ert í aðstæðum þar sem þér líður ekki vel.

Umboðsmaður barna á Íslandi er aðili sem er ráðinn af ríkisstjórn Íslands til að passa upp á að allir sem vinna með börn fari eftir þeim lögum sem gilda og að það sé hugsað um þarfir og hagsmuni barna (það sem er mikilvægt fyrir börn). Það má því kannski segja að Umboðsmaður barna sé nokkurs konar „lögregla" sem gætir þinna réttinda sem barns eða ungmennis.

Talað er um rétt barna til að líða vel í fleiri reglugerðum en allt þetta þýðir að hvar sem þú ert (heima, í skólanum, á íþróttaæfingum, tómstundum eða annars staðar) þá gilda mjög ákveðin lög um það að þú eigir rétt á því að líða vel, það megi ekki koma illa fram við þig og að þú þurfir að fá aðstoð ef það gerist.
Þú átt rétt á að vera ólík/ólíkur öðrum.
Í Stjórnarskránni og Barnasáttmálanum stendur að öll mismunun sé bönnuð og það eigi að ríkja jafnræði. Það sama kemur líka fram í Mannréttindasáttmála Evrópu. (Stjórnarskrá 63., 64., 65. gr, - Barnasáttmáli 1. mgr. 14. gr. Mannréttindas. 9. gr. og 14. gr.).
Það þýðir t.d. að þú mátt hafa þínar eigin skoðanir, þú mátt trúa á það sem þú vilt trúa á, líta öðruvísi út, hugsa ólíkt, eiga ólíka/öðruvísi fjölskyldu en aðrir, klæða þig öðruvísi, hafa önnur áhugamál og fleira í þeim dúr, án þess að aðrir komi illa fram við þig vegna þess.   Þú átt rétt á því að vera laus við líkamlegt, andlegt og félagslegt ofbeldi.
Tekið er mjög skýrt fram í Stjórnarskránni og Mannréttindasáttmála Evrópu að það megi ekki pynda neinn eða koma fram á ómannúðlegan eða vanvirðandi máta. Mannréttindadómstóllinn segir að pynding sé þegar einhver ætlar sér að valda líkamlegum og andlegum sársauka og að vanvirðandi meðferð sé þegar einhver ætlar sér að hræða annan, gera vanmáttugan eða niðurlægðan. Barnasáttmálinn segir að þau ríki sem fylgja honum þurfi að gera allt sem hægt er til að vernda börn gegn hvers konar ofbeldi og bjóða upp á þá þjónustu sem er nauðsynleg til að það sé hægt (mannréttindaskrá 3. gr. stjórnarskrá 68. gr. barnasáttmáli 19. gr.).

Í lögum um grunnskóla, lögum um framhaldsskóla og reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum og framhaldsskólum er líka fjallað um þessi réttindi. Skólar eiga að hafa áætlun um hvernig þeir ætla að koma í veg fyrir líkamlegt, andlegt og félagslegt ofbeldi og einnig hvernig þeir ætla að bregðast við slíku. Þar segir líka að þeir sem vinna í skólum þurfi að taka afstöðu gegn hvers konar ofbeldi í skólanum en það þýðir að starfsmönnum má ekki finnast í lagi að einhver beiti ofbeldi. Það er meira að segja tekið fram að hver kennari beri ábyrgð að fylgja þessum áætlunum og að skólastjóri beri ábyrgð á að allir vinni eftir áætluninni með sama hætti (lög um grunnskóla 30. gr. - reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila ... grunnsk. 3. gr. 7. gr., lög um framhaldsskóla 33. gr. reglugerð um ábyrgð ... framhaldsskóla 9. gr.).

Aðalnámskrá í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum hafa ígildi reglugerðar (það þýðir að það er skylt að fara eftir þeim) og þar er fjallað um mikilvægi þess að fyrirbyggja hvers konar ofbeldi, þar með talið einelti. Öllum sem starfa í skólum er skylt að fara eftir aðalnámskrá viðkomandi skólastigs og þar með þurfa þeir að passa upp á að þú verðir ekki fyrir ofbeldi (almennur hluti).

Á Íslandi gilda líka Barnalög. Þar er talað um að foreldrar eigi að gera allt sem þeir geta til að vernda börn sín gegn ofbeldi og vanvirðandi háttsemi en ef foreldrar gleyma að passa upp á velferð barna sinna þá eru þeir ekki að fylgja Barnaverndarlögum sem gilda á Íslandi (barnalög 28. gr., barnaverndarlög 2. mgr. 1 gr.).
Þetta þýðir að allir fullorðnir, hvort sem það eru foreldrar, kennarar, íþróttaþjálfarar eða aðrir, eiga samkvæmt lögum að passa upp á að þú verðir ekki fyrir ofbeldi og ef að það gerist þá þarf að gera eitthvað til að stöðva það. Þú átt rétt á að eiga einkalíf þitt og fjölskyldunnar út af fyrir þig.
Í Stjórnarskrá, Barnasáttmála og Mannréttindasáttmála er talað um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu en það felur í sér vernd á einkalífi fólks. Þessi lög eiga meðal annars að vernda þig fyrir árásum á æru og mannorð (stjórnarskr. 71. gr., barnas. 16. gr. mannréttindas. 8. gr.).
Þetta þýðir til dæmis að það má ekki ljúga um þig eða fjölskyldu þína, segja öðrum frá einhverju um þig eða fjölskyldu þína sem þú vilt ekki að aðrir viti, eða reyna að láta öðrum líka illa við þig með einhverjum hætti. Þetta á bæði við í eigin persónu og á netinu. Athugaðu samt að barnaverndarlög segja að ef þú býrð við óviðunandi aðstæður, verður fyrir ofbeldi eða heilsa þín eða þroski er í hættu, hvort sem er vegna eigin hegðunar eða annarra, þá verður sá sem kemst að því að láta vita. (16. og 17. gr.). Þú átt rétt á að tjá þig og segja það sem þér finnst, ef það kemur öðrum ekki illa.
Í Stjórnarskránni, Barnasáttmálanum og Mannréttindasáttmálanum segir að allir eigi rétt á því að segja hvað þeim finnst, það heitir tjáningarfrelsi. Þannig mátt þú segja þína skoðun, segja frá því sem þú veist og leita eftir þeim upplýsingum sem þig langar.

Öllum orðum fylgir samt ábyrgð og samkvæmt sömu lögum má takmarka tjáningarfrelsið ef það er nauðsynlegt til að vernda heilsu, réttindi og mannorð annarra. Þannig má t.d. enginn segja hvað sem er um þig, fjölskyldu þína, vini, útlit þitt o.s.frv. ef það veldur þér vanlíðan eða fær aðra upp á móti þér.
Þetta þýðir að þú átt rétt á að segja það sem þér finnst og langar að segja en ekki ef það er til þess að valda öðrum vanlíðan. Sömuleiðis hafa aðrir rétt á að hafa sína skoðun en ekki ef tilgangurinn er sá að valda þér vanlíðan.
Þú átt rétt á að fá að njóta skólagöngu þinnar.

Í lögum um grunnskóla, lögum um framhaldsskóla og  reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins segir að starfsfólk í skólum eigi stuðla að jákvæðum skólabrag, starfsanda og góðri umgengi. Samkvæmt lögum á starfsfólk að koma vel fram við nemendur, foreldra og samstarfsfólk og stjórnandi á að vinna markvisst að jákvæðum samskiptum og trausti í skólanum. Þegar skólabragur er góður ættirðu að upplifa öryggi,  vellíðan og vinnufrið (lög um grunnskóla 30. gr. reglugerð 3. gr., lög um framhaldsskóla 33. gr.b).

Barnasáttmálinn talar líka um þetta en þar segir að þegar kemur að menntun barna eigi að leggja áherslu á að rækta persónuleika, hæfileika og andlega, líkamlega getu barna og móta virðingu fyrir öðrum. Það þýðir að skólakerfið þarf að hafa þessa hluti í huga þegar nám og skóli er skipulagður (29. gr.).
Þetta þýðir að starfsfólk í skóla á að gera allt sem hægt er svo þér geti liðið vel í skólanum, upplifað þig örugga/öruggan og að þú fáir vinnufrið til að stunda nám þitt. Þú átt rétt á því að það sé passað upp á að skólinn fylgi öllum lögum og reglum.
Á Íslandi er sérstök reglugerð um mat og eftirlit í grunnskólum og upplýsingaskyldu sveitarstjórna um skólahald. Þar segir að sveitarstjórnin (þeir sem stjórna borginni, bænum, þorpinu eða sveitinni þar sem þú býrð) eigi að fylgjast með að þeir sem stjórna og vinna í skólanum fari eftir öllum þeim reglum og lögum sem gilda, tryggja að réttindi þín séu virt og þú fáir þá þjónustu sem þú átt rétt á (2. gr.).
Þetta þýðir að ef stjórnendur grunnskólans passa ekki upp á réttindi þín þá á sveitarfélagið að grípa inn í og skoða málið. Tenglar og orðskýringar:
Stjórnarskrá Íslands er æðsta réttarheimildin á Íslandi sem þýðir að það má ekki setja neinar reglur eða lög sem mótmæla henni.
Barnasáttmálinn er sáttmáli (samningur) sem verndar réttindi barna sérstaklega. Á Alþingi er búið að lögfesta Barnasáttmálann, sem þýðir að það sem stendur í honum eru lög á Íslandi.
Barnaverndarlög eru lög um vernd barna á Íslandi.
Mannréttindasáttmáli Evrópu er samningur sem lönd í Evrópu hafa gert um réttindi fólks og Alþingi hefur sett sem lög á Íslandi.
Barnalög eru sérstök lög um réttindi barna á Íslandi.
Lög um grunnskóla snúast um hvernig grunnskólar á Íslandi eiga að vera skipulagðir, hvað starfsfólkið á að gera, hverju nemendur eiga rétt á og fleira í þeim dúr.
Lög um framhaldsskóla fjalla um hvernig framhaldsskólar á Íslandi eiga að vera skipulagðir, hvað starfsfólkið á að gera, hverju nemendur eiga rétt á og fleira í þeim dúr.
Reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í grunnskólum er reglugerð um hvaða skyldur og ábyrgð þeir hafa sem standa að grunnskólanum, það er skólastjórnendur, kennarar, starfsfólk, foreldrar og aðrir.
Reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila skólasamfélagsins í framhaldsskólum er reglugerð um hvaða skyldur og ábyrgð þeir hafa sem standa að framhaldsskólanum, það er skólastjórnendur, kennarar, starfsólk, foreldrar og aðrir.
Reglugerð um mat og eftirlit í grunnskólum og upplýsingaskyldu sveitarstjórna um skólahald fjallar um hvernig sveitastjórn þarf að fylgjast með því sem er að gerast í grunnskólanum.
Aðalnámskrá leikskóla, grunnskóla og framhaldsskólaer rammi um skólastarfið á hverju skólastigi fyrir sig og leiðbeiningar um tilgang og markmið. Í námskránni er tekið saman hvernig á að fylgja því sem lögin segja að eigi að gera. Stjórnendur skóla, kennarar og annað starfsfólk vinnur eftir aðalnámskrá.
Mannréttindadómstóll er dómstóll sem hægt er að kæra til ef einhver brýtur Mannréttindasáttmálann.

Líkamlegt ofbeldi er t.d. þegar einhver sparkar, lemur, klípur eða meiðir líkama einhvers annars.
Andlegt ofbeldi er t.d. ef einhver segir eða gerir eitthvað í þeim tilgangi að hafa neikvæð áhrif á hvernig viðkomandi líður með sjálfan sig, svo sem með því að gera lítið úr viðkomandi, niðurlægja, hóta eða hræða.
Félagslegt ofbeldi er t.d. þegar einhver er skilinn útundan, ekki boðið að taka þátt í því sem hópurinn er að gera eða er útilokaður á einhvern annan hátt.
Orðið æra þýðir heiður eða mannorð einhvers, eða það hvernig annað fólk lítur á mann og það sem maður gerir.

# data[].attributes.attachment_link.description
Á Íslandi gilda ákveðin lög og reglur sem allir þurfa að fara eftir. Stjórnarskrá Íslands er æðsta réttarheimildin sem þýðir að það má ekki setja neinar reglur eða lög sem mótmæla henni.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/felagsleg-vellidan-2/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Félagsleg vellíðan er meðal annars það að vera elskaður, öruggur, viðurkenndur og finna að maður sé einhvers virði, bæði í eigin augum og annarra.

Þess vegna eru vinir og vinskapur mikilvægur alveg frá leikskólaaldri. En einnig gott samband við fullorðna.

Öll börn vilja að eftir þeim sé tekið, hlustað á þau, þau fái athygli og þeim sé hrósað. Það hefur sýnt sig að þau börn sem eiga góða vini og gott samband við fullorðna eru líklegri til að líða vel.

Þau börn sem eru ekki eins sterk félagslega og eiga ekki gott samband við fullorðna, eiga oft erfiðara með félagsleg samskipti. Þau vita ekki endilega hvernig þau eiga að nálgast jafnaldra og grípa því oft í neikvæða hegðun eða verða aðgerðalaus og taka ekki frumkvæði. Þannig aukast líkurnar á að þau lendi utanveltu og verði jafnvel einangruð.
Það er því mikilvægt að styðja vel við þennan hóp, aðstoða þau við að finna gagnlegri leiðir til að eiga samskipti við jafnaldra og virkja jákvæða eiginleika þeirra.
Við vitum líka að tengsl er milli náms og líðanar. Börnum sem ekki líður vel eru oft á varðbergi og tilbúin til að verja sig og hafa þess vegna ekki hugrekki til að reyna eitthvað nýtt. Þau geta verið of varkár, kvíðin, hávær eða félagslega truflandi og lokuð fyrir nýrri reynslu.
Þau þurfa því aðstoð við að byggja upp þann kjark og hugarfar sem er nauðsynlegt til að læra og tileinka sér eitthvað nýtt, hvort sem er í námi eða samskiptum.

# data[].attributes.attachment_link.description
Félagsleg vellíðan er meðal annars það að vera elskaður, öruggur, viðurkenndur og finna að maður sé einhvers virði, bæði í eigin augum og annarra. Þess vegna eru vinir og vinskapur mikilvægur alveg frá leikskólaaldri. En einnig gott samband við fullorðna. Öll börn vilja að eftir þeim sé tekið, hlustað á þau, þau fái athygli og þeim sé hrósað.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/skolabragur-2/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila í skólasamfélaginu frá 2011 segir í þriðja kafla um jákvæðan skólabrag og samskipti (6.gr.):
Í grunnskólum skal skilgreina í hverju jákvæður skólabragur felist og móta leiðir til að viðhalda honum. Starfsfólk grunnskóla, nemendur og foreldrar skulu í sameiningu leggja áherslu á að viðhalda góðum starfsanda í skólanum og jákvæðum skólabrag. Mikilvægt er að í grunnskólum sé fjallað um mál sem kunna að hafa áhrif á skólabrag, þ.m.t. mál sem koma upp utan skólatíma og í rafrænum samskiptum. Mat á skólabrag skal tengjast öðru innra mati skólans. Nánar er fjallað um skólabrag í aðalnámskrá grunnskóla.
Fjölmargar rannsóknir hafa verið gerðar á jákvæðum skólabrag og sýna þær meðal annars að einkenni skóla með jákvæðan skólabrag er að í honum er lítið um agavandamál en líðan nemenda og starfsfólks er einnig betri en í öðrum skólum.

Hlutverk skólastjórnenda

Góður skólabragur er samstarfsverkefni stjórnenda, starfsfólks, nemenda og foreldra. Skólastjórnendur bera engu að síður mikla ábyrgð og þeirra hlutverk hefur verið kannað sérstaklega. Í skólum með jákvæðan skólabrag einkennir eftirfarandi skólastjórnendur:

* Þeir eru sýnilegir.
* Fylgjast vel með og eru á ferli í skólanum.
* Stýra reglulega samkomum nemenda.
* Halda reglulega fundi.
* Bregðast við aðstæðum.

Hlutverk kennara

Hlutverk kennara er einnig mikilvægt en þeir byggja upp góðan skólabrag með nemendum sínum bæði með því að vera góð fyrirmynd en einnig í hefðbundum lífsleiknitímum. Nokkrir þættir sem nauðsynlegt er að vinna með börnum eru:

* Virðing
* Traust
* Umburðarlyndi
* Fjölbreytni
* Kærleikur
* Gleði
* Jákvæðni
* Tillitsemi
* Samvinna
* Samskipti
* Ábyrgð
* Lýðræði
* Jafnrétti

Hlutverk foreldra

Foreldrar skipta miklu máli í skólasamfélaginu og geta haft mikil áhrif á skólabraginn. Börnin koma með það sem þau heyra heima í skólann og því mikilvægt að foreldrar sýni gott fordæmi og tali af ábyrgð um skólann og starfsfólkið. Góð samskipti heimilis og skóla geta skipt sköpum þegar kemur að menntun og líðan barnanna en einnig til að mynda góðan skólabrag. Foreldrar þurfa því að hafa eftirfarandi í huga:

* Eiga góð samskipti við skólann.
* Vera góð fyrirmynd.
* Sýna skólasamfélaginu áhuga.
* Mæta á viðburði.
* Láta skólann vita ef það þarf að laga eitthvað, ekki ræða það við börnin.
* Vera opnir fyrir því að barnið sýni kannski ekki alltaf sömu hegðun heima og í skólanum.
* Eiga samtal við barnið um hvernig því líður í skólanum og hvernig það leggur sitt af mörkum til að stuðla að jákvæðum skólabrag.
* Ræða góð samskipti við barnið.
* Vandamál leysast best í samstarfi heimilis og skóla.

Hlutverk barna og ungmenna

Frá upphafi skólagöngu þarf að kenna börnum og ungmennum hvernig er viðeigandi að haga sér í skóla með góðan skólabrag. Það er því ábyrgð kennara og foreldra að kenna börnum þá þætti sem skipta hvað mestu máli. Börn sem bera virðingu fyrir samnemendum, kennurum og umhverfi sínu eru líklegri til að stuðla að góðu umhverfi og góðum skólabrag. Ekki er hægt að ætlast til þess að börnin kunni að haga sér á jákvæðan hátt í upphafi og því þarf að leggja áherslu á þessa kennslu og kenna börnum á jákvæðan hátt að vera umburðarlynd og bera virðingu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila í skólasamfélaginu frá 2011 segir í þriðja kafla um jákvæðan skólabrag og samskipti (6.gr.): Í grunnskólum skal skilgreina í hverju jákvæður skólabragur felist og móta leiðir til að viðhalda honum. Starfsfólk grunnskóla, nemendur og foreldrar skulu í sameiningu leggja áherslu á að viðhalda góðum starfsanda í skólanum og jákvæðum skólabrag.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/skolabragur-2/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila í skólasamfélaginu frá 2011 segir í þriðja kafla um jákvæðan skólabrag og samskipti (6.gr.):
Í grunnskólum skal skilgreina í hverju jákvæður skólabragur felist og móta leiðir til að viðhalda honum. Starfsfólk grunnskóla, nemendur og foreldrar skulu í sameiningu leggja áherslu á að viðhalda góðum starfsanda í skólanum og jákvæðum skólabrag. Mikilvægt er að í grunnskólum sé fjallað um mál sem kunna að hafa áhrif á skólabrag, þ.m.t. mál sem koma upp utan skólatíma og í rafrænum samskiptum. Mat á skólabrag skal tengjast öðru innra mati skólans. Nánar er fjallað um skólabrag í aðalnámskrá grunnskóla.
Fjölmargar rannsóknir hafa verið gerðar á jákvæðum skólabrag og sýna þær meðal annars að einkenni skóla með jákvæðan skólabrag er að í honum er lítið um agavandamál en líðan nemenda og starfsfólks er einnig betri en í öðrum skólum.

Hlutverk skólastjórnenda

Góður skólabragur er samstarfsverkefni stjórnenda, starfsfólks, nemenda og foreldra. Skólastjórnendur bera engu að síður mikla ábyrgð og þeirra hlutverk hefur verið kannað sérstaklega. Í skólum með jákvæðan skólabrag einkennir eftirfarandi skólastjórnendur:

* Þeir eru sýnilegir.
* Fylgjast vel með og eru á ferli í skólanum.
* Stýra reglulega samkomum nemenda.
* Halda reglulega fundi.
* Bregðast við aðstæðum.

Hlutverk kennara

Hlutverk kennara er einnig mikilvægt en þeir byggja upp góðan skólabrag með nemendum sínum bæði með því að vera góð fyrirmynd en einnig í hefðbundum lífsleiknitímum. Nokkrir þættir sem nauðsynlegt er að vinna með börnum eru:

* Virðing
* Traust
* Umburðarlyndi
* Fjölbreytni
* Kærleikur
* Gleði
* Jákvæðni
* Tillitsemi
* Samvinna
* Samskipti
* Ábyrgð
* Lýðræði
* Jafnrétti

Hlutverk foreldra

Foreldrar skipta miklu máli í skólasamfélaginu og geta haft mikil áhrif á skólabraginn. Börnin koma með það sem þau heyra heima í skólann og því mikilvægt að foreldrar sýni gott fordæmi og tali af ábyrgð um skólann og starfsfólkið. Góð samskipti heimilis og skóla geta skipt sköpum þegar kemur að menntun og líðan barnanna en einnig til að mynda góðan skólabrag. Foreldrar þurfa því að hafa eftirfarandi í huga:

* Eiga góð samskipti við skólann.
* Vera góð fyrirmynd.
* Sýna skólasamfélaginu áhuga.
* Mæta á viðburði.
* Láta skólann vita ef það þarf að laga eitthvað, ekki ræða það við börnin.
* Vera opnir fyrir því að barnið sýni kannski ekki alltaf sömu hegðun heima og í skólanum.
* Eiga samtal við barnið um hvernig því líður í skólanum og hvernig það leggur sitt af mörkum til að stuðla að jákvæðum skólabrag.
* Ræða góð samskipti við barnið.
* Vandamál leysast best í samstarfi heimilis og skóla.

Hlutverk barna og ungmenna

Frá upphafi skólagöngu þarf að kenna börnum og ungmennum hvernig er viðeigandi að haga sér í skóla með góðan skólabrag. Það er því ábyrgð kennara og foreldra að kenna börnum þá þætti sem skipta hvað mestu máli. Börn sem bera virðingu fyrir samnemendum, kennurum og umhverfi sínu eru líklegri til að stuðla að góðu umhverfi og góðum skólabrag. Ekki er hægt að ætlast til þess að börnin kunni að haga sér á jákvæðan hátt í upphafi og því þarf að leggja áherslu á þessa kennslu og kenna börnum á jákvæðan hátt að vera umburðarlynd og bera virðingu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila í skólasamfélaginu frá 2011 segir í þriðja kafla um jákvæðan skólabrag og samskipti (6.gr.): Í grunnskólum skal skilgreina í hverju jákvæður skólabragur felist og móta leiðir til að viðhalda honum. Starfsfólk grunnskóla, nemendur og foreldrar skulu í sameiningu leggja áherslu á að viðhalda góðum starfsanda í skólanum og jákvæðum skólabrag.

# data[].attributes.body
https://gegneinelti.is/fagfolk/skolabragur-2/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila í skólasamfélaginu frá 2011 segir í þriðja kafla um jákvæðan skólabrag og samskipti (6.gr.):
Í grunnskólum skal skilgreina í hverju jákvæður skólabragur felist og móta leiðir til að viðhalda honum. Starfsfólk grunnskóla, nemendur og foreldrar skulu í sameiningu leggja áherslu á að viðhalda góðum starfsanda í skólanum og jákvæðum skólabrag. Mikilvægt er að í grunnskólum sé fjallað um mál sem kunna að hafa áhrif á skólabrag, þ.m.t. mál sem koma upp utan skólatíma og í rafrænum samskiptum. Mat á skólabrag skal tengjast öðru innra mati skólans. Nánar er fjallað um skólabrag í aðalnámskrá grunnskóla.
Fjölmargar rannsóknir hafa verið gerðar á jákvæðum skólabrag og sýna þær meðal annars að einkenni skóla með jákvæðan skólabrag er að í honum er lítið um agavandamál en líðan nemenda og starfsfólks er einnig betri en í öðrum skólum.

Hlutverk skólastjórnenda

Góður skólabragur er samstarfsverkefni stjórnenda, starfsfólks, nemenda og foreldra. Skólastjórnendur bera engu að síður mikla ábyrgð og þeirra hlutverk hefur verið kannað sérstaklega. Í skólum með jákvæðan skólabrag einkennir eftirfarandi skólastjórnendur:

* Þeir eru sýnilegir.
* Fylgjast vel með og eru á ferli í skólanum.
* Stýra reglulega samkomum nemenda.
* Halda reglulega fundi.
* Bregðast við aðstæðum.

Hlutverk kennara

Hlutverk kennara er einnig mikilvægt en þeir byggja upp góðan skólabrag með nemendum sínum bæði með því að vera góð fyrirmynd en einnig í hefðbundum lífsleiknitímum. Nokkrir þættir sem nauðsynlegt er að vinna með börnum eru:

* Virðing
* Traust
* Umburðarlyndi
* Fjölbreytni
* Kærleikur
* Gleði
* Jákvæðni
* Tillitsemi
* Samvinna
* Samskipti
* Ábyrgð
* Lýðræði
* Jafnrétti

Hlutverk foreldra

Foreldrar skipta miklu máli í skólasamfélaginu og geta haft mikil áhrif á skólabraginn. Börnin koma með það sem þau heyra heima í skólann og því mikilvægt að foreldrar sýni gott fordæmi og tali af ábyrgð um skólann og starfsfólkið. Góð samskipti heimilis og skóla geta skipt sköpum þegar kemur að menntun og líðan barnanna en einnig til að mynda góðan skólabrag. Foreldrar þurfa því að hafa eftirfarandi í huga:

* Eiga góð samskipti við skólann.
* Vera góð fyrirmynd.
* Sýna skólasamfélaginu áhuga.
* Mæta á viðburði.
* Láta skólann vita ef það þarf að laga eitthvað, ekki ræða það við börnin.
* Vera opnir fyrir því að barnið sýni kannski ekki alltaf sömu hegðun heima og í skólanum.
* Eiga samtal við barnið um hvernig því líður í skólanum og hvernig það leggur sitt af mörkum til að stuðla að jákvæðum skólabrag.
* Ræða góð samskipti við barnið.
* Vandamál leysast best í samstarfi heimilis og skóla.

Hlutverk barna og ungmenna

Frá upphafi skólagöngu þarf að kenna börnum og ungmennum hvernig er viðeigandi að haga sér í skóla með góðan skólabrag. Það er því ábyrgð kennara og foreldra að kenna börnum þá þætti sem skipta hvað mestu máli. Börn sem bera virðingu fyrir samnemendum, kennurum og umhverfi sínu eru líklegri til að stuðla að góðu umhverfi og góðum skólabrag. Ekki er hægt að ætlast til þess að börnin kunni að haga sér á jákvæðan hátt í upphafi og því þarf að leggja áherslu á þessa kennslu og kenna börnum á jákvæðan hátt að vera umburðarlynd og bera virðingu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Í reglugerð um ábyrgð og skyldur aðila í skólasamfélaginu frá 2011 segir í þriðja kafla um jákvæðan skólabrag og samskipti (6.gr.): Í grunnskólum skal skilgreina í hverju jákvæður skólabragur felist og móta leiðir til að viðhalda honum. Starfsfólk grunnskóla, nemendur og foreldrar skulu í sameiningu leggja áherslu á að viðhalda góðum starfsanda í skólanum og jákvæðum skólabrag.

# data[].attributes.body
https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/kveikjur_sjonraen/

# data[].attributes.body
https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/gedordin_10/

# data[].attributes.body
Kaflar samskipti- lýðræði o.fl.
https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/verum_virk/

# data[].attributes.body
Sjálfsmynd– frelsi – ábyrgð – ágreining – samskipti – fjölhyggju – lög og reglur – jafnrétti – stjórnarfar.
https://mms.is/namsefni/lifad-i-lydraedi-rafbok

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Í ritinu Lifað í lýðræði - MLB/MRM kennsluáætlanir fyrir efri bekki grunnskóla eru níu kaflar þar sem fjallað er um:

Menntun til lýðræðislegrar borgaravitundar (skammst. MLB) og mannréttindamenntun (skammst. MRM).

Kaflarnir eru ætlaðir nemendum í efri bekkjum grunnskóla og tekur hver þeirra til fjögurra kennslustunda. Hver kafli fjallar um lykilhugtak á sviði MLB eða MRM: sjálfsmynd- frelsi - ábyrgð - ágreining - samskipti - fjölhyggju - lög og reglur - jafnrétti - stjórnarfar.

Sett er fram tillaga um fyrirkomulag hverrar kennslustundar og kennsluferlinu lýst eins ítarlega og unnt er. Dreifiblöð fyrir nemendur fylgja hverjum kafla, þannig að kennarinn fær eins mikinn stuðning og unnt er í handbók af þessu tagi. Þessi bók er því fyrir kennara en ekki nemendur. Reynslan er sú að kennaranemum og byrjendum í kennslustarfinu finnst gott að fá nákvæmar kennsluleiðbeiningar, en kennarar með starfsreynslu kunna ef til vill einnig að finna nýjar hugmyndir og efni sem kemur þeim að gagni í bókinni. Æfingakennarar geta stuðst við þetta rit við þjálfun kennaranema í MLB eða MRM.

Ef flettibókinni er hlaðið niður þá birtist hún sem venjulegt pdf-skjal.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lifað í lýðræði - Rafbók | Menntamálastofnun

# data[].attributes.attachment_link.description
Í ritinu Lifað í lýðræði - MLB/MRM kennsluáætlanir fyrir efri bekki grunnskóla eru níu kaflar þar sem fjallað er um: Menntun til lýðræðislegrar borgaravitundar (skammst. MLB) og mannréttindamenntun (skammst. MRM). Kaflarnir eru ætlaðir nemendum í efri bekkjum grunnskóla og tekur hver þeirra til fjögurra kennslustunda.

# data[].attributes.body
https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/a_ferd_um_samfelagid/4/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2 1. Hvað er samfélag? . . . . . . . . . 4-21 Hvernig mótar þú samfélagið? 9 Samfélagið mótar þig 12 Lífið í sveitinni 12 Hve glöð er vor æska - börn á 19. öld . . 13 Um konur og karla á 19. öld 15 Helstu hlutverk samfélaga 18 Verkefni 20 2. Sinn er siður . . . . . . . . . . . . 22-35 Skráð viðmið 24 Óskráð viðmið 24 Meira um skráð og óskráð viðmið 25 Undarleg tilraun 26 Viðmið og hreinlæti 27 Félagslegt taumhald 29 Ferðasaga úr regnskógum 30 Fólkið er nánast nakið 32 Verkefni 34 3. Félagsmótun . . . . . . . . . . . 36-49 Staða og hlutverk 39 Hvað þarf til? 40 Frummótun 40 Síðmótun 40 Félagsmótunaraðilar 42 Fjölmiðlar 44 Gerðir fjölmiðla 44 Hversu áreiðanlegir eru fjölmiðlar? 45 Fjórða valdið 46 Hættulegir bókstafir - orð eru líka vald 46 Verkefni 48 4. Menning og samfélag . . . . . . . 50-65 Hvað mótar samfélag og menningu? 54 Þróunarlönd 57 Neyslusamfélag 58 Að skilgreina það íslenska 60 Er eitthvað sem einkennir Íslendinga umfram aðra? 60 Kynhlutverk og jafnrétti 62 Uppeldi og menntun 63 Verkefni 64 5. Fjölskyldan . . . . . . . . . . . . 66-79 Tveggja kynslóða fjölskyldan 68 Kjarnafjölskyldur 69 Stórfjölskyldan 70 Skilnaðir 71 Hlutverk fjölskyldunnar 73 Verkefni 78 6. Gaman saman . . . . . . . . . . . 80-97 Að vera ástfangin(n) 82 Kysstu mig 84 „Love hurts" - ástin særir 84 Tilbúin, viðbúin, bíða? 84 Menningarlegur munur 86 Áreitni og misnotkun 87 Hvað segja lögin? 88 Frægasta par í heimi 89 Frjálst val 90 Breyttir tímar 91 Áhrif skilnaða 93 Verkefni 96 Efnisyfirlit

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=

# data[].attributes.body
https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/sextiuogatta_aefingar/

# data[].attributes.body
Lífsleikni
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://vefir.mms.is/lifsleikni/ertu/ertu_klb.pdf

# data[].attributes.body
https://sjalfsmynd.wordpress.com/tag/lifsleikni/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Átraskanir eru ekki lífsstíll heldur geðröskun. Manneskja með átröskun verður heltekin af hugsunum um mat, þyngd og útlit. Þessar hugsanir valda alvarlegum truflunum á matarvenjum og trufluðu hegðunarmynstri tengt stjórnun líkamsþyngdar. Skynjun á líkamslögun verður brengluð og sjálfsmynd stjórnast óeðlilega mikið af lögun eigin líkama og getunni til að stjórna mataræði. Átraskanir geta þróast hjá fólki á öllum aldri og af hvaða kyni sem er.

Átröskun er samheiti yfir nokkra sjúkdóma. Þær átraskanir sem eru hvað þekktastar eru lystarstol (e. anorexia nervosa) og lotugræðgi (e. bulimia nervosa). Einstaklingar með lystarstol upplifa mikla hræðslu við að þyngjast, jafnvel þegar þeir eru í undirþyngd og fara gjarnan í stífa megrun eða nota aðrar aðferðir til þess að léttast. Lotugræðgi er átröskun sem einkennist af endurteknum tímabilum þar sem einstaklingur borðar mjög mikinn mat á stuttum tíma ásamt sterkri tilfinningu fyrir því að vera búinn að missa stjórn á áthegðun. Einstaklingur reynir síðan að losa sig við þær hitaeiningar sem hann hefur innbyrt með því að nota ýmsar endurteknar og óhjálplegar losunaraðferðir til að koma í veg fyrir þyngdaraukningu. Lotuofát eða átkastaröskun (e. binge eating disorder) er átröskun sem getur valdið offitu. Einstaklingar upplifa þá endurtekin og stjórnlaus átköst, þá borða þeir mjög mikið magn matar á stuttum tíma. Einstaklingur með lotuofát notar ekki losunaraðferðir til þess að losa sig við matinn sem hann innbyrti. Sumir einstaklingar hafa blönduð einkenni frá lystarstoli og lotugræðgi en falla ekki í neinn ákveðinn flokk átraskana, þó getur verið um alvarleg sjúkdómseinkenni að ræða. Þá er talað um óskilgreindar átraskanir, meðal þeirra er orthorexia sem einkennist af því að viðkomandi verður meðal annars heltekinn af hreinu mataræði.

Einstaklingar með átröskun eru í mismunandi þyngd og með ólíka líkamslögun, það er mikill misskilningur að það sjáist utan á fólki að um átröskun sé að ræða. Lang flestir sem eru með átröskun eru í kjörþyngd og jafnvel yfir kjörþyngd. Átraskanir þróast oftast í kjölfar megrunarkúra þar sem fólk ætlar í fyrstu að losa sig við nokkur kíló eða fer hreinlega í öfgakennda megrun með því að svelta sig eða losa sig við mat á annan hátt. Slíkir kúrar geta endað í vítahring þar sem einstaklingnum finnst hann aldrei nógu léttur og missir sjónar á hvað er heilbrigð líkamsþyngd og eðlileg máltíð. Einnig getur verið um að ræða alvarlegt ofát, jafnvel í köstum/lotum þar sem einstaklingurinn missir stjórn á því magni sem hann borðar en losar sig síðan við fæðuna eftir á, til dæmis með því að framkalla uppköst. Ofhreyfing eða óhófleg líkamsrækt er algeng átröskunarhegðun. Einnig getur það að einblína óhóflega á vöðvamassa, taka inn stera til að byggja upp vöðva eða taka inn önnur efni til að halda fituprósentu í lágmarki verið átröskunarhegðun. Sú birtingarmynd er algeng hjá karlmönnum en getur þó komið fram hjá hverjum sem er.

Átröskunum getur fylgt mikil andleg vanlíðan, kvíði og þunglyndi. Einstaklingar með átröskun einangra sig oft og vilja ekki vera eins mikið með fjölskyldu eða vinum og áður. Það er mikill misskilningur að átröskun sé lífsstíll eða tískufyrirbæri, átröskun er mjög alvarleg geðröskun og þarf sá sem veikist að fá viðeigandi meðferð. Það er aldrei of seint að leita sér hjálpar en ef gripið er nógu snemma inn í má oft koma í veg fyrir að átröskun þróist á alvarlegt stig. Átröskun er með hæstu dánartíðni af öllum geðröskunum.

Hér má finna viðtal við einstakling sem glímt hefur við átröskun bæði á myndbandaformi og í hefðbundnum texta, myndbandið er úr herferð Hugrúnar #huguð

(Texti þessi er að hluta til fenginn frá átröskunarteymi Landspítalans)

Lystarstol er átröskun sem einkennist af því að einstaklingar léttast meira en æskilegt er miðað við aldur og hæð. Einstaklingar með þessa röskun hræðast að þyngjast, jafnvel þegar þeir eru í undirþyngd. Þeir fara gjarnan í stífa megrun eða nota aðrar aðferðir til þess að léttast. Algengi lystarstols er 0,5% og upphaf algengast á aldrinum 14-18 ára.

Lystarstol einkennist af þremur meginatriðum.

Einstaklingur takmarkar fæðuinntöku sem leiðir til þess að einstaklingur verður léttari en æskilegt er miðað við kjörþyngd.

Einstaklingur óttast verulega að þyngjast eða verða feitur, jafnvel þó hann sé í undirþyngd.

Einstaklingur skynjar líkamsmynd eða þyngd sína á brenglaðan hátt. Hann byggir sjálfsmat sitt á þessari brengluðu líkamsmynd eða þyngd og hefur lítið innsæi í alvarleika lágrar líkamsþyngdar.

Til eru tvær tegundir lystarstols, takmarkandi gerð (e. Restricting type) og ofáts/hreinsandi gerð (e. binge-eating/purging type). Einstaklingar með takmarkandi gerð stunda ekki reglulega ofát eða hreinsunarhegðun (t.d. framkalla uppköst, misnota hægðalyf eða aðrar losandi aðferðir). Einstaklingar með ofáts/hreinsandi gerð stunda reglulega slíka hegðun.

Einstaklingar með lystarstol minnka matarskammta mikið og auka jafnvel hreyfingu til þess að léttast. Þrátt fyrir þyngdartap og lága líkamsþyngd snúast hugsanir þeirra nær eingöngu um að léttast áfram og hræðast þeir mjög að þyngjast. Þessar hugsanir verða að þráhyggju sem eykst eftir því sem sjúkdómurinn ágerist.

Lystarstol hefur alvarleg áhrif á líkamlega og andlega heilsu. Algengir fylgikvillar eru m.a. hjartsláttartruflanir, beinþynning, vöðvarýrnun og máttleysi, ofþornun, yfirlið, þurr húð og hár og aukinn dúnkenndur hárvöxtur víðsvegar um líkamann. Einnig er algengt að einstaklingar með lystarstol upplifi þynglyndi, kvíða, áráttu- og þráhyggju o.fl.

Lotugræðgi er átröskun sem einkennist af endurteknum tímabilum ofáts ásamt sterkri tilfinningu fyrir því að vera búinn að missa stjórn á áthegðun. Hægt er að skipta tegundum ofáts í tvennt. Annars vegar er þegar einstaklingur hefur í raun borðað mjög mikið af mat (e. objective binge episode) og hins vegar þegar það er einungis tilfinning einstaklings að hann hafi borðað mjög mikið af mat þótt hann hafi ekki gert það (e. subjective binge episode). Eftir hverja lotu ofáts reynir einstaklingurinn að losna við þær hitaeiningar sem hann hefur innbyrt með því að nota ýmsar endurteknar og óhjálplegar losunaraðferðir til að koma í veg fyrir þyngdaraukningu. Algengi lotugræðgi er 1-3%. Lotugræðgi hefst oft á aldursbilinu 15 til 29 ára en upphaf röskunarinnar byrjar oft í kjölfar megrunatilrauna eða streitufullra atburða.

Einstaklingar með lotugræðgi borða innan ákveðins tíma (t.d innan tveggja klukkustunda) mikið magn matar sem er oft hitaeiningaríkur. Matarmagnið fer langt fram úr því sem flestir einstaklingar myndu almennt borða á sama tímabili við sambærilegar aðstæður. Einstaklingar finna fyrir stjórnlausri áthegðun á meðan á átkasti stendur og leiðir það oft til andstyggðar í eigin garð og þeir upplifa skömm. Ofát á sér oftar en ekki stað í einrúmi, jafnvel stundum að næturlagi þar sem einstaklingar með lotugræðgi skammast sín oft fyrir matavenjur sínar. Eftir ofát grípa einstaklingar með lotugræðgi til losunaraðferða til þess að hamla þyngdaraukningu. Aðgerðir á borð við framkölluð uppköst, óhóflega líkamsrækt eða ýktar föstur (t.d. að fasta í 24 klukkustundir) eru notaðar til þess að hreinsa út hitaeiningarnar. Átköstin og losunaraðferðir eiga sér stað að að minnsta kosti einu sinni í viku yfir þriggja mánaða tímabil. Sjálfsmat þeirra er óeðlilega háð líkamslögun og líkamsþyngd og þau upplifa oft mikinn ótta við að þyngjast.

Einstaklingar með lotugræðgi eru oft í eða yfir kjörþyngd en ekki í undirþyngd líkt og einstaklingar með lystarstol. Það getur því stundum verið erfitt fyrir aðra, sem umgangast einstaklinga með lotugræðgi, að sjá með berum augum að um átröskun sé að ræða. Einnkenni eða hegðun sem hægt að koma auga á er t.d. óhóflega mikil líkamsþjálfun, þegar einstaklingur fer reglulega á salernið eftir máltíðir og þegar keyptar eru brennslutöflur eða annað sem einstaklingur notar með það að markmiði að grennast. Lotugræðgi getur leitt til alvarlegs heilsubrests líkt og skemmda í vélinda, hjartsláttartruflana, nýrnasjúkdóma og tannskemmda.

Átkastaröskun eða lotuofát er átröskun sem einkennist af endurteknum átköstum. Átkast er þegar einstaklingur borðar mikið magn af mat á styttra tímabili en hann myndi venjulega gera. Á meðan á átkasti stendur upplifir einstaklingurinn stjórnleysi.

Orsök lotuofáts er óþekkt, hinsvegar eiga átköst sér oft stað eftir stífa megrun eða svelti. Einstaklingar með lotuofát nota að jafnaði ekki losunaraðferðir að loknum átköstum líkt og einstaklingar með lotugræðgi.

Helstu einkenni lotuofáts eru endurtekin stjórnlaus átköst. Einstaklingar með þessa röskun borða mjög mikið magn matar á stuttum tíma, yfirleitt í einrúmi, og upplifa mikið stjórnleysi á meðan á átkasti stendur. Einstaklingar verða gjarnan óþægilega saddir og eru oft ekki endilega svangir þegar þeir taka átkast. Þeir upplifa gjarnan andstyggð á sjálfum sér, sektarkennd og mikla vanlíðan. Einstaklingar með lotuofát nota að jafnaði ekki losunaraðferðir til þess að losa sig við matinn sem þeir innbyrtu í átkastinu.

Einstaklingar með lotuofát hafa yfirleitt lágt sjálfsálit og eru ósáttir við útlit sitt. Þeir nota gjarnan mat í þeim tilgangi að líða betur eða fá útrás fyrir neikvæðar tilfinningar.

Lotuofát getur haft mikil áhrif á líkamann en það getur leitt til sykursýki, hás blóðþrýstings, hjartasjúkdóma, hækkaðs kólesteróls og ýmissa krónískra verkja.

Orthorexía er átröskun sem hefur ekki verið eins áberandi í umræðunni og t.d. lystarstol og lotugræðgi, enda nýrri af nálinni. Orthorexíu má lýsa sem þráhyggju fyrir hollu og hreinu mataræði. Einstaklingar með orthorexíu verða oft helteknir af ákveðnu mataræði og gæðum matarins, þeir leggja mikið upp úr því að undirbúa máltíðir og oft myndast ákveðin mynstur í áthegðun. Ólíkt einstaklingum með lystarstol eða lotugræðgi eru einstaklingar með orthorexíu ekki eingöngu með það markmið að grennast og léttast, þó svo það geti vissulega verið tilfellið, heldur er markmiðið oft að reyna að hámarka líkamlega heilsu og vellíðan en það fer út í öfgar.

Einstaklingar með orthorexíu einblína á hollt og hreint matarræði, svo mikið að það fer út í öfgar. Þeir forðast mat sem þeir telja vera óhollan t.d. mat sem inniheldur fitu, sykur, rotvarnarefni eða gervibragðefni. Sumir leita upplýsinga um ýmsar matategundir og uppruna þeirra t.d. hvort grænmeti hafi komist í tæri við meindýraeitur eða hvort mjólkurvörur hafi komið frá kúm sem hafa fengið fóður blandað með hormónum. Einnig skoða þeir pökkun vörunnar t.d. hvort matvælin geti mögulega innihaldið plastagnir og hvort umbúðir matvæla gefi nógu greinargóðar upplýsingar svo hægt sé að meta gæði ákveðins innihaldsefnis. Þessi þráhyggja fyrir gæði matarins er ekki vegna trúarlegra ástæðna, umhverfisástæðna eða vegna velferð dýra. Einstaklingar með orthorexíu geta eytt gríðarlegum tíma í að flokka mat, vigta mat, skrá niður hvaða mat þau hafa borðað í gegnum daginn og skipuleggja næstu máltíðir. Mikill ótti fylgir því að líkamleg og andleg heilsa muni versna ef borðaður er óhollur matur eða mataræði sem er ekki hreint.

Einstaklingar með orthorexíu sniðganga oft ákveðnar matartegundir. Það getur leitt til næringar- og/eða vítamínskorts. Ef þeir fara út af sporinu og borða mat sem þeir telja óhollan eða ekki hreinan, fyllast þeir oft skömm, hefja enn strangari matarvenjur eða byrja að fasta. Einstaklingar með orthorexíu eru í áhættu að einangrast félagslega þar sem margir þeirra trúa því að þeir geti aðeins viðhaldið matarvenjum sínum í einrúmi, þá verða þeir ekki fyrir utanaðkomandi áhrifum og þannig haft fullkomna stjórn.
Úrræði fyrir einstaklinga undir 18 ára:
Átröskunarteymi BUGL: Átröskunarteymið er sérhæft teymi göngudeildar sem sinnir greiningu og meðferð hjá börnum eða unglingum. Teymið er staðsett á göngudeild BUGL við Dalbraut 12, 105 Reykjavík. Ef grunur er um átröskun, vinsamlegast hafið samband við heilsugæslu. Meðferðin miðar að því að hjálpa barni/unglingi að takast á við veikindin með stuðningi foreldra og fagfólks. Lögð er áhersla á að barnið og foreldrarnir læri nýjar og betri leiðir til að takast á við átröskunina og fái betri innsýn í hvaða þættir hindra bata. Leitast er við að efla sjálfsmynd, líkamsmynd, félagslega færni og samskipti í fjölskyldu í því skyni að bæta líðan og lífsgæði til lengri tíma. Linkur á heimasíðu átröskunarteymi BUGL

Heilsugæslan: Heimilislæknar geta metið vandann og sent tilvísun á m.a. BUGL með samþykki sjúklings. Linkur á upplýsingar um sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum höfuðborgarsvæðisins

Námsráðgjafi eða skólasálfræðingar: Gott er að leita til aðila í skólanum eins og til námsráðgjafa eða skólasálfræðings t.d. til þess að ræða málin eða til þess að fá upplýsingar um viðeigandi aðstoð. Þeir geta síðan sent tilvísun á Landspítalann með samþykki nemanda en Landspítalinn tekur við tilvísunum frá m.a. skólum og öðrum fagaðilunum.

Sálfræðingar á stofum: Ýmsir sálfræðingar á stofum sinna meðferð við átröskunum. Hægt er að leita að sálfræðingum og upplýsingum um þjónustu þeirra í gagnagrunni sálfræðinga. Linkur á gagnagrunn sálfræðinga
Úrræði fyrir 18 ára og eldri:
Átröskunarteymi Landspítala: Átröskunarteymi Landspítala er þverfaglegt teymi sem sinnir greiningu og meðferð við átröskunum og öðrum meðkvillum fyrir 18 ára og eldri. Átröskunarteymi Landspítala heyrir undir geðþjónustu og starfar á göngudeild. Í því starfa fjölskyldufræðingur, geðlæknir, hjúkrunarfræðingur, iðjuþjálfi, næringarfræðingur, sálfræðingar og verkefnastjóri. Tekið er við tilvísunum frá fagfólki innan og utan spítalans. Þeir sem óska eftir ráðgjöf eða vantar að láta meta vanda sinn eru hvattir til að leita til síns heimilislæknis sem metur málið og sendir tilvísun til átröskunarteymi Landspítala ef þörf þykir. Linkur á heimasíðu átröskunarteymis Landspítalans

Heilsugæslan: Heimilislæknar geta metið vandann og sent tilvísun til m.a. átröskunarteymisins með samþykki sjúklings. Linkur á upplýsingar um sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum höfuðborgarsvæðisins

Námsráðgjafi eða skólasálfræðingar: Gott er að leita til aðila í skólanum eins og til námsráðgjafa eða skólasálfræðings t.d. til þess að ræða málin eða til þess að fá upplýsingar um viðeigandi aðstoð. Þeir geta sent tilvísun á Landspítalann með samþykki nemanda en Landspítalinn tekur við tilvísunum frá m.a. skólum og öðrum fagaðilunum.

Sálfræðingar á stofum: Ýmsir sálfræðingar á stofum sinna meðferð við átröskunum. Hægt er að leita að sálfræðingum og upplýsingum um þjónustu þeirra í gagnagrunni sálfræðinga. Linkur á gagnagrunn sálfræðinga

Ítarlegri lista af úrræðum á Íslandi má finna hér.

# data[].attributes.attachment_link.description
Átraskanir eru ekki lífsstíll heldur geðröskun. Manneskja með átröskun verður heltekin af hugsunum um mat, þyngd og útlit. Þessar hugsanir valda alvarlegum truflunum á matarvenjum og trufluðu hegðunarmynstri tengt stjórnun líkamsþyngdar. Skynjun á líkamslögun verður brengluð og sjálfsmynd stjórnast óeðlilega mikið af lögun eigin líkama og getunni til að stjórna mataræði.

# data[].attributes.attachment_link.description
Watch Odd Girl Out full movie - For Kids on Dailymotion

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Select Your Cookie Preferences

We use cookies and similar tools that are necessary to enable you to make purchases, to enhance your shopping experiences and to provide our services, as detailed in our Cookie Notice. We also use these cookies to understand how customers use our services (for example, by measuring site visits) so we can make improvements.

If you agree, we'll also use cookies to complement your shopping experience across the Amazon stores as described in our Cookie Notice. This includes using first- and third-party cookies, which store or access standard device information such as a unique identifier. Third parties use cookies for their purposes of displaying and measuring personalised ads, generating audience insights, and developing and improving products. Click 'Customise Cookies' to decline these cookies, make more detailed choices, or learn more. You can change your choices at any time by visiting Cookie Preferences, as described in the Cookie Notice. To learn more about how and for what purposes Amazon uses personal information (such as Amazon Store order history), please visit our Privacy Notice.

# data[].attributes.attachment_link.description
Raised in the African bush country by her zoologist parents, Cady Heron thinks she knows about 'survival of the fittest'.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Skip to main content

7.5 1 h 55 min 2015 X-Ray

Rentals include 30 days to start watching this video and 48 hours to finish once started.

By ordering or viewing, you agree to our Terms. Sold by Amazon Digital UK Limited.

Cast and Crew Powered by

Supporting actors

Michael Nyqvist, Paula Patton, Alexander Skarsgard, Max Thieriot

Producers

Mickey Liddell, Jennifer Monroe

Studio

Universal Pictures

Content advisory

Nudity, violence, substance use, alcohol use, smoking, more...foul language , sexual content

Purchase rights

Stream instantly Details

Format

Prime Video (streaming online video)

Devices

Available to watch on supported devices

How are ratings calculated?

# data[].attributes.attachment_link.description
A hard-working lawyer, a couple, a widowed ex-cop and an ambitious journalist. They are strangers, neighbors and colleagues. Their stories collide in this riveting dramatic thriller about ordinary people struggling to connect in today's wired world.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Select Your Cookie Preferences

We use cookies and similar tools that are necessary to enable you to make purchases, to enhance your shopping experiences and to provide our services, as detailed in our Cookie Notice. We also use these cookies to understand how customers use our services (for example, by measuring site visits) so we can make improvements.

If you agree, we'll also use cookies to complement your shopping experience across the Amazon stores as described in our Cookie Notice. This includes using first- and third-party cookies, which store or access standard device information such as a unique identifier. Third parties use cookies for their purposes of displaying and measuring personalised ads, generating audience insights, and developing and improving products. Click 'Customise Cookies' to decline these cookies, make more detailed choices, or learn more. You can change your choices at any time by visiting Cookie Preferences, as described in the Cookie Notice. To learn more about how and for what purposes Amazon uses personal information (such as Amazon Store order history), please visit our Privacy Notice.

# data[].attributes.attachment_link.description
BULLY is an unflinching look at how bullying has touched five kids and their families, revealing a problem that transcends geographic, racial, and ethnic borders.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Select Your Cookie Preferences

We use cookies and similar tools that are necessary to enable you to make purchases, to enhance your shopping experiences and to provide our services, as detailed in our Cookie Notice. We also use these cookies to understand how customers use our services (for example, by measuring site visits) so we can make improvements.

If you agree, we'll also use cookies to complement your shopping experience across the Amazon stores as described in our Cookie Notice. This includes using first- and third-party cookies, which store or access standard device information such as a unique identifier. Third parties use cookies for their purposes of displaying and measuring personalised ads, generating audience insights, and developing and improving products. Click 'Customise Cookies' to decline these cookies, make more detailed choices, or learn more. You can change your choices at any time by visiting Cookie Preferences, as described in the Cookie Notice. To learn more about how and for what purposes Amazon uses personal information (such as Amazon Store order history), please visit our Privacy Notice.

# data[].attributes.attachment_link.description
Moonlight [Blu-ray] [2016] : Ali, Mahershala, Earp, Shariff, Sanderson, Duan, Hibbert, Alex R., Monáe, Janelle, Harris, Naomie, Piner, Jaden, McGloun, Herman Caheei, Ani-Bellow, Kamal, Jenkins, Barry, Mccraney, Tarell, Mcmillon, Joi, Sanders, Nat, Britell, Nicholas, Laxton, James, Esberg, Sarah, Gardner, Dede, Hevia, Andrew, Kleiner, Jeremy, Mccraney, Tarell, Montague, John, Nickel, Veronica, Pitt, Brad, Romanski, Adele: Amazon.co.uk

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Select Your Cookie Preferences

We use cookies and similar tools that are necessary to enable you to make purchases, to enhance your shopping experiences and to provide our services, as detailed in our Cookie Notice. We also use these cookies to understand how customers use our services (for example, by measuring site visits) so we can make improvements.

If you agree, we'll also use cookies to complement your shopping experience across the Amazon stores as described in our Cookie Notice. This includes using first- and third-party cookies, which store or access standard device information such as a unique identifier. Third parties use cookies for their purposes of displaying and measuring personalised ads, generating audience insights, and developing and improving products. Click 'Customise Cookies' to decline these cookies, make more detailed choices, or learn more. You can change your choices at any time by visiting Cookie Preferences, as described in the Cookie Notice. To learn more about how and for what purposes Amazon uses personal information (such as Amazon Store order history), please visit our Privacy Notice.

# data[].attributes.attachment_link.description
A 10-year-old boy with severe facial anomalies begins 5th grade at a new school where he tries to convince his peers to look behind his appearance to see all that they have in common.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Select Your Cookie Preferences

We use cookies and similar tools that are necessary to enable you to make purchases, to enhance your shopping experiences and to provide our services, as detailed in our Cookie Notice. We also use these cookies to understand how customers use our services (for example, by measuring site visits) so we can make improvements.

If you agree, we'll also use cookies to complement your shopping experience across the Amazon stores as described in our Cookie Notice. This includes using first- and third-party cookies, which store or access standard device information such as a unique identifier. Third parties use cookies for their purposes of displaying and measuring personalised ads, generating audience insights, and developing and improving products. Click 'Customise Cookies' to decline these cookies, make more detailed choices, or learn more. You can change your choices at any time by visiting Cookie Preferences, as described in the Cookie Notice. To learn more about how and for what purposes Amazon uses personal information (such as Amazon Store order history), please visit our Privacy Notice.

# data[].attributes.attachment_link.description
Winner of the Prix Un Certain Regard at Cannes and the special Jury prize at the Chicago International Film Festival, the critically acclaimed After Lucia is directed by Michel Franco (Daniel & Ana). The story follows the relationship between Roberto and his 17 year old daughter, Alejandra.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Select Your Cookie Preferences

We use cookies and similar tools that are necessary to enable you to make purchases, to enhance your shopping experiences and to provide our services, as detailed in our Cookie Notice. We also use these cookies to understand how customers use our services (for example, by measuring site visits) so we can make improvements.

If you agree, we'll also use cookies to complement your shopping experience across the Amazon stores as described in our Cookie Notice. This includes using first- and third-party cookies, which store or access standard device information such as a unique identifier. Third parties use cookies for their purposes of displaying and measuring personalised ads, generating audience insights, and developing and improving products. Click 'Customise Cookies' to decline these cookies, make more detailed choices, or learn more. You can change your choices at any time by visiting Cookie Preferences, as described in the Cookie Notice. To learn more about how and for what purposes Amazon uses personal information (such as Amazon Store order history), please visit our Privacy Notice.

# data[].attributes.attachment_link.description
A bullied teenage girl forms an unlikely friendship with a mysterious young man who protects her from her assailants while she copes with the pressures of her final examinations.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
7.0 1 h 31 min 2015 X-Ray 16+

Rentals include 30 days to start watching this video and 3 days to finish once started.
Watch for $0.00 with Prime

By ordering or viewing, you agree to our Terms. Sold by Amazon.com Services LLC.

Cast and Crew Powered by

How are ratings calculated?

# data[].attributes.attachment_link.description
Everybody's dream girl. One girl's nightmare. Based on a million true stories, A GIRL LIKE HER follows 16-year-old Jessica and her hidden camera that documents the merciless bullying handed down by Avery, the most popular girl in school.

# data[].attributes.attachment_link.description
After a little white lie about losing her virginity gets out, a clean cut high school girl (Emma Stone) sees her reputation tarnished until she decides to use the rumor mill to advance her social and financial standing.

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/9707/1/Tilb%c3%bain%20%c3%ad%20PDF.pdf

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/11596/1/Gerendur%20eineltis.pdf

# data[].attributes.headline
Barátta gegn einelti. Aðkoma félagsráðgjafa. 

# data[].attributes.subject
Barátta gegn einelti. Aðkoma félagsráðgjafa. 

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/8061/1/bar%c3%a1ttan%20gegn%20einelti.pdf

# data[].attributes.body
chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://skemman.is/bitstream/1946/31547/1/Framt%c3%ad%c3%b0arhorfur%20gerenda%20%c3%ad%20eineltism%c3%a1lum%2c%20tilb%c3%bai%c3%b0%20%282%29.pdf