# data[].attributes.attachment_caption
Онтология ғылымы

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Онтология-философияның маңызды салаларының бірі. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, философия өзінің алғашқы күндерінде біз онтология деп атайтын ғылымды дәл бейнелеген. Ол болмысты, оның құрылымын, заңдылықтарын, іргелі принциптерін, мәні мен категорияларын зерттейді, материалдық және материалдық емес арасындағы байланысты түсіндіруге тырысады.  Онтология болмыстың формаларын және оның әртүрлі көріністерін зерттейді.
ХХ ғасырдың бірінші жартысының аяғында онтологияның не екенін және ол нені зерттейтінін классикалық түсінудің кейбір кемшіліктері мен шектеулері айқын болды. Пән болмыстың барлық заңдарын жалпылауды талап етті, бірақ сонымен бірге шындықтың жаңа салаларын зерттеу тұрғысынан шектеулі болды. Ол адам тәжірибесінің көптеген түрлерін және танымдық іс-әрекеттің құралдарын елемеді. Онтологияның дамуы жалпы төрт кезеңнен тұрады.
1) Ежелгі дәуір. Ежелгі уақытта философия қазіргі онтологияны еске түсіретін ілім болды. Бірте-бірте оның мүдделерінің ауқымы кеңейіп, болмыс туралы ілім тәуелсіз бағыт ретінде дами бастады. Онтологияның негізін қалаушы Платон болып саналады, оның дамуына Аристотель айтарлықтай үлес қосты. Сол кездегі философтар жауаптарды табиғаттан іздеді, ал олар үшін ең үлкен қызығушылық материалдық және идеалды қатынастар болды.
2) Орта ғасырлар. Орта ғасырларда онтология әмбебаптар деп аталатын кейбір дерексіз заттардың болуына баса назар аударды. Бұл христиан дінінің белсенді таралу кезеңі болғандықтан, онтология негізінен теологиялық мәселелерді шешуге қызмет етті.
3) XVI-XIX ғасырлар. 1606 жылы неміс философы Якоб Лорхард алғаш рет "онтология" терминін сәл өзгеше мағынада қолданды. Кейінірек Рудольф Гоклениус пен Иоганн Клауберг оны өз еңбектерінде жаратылыс туралы ілімге сілтеме жасау үшін қолданды. XVIII ғасырда неміс философы христиан Фон Вольф онтологияны ғылыми білімді зерттейтін ілім ретінде қарастыра отырып, оның мағынасын нығайтты.
4) Қазіргі заман. Онтологияның қазіргі түсінігі ХХ ғасырда қалыптасты. Бұл ілімді орыс-неміс философы Николай Хартман, оның неміс әріптесі Мартин Хайдеггер және басқа да көптеген ғалымдар дамытты. Қазіргі заманның онтологиясында сана мен оның табиғатына қатысты мәселелер шешуші болып табылады.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
О.Шпенглер тұжырымдамасы

О. Шпенглердің тұжырымдамасы (1880-1936) - неміс философы, тарихшы, халықтың ұжымдық рухын білдіретін және өмірлік циклдің анықтамаларын беретін тұйық «ағзалар» ретінде мәдениет туралы ілімді дамытады. Шектеулі, тарихи мәдениеттердің арнаулы, оқшау типтері тұжырымдамасының ең көрнекті үлгісін О.Шпенглер өзінің «Еуропаның ақыры» еңбегінде ұсынды. Бұл еңбектің шығуына, әрине, І Дүниежүзілік  соғыстың аса қасіретті салдары әсер етті. О.Шпенглер тарих философиясының еуропалықтық концепциясының жалғандығына басакөңіл бөлді. Өзінің мәдениет типологиясын құрастыра отырып, О. Шпенглер бірегей жалпы адамдық мәдениет бар ма деген сұраққа, теріс жауап береді. О. Шпенглердің өз жауабын барлық мәдениеттердің оқшау екендігін мойындаудан және олардың өздерінен кейін еш нәрсе қалдырмай, сол бойынша әрбір индивидуалды мәдениет кеңінен туындайтын, гүлденетін және өлетін, олардың дамуында тек осы логиканы мойындаудан іздейді.
«Еуропаның батуы» басты еңбегі. Оқу-жаттығудың мәні мыналардан тұрады: біріншіден, адамзаттың ешқандай бір тарихы жоқ, ал тарихи үдерісті түсінудегі сызықтық сын көтермейді; өзіне тұйық мәдениеттердің бір қатары бар; екіншіден, әрбір мәдениет пайда болады, дамиды, қартаяды және өледі. Олардың арасында ешқандай сабақтастық жоқ; үшіншіден, әрбір мәдениет – өмір сүру мерзімі – шамамен мың жыл; адам тарихында сегіз мәдениет болған: Египет, Үнді, Вавилон, қытай, грекрим (Аполлон), Византия-араб (магиялық), Батыс Еуропа, Америкадағы майя мәдениеті. Шпенглер тоғызыншы-орыс-Сібір мәдениетінің туылуы күтіледі деп санады; төртіншіден, әрбір мәдениет әлемге, өткеніне, өлімге, әлемдегі адам орнына және т. б. қарым-қатынасты анықтайтын өз жаны бар. Ол өсімдіктерге ұқсас қатаң шектелген жердің топырағында гүлдейді; бесіншіден, дақыл өзінің барлық мүмкіндіктерін іске асырғанда, ол қатып қалады, өле бастайды, оның «қаны оралады» – ол өркениетке айналады. Мәдениет-топырақтан туған организм, ал өркениет-ағзадан пайда болған механизм. Өркениеттің негізгі белгілері: 1) провинцияға таралатын барлық рухани шешімдер жойылатын әлемдік қалалардың пайда болуы (Ресейде - Мәскеу, ал қалғандары – провинция); 2) қала массасының пайда болуы; үлкен қаланың адамы – бұл паразит, дәстүрлерінен мүлдем айырылған, фактілердің адамы, ұрықсыз, шаруаларға терең бой алдырмайтын толық; 3) ақша рухы қоғам өмірінің барлық салаларына енеді, мүліктік қамтамасыз етілу басты құндылыққа айналады; 4) әрбір өркениет өзінің ерекше діндеріне тән (Үндістанда – буддизм, Грецияда – стоицизм, Еуропада-социализм); 5) туудың күрт құлдырауы. Еуропада ХХ ғасырдың басынан бастап репродуктивтіліктің бұлжытпай төмендеуі байқалады. Адамдар балаларды асырғысы келмейді, себебі олар кедей және баланы тамақтандыру қиын, өйткені барлық адамдардың шаршауы, жан күйзелісі және болашақ алдындағы қалдықсыз қорқыныш бар. Қорытындылай келе, келесі қорытынды жасауға болады: сол немесе басқа елдің, ең алдымен, оның дамуы мәдениет, білдіретін дербес «мәдени-тарихи тип», бір біріне ұқсамайтын басқа түрлері, тіпті бір-біріне бөтен. Ол пайда болатын, есейген, қартайған, өледі.

Шпенглердің мына метафоралық нақыл сөзі  белгілі: бұл

«....ұлы мәдениеттердің әрбірі, кім бұл мәдениетке жататын
болса, тек соған әбден түсінікті, дүниенi сезінудің құпия тіліне ие. Үнді
мәдениетін түсіну үшін, үндістік жанға ие болу керек, оның негізінде
кеңістік пен уақытты ерекше сезіну – ал атап айтқанда – шексіздікке
ұмтылыс жатыр».

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Қазақ қоғамы мен мәдениеті

# data[].attributes.attachment_caption
Ойлау мәдениетінің пайда болуы туралы

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Кез келген адам күнделікті мәселелерді шешуге қатысты сұрақтарға да, қоршаған ортадағы күрделі сұрақтарға да жауап табуға тырысады. Адам дүниетанымдық мәселелерді туралы үнемі ойланады. Дүниетаным – бұл әлемге, ондағы адамның орнына және оның осы әлемге деген көзқарасына жалпыланған көзқарастар жүйесі болып табылады. Сонымен бірге дүниетаным ұғымына адамның өмірлік ұстанымдарын, мінез құлық принциптері мен құндылықтарын анықтауға негізделген наным сенімдер мен көзқарастары да жатады.

Дүниетанымның жаңа түрі - философиялық дүниетаным. Философиялық дүниетаным мифология мен діннен олардың дүниетанымдық сипатын, әлемнің пайда болуы, оның құрылымы, адамның әлемдегі орны және т. б. туралы сұрақтардың бүкіл жиынтығын қарастырды.

Философия термині грек сөздерінен шыққан филео-махаббат, дос және софия-даналық және даналыққа деген сүйіспеншілікті білдіреді. Ежелгі гректерде даналыққа қатысты махаббат сөзі "білімге деген ұмтылыс, білімге деген шөлдеу" дегенді білдіреді. "Философ" сөзін бірінші болып қолданған Пифагор (б.з. д. 580-500 ж. ж.) ол философияның мәні шындықты іздеуде деп сенді. Бұл пікірді ежелгі грек философы Гераклит те бөлісті (шамамен 520 – б. з. д. 460).

Философияның негізгі бөлімдері: онтология, эпистемология, диалектика, философиялық антропология, әлеуметтік философия, ресми логика, аксиология, этика, эстетика, тарих философиясы.

# data[].attributes.headline
Жазира Максутова

# data[].attributes.subject
Жазира Максутова

# data[].attributes.headline
Жазира Максутова

# data[].attributes.subject
Жазира Максутова

# data[].attributes.body
С.Нұрмұратов "Рухани немесе адамданған әлем" мақаласы бойынша.
Адамның бойындағы әртүрлі түсініктер мен құндылықтар уақыт өте келе қалыптасатын қасиеттер екендігі бәрімізге белгілі. Адам өмірге бірден зерделі, саналы ойларымен келмейді. Адамның бойында ерекше Рух пен жаннын нұрландыратын қасиеттер міндетті түрде қажет. Саналы тіршілік иесі болып қалыптасуы үшін оның бойынан жақсылық, игілік, махаббат, қайырымдылық секілді қаситтер табылуы тиіс. Осы қасиеттер адам бойынан табыла білген кезде оның рухы жоғары, жаны таза адамға айналады. Автордың пікірінше адам жақсылық жасай білуі тиіс. Жақсылық жасаған адам оның қайтарымын күтпей, шын ниетпен жасаса руханилықтың жоғары дәрежесіне жете алады. Расында біреуге жақсылық жасап, оның қайтарымын күтетін болсаң сенің жолың ашық болмайды. Рухы биік адамдар айналасындағы адамдарға түсіністік таныта алатын, шынайы олар үшін қуана алатын болып келеді. Расында адам руханилығынан айырылса, онда эмоция мен сезімнен, ақ ниет пен пәк пейілінен айырылады. Бұл мақалада руханилықтың шыңына жету үшін адамға қажетті 6 негіз бар. Олар: білімдік, имандық, тағылымдық, эстетикалық, философиялық, психологиялық негіздер. Білімдік негіз адамдардың үнемі білім алуы қажет екендігін еске салады. Расында сіздің бүгін мен білемін деп ойлауыңыз, ертеңгі күні сізді қате шешімдер қабылдауға апаруы мүмкін. Білімімізді үнемі шыңдап, жаңа нәрселерді, танып, білуге ұмтылуымыз қажет. Имандық негіз - біздің жан дүниеміздің таза болуын қадағалайды. Адам өз күнәләрін біліп, өзінің нәпсісімен жұмыс жасайтын болса, санасы мен рухани жан дүниесі ұштасар еді. Осы сәтте менің ойыма Сәбит Мұқановтың "Әуелі тазалап ал іштің кірін, болмасын сыртың сұлу, ішің ірің" деген сөздері келді. Расымен біздің ішкі жан дүниеміз таза болса, айналамызда сондай таза болады. Тағылымдық негіз бойынша адам қоғамдық тәртіпті бұзбайтын, басқа жандарды құрметтей білетін тұлғаға айналуы тиіс. Сен өзгені құрметтесең, сені де құрметтейтін болады. Эстетикалық негіз бойынша адамдар әр нәрседен әдемілікті көруі тиіс. Егер біз табиғаттағы сұлулықты, адам бойындағы сұлулықты көре алатын болсақ және оны бағалай білсек руханилықтың жоғары шыңына жете аламыз. Ал философиялық негіз бойынша адам өз өмірінің әр кезеңін, тарихтың әр кезеңін мәдениет пен өркениеттің дамуын толық меңгеруі шарт. Психологиялық негіз бойынша адам өз өмірін қалыптастырушы ретінде физиологиялық тұрғыдан ғана емес психологиялық тұрғыдан да өз қажеттіліктерін қамтамасыз етуі керек. Психология адамның жан дүниесін зерттейтін ғылым болғандықтан, адам жүрек пен жан қалауын, ақылымен дұрыс байланыстыра алса, руханилықтың жоғары дәрежесіне жететіні сөзсіз. Яғни, адам өз өмірінің дұрыс бағытта қалыптасуына тікелей жауапты. Сондықтан, ол өз рухы мен жан дүниесін баланста ұстауы керек.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Философия. Платон. Миф. Пещера платона.
Әдебиет: https://youtu.be/aUixTgX8dxU

Менің ойымша, философия - даналықты танып білуге құштарлық және ол ғаламның заңдылықтарын зерттеулер тырысады. Ол дүниені тұтастай зерттей отырып , адам санасында бар нәрсенің бәрін қамтиды. Философия терминін ең алғаш қолданған  Пифагор болып табылады.

Ежелгі философтардың бірі - Платон. Платонның пікірінше, философия бұл - ақиқат. Яғни, өзіңді танудың, сол арқылы шынайы бақытқа жетудің жалғыз жолы.  Платонның пікірінше, бүкіл әлемді жаратушы жаратқан. Және адамның жаны өлмейді. Және олардың саны аспан денелерінің санына тең. Жан тәнге қосылған кезде, яғни адам пайда болғанда, оны қорғайтын бір жұлдыз болады. Жан тәннен шыққанда, яғни өлгеннен кейін жан жауапқа тартылады. Өмірде тура жолды ұстанғандар, әділ болғандар - көкке, ал күнәһарлар жер астына түседі. Кейін жан тағы бір денені таңдайды. 3 рет философтың жолын таңдағандар, қайта туылмай, құдайлық тыныштыққа барады.  Басқа жандар 15 мың жыл бойы қайта туылып, жер бетінде денелерде өмір сүреді.  Бұл дене адам болмауы да мүмкін.

Үңгір туралы миф қоғам мен жоғары күштерге сенудің негізін қамтиды. Мифте үңгір және онда қамалған адамдар болады. Адамдар үңгірде тек алдындағысын және сырттан түскен көлеңкелерді көре алады. Көлеңкелерді көре отырып, олар оның ненің бейнесі екенін анықтай бастайды. Бір күні бір тұтқын босатылып, шынайы әлемге шығарылады. Тұтқын жарық әлемге және өзі көрген көлеңкелердің нағыз бейнесін көріп таңғалады. Қараңғылықтан шыққан тұтқынға жарық әлемге үйренісу оңайға түспейді әрине.  Кейін үңгірге қайта оралған тұтқын қасындағы 2 серігіне жарық әлемді түсіндіруге және оларды босатуға тырысады. Бірақ, олар оның сөзіне сенбейді және үңгірден шығуға ұмытылмайды.

Бұл мифтен түсінгенім,  адамдар үңгір ішінде  өмір сүреді.Яғни, бәрі қалай өмір сүреді, солай өмір сүрген тырысады. Сананы ояту, әлемді танып білу оларды қызықтармайды. Өзінің 《зона камфортасында》 қалуға және өзі ақиқат деп білетін және сенетін дүниеде өмір сүруге ұмтылады. Кейбір адамдар әлемді басқа қырынан көреді (үңгірден шыққан адам секілді) және оны басқаларға көрсетуге, көзін ашуға тырысқанымен, көп жағдайда бұл әрекетінен түк шықпайды.

Мысалы, Абайда қара халықтың көзін ашуға, білім алуға шақырғаны секілді, әлемді көрген тұтқында өз серіктерін шақырады. Абай сол кезеңде ақ халықтың ғылым мен мәдениеттен қалыс қалып бара жатқанын, биліктегілер орнатқан ережелерге бағынып, бостандық алуға ұмтылмағанын өлеңге өзінің қара сөздерінде нақты келтірген.

# data[].attributes.attachment_caption
С.Нұрмұратов "Рухани немесе адамданған әлем" мақаласы бойынша түсінік

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Автордың ойынша руханилық құбылысы біршама салалармен тығыз байланысты және сол арқылы дамиды. Олардың бірнеше түрін мақалада қарастырылды: білімдік негіз, діни негіз, моральдық негіз, эстетикалық, философиялық және психологиялық негіз. Білімдік негіз адамның толықтай рухани дамуы үшін маңызды болып табылады. Білімдік негізді қалыптастыруда сандық емес, сапалық мағыналарды қарастырған жөн. Осы арқылы ақпарат адамға пайдалы болады.

Екінші негіз – имандық негіз. Жалпы діни және жоғары күштердің болуына, олардың қолдайтынына сенім мен үмітіне, жалпы барлық әлемді сүюі осы имандық негізге жатқызылады. Автор мақалада Қожа Ахмет Яссауидың нақыл сөздерін мысалға ала отырып, өмірді қызық көру үшін емес, күнәға батпай өмір сүруі керек деп негіздейді. Ол үшін адам өз қателіктерінен сабақ ала отырып, оны жөндеуге тырысып өмір сүруі қажет. Келесі бір мысалды Абайдың сөздеріне негіздеп топшылайды. Соның ішінде адам күнәлары туралы ашып айтылады. Маған ұнаған автор сөздерінің бірі – «Адам күнәлары ішіндегі ең зоры және өте жиі кездесетіні - біздің өзге жандарды кіналауға (айыпты болсын,болмасын), жазғыруға бейімділігіміз. Өзімізге деген махаббатымыз (өзімшілдік деңгейіндегі) өзге әлемді жатсынуға дейін әкеліп соққаның байқамай да қаламыз». Шынында да, адам өз өмірінде болып жатқан оқиғалардың өз істерінінің нәтижесі екенін мойындамай, оған өзге жандарды кінәлауға бейім.

Тағы бір рухани құбылыстың тағы бір қатысты салаларының бірі – моральдық негіз. Моральдық негізге адамның адами қасиеттерін білдіретін ұстанымдар жүйесі жатады. Кез келген адам бойында моральдық негіз болар болса, адамдардың барлығы қоғамдық тәртіпті бұзбайтын, бір біріне деген құрметі жоғары тұлға болар еді. Бұл абзацтағы ұнағаны: «Ал адамдар бір-біріне кешірімді, қайырымды болған сайын адамның шынайы келбеті ашылып, мәдениеттер гүлденеріне күмән жоқ». Бұл бөлімдегі қорытынды адам мәні – рухани дамуда. Рухани даму жолында моральдық салада адам бойындағы жақсы қасиеттері ашыла бастайды.

Төртінші негіз – эстетикалық негіз. Осы бөлімді қысқаша сипаттасақ, «Әсемдік – әлемді құтқарады». Бұл жерде адамның жанының, ойының тазалығы мен сұлулығы сөз болып отыр. Барлығы бір бірімен үйлесім тапқанда бәрі әсем көрінеді. Менің ойымша, сұлулықты көре білген адамға сұлулық барлық жерде бар, ол табиғат болсын, ол қоршаған ортадағы кез келген зат болуы мүмкін.

Келесі негіз – философиялық негіз. Жалпы барлық әлемнің мәні осы бөлімде көрініс тапқан.

Сонымен қатар психологиялық негізді қарастыруға болады. Қоғамдағы барлық рухани жағдайдың дамуы психологиялық жағдайдағы өзгерістермен тікелей байланысты.

Жалпы қорытындылап айтқанда, рухани құбылыстар дүниедегі барлық салалармен тікелей байланысты және солар арқылы дамиды.

# data[].attributes.attachment_caption
Философия Платона за 10 минут

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым 

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым 

# data[].attributes.body
Ең бірінші жалпы Платонның философия туралы ойына тоқталып кетсем,  «Философия – шындыққа ұмтылу және құдайлардың адамдарға берген ең жақсы сыйы. Өйткені  адам үшін де, құдайлар үшін де шындықты білуден артық ештеңе жоқ деген екен Платон. Платон объективті идеализмнің біртұтас концепциясын жасаған бірінші грек философы болған, оның мәні идеялар әлемі, ұғымдар, ойлар дүниесі заттар әлеміне қатысты болған.
Философияның тұтас бір бағытына атау берген Платон философиясының негізгі бөлігі болып табылған идеялар (эйдос) туралы ілім, екі дүниенің бар болуы: идеялар әлемі (эйдос) және заттар әлемі, немесе формалар.  Идеялар (эйдос) заттардың прототиптері, олардың қайнар көздері.  Идеялар (эйдос) пішінсіз материядан пайда болған заттардың барлық көптігінің негізінде жатыр.  Идеялар барлық нәрсенің қайнар көзі, ал материяның өзі ештеңе жасай алмайды деген болатын. Осы видеода мысалдар келтірілген болатын. Соның бірі, бұрын болмаған бөлмеге кіргеніңізді елестетіп көріңіз.  Бөлмеде әртүрлі заттар бар, олардың әрқайсысын атауға болады.Сіз бұл элементті ешқашан көрмесеңіз де, сіз бұл нәрсені сезіммен емес, ақылмен білесіз. Сіз бірден заттың мәнін анықтай аласыз және бұл орындық деп айта аласыз. Бірақ сезімді сипаттамайсыз. Әрбір затта адам танитын болмыс бар. Яғни Платон бұл мәнді «эйдос» немесе «идея» деп атады. Осы мән туралы сол заманда көптеген келіспеушілер болған солардың бірі ретінде Диоген болған. Диоген мен Платонның кездесуінде, Диоген Платонның идеясын келеке еткісі келіп « Я вижу чашу, а вот чашности нет» деген болатын осы мазаққа Платонның жауабы «У тебя есть глаза чтобы видеть чашу, но нет ума, чтобы видеть чашность» деп жауап берген екен.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Правое полушарие Интроверта

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия Платона за 10 минут

# data[].attributes.attachment_caption
Б.Рассел объясняет что такое философия. Просто и понятно

# data[].attributes.body
Бертран Артур Уильям Рассел - ағылшын математигы, филосовы. Расселдың философиялық эволюциясы өзі жүргізген математикалық логиканың құралдарын зерттеудегі өзгерістерге сәйкес келеді.Ол “логикалық атомизмның” негізін қалаушы.Оның жұмысында математиканың философиялық сұрақтарды дайындау үлкен орын алады.

Бертран Рассел бұл бейнеде философияның не екенін түсіндіреді.  Философия дегеніміз не деген сұраққа Рассел, оның пікірінше, философия әлі тануға болмайтын нәрселер туралы ойлаудан тұрады деп жауап берді.  Ол сондай-ақ бұл сұраққа әртүрлі философтардың бірдей жауап беруі екіталай дейді. Бұл сұхбатта келесі сұрақ ғылым мен философияның қандай айырмашылықтары бар?  Расселдің пікірінше, ғылым - біз білетін нәрсе, ал философия - біз білмейтін нәрсе.  Сондықтан білімнің дамуында барлық жаңа сұрақтар философиядан ғылым саласына ауысады.  Меніңше, бір нәрсе ашылғанда философия болудан қалып, ғылымға айналады.
Оның ойынша, философияның құндылығы екі жақты, бір жағынан ғылым әлі аша алмайтын, адамзатты қызықтыратын кейбір сұрақтар туралы, ғылым айта алмайтын  сұрақтар туралы ойлауға итермелейді.  Ал Рассел адамдардың қиялының қазір біз білетіннен асып кеткенін қаламайтынын айтады.  Сондықтан шекараны кеңейту философияның бір пайдасы болып табылады.  Екінші артықшылығы - біз білеміз деп ойлаған, бірақ іс жүзінде біз білмейтін нәрселер бар екенін көрсету, екінші жағынан, философия болашақта нені білуге ​​болатыны туралы ойлайды. Сұхбатта Рассел грек философиясы туралы, кейінірек расталған көптеген гипотезалар бар екенін айтады.  Өйткені олар тірі кезінде тексеруге бағынбаған.  Ал мысал ретінде ол атомдық гипотеза туралы айтады.  Демокрит материя ұсақ атомдардан тұрады деген гипотеза жасады.  Тек екі мың жылдан кейін бұл ғылыми шындық екені белгілі болды.  Ал ол үшін бұл жай ғана болжам болды.

Ал менің ойымша философия ол адамзат дамуының қайнарынан бастау алатын ғылым. Ол біздің заманымызға дейінгі мыңжылдықтың басында дүниеге келді. Сол кезден бастап ол үнемі даму үстінде. Адам баласының ой – өрісі кеңейген сайын философия да тереңдей түсті. Философияны дінге жақын, өйткені ол дін сияқты догмаға сүйенеді дейтіндер де бар. Бірақ ол дін емес. Дегенмен, философия нақты фактілерге жүгінеді. Сондықтан философия басқа ғылымдар сияқты қашанда обьективтік факторларға сүйенеді.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Фильмы о Сократе

# data[].attributes.attachment_link.title
Б.Рассел объясняет что такое философия. Просто и понятно

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Нұрмұратов.С.Е 《Рухани немесе адамданған әлем》

Зерделілік - адам болудың нақты сипаты бола алмайды. Адам эволюциясының жоғары сатысында саналы адам , яғни адамның саналы тіршілік иесі екені дәлелденген. Дегенмен, адамның саналылық сипаты, оның адами қырын ашу үшін жеткіліксіз. Себебі, адамдарда қазіргі таңда таңдау категориялары өзіне тиімді немесе тиімсіз болып бөлінген. Мұнда тиімді нәрсе - зұлымдық пен теріс әрекет болса да, кей адамдар басты орынға тиімділікті қояды.

Менің ойымша, Гобсстың 《Адам адамға қасқыр》 сөзі өте орынды келтірілген. Күнделікті хабарлар мен жаңалықтар адам болмысының қаншалықты зұлымдықтан тұратындығын, кей адамдардың саналы сипатқа ие бола отырып, санадан тыс әрекеттерге баратындығын дәлелдеп отыр. Бұл шектен тыс эгоизм мен дұшпандықтың көрінісі.

Ақиқатты түсіне білу - әр адамның қасиетті борышы. Адамның жақсылық жасауға деген талпынысы оны адам ететін сипатының бірі. Жақсылық жасау -  даңғазалануды немесе жақсылықтың қайтарымын күтуді білдірмейді. Біз күнделікті өзіміздің тарапымызға жақсылы, жаманды іс әрекеттерді қабылдап жатамыз.  Жамандықты жақсылықпен қайтару арқылы, өзгелерге үлгі болуға және өзіміздің адамшылығымызды сақтап қалуға болады. Адамның өзінің жақсы іс әрекеттерін күнделікті көрсетуі  адамның рухани бай екендігін көрсетеді.

Қайырымдылық жасасаң,
Қайырын өзің көресің.

Қоғамның  негізгі мәселесі - материалдық, қаржылық табыстылыққа ұмтылуы. Бұл адамзаттың ортақ проблемасы. Адамның материалдық тұрғыдан қажеттілігі шектен тыс деңгейд  болғанда, немесе бір сөзбен айтқанда ашкөздік орын алғанда, адамзат экологиялық тұрғыдан зиян кешіп ғана қоймай, көптеген дерттің тарауына әкелуі мүмкін. Табиғаттың заңдылығын бұзудың соңы қандай жағдайға әкелетінін ойлаудың өзі қорқынышты.
Руханилық бірнеше іргелі салалардың тығыз байланысымен бірге дамиды. Олар :білімді негіз, имандық, моральдық, эстетикалық және философиялық, психологиялық. Осы 6  негіз біріккенде ғана, адам толық адам бола алады.

# data[].attributes.headline
Жазира Максутова

# data[].attributes.subject
Жазира Максутова

# data[].attributes.body
Рух пен нәпсінің байланысы туралы.
Рух туралы Құранда 21 рет айтылады. Алла Тағала рухтың сырын құпия сақтады. Барша жаратылғандардың бір Жаратушысы бар. Имам ибн Хазым «Фасыл мақал» кітабында былай деген: «Дене жаратылғанда рух пайда болады. Рух денеде орналасқан «гауһар» секілді. Алла Тағала бір нәрсенің болуын қаласа «бол!» дейді, бола қалады». Адам баласының табиғаты мына үш сипаттан құралады:

1) Жануарлық: «ішсем-жесем, ұйықтасам, көбейсем» деген қажеттілігі бар;

2) Періштелік – жарыққа, тазалыққа, жақсылыққа ұмтылған;
3) шайтани – алдау, арбау, қиянат, зорлыққа бейім»...

Негізі, адам баласы туралы сөз қозғалғанда екі басты түсінік: Рух пен Нәпсі ортаға шығады. Түйіндегенде: жоғарыда айтылған жануарлық қалып пен шайтани тілектің қосындысы – «Нәпсі» деп аталады. Нәпсі – «жалған Меннің» мазмұны, оның санасы – өзімшілдік, қатынасы – не пайда іздеу, не қауіп күту...
Адамға бақыт іздетіп, басын тауға да, тасқа да ұрдыратын; ешнәрсеге көңілі толмай тынышыңды алатын, отқа да, суға да салатын; түп Иесін тапқанша тыншымайтын, зар жылатқан сағыныш-ғашықтық – Рухтың сипаты. Адамды алға сүйрейтін, көрінбесті көретін, бардан бар жасаушы –шығармашыл қуат; мекеніңді де, мезгіліңді де менсінбейтін – мәңгілік; дүниені гүл қылуға да, күл қылуға шамасы бар – құдірет; ешкім ешқандай зиян тигізе алмайтын, еркіндігін ешкім де, ешнәрсе де шектей алмайтын – азат; ешкімді жатсынбайтын, емешегі үзіліп сүйіп тұратын, езіліп күйіп тұратын – мейір-махаббат, құлын Қожасына ұқсатып тұрған кереметіңіз – осы Рух, рухтың қасиет-киесі болып табылады.
Сондықтан, адам баласы рухани мықты, рухы биік болуы үшін нәпсісімен жұмыс жасауы керек, Қазіргі таңда әлемде болып жатырған оқкиғаларды ескерсек,адам баласы нәпсінің арбауына еріп, жануардан айырмашылығы жоқ болуда. Жер бетінде адам баласының шектен шығуы дене мен нәпсіге қиындық туғызуда. Бұл Еуропа және басқа да елдердің жаһандануға қарай бет бұруымен тікелей байланысты десек артық айтқандық емес. Жақсы мен жаман бір-бірімен араласып кетуі, технологияның дамуы үлкен нығмет болғанымен адам нәпсісіне көптеген зиян келтіруде. Кейбір елдер қарқындап дамумен қатар жастарының басым көпшілігі араққа, есірткіге, жыныстық қатынасқа, т.б беріліп кеткен.
Дүние әрдайым бір қалыпты күйінде қалмай өзгеріп тұрады. Адам бірде ауырады, бірде денсаулығы жақсарады. Бірде ауқатты бай болса, бірде кедейлікке ұшырайды. Осындай жәйттерді ескере отырып, адам өз нәпсісіне бекем болуы керек. Нәпсімен күресу – дұшпанмен күресуден де ауыр.

Дүниеде өз нәпсісін тыя алмағандар – дін дұшпанын жеңуі қиын деген сөз.
Сондықтан, рух пен нәпсіні тең ұстау үшін адам баласы ақылға жүгінуі керек. Ақыл адамдарды жануарлардан ерекшелейтін дүние. Алла Тағала баршамызға нәпсіге емес, қайырлы ақылға жүгінуді нәсіп етсін.

# data[].attributes.headline
Жоба тақырыб

# data[].attributes.body
Жоба тақырыбы: Қазіргі Қазақстандық жастардың этикалық құндылықтары және трансформациясы

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Онтология-бұл философия жүйесінде оның негізгі компоненттерінің бірі ретінде әрекет ететін болмыс туралы ілім. Философия бөлімі ретінде онтология болмыстың құрылымының негізгі принциптерін, оның басталуын, маңызды формаларын, қасиеттерін және категориялық таралуын зерттейді. Онтологияның пәні-бұл болмыстың немесе болмыстың өзі, оның мазмұны бір нәрсе және ештеңе, мүмкін және мүмкін емес, белгілі және белгісіз, саны мен өлшемі, сапасы, тәртібі мен ақиқаты сияқты категорияларда, сондай-ақ ғарыш, уақыт, қозғалыс,  пішіні, қалыптасуы, шығу тегі, ауысуы және басқалары.

"Онтология" терминін алғаш рет Р.Гоклениус және И. Клауберг енгізді, ол оны "метафизика" ұғымына балама ретінде "онтософия" деген атпен қолданды.

Классикалық философияда онтология адамдардың танымы мен ойлауына қарамастан оны сипаттайтын болмыстың жалпы анықтамаларының жиынтығы ретінде әрекет етеді. Онтология адамның әлемдегі позициясын, жеке іс-әрекеттер мен танымның бағытын, жеке ғылымдардың функциялары мен шектеулерін анықтайтын шындықтың бір түрі болып шығады. Бұл типтегі Онтология барлық философиялық және ғылыми білімге үстемдік етеді, екеуін де жалпылауға, категориялар жүйесінде болудың әртүрлі идеяларын біріктіруге үміттенеді. ХІХ ғасырдың ортасына қарай болмыс заңдарын метафизикалық жалпылауды талап ететін, бірақ шындықтың бұрын белгісіз салаларын білуге жабық, ғылыми-танымдық іс-әрекеттің нақты құралдарын қолдана алмайтын, адам тәжірибесінің көптеген формаларын және нақты адамдардың бір-бірімен өзара әрекеттесу схемаларын елемейтін дәстүрлі типтегі онтологияның шектеулілігі жеткілікті айқындықпен анықталды. Классикалық онтология дағдарысы философияда қызметтен болмыс анықтамаларының пайда болуы, осы анықтамалардың әлеуметтік, мәдени, тарихи және басқа жағдайларға тәуелділігі туралы нақты идеялардың жоқтығын ашады. Сондықтан дилемма туындайды: немесе адамның танымы дәстүрлі типтегі онтологиядан бас тартады және одан әрі нақты ғылыми пәндер жиынтығының дамуына, олар жасаған Әдістемеге, олар жасаған шындық суреттеріне негізделген; немесе адам болмысының анықтамалары төңірегінде қалыптасатын, адам тәжірибесінің әлемге проекциясын ескеретін, болмыстың әртүрлі аспектілері мен байланыстарын түсіндіруге негізделген жаңа типтегі онтологияны құру мүмкіндігі қолданылады. Бұл жағдай іс жүзінде онтологияның алғышарттарын, оның әлеуметтік болмыстың мәдени анықталған формаларына тәуелділігін көрсетті. Сондықтан қазіргі классикалық емес философияда онтология деп тұрақты емес мәртебеге ие болу жолдарын түсіндіру түсініледі.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
ФИЛОСОФИЯ МЕН МӘДЕНИЕТ ТАРИХЫНДАҒЫ АДАМ
МӘСЕЛЕСІНІҢ КЕЙБІР ҚЫРЛАРЫ

Қазіргі таңда философиядағы шешімі табылмай келе жатқан мәселе рух пен тәннің қатынасы болып табылады. Көптеген мифтерде адамның тәнін тастап кеткен оқиғалар кездесседе, нақты өмірде ешбір адам баласы өз тәнін тастап кете алмайды.
Аристотель адам өмірі игіліктерін 3 топқа жіктеген:
1)сыртқы
2)тәндік
3)жан
Бұл 3 нәрсе бір бірімен байланысты әрекет етуші болып табылады.
Адамның кейбір физиологиялық функциялары жануарларға ұқсас болуы мүмкін болғанымен, айырмашылық бар. Мысалы, жануарлар тек физиологиялық қажеттілікті( тамақ табу, қорғану) секілді қасиеттерге ие болғанымен, оларда зерде , өзін-өзі табуға ұмтылу жоқ.
Және осы шығармада Абайдың 43-нші сөзі келтірілген.

«Адам ұлылығы
екі нәрсе: бірі – тән, бірі – жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили
(еріксіз болатын тілек), қайсысы кәсіби оны білмек керек. Ішсем-жесем демектің басы
жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен деген арзу
(мақсат, арман), бұлардың да басы – жибили. Ақыл, ғылым – бұлар кәсіби… «құдай тағала өзі
ақыл бермеген соң қайтейік?» демек құдай тағалаға жала жауып өзін құтқармақ болғандығы.
Бұл – ойсыз, өнерсіз надан адамның ісі. Оған құдай тағала көрме, есітпе, көргеніңді ескерме,
есіңе сақтама деп пе? Ойын – күлкімен, ішпек – жемек, ұйықтамақпен, мақтанмен әуре болда,
ішіңдегі қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол, деген жоқ… Жан қуатымен адам хасил
қылған өнерлерді де күнде тексерсең, күнде асады… Әрнешік тән қуатымен сырттан тауып,
сыртта сақтайсыз, оның аты дәулет еді!»

Менің түсінгенім, адамның хайуаннан артықшылығы оның ақыл мен санаға ие болуында. Егер адам білімге, танып білуге, еңбек етуге қызықпаса, тек Абайдың 5 арсыз атаған өсек , өтірік, мақтаншақ, еріншек секілді жаман қасиеттерін өз бойына дарытса , адам рухани әлсіз және ішіндегі қазынасын жоғалтып алады.  Қазақта 《кеудемде жаным бар да》, 《шыбын жаным шыққанша》 деген сөздері бәрімізге мәлім. Сол секілді рух туралы рухы мықты, рухты деген сөздеріде батылдықты, бойындағы ерік жігердің күштілігін көрсетеді.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Аристотельдің жан туралы философиясы

Аристотель - . Оның 《Жан туралы трактаты》 бар.Аристотель Платонның жанға деген көзқарасын қайта қарады. Оның көзқарасы бойынша, жан мен тәннің бөлінуі мүмкін емес және мағынасыз әрекет.  Аристотель  жанды дененің өмірлік принципі және денені қозғаушы құрал ретінде анықталады.
Аристотель жанның 3 қызметке бөледі:
1) өсімдік жан - кез - келген тіршілік иесінде болатын тамақ табу, көбею функцияларын қамтиды;
2)жануар жаны - қимыл қозғалыс, сезімталдықты қамтиды;
3) рационалды - адамға тән ойлау парасаттылық жаны.

Мұндағы түпкі мағына: жоғары деңгейлі жан біріншісіз өмір сүре алмайды,  төмен деңгейді жандар жоғары деңгейсіз өмір сүре алмайды.

Аристотель өсімдік пен жануар жанын материалистік тұрғыдан қарастырып өткен. Себебі, олар белгілі бір уақыт өткенде жайылады. Ал ең жоғары рационалды жан идеялды және мәңгілік деп санаған.

Аристотель жанды қозғалатын принцип деп түсінді, бірақ жанның өзі қозғала алмайды деп дәлелдеді. Аристотельдің ойынша, әрбір зат материя мен форманың бірлігі. Барлық табиғат материямен байланысты формалардың жиынтығы. Мысалы, үйге қатысты мәселе кірпіш, ол жасалған бөренелер, ал үйдің мақсаты - жаңбыр мен ыстықтан баспана болу. Дегенмен, Аристотель материясыз формалардың бар екенін мойындайды - бұл материалдық емес энергетикалық ақыл, жоғарғы ақыл. Ол формалардың формасы.Жан тәнді тірі етеді.Жан болмаса, өлік болар еді. Тірі дененің барлық көріністерінің себебі – негізі – жанда; өсу, тыныс алу, сондай-ақ сезіну, ойлау осыған байланысты.  Аристотель жанның мүшесі жүрек деп есептейді.  Ал оны тасымалдаушы пневма.  Пневма - жануарлардың қанында түзіледі.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Сократ - Абай - Шәкәрім: Адам жайлы сұхбат еңбегі бойынша
Сократ көне заманда өзінің ерекше ойларымен танылған, көп шәкірт тәрбиелеген, философияның дамуына үлес қосқан тарихи тұлға. Сократ адам, адамгершілік туралы өз ойларынан ілім құрап,  азаматтық өмір және индивидуалды мораль тақырыптарына сұхбат жүргізді. Сократтың бүгінгі таңда айтылып жүрген ілімдері бізге оның шәкірттері арқылы жетті. Сократ философиянының басты міндеті - адамды тану деп алғашқылардың бірі болып айтты. Оның басты мақсаты адамды өмір сүруге үйрету деп қарастырды. Сократ ерте заманда өмір сүрсе де, білімді жоғары бағалады.
Ол: «кез- келген білім – ізгілік»;

«кез-келген зұлымдық білімсіздіктен туады» деп түсінді. Яғни, адамды  ізгілікті  ететін - ненің  ізгі,  ненің  зұлымдық  екені  туралы  білім деп таныды.
Расыменде, қазіргі қоғамда көптеген адамдар білімнің жоқтығынан алданып қалу, дұрыс емес әрекеттерге бару секілді дүниелерді жасап жатыр. Егер адам білімі бар болса, жамандық атаулыға жоламас еді. Білім арқылы біздің санамыз дұрыс қалыптасып, өмірге деген көзқарасымыз өзгеретіні сөзсіз. Біз әрқашан білімге құмар болсақ, көрсем, білсем деген ұмтылысымыз болса, өмір сүруіміз де жеңіл болар еді деп есептеймін. Сократтың пікірінше білімнен ізгілік туындайды. Ізгілік ол адамның шын жүректен, арам ойсыз жасайтын әрекеттер жүйесі болып табылады. Менің ойымша қазіргі таңдағы адамдардың әрекеттері бұл түсінікке сәйкес келмейді. Өйткені, қоғамда біреуге шын жаны ашыған адамды кездестіру өте қиын. Ол адам қанша жерден білімді болса да, ізгі ниетін шетке ысырып қойып, бас пайдасын ойлап тұратынына куәгер болып жатырмыз. Сократтың білімді адам - ізгі адам деген пікірімен келісу бүгінде екі талай. Сократтың этикасына тоқталсам:
1. Адамгершілікке, ізгілікке ұмтылыс адамға тумасынан тән. Адам бойындағы осы қасиеттер дамуы үшін оған білім қажет.
2. Жамандық - білімнің таяздығынан. Адам өзінің нені қалайтынын, не жасап жатырған білмеуі де осының нәтижесі деп түсінді.
3. Білім - ізгіліктің алғышарты. Адам өз еркімен жамандық жасамайды, тек ол шын мәнінде ненің ізгі екенін білмеуінен туындайды деп айтқан болатын.
4. Адамгершілігі мол адам - білімі мол адам деп түсінді.
Сократтың осы философиялық ойлары адмды жақсылық пен жамандықты тануына, шынайы ниет пен арам ойларды ажыратуға негіз бола білді. Сократ түсінігінде адам табиғаты - оның жанына, яғни ақыл-ойына барабар болғандықтан,  адам  табиғатын  жетілдіретін  нәрсенің,  қасиеттің  бәрі  ізгілікке  жатады. Нәтижесінде ізгілік -

адам жаны мен ақыл - ойын жетілдіруге бағытталған таным формасы деген қорытынды туады.
Кейіннен Сократтың осы онтология мәселесінде ойларын Шәкәрім зерттейді. Шәкәрім адамды табиғаттың бір бөлігі, оның тірі элементі деп қабылдады. Сократ өз зерттеуінде ізігілікті алға тартса, Шәкәрім адам табиғаттың керемет жаратылысы болғандықтан, "ар ұғымын" биік санады. Кез - келген адам арлы болса, өзін жаман нәрселерден тия білсе, жамандықтан аулақ болып, жақсылықтың жаршысы болады деп сенді. Ар білімін Шәкәрім - нәпсімен жұмыс жасау үшін қажет деп түсіндіре білді. Ары, ұяты болса адам Сократтың философиясындағыдай ізігілкке жететді деп түсінді. Ар әдетте адами тума әрі түпнұсқа ізгіліктің негізі болса, ал намыс сезімдік күш ретінде сол ішкі арға сай іс-көруге, батыл өмір сүруге талпыну, біртүрлі ішкі белсенділік пен қайрат көрсетуді білдіреді. Ұждан ардың сезімдік күйі.
Қазақта осы "Ар, Намыс, Ұждан" қасиеттерін биік санайды. Балаларын арыңды сақта, намысқа тырыс деп тәрбиелеген қазақ халқы. Мұның астарында, жамандық пен жақсылықты ажырата біл деген ойдың жатқаны бәрімізге мәлім.  “Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы” деген қағидадан көрініс тапқан, яғни ар-иманның қадірін білумен айқындалатын намыстың бір түрі адамның адамдық келбетін айқындайтын асыл қасиеті. Адам өз бойындағы ең асыл құндылық иман, ар-ождан қазынасы екенін танып білгеннен кейін, оны қорғау, ұлғайту қамымен ғылым, білім іздеп еңбектенсе ол шын мәніндегі намысты тапқаны күмәнсіз.
Қорытындылай келе, Сократтың да Шәкәрімнің де философиялық ойларын жоққа шығаруға болмайды. Білімді, саналы ұрпақ болып, ізгіліктің бастаушысы бола білейік. Ар-намысты, ұятты сақтап, жамандық пен жақсылықтың ара-жігін ажырата білетін тұлға болып қалыптасу біздің басты міндетіміз деп есептеймін.

# data[].attributes.attachment_caption
Душа как самодвижность. Душа с точки зрения философии и логики

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Жан - тәнді қозғалысқа келтіруші. Видеода жан өмірдің синонимі ретінде қарастырады. Мысалы, күнделікті өмірде біз барлық заттарды жансыз және жанды деп бөлеміз. Жанды зат деп қозғалысқа келетін жанды денелерді айтамыз. Барлық өзгеріске келетін және қозғалатын денелердің қозғалысына себеп әсер етеді. Ал жансыз заттар жанды денелердің әсерінен қозғалысқа келеді. Мысалы, доп. Доп жансыз зат. Допты лақтыру арқылы жанды дене оны қозғалысқа жібереді.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Скрытый смысл. Философия

# data[].attributes.attachment_link.title
Душа как самодвижность. Душа с точки зрения философии и логики

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым 

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым 

# data[].attributes.body
Күнделікті өмірде, адамдардың көпшілігінде рух әдетте ұйықтайды. Ақыл парасат рухқа серпім береді, ал жан өз денелерін басқарады деген көптеген тұжырымдамалар бар. Жан, рух, ақыл- парасат, мәселелері адам мәселесінің ажырамас бөлігі деген ойдамын. Мысал ретінде, біз желдің бар екендігін білмейміз және ол көзге көрінбейді. Сол сияқты рухты, жанды, ақылды адамдар көрмейді, бірақ оның бар екендігіне күмәнданбайды. Жалпы адам дене, ақыл және рухты шоғырландыратын орталық. Рух менің ойымша адамның жоғарғы қабілеті, өзін-өзін анықтауға мүмкіндік береді. Рух жайлы Платон «рух- бұл бүкіл денеге төгілген жанның ең керемет, ақылға қонымды бөлігі. Сонымен қатар адамның ақыл-ойы әлемдік рухтын бөлігі болып табылады» деген екен. Ал Гегельдің пайымдауы бойынша « Рухты ақыл-ойда жүзеге асырылатын өзін-өзі тану мен санның бірлігі, практикалық және теориялық іс-әрекеттің бірлігі ретінде» деп түсіндірген. Келесі жан ұғымына тоқталып кетсек, жан адамның ішкі әлемін өзгертетін көзқарасты білдіретір ұғым. Жан-адамның сана-сезімінің жиынтығы. Қазақ мәдениетінде бұрыннан келе жаткан идея - жаннын мәңгілігі. Әл-Фараби мен Ибн-Сина, Қожа Ахмет Иассауи, Абай мен Мағжан аталарымыз, жалпы Шығыс ғұламалары бойынша, адамның дүниедегі тіршілік ету мағынасы жанның мәңгілігімен айқындалады. Сонымен, адам неғұрлым дамыған сайын, ақыл-ой жанды ағартады. Негізінде, рух, ақыл, жан мен тәнді басқаруы тиіс. Парасатты адамның ақыл - ойы мен жаны - рухтың көмекшісі болып табылады.

Сана - бұл адамға ғана тән және сөйлеуге байланысты мидың ең жоғарғы функциясы. Негізінде сана ғажап дүние, бүкіл өнер, дін, ғылым, философия барлығы адам санасының нәтижесі деп білеміз.

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
Философияның алғашқы тарихи формасы, білімі онтология – болмыс туралы ғылым, объекті мен субъектінің шын өмірдегі жиынтығы. Бұл термин грек тілінен аударғанда «өмір сүрушілер» дегенді білдіреді. Онтология деп бірінші философ Аристотель айтқан, сондай-ақ, оның формалары мен құралдарын зерттеген. Алғаш бұл ойдың анықтамасына әр түрлі сөздерді қолданған. Мысалы. «біртұтас», «барша», және т.б. Философияның негізігі сұрағы «дүниенің негізі не?» деген сұраққа жауап іздеумен басталады. Әлемнің сыр-сипатын, дүниенің түп мағынасын, ішкі мәнін, айнала қоршаған ортадағы заттардың, құбылыстар мен процестердің өзара байланысын, олардың дамуы мен өзгеруін, адамзат қоғамының сан түрлі құпияларын танып білу қажеттігі “болмыс” деп аталатын кең мағыналы, терең ауқымды философиялық ұғымның тарихи тұрғыдан қалыптасуының басты себебі болып табылады. Тарихи дамудың әр дәуірінде өмір сүрген ғұламалар мен ойшылдар бұл ұғымды философияның бастапқы негізі деп қараған. Болмыстың философиялық проблема есебіндегі екінші қыры мынаған сияды: табиғат, қоғам, адам, ойлар, идеялар – бәрі тең өмір сүреді, бірақ өмір сүру түрлері әрқилы, сөйте тұра олар бар болуы арқылы шексіз де тұрақты дүниенің тұтас бірлігін құрайды.

Болмыс ұғымына қарсы ұғым – болмыссыздық (бейболмыс). Философияда болмыс ұғымын алғаш рет қолданған Прменид болды, оның түсінігінше «Дүниеде бар нәрсе бар, жоқ нәрсе жоқ». бұл ой өмірлік тәжірбиеге сай клмейді. Бұл дүниеде қозғалмайтын өзермейтін еш нәрсе жоқ. яғни, Парменид бұл дүние нағыз болмыс емес, оған ой елегі арқылы жетуге болады, яғни ойлау мен болмыс бір-біріне тең деген екен.

Болмыстың түрлері туралы проблема философия үшін де өте маңызды. Себебі философияның негізгі мәселесін – ақыл-ойдың болмысқа қатынасы туралы мәселені – түбегейлі шешу үшін болмыстың негізгі түрлерін саралап білу керек. Осы тұрғыдан алғанда болмыстың бір-бірінен айырмашылығы бар, бірақ өзара тығыз байланыста тұрған мынадай негізгі түрлерін ажыратуға болады:

1) заттар (денелер) және процестер болмысы, ол өз кезегінде табиғи заттар мен процестер және адамдар жасаған заттар мен процестер болмысына бөлінеді, өзімен-өзі объективті өмір сүреді;

2) адам болмысы: заттар дүниесіндегі адам болмысына және адамның өзіндік болмысына жіктеледі;

3) рухани (идеялық) болмыс – адам жан дүниесі мен санасы;

4) әлеуметтік болмыс, бұл да өз алдына қоғамдағы және тарихи процестерге жіктеледі.

# data[].attributes.body
Жан туралы алғашқы идеялар алғашқы қоғамда пайда болады. Ежелгі уақытта Платонның жазбаларында рухты түсіну философиядағы жазықтыққа "Эйдос әлемі" түрінде аударылады, ал "заттар әлемі" қазірдің өзінде көшірмесі ретінде түсініледі мәңгілік және өзгермейтін идея.

Адамның рухани әлемі-біртұтас нәрсе. Бұл тұтастық ғасырлар бойы жан деп аталады. Біртұтас білім бола отырып, жанның ішінде функционалды түрде сараланған нәрсе бар. Психикалық құбылыстарға ақыл, ерік, мінез, темперамент, есте сақтау, эмоциялардың ең нәзік әлемі және т. б. адамның рухани әлемі, ең алдымен, біртұтас құбылыс; ол нақты және сонымен бірге нақты емес, өйткені ол көптеген тәуелсіз құрылымдардан тұрады немесе біріктіріледі, айталық, ақыл, ерік, есте сақтау, бастапқы монадалардан және осы әлемнің нақты матасы үздіксіз және бір-бірімен біріктірілген деген мағынада, және тек оның жұмысында бұл біртұтас білім өзін әртүрлі жолдармен көрсетеді-интеллектуалды, эмоционалды, интуитивті, саналы, бейсаналық, мақсатты.

Сонымен, әр адамның жаны-бұл тек жеке құбылыс, ол осы тұлғаның ерекше ерекшеліктерін білдіреді және білдіреді. Бұл әр даралықтың рухани сенімділігін білдіреді. Жанның жеке ерекшелігі, әрине, адамға ортақ қасиеттердің иесі бола отырып, әр түрлі темперамент, мінез, дарындылық өлшемі, бет әлпетінің ерекшелігі, мінез-құлық, адамның күлуі және т.б.
Сана-бұл тек адамдарға ғана тән және сөйлеуге байланысты мидың қызметі, ол шындықты жалпыланған және мақсатты түрде көрсетуден, іс-әрекеттерді алдын-ала психикалық құрудан және олардың нәтижелерін болжаудан, рефлексия арқылы адамның мінез-құлқын ақылға қонымды реттеуден және өзін-өзі басқарудан тұрады .

Тіл арқылы қабылдау мен түсініктерден ұғымдарға көшу жүреді, ұғымдармен жұмыс істеу процесі жүреді. Сөйлеген сөзінде адам өз ойларын, сезімдерін бекітеді және осының арқасында оларды өзінің идеалды объектісінен тыс талдауға ғана емес, ең бастысы оларды жеткізуге мүмкіндік алады. Өз ойлары мен сезімдерін білдіре отырып, адам оларды өзі анық түсінеді: ол өз сөздерінің түсінігін басқаларға сезіну арқылы ғана өзін түсінеді. Олар бекер айтпайды: егер ой пайда болса, оны айту керек, содан кейін ол айқынырақ болады, ал ондағы ақымақтық айқын болады. Тіл мен сана бір. Бұл бірлікте анықтаушы жағы-сана, ойлау: шындықтың көрінісі бола отырып, ол формаларды "мүсіндейді" және оның тілдік болмысының заңдылықтарын белгілейді. Сана мен тәжірибе арқылы тілдің құрылымы, сайып келгенде, өзгертілген түрде болса да, болмыстың құрылымын көрсетеді. Бірақ бірлік-бұл сәйкестік емес: сана шындықты көрсетеді, бірақ тіл оны білдіреді және ойда білдіреді. Сөйлеу-бұл ойлау емес, әйтпесе Л.Фейербах атап өткендей, ең үлкен сөйлеушілер ең үлкен ойшылдар болуы керек еді.

# data[].attributes.body
Онтология - бұл бар нәрсенің қалай жұмыс істейтіні туралы идеялар мен болжамдар жүйесі.

Онтология-болмыс, болмыс туралы ілім. Жаратылыс деген не? Болу деген нені білдіреді? Болмыс деген не? Адам ойлаудың ерекше формаларын қолданады-категориялар - кең ұғымдар, олардың көпшілігі бір-бірімен ашылып, жұптасып қолданылады: болмыс-болмыс, сапа-Сан, мән-құбылыс, мүмкіндік-шындық, бір-көп, қажеттілік-кездейсоқтық, бүтін-бөлік, қозғалыс-тыныштық және т. б.
Онтологияның негізгі мәселелері.
Жоқтық мәселесі-жоқтықты қалай ойлауға болады? Егер болмау болса, онда ол бар ма?
Сана мәселесі-сана қалай пайда болады? Бұл тек адамға ғана тән бе? Кеңістіктік сипаттамалары бар ма? Рухани шындық бар ма, ол материалмен қалай салыстырылады? Бастапқы не?
Бейбітшілік бірлігі мәселесі-барлық әртүрлілік бір болмыс және бір басынан түсіндіріледі? Немесе оқшауланған болмыстың шексіз алуан түрлері бар ма? Бірінші позиция-монизм, екіншісі-плюрализм. Дуализм (рухани және материалдық болмыс бар).
Құдай мәселесі: Құдайдың бар екенін мойындаудағы сұрақтар. Құдай табиғатта бар ма, әлде ол трансцендент пе? Құдай жаратылысты оның үстінен жасайды ма? Құдайдың әлемді жаратуы бір реттік әрекет пе, әлде үздіксіз процесс пе? Жаратушының зұлымдық үшін жауапкершілігі туралы мәселе.
Құдайдың бар екендігінің бес дәлелі.
1. Бірінші қозғалтқыш болуы керек. Себептер тізбегі шексіз болуы мүмкін емес, бірінші себеп болуы керек – Құдай (Аристотель, Лейбниц).
2. Әлемнің барлық заттары кездейсоқ, кездейсоқ қажеттілікке байланысты, яғни.өте қажет жаратылыс – Құдай болуы керек.
3. Заттар әр түрлі кемелдік дәрежелерін ашады, яғни мүлдем кемелді жаратылыс болуы керек-Құдай (Августин).
4. Табиғаттың орындылығын табиғи себептермен түсіндіруге болмайды, әлемді – Құдай (Сократ, Платон) ұйымдастырған табиғаттан тыс ақыл-ойды қабылдау қажет.
Онтологияның негізгі тарихи қалыптасқан ұстанымдары.
Реализм. Шындық таным субъектісінің санасынан тыс және оған тәуелсіз өмір сүреді. Реализмнің полюстері: объективті идеализм және материализм.
Объективті идеализм-идеялар мен заттар объективті түрде шынайы. Бірақ рухани шын мәнінде.
Материализм-жалғыз шындық – материя. Денеден тәуелсіз психикалық құбылыстардың болуын жоққа шығарады. Диалектикалық материализм: объективті материалдық шындық және субъективті рухани шындық. Соңғысы-болмыстың қайталама түрі.
Субъективті идеализм-реализмнің антиподы. Дж. Беркли- "бар болу-қабылдауда болу". Шындық тек жеке тәжірибемен шектеледі.
Феноменология-субъективті идеализмнің шектен тыс реакциясы. Заттар-сана әрекеттері бағытталған сана мазмұнының бөлігі: ойланатын, қабылданатын нәрсе. Сананың бұл бөлігі объективті.
Экзистенциализм - адамның болуы заттардың болуынан керемет. Адам-өз мағынасын сұрайтын, өзін-өзі танитын ("экзистенция"). Заттардың болуы - "қатысу".

Менің ойымша философиялық онтологияның проблемалары болмыстың мәнін, оның семантикалық мағыналарын, болмыстың негізгі түрлерін және олардың арасындағы қатынастарды, болмыстың жалпы қасиеттерін анықтауға дейін азаяды.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Онтологиядағы негізгі ұғымдардың бірі – болмыс. Болмыс-бұл объективті және тұтас өмірдегі шындықты білдіретін философиялық категория болып табылады. Сондықтан оны ашып талдау маңызды болып табылады.

Болмыс категориясына тоқталар болсам, бұл категория әлемнің философиялық бейнесін жасау кезінде бастапқы, негізгі ұғым ретінде әрекет етеді. "Болу" сөзі философиялық мағынада нені білдіреді деген сұрақ туындауы мүмкін. Жалпы,  онда бар болу фактісінің өзі туралы мәлімдеме ғана емес, сонымен бірге біздің оған деген көзқарасымызға қарамастан, шын мәнінде не бар екендігі туралы негіздеме де бар. Бұл ұғымды философияға алғаш енгізген ежелгі грек ойшылы Парменидтің мағынасы жағынан "ақиқат" терминіне жақын сөзді қолданғаны кездейсоқ емес. Содан бері философтар әлемді қалай сезінетінін емес, өзін қалай сезінетінін түсінеді. Осыған байланысты болмыс туралы философиялық түсінік оның күнделікті сөйлеудегі мағынасына ұқсас, өйткені "болу" сөзі біз үшін тек қиялымызда емес, шындықтың өзінде бар нәрсені білдіреді. Осылайша, болмыс-бұл бар нәрсенің жиынтығын білдіретін, оның өмір сүру критерийін білдіретін категория.

Болмыс категориясын кем дегенде өзіне тән үш мағынада түсінуге болады. Біріншіден, болмыс дегеніміз-объективті түрде берілген шындық. Бұл тәсілде болмыс нақты объектілер мен құбылыстардың сипаттамасы ретінде әрекет етеді.

Екіншіден, болмыс болмыс ретінде түсіндіріледі, яғни. әлемде нақты болу. Бұл мағынада болу-бұл объектілер мен құбылыстар оларға тән қасиеттерді көрсететін процесс.

Үшіншіден, болмыс біздің өзгермелі әлемімізге өзімізбен бірлікті сақтауға мүмкіндік беретін негіз ретінде көрінеді. Бұл мағынада болу біздің әлемді оның құрамдас элементтеріне бөлінуіне жол бермейтін тұтастығымен сипаттайды. Болмыс категориясының барлық мағыналары бір-бірімен байланысты, бірақ оларды бөлек қарастыруға болады. Сондықтан философия тарихында олардың қызығушылығын болмыс категориясының үш мағынасының біріне (натурфилософия және субъективті идеализм, "өмір философиясы" және экзистенциализм, гегелия және марксизм) бағыттайтын бағыттар бар.

Болмыстың біршама түрлері бар. Шындық өзінің аспектілерінде әр түрлі, сондықтан болмыстың жалпы категориясы әртүрлі аспектілерде ашылады. Сонымен, тірі табиғат жансыз табиғаттан сапалы түрде ерекшеленеді, ал қоғам жануарлар әлемінен гөрі күрделі. Адамның ішкі әлемін құратын адамның санасы сыртқы әлемге тәуелді оның дене тіршілігінен басқа шындықты білдіреді. Заттар мен құндылықтар шынайы, бірақ әртүрлі жолдармен көрінеді. Сондықтан бөлудің әртүрлі негіздері негіз бола алатын болмыстың жіктелуі болуы керек. Олардың негізінде философтар материалдық және идеалды, табиғат пен қоғамның, мәдениеттің, адамның болмысының, сананың, құндылықтардың және т.б. болмыстың осы түрлерінің көпшілігі әртүрлі философиялық пәндерді зерттеу объектілері болып табылады. Сонымен, қоғамды зерттеу әлеуметтік философиямен, мәдениетті зерттеумен – мәдениет философиясымен, адамды зерттеумен – философиялық антропологиямен, құндылықтарды зерттеумен – аксиологиямен айналысады. Онтологияның өзі үшін әмбебап, позитивті, шындық туралы шынайы білім ретінде идеалды және материалдық болмыс тарихи тұрғыдан үлкен қызығушылық тудырады.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Онтология болмыстың қалыптасуы туралы білім болғандықтан, ең алдымен "Болмыс деген не?" деген сұраққа жауап іздедім. Бұл сұраққа нақты анықтамамен жауап беру мүмкін емес. Керісінше, еуропалық философия бойында пайда болған "болмыс" туралы сұрақтар мен жауаптарды қарастыру арқылы кейбір түсініктерге қол жеткізуге болады - олар көбінесе Сократқа дейінгі кезеңнен бастап "онтология" терминімен біріктіріледі. Мысалы, "болу"дегеніміз не? бір нәрсе "бар" деген нені білдіреді? жалпы "жеу" деген не? неліктен ештеңенің орнына бірдеңе "бар"? болу-бұл бардың қасиеті ме, әлде бар нәрсе ме? және т.б. "болу" - бұл шындық пен болмыстың әртүрлі субъективті және объективті аспектілерін қамтитын өте кең ұғым деп айтуға болады.
Болмыс біздің өмірімізден алынатын нақты мысал десем де болады.
Құдай кез - келген адамды, затты жаратқан кезде осы әлемге пайдалы болатындай етіп жаратады. Әр заттың атқаратын қызметі мен функциялары болады. Адамның болмысы өте жоғары бағаланады. Кейде біз, ол адам болмысынан сондай еді деген сөз тіркестерін жиі естиміз. Яғни, болмыс осы өмірде бар, тұрақты, тәуелсіз, объективті, мәңгілік, шексіз зат. Ол барлық нәрсені қамтиды.
Адамның мәңгілік емес екені хақ. Адам бұл дүниеден өткеннен кейін болмысынан айырылады. Яғни, болмысқа қарама - қарсы түсінік болмау немесе болмыстың болмауы десек болады. Болмыстың болмауы ол әлі туылмаған адамдар, жаратылмаған заттар, бұрын болған, содан кейін қайтыс болған адамдар, заттар, қоғамдар болып табылады.
Адамдарды Құдай жаратқан соң олар өз-өздерін солай қабылдауы тиіс. Яғни, сен өзіңнің денеңдегі, түріңді, бейнеңді қабылдай білуің шарт. Болмысына қарсы шыққан адам Құдайға қарсы шыққан адам деп есептеймін. Адамдардың осы өз болмыстарына қарсы шығуы қазіргі қоғамда орын алып жатырған оқиғалардың нәтижесі болып саналады. Болмысты өзгертпей, тек қана ішкі дүниеңмен жұмыс жасау арқылы адам өзінің ең үздік үлгісі болар еді деп есептеймін. Адам өз болмысын қабылдау үшін, сана, рух, тіл секілді дүниелерді дұрыс бағытта қолдануы керек. Сол кезде болмысы биік, талғамы жоғары тұлға ретінде қалыптасады.

# data[].attributes.headline
Вольтер. Дерексіз философ. Менің ойларымды тоқтату әрекеттерім. Абайдың 《Толық адам》 кітабы

# data[].attributes.subject
Вольтер. Дерексіз философ. Менің ойларымды тоқтату әрекеттерім. Абайдың 《Толық адам》 кітабы

# data[].attributes.body
Онтология болмыс туралы ілім. Осы онтологияның негізі әлеуметтік болмыстан басталады. Вольтердің Дерексіз философ еңбегінде адамды ойландыратын жайттар туралы сөз қозғалады.

Біздің асты қалай қорытамыз немесе жүреміз дегенді білуге құштарлығымыз аз, ал, кейде бізді біз қалайша ойлаймыз дегенді білу құштарлығы баурап алады.

Біздің ойымызға ойлар неге үздіксіз келе береді? Мен бір сәт ойларсыз тыныштықта болуға бірнеше рет әрекет жасап көргенмін. Маған өз ойларымды бір сәт басқару қызық болып көрінетін.  Қанша талпынсамда ойларды басқару мүмкін болмады. Мені үнемі ойлар неге келе береді? Неге олар үздіксіз? деген сұрақ мазалайтын. Адам қарны аш кезде тек тамақ туралы және оны табу туралы ойлайды. Физикалық қажеттіліктердің бос орнын толтырмайынша, біз жоғары деңгейде ойлай алмаймыз. Мысалы, аш адам болашақта жер қандай болады? 20 жылдан соң мен кім боламын? - деген секілді сұрақтар қызықтырмауы мүмкін. Вольтердің айтқанындай, тамақты қорытатын бір субтсанция және ойлайтын бір субстанция бар секілді.
Абайдың 《Толық адам》 кітабында адамның болмысы жазылады. Бұл әлеуметтік болмыспен тікелей байланысты. Абай өз шығармасында адам болудың талап тілектерін айта - кете отырып, өскелең ұрпақ қандай болады, қандай тәрбиеде болады деген сұрақтарға жауап іздейді. Абай өмір бойы толық адам бейнесін іздеумен болады. Абайдың ойындағы толық адам - рухани жетілген, кемеліне келген адам. Толық адам – Абайдың армандаған, аңсаған мұрат-мақсаттарының ең биік қол жетпес асқар шыңы. Толық адам ғана нұрлы ақылдың иесі бола алмақ.

«Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек».

Абай адам баласына қажетті үш нәрсе ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек екенін тереңнен толғап, толық адамға тән қасиетті көрсетеді. Хакім іздеген толық адам осы қасиеттерден туындайтын талапты, еңбекқор, ізгілікті, мейірімді, қанағатшыл, рахымды, тұла бойы толған ар, ұят, пенделіктен қол үзген имандылық жолындағы абзал азамат.

Ақыл, қайрат жүректі теңдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек.

Мұхтар Әуезов Абайдың толық адам тіркесін суфизмдік  《камили инсани》 деген, яғни кемелденген адам сөзімен байланыстарған. Адам ешқашан кемелдікке жете алмайды. Мінсіз адам болмайды, дегенмен адам әр кезде адамдығын сақтай отыра әрекет етсе, оның адами болмысы сақталады. Сөзі мен ісі тура адам рухани тыныш болады. Әр адамның болмысы әр түрлі. Әр адам өзінің ішкі менін тауып, рухани тұрғыда бай, әрі, жақсы қасиеттерді бойына сіңіре алса, нағыз адам бола алады. Қоғамдағы алаяқтық пен ұрлықта, қатыгездікте азаяр еді.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Онтология

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН

# data[].attributes.body
Гносеология туралы

Гноселогия термині грек тілінен шыққан. Ол γνω̃σις (gnosis - білім) және λόγος (logos - оқыту) сөздерінен жасалған. Сонымен, гносеология – білімді зерттеу болып табылады. Гносеология немесе таным туралы ілім – адамның дүниені тану мүмкіндіктерін, танымдық іс-әрекет құрылымын, оның шындыққа қатысындағы білім формаларын, білімнің ақиқаттығы мен сенімділігінің критерийлерін зерттейтін философияның бір саласы.  Гнесеология философияның дамуында үлкен рөл атқарған. Осы тұрғыда гносеологиянада екі көзқарас бар:

1) Гносеологиялық оптимизм
Дүниені немесе басқа құбылысты түсіндіруге немесе түсіндіруге болмайтындығына қарамастан, ол туралы білуге болады деп болжайды.Гносеологиялық оптимизм позицияларын Демокрит пен Платон сияқты ойшылдар қорғады.

2)Гносеологиялық пессимизм
Дүниені танудың кез келген мүмкіндігіне күмәнмен қарайды.  Гносеология мәселелеріне скептицизм мен агностицизм жатады.

1. Скептицизм - объективті шындықты тануға күмән келтіреді. Скептицизмнің негізін салушы Пирро (шамамен б.з.б. 360 - 270 ж.) егер біз заттар туралы ештеңе біле алмасақ, онда біз оларды соттаудан аулақ болуымыз керек деп тұжырымдаған. Бізге олай болып көрінетін және басқаша емес, біз мәлімдеме ретінде емес, тек субъективті пікір ретінде көрсетуіміз керек. Скептицизм дүниенің іргелі танымдылығын жоққа шығармайды, бірақ білімнің сенімділігіне күмән келтіреді. Ежелгі грек философиясында Пирроның ықпалымен Платон академиясының скептицизмі (Аркесила, Карнеад), кейінірек скептицизм (секст-эмпирикалық, т.б.) қалыптасты.

2. Агностицизм - дүниенің мәнін зерттеу мүмкіндігін мүлде жоққа шығарған бағыт. грек тілінен аударғанда agnostos – білімге қол жетімсіз) – бұл ұғымды 1869 жылы ағылшын дарвинист зоологы Томас Хаксли ғылыми айналымға енгізген. Философияда бұл объективті дүниені тану мүмкіндігін және ақиқатқа жету мүмкіндігін жоққа шығаратын ілім; ғылымның рөлін құбылыстарды білумен ғана шектейді. Бұл ілім материалдық жүйелердің мәнін, табиғаттың, қоғам мен адамның заңдылықтарын сенімді білу мүмкіндігін жоққа шығарады. Еуропа философиясындағы агностицизм софистер мектебінің негізін салушылардың бірі Протагордың (б.з.д. 480–410) ілімінен бастау алады

Шәкәрім 3 анық

Бірінші анық

Бірінші анық Жаратушы білімі. Шәкәрім мәселені мұнымен аяқтамайды. Ол Жаратылыстың мазмұны туралы айтқан.

Егер себепсіз бар болған Атом немесе Нұр десек, олар қозғалыста. Ал қозғалыстың өлшеулері бар. Осы ойды ноқталап Шәкәрім: «Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес», дейді. Ол қозғалыстың абсолюттігін айтып отыр. Қозғалыстың себебі – себепсіз себепте, яғни түп Жаратушыда. Ал ол түп себеп өлшене ме? «Өлшеулі нәрсе өзі бар болған емес», дейді Шәкәрім. Олай болса, өлшеусіз нәрсенің бар болғанын қалай білмекпіз. Өлшеусіз нәрсені ғылымда абсолют дейді.

Екінші анық

Жан туралы. Адамзат тарихында жан мәселесімен айналыспаған, пікір айтпаған ғұлама жоқ. Жан туралы айтылған, жазылғандарда есеп жоқ.

Шәкәрім жанды былайша түсіндірген. Әуелі бар болған жан ешқайда жоғалып кетпек емес, ол барлықтың ішінде жүре бермек. Жан әр түрге түсуі мүмкін, бірақ жоғалмайды. Мысалы, дейді ол: «Инстинкт – сезімді жан, сознание – аңғарлық жан. Мысль – ойлайтын жан, ум – ақылды жан дегендей әртүрлі қасиеттері болады»

Үшінші анық

Шәкәрім пайымдауынша, жанның екі өмірдегі азығы ұждан-совесть. Күрделі мәселе. Шәкәрімді тыңдалық, ол «Адамдығы нысап, әділет, мейірім үшеуін қосып айтқанда, мұсылманша ұждан, орысша совесть бар». Ұждан араб сөзі, ол мұсылмандық түсінік. Оның құрылымы ақын айтуынша нысап (қанағат деуге болады – Ғ.Е.), әділет, мейірім. Негізінде бұл жердегі басты ұғым – әділет, қалған екеуі оны айқындаушалыр.

Абай да, Шәкәрімнің өздері де ар деген ұғым қолданады. Ар білімі дегенді Шәкәрім айтқан деп жүрміз. Ұждан деген мұсылмандық түсінік

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.body
Аристотельдің таным теориясы

Аристотель ойлаудың келесі заңдарын шығарды:

1. Қарама-қайшылық заңы : егер екі пікір қарама-қарсы болса, олардың тек біреуі ғана ақиқат

2. Эксклюзивті орта заңы: ұсыныс пен оны теріске шығарудың ақиқат болуы мүмкін емес

3. Сәйкестік заңы: бір нәрсені ойламасаң, ештеңені ойлау мүмкін емес

4. Тыйым салу заңы: бір нәрсе бір уақытта болуы және болмауы мүмкін

5. Терістеу заңы: бір уақытта бір нәрсені растау және теріске шығару мүмкін емес

Аристотель білімді дамушы процесс ретінде қарастырады.  Және ол ғылыми білімді барлық білімнің биік шыңы деп атады. Аристотельдің пікірінше, білім жолы келесі қадамдардан тұрады:
1) Тәжірибенің негізі сезімде, есте сақтауда және әдеттерде. Кез келген білім сезімдерден басталады: бұл олардың материясынсыз сезімдік қабылданатын объектілердің формасын алуға қабілетті; себеп жалпыны жекеден көреді.Сезімдік қабылдау адам танымының негізі болып табылады, өйткені «сезімі жоқ болмыс ештеңені үйренбейді және ештеңе түсінбейді»
2)Танымдық процестің екінші кезеңі – сезімдік қабылдаулардың жинақталуының және олардың жадта сақталуының нәтижесі болып табылатын тәжірибе . «Адам есте сақтау арқылы тәжірибе жинақтайды; дәлірек айтқанда, бір тақырыптың көптеген естеліктері бір тәжірибенің мағынасына ие болады»
3)Білімге көтерілудің үшінші кезеңі – білімнің ерекше түрі болып табылатын « өнер ». Бұл форма дәстүрлі мағынада өнер емес және тәжірибе негізінде туындайды, өйткені «өнер тәжірибе арқылы алынған ойлар негізінде ұқсас объектілерге бір жалпы көзқарас қалыптасқан кезде пайда болады»
4)Білімнің төртінші сатысы – ғылыми білім саласы. Ғылым «өнер» сияқты «адамдарда тәжірибе арқылы пайда болады». Аристотельдің идеялары бойынша «ғылым – жалпы және қажеттілікпен бар нәрсенің көрінісі , ал «даналық ғылымдардың ең дәлдігі» . Ойшыл үшін философия – даналық, даналық – «ғылыми білім де, табиғаты жағынан ең құнды нәрселерді ақылмен түсіну.

https://neuronus.com/novosti-nauki/1596-vy-uvereny-chto-nash-mir-suschestvuet-solipsizm-ili-igry-razuma-za-granju-realnosti.html

Ғаламдық жалғыздық формуласы - Солипсизм медицинада

# data[].attributes.attachment_caption
Что такое агностицизм?

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.attachment_link.title
Что такое агностицизм?

# data[].attributes.attachment_link.description
В этом ролике рассмотрим гносеологическую позицию агностицизма и постараемся понять суть этого учения.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Гносеология туралы түсінік
Адамзат үшін маңызды басымдықтардың бірі әрқашан қоршаған әлемді білу, болып жатқан құбылыстарды түсіндіру, табиғат заңдылықтарын табу және оларды өз пайдасына пайдалану жолдарын табу болды. Ежелгі заманнан бері философтар мен ойшылдар танымның қалай жұмыс істейтінін, адамның шындықты адасудан қалай ажырататынын және біреуін екіншісінен қалай ажыратуға болатынын түсінгісі келді. Осылайша гносеология пайда болды-танымды зерттейтін ғылым. Бүгін біз оның нені білдіретіні, нені зерттейтіні, құрылымы қандай және ол қандай принциптерді қолданатыны туралы сөйлесетін боламыз. Гноселогияның негізгі міндеті-танымдық іс-әрекеттің қалай жұмыс істейтінін, оның қандай мүмкіндіктері бар екенін және қандай шектеулермен шектелетінін, шындық пен сенімділіктің қандай критерийлерін қолданатынын зерттеу. Оны зерттеудің негізгі пәні-ғылыми білім. Гноселогия ғылыми білімнің ерекшелігін, оның қарапайым білімнен айырмашылығын, оның түрлерінің әртүрлілігін және олардың арасындағы байланысты зерттейді.
Гноселогияның пайда болу және даму тарихына тоқтала кетсем:
1) Бұл ілімді таным процестеріне қызығушылық танытқан ежелгі философтар құрып, дамыта бастады. Нақтырақ айтсақ, олар шындық пен адасушылықтың арақатынасын, сондай-ақ біреуін екіншісінен ажырату жолдарын зерттеді. Бұл тақырыпты қозғаған алғашқы зерттеушілердің бірі - "ақиқат" және "пікір"ұғымдарын ажыратқан Элей Парменид (б.з. д. 540-470).
2) Сократ (б.з. д. 469-399) майевтиканы жасаушы болып саналады – дәйекті сұрақтар мен сынақтар арқылы белгілі шындықты ашудың алғашқы әдістерінің бірі. Аристотель (б.з. д. 384-322) аналитиканы жасаушы болып саналады – логика заңдарын қолдана отырып, дәйекті пайымдауға негізделген таным әдісі.
3) Гноселогияның дамуының тағы бір кезеңі 17-18 ғасырларда – Жаңа заман философиясының кезеңінде болды. Фрэнсис Бэкон (1561-1626), Рене Декарт (1596-1650), Готфрид Лейбниц (1646-1716) және Дэвид Юнг (1711-1776) сияқты ғалымдар айтарлықтай үлес қосты. Рене Декарттың пікірінше, адамның ақыл-ойы кез-келген білім саласында толық сенімділікке жету жолында шектелмейді.
4) Неміс философиясының классиктері, атап айтқанда, "гноселогия" терминінің авторлығына ие Иммануил Кант (1724-1804) білім теориясының дамуына айтарлықтай үлес қосты. Ол ілімнің негізгі сұрағына жауап білімнің үш элементін зерттеу арқылы алынуы мүмкін деп тұжырымдады: сезім, ақыл және ақыл.
Гноселогия бағыттары
Гноселогияның не екенін жақсы түсіну үшін оның негізгі бағыттарын түсіну керек. Бұл бағыттар бастапқыда біздің санамызға енген танымдық іс-әрекеттің механизмдерімен анықталады:
1) интуиция (иррационалды механизм);
2) ақыл (ұтымды);
3) инстинкт (эмпирикалық);
4) сенсорлық таным (субъективті сезімдерге негізделген сенсорлық тәжірибе).
Қорытындылай келе, гносеология-танымды, оның құрылымын және оның жұмыс істеу ерекшеліктерін зерттейтін философиялық пән. Ол бір кездері философияның бір саласы ғана болған, бүгінде ол әдістеме, психология, логика және т.б. сияқты көптеген басқа ғылыми пәндермен тығыз байланысты тәуелсіз ілім. Қазіргі ғылыми әлемдегі гноселогияның міндеті-барлық ғылымдардың тұтастығы мен объективтілігін бақылау болып табылады.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Иммануил Кант: "Что такое просвещение?" эссесі бойынша талдау.
Кант ағартушылықтың не екенін қарапайым түсіндіруден бастайды: өзін-өзі таныған жетілмегендіктің немесе ересектік жасқа жетпеген кездегі бұғауларды алып тастау қажет дейді. Одан кейін ол жетілмегендікке дәлірек анықтама береді: түсінген нәрсені қабылдау және оны басқалардың көмегінсіз пайдалана алмау. Осы жерден сұрақ туындайды: неліктен адамдар басқаларға олар үшін үйренгендерін түсінуді ескере отырып, олар үшін шешім қабылдауға мүмкіндік беру арқылы білімсіз қалуды таңдайды. Кант үшін түсініктеме қарапайым: ерлер мен әйелдердің көпшілігі жалқау және қорқады. Оның түсінігінде дүние үш топқа бөлінеді:
1) аздаған ағартушылықпен айналысатындар;
2) Ғұламалар оларды бақылауға билік пен өкілеттік берген қамқоршылар;
3) Қорқыныш пен жалқаулықты пайдаланып, қамқоршылары хайуанға ұқсайтын, білімсіздер. (Қамқорлардың нұрлы да, нұрсыз да болуы мүмкін екенін ұмытпаңыз).
Қамқоршылардың ағартылмағандарға қатысты билігіне күшпен емес, мәжбүрлеу арқылы қол жеткізіледі. Бұқараның оларды ұстануы үшін қысым жасайтын жағдайларды қажет етпейтін ережелер, заңдар, конвенциялар, дәстүрлер, нанымдар мен мінез-құлық принциптері өзін-өзі орындайтын пайғамбарлықты тудырады.
Кант ағарту үшін бір ғана нәрсе қажет дейді: ақыл-ойды барлық мәселелерде пайдалану еркіндігі. Бұл жерде ол "ғалымның" метафорасын келтіреді, ол адам басқаларға қауіп төндіретін мінез-құлыққа айналмаса, ағартылмаған ойларға қарсы көпшілік алдында сөйлеу үшін ақыл-ойды қолдана алатын жағдайларды білдіреді. Мысалы, егер сарбаз қызметте болған кезде бұйрыққа бағынбаса және бұйрыққа бағынудан бас тарту басқа адамдардың өміріне әсер ететін жағдайда оның ағартушылық көзқарас ретіндегі мәртебесіне қарсы болса, онда бұл ғалымның қоғам үшін мінез-құлқы болмайды. Мұндай жеке істерде дауласу емес, бағыну керек. Алайда, мұндай салдар болмаған кезде, Кант әркімнің тек құқығы ғана емес, сонымен бірге бұйрыққа соқыр бағынбай, өз көзқарасын дәлелдей отырып, ағартылмаған қоғамдастық үшін ғалым ретінде әрекет етуге міндетті деп санайды. Кант әртүрлі нақты мысалдар арқылы жеке және қоғамдық міндеттер арасындағы негізгі айырмашылықты көрсетеді.
Содан кейін Кант рухани тұлғалар қоғамы мінез-құлықты болашақта білім алу жағдайында өзгертуге жатпайтын тәртіптің шарттық ережесімен негізді түрде байланыстыра ала ма деген риторикалық сұрақ қояды. Кант мұндай жағдай жарамсыз болар еді деп жауап береді, өйткені бұл болашақ ұрпақтың Мәңгілік қамқоршылықты құру мақсатында бұрыннан келе жатқан ескірген және архаикалық байланыстармен мәңгі байланыста болатын ағартылған ойды қолдану мүмкіндігін жоққа шығару жоспары.
Осыдан Кант монархтың өз халқы үшін өзі жарияламайтын жарлықтар шығаруға құқығы жоқ деп тұжырымдайды, бұл көшбасшының билігі тек халық бере алатын және одан алып тастамайтын билік деп тұжырымдайды. Содан кейін ол ағартылған дәуірде өмір сүретін ағартушы монархтан біз ағартылған дәуірде өмір сүріп жатырмыз ба деген сұрақ қоймас бұрын күтілетін өкілеттіктер мен міндеттерді түсіндіреді. Оның жауабы "біз шынымен де ағартушылық дәуірде өмір сүріп жатырмыз" деген ескертумен "жоқ"екендігі таңқаларлық болуы мүмкін. Кант ағартушылық жағынан әлі де көп нәрсе жетіспейтінін түсіндіреді, бірақ барлық белгілер сол кездегі ағартушы монарх, Пруссия королі Фредерик II бейнелейтін ағартушылыққа қарай алға жылжуды көрсетеді.
Өзінің атымен ағарту дәуіріне қарай алға жылжу символының идеалын анықтай отырып, Кант абстракцияны атаусыз князь түрінде ұсынады, ол оған ағартушылық көшбасшылыққа әкелетін нәрсенің үлгісі болады: әрбір азаматтың "өзінің ресми міндеттеріне нұқсан келтірместен"қоғам қайраткері ретіндегі рөлінде әрекет ету еркіндігі. Кант бір уақытта Фредерикке нәзік жағымпазданып, оны ағартушылық биліктің одан да үлкен көріністеріне айлакерлікпен итермелейтін сияқты, бірде-бір мемлекет басшысы өзінің патшасын осы типтегі монархтың "жарқын мысалы" ретінде көрсетпес бұрын, оның субъектілері қолданыстағы заңдарды жақсарту үшін ақыл-ойды пайдаланады деп қорықпауы керек деп тұжырымдайды.
Эссе Канттың ағартушылыққа деген ұмтылысын жоққа шығаратын адамдарды айыптауымен аяқталады, осылайша олар барлығының ағартушылығына теріс әсер етеді. Шынында да, ағартушылық адамның шегінен шығады; іс-әрекет бостандығы ағартушылыққа қол жеткізумен экспоненциалды түрде өседі. Оған қол жеткізген кезде, ол адамды танымсыз ұстайтын қорқынышсыз әрекет ету еркіндігінде ойнайды. Қорытындылай келе, Канттың білім туралы түсінігінің бүгінде өте актуалды екеніне көз жеткізе аламыз. Қазіргі таңда білімді адам еш жерде елеусіз қалмайды. Адамдар білімді болған сайын, олардың бұл дүниеге деген көзқарасы өзгеріп, жаңа ойларды қалыптастыруға деген мүмкіндігі жоғары болмақ.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Бертран Рассел "Во что я верю" мақаласы бойынша талдау
Кітаптың бірінші басылымының алғысөзінде Рассел былай деп жазды: "Мен адамның ғаламдағы орны туралы және оның адам істеріндегі әл-ауқатына қаншалықты қол жеткізе алатындығы туралы ойлауға тырыстым, біз көріп отырғанымыздай, бақытқа ықпал ететін күштер мен бақытсыздыққа ықпал ететін күштер бар. Біз қайсысы басым болатынын білмейміз, бірақ ақылмен әрекет ету үшін олар туралы білуіміз керек".

Жалпы мақал үлкен 5 тақырыпты қамтиды. Олар:

1. Табиғат және адам

2. Жақсы өмір

3. Моральдық ережелер

4. Құтқару: жеке және әлеуметтік

5. Ғылым және бақыт

1920 жылдары Расселдің жазбаларында дінге сын қатал бола бастады. Логика арқылы ол Томас Аквинский, и. Кант және қазіргі теологтар келтірген Құдайдың бар екендігінің дәлелдерін жоққа шығарады ("Почему я не христанин", 1927). "Во что я верю" (1925) мақаласы Нью-Йорктегі сот процесіне себеп болды, себебі, діни қызметкерлер автордың жазғанын азғындық деп санады, өйткені онда христиандық ілімді күнә мен құтқару тұжырымдамасымен сынға алды. Онда Рассел қорқыныш, бос әурешілік пен жеккөрушілікке негізделген діни сананың психологиялық негіздемесін береді.

Болашақта Рассел діннің адамның ақыл-ой қабілетіне, адамгершілікке зиянды әсері тақырыбын дамытады, өйткені шіркеу қатыгездік пен надандыққа санкция береді, бақыт пен азапты жеңілдетуге кедергі келтіреді деп жазды. Расселдің пікірінше, рационалды білім мен теология арасындағы қайшылықты жою эмпирикалық ғылым болмай, әлемді сол қалпында қабылдауға және ол туралы білімімізді кеңейтуге қабілетті философия болуы керек ("История западной философии", 1945).

Расселдің дінге деген көзқарасын бағалауда көптеген зерттеушілер оның атеист болғанына келіседі. 1948 жылы, Рассел иезуит әкесі Ф. Коплстонмен сұхбаттасушының сұрағына: "Айтыңызшы, сіздің ұстанымыңыз агностицизм ме, әлде атеизм ме?" деген сұраққа, "Менің ұстанымым-агностикалық ұстаным" деп жауап береді. Сонымен қатар, Рассел атеисттің нақты философиялық сеніміне ие болды: "Біз Құдайға сенбейміз, бірақ біз адамзаттың артықшылығына сенеміз. Біз ақыретке сенбейміз, бірақ игі істер арқылы өлместікке сенеміз" дейді. Қалай болғанда да, ол өзін еркін ойлаушы, агностик немесе атеист деп атады, православтардың аузындағы екіжүзділікті айыптауда әрқашан дәйекті болды.

# data[].attributes.body
Эпистемология (таным теориясы) - бір
танымның табиғаты мен мәні, таным мазмұны, таным формасы, таным әдістері, оның шарттары мен критерийлері, білімнің өмір сүру және даму формалары сияқты мәселелерді зерттейтін философияның бөлімі.
Таным мазмұны таным диалектикасын зерттеумен айналысады - сенсорлық және рационалды, құбылыстан мәнге, бірінші ретті мәннен екінші ретті мәнге көшу және т.б., нақты және абстрактілі бірлік, әлеуметтік-мәдени факторлардың таным процесін анықтау.
Таным формасы-логикалық құрылым
ойлау, логикалық заңдардың ойлаудың логикалық дұрыстығымен байланысы, ойлаудың категориялық құрылымы, таным және тіл.
Таным әдістері-бұл әдістің теориямен, әдіснамамен байланысы, әдістерді бағыну және үйлестіру дәрежесі бойынша жіктеу.
Оның шарттары мен критерийлерімен ол ақиқаттың біліммен арақатынасы, абсолютті және салыстырмалы ақиқаттың арақатынасы, ақиқаттың нақтылығы мен әртүрлілігі, оның критерийлерімен ұсынылған.
Білімнің өмір сүру және даму формалары-ғылыми фактілер, проблема мен гипотезаның мәні, дәлелдеу принциптері және теорияның мәні.
Таным проблемасына екі негізгі тәсіл белгілі:
1. Гносеолгиялық оптимизм-болжайды,
бір немесе басқа құбылысты түсіндіруге бола ма, жоқ па, әлемді білуге болады.
Бұл ұстаным барлық материалистерге және кейбір дәйекті идеалистерге тән, олардың таным әдістеріндегі айырмашылықтарға қарамастан.
Танымның негізі-сананың бар объектіні көбейту немесе бейнелеу, толықтығы мен дәлдігі.
Таным теориясының негізгі алғышарттарына диалектикалық материализмге мыналар жатады:
* сыртта орналасқан, бірақ объективті таным көзі;
* "құбылыс" және "өзіндегі нәрсе" ұғымдарының түбегейлі айырмашылығы жоқ, бірақ танымның айырмашылығы бар және әлі жоқ таным;
таным-шындықты өзгертуге негізделген білімді тереңдету мен өзгертудің үздіксіз процесі.
2.Гносеолгиялық пессимизм-әлемді танудың кез-келген мүмкіндігіне күмәндану қажеттілігін болжайды.
Эпистемологиялық пессимизмнің түрлеріне мыналар:
* скептицизм-объективті білім алу мүмкіндігіне күмән келтірген эпистемологияның бағыты
шындық. Бұл бағытты Секст Эмпирик пен Диоген ұстанды.
Философиялық скептицизм күмән білім принципіне айналады, мұндай көзқарас Дэвид Юмға тән;
* агностицизм-бұл ағым мүмкіндік толығымен жоққа шығарылды И. Кант айтқандай, әлемнің мәнін сенімді түрде зерттеңіз. Таным көзі сыртқы әлем болды, оның мәнін білу мүмкін емес.
Кез-келген зат "өз ішіндегі нәрсе"деп аталады. Адам тек құбылыстарды біледі, тек туа біткен априорлық формаларды - кеңістікті, уақытты, ақыл-ой категориясын қолдана отырып, сезім тәжірибесі де ұйымдастырылады.
ХІХ-ХХ ғасырдың басында гностицизмнің бір түрі - конвенционализм қалыптасты. Бұл ғылыми теориялар мен ұғымдар нақты объективті әлемнің көрінісі емес, ғалымдар келісімінің өнімі болып табылатын тұжырымдаманы білдіреді.
Бүгінгі таңда эпистемология-бұл білім пәні болып табылатын жалғыз бағыт емес.
Эпистемология мәселелеріне сүйене отырып, олар мыналарды алды таныммен айналысатын ғылыми бағыттардың басталуы-танымдық психология, логика, Ғылым тарихы, ғылымтану, әлеуметтану, әдістеме және т.б.
Қазіргі эпистемология өзінің дамуын жалғастыруда, "ынтымақтастық ережесін" және басқалармен синтездеуді уағыздайды.Ғалымдардың пікірінше, бүгінгі таңда әлеуметтік тұтастықты қалыптастыру процесі барған сайын айқын көрінеді, бүкіл адамзат үшін ортақ ойлау стилінің негізі қалануда. Мұндай жалпыадамзаттық ойлаудың құрылымында жетекші диалектика орын алады.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Интуиция.
Интуиция  – адамның лезде және ешқандай көзге көрінетін дәлелдерсіз өз сұрақтарына жауап алу, не болып жатқанын түсіну және шешім қабылдау қабілеті. Басқаша айтқанда, интуиция - біз бір жерден біз біле алмайтын нәрсені білетінімізді түсінуіміз. Гноселогияның бір бағыты ретінде осы интуиция қарастырылады. Интуиция туралы бірнеше ғалымдар өз пікірлерін білдірген болатын. Олардың қатарында  Декарт, Кант, Бергсон бар.
Декарттың пікірінше, интуиция бұл "түсінікті және мұқият ақыл-ойды түсіну, соншалықты жеңіл және айқын, сондықтан біз не айтқымыз келетініне күмән жоқ". Бұл өте қарапайым нәрсеге бағытталған психикалық көзқарас; айқын нәрсені мойындау. "Осылайша, әркім өзінің бар екенін, Үшбұрыш тек үш сызықпен, ал доп жалғыз бетпен шектелген деп ойлай алады".
Канттың пікірінше, интуиция-бұл танымның белгілі бір объектімен тікелей байланыстыру тәсілі; біз объектіні берілген деп қабылдайтын нәрсе. Бірақ адамның интеллектуалды да, шығармашылық интуициясы да жоқ. Оның түйсігі сезімтал және пассивті, ол сезімталдықтың сезімталдығы, ал оның таза формалары-кеңістік пен уақыт.
Бергсонның айтуы бойынша, интуиция ең алдымен шынайы проблемалар мен шынайы айырмашылықтарды анықтауға мүмкіндік беретін әдіс болып табылады. Интуитивті ойлау дегеніміз-ұзақтығы мен қозғалысы туралы ойлау. Яғни, Бергсонның зерттеуі бойынша интуиция адамның ойлауына тікелей бағытталады.
Бүгінде адамдардың интуициямен жұмыс жасауы және оған сенуі өте маңызды. Сондықтан, интуицияның қаншалықты дамығанын анықтау мақсатында төмендегі сілтемеге өтіп, тест сұрақтарына жауап беріп, интуиция деңгейіңізді бірге анықтайық!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Многим приходилось принимать решения, руководствуясь внутренней уверенностью, что сделать нужно именно так, и не иначе. И решения были правильными. Это и есть интуиция. Дословно "интуиция" в переводе с латинского означает "пристально смотреть". Этот тест был специально разработан для тех людей, которым нужно определить, как сильно интуитивная практика является приоритетной для них. Предлагаем вам пройти несложный тест, который поможет вам оценить свои интуитивные способности. Чувствуете победу?

# data[].attributes.attachment_link.title
Тест: Насколько развита ваша интуиция? Ustaliy.ru - популярные тесты, викторины и факты онлайн

# data[].attributes.attachment_link.description
Многим приходилось принимать решения, руководствуясь внутренней уверенностью, что сделать нужно именно так, и не иначе. И решения были правильными. Это и есть интуиция. Дословно "интуиция" в переводе с латинского означает "пристально смотреть". Этот тест был специально разработан для тех людей, которым нужно определить, как сильно интуитивная практика является приоритетной для них.

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
"Біз әлемді танимыз ба?" бұл философия алғашқы қадамдарын жасаған ежелгі дәуірде пайда болған дәстүрлі сұрақ.

Гносеология бұл сұрақ көптеген басқа сұрақтар ретінде қарастырылады. Мысалы, біздің айналамыздағы әлем туралы ойларымыз осы әлемге қалай қарайды? Біздің ойлауымыз нақты әлемді тани ала ма? Біз нақты әлем туралы идеяларымыз бен түсініктерімізде шындықтың шынайы көрінісін жасай аламыз ба? Бұл сұрақтарға жауаптар объектілерді, процестерді, жағдайларды білудің күрделілігін, олардың сыртқы жағының ғана емес, ішкі жағының да болуын болжайды. Сондықтан мәселе емес, объектілерді, олардың мәні мен мәнінің көріністерін сенімді түрде білуге бола ма деген сұрақ туындайды.

Сонымен, агностицизм (грек тілінен agnostos - танымға қол жетімді емес) - объективті әлемді тану мүмкіндігін және шындыққа қол жеткізуді жоққа шығаратын философиялық ілім болып табылады.

Философияда агностицизмнің болуы білімнің күрделі құбылыс екенін, оның арнайы философиялық ойлауға лайық екенін екенін көрсетеді.

Дэвид Юм (1711-1776) ағылшын философы, субъективті идеалист, скептик, болып табылады.Оның скепсисі-бұл таным процесінде ақылдың рөліне күмән. Оның пайымдауынша, білімнің көпшілігін адамдар ойлау процестерін қоспай-ақ тәжірибе мен әдетке сүйене отырып алады.

Осы орайда, Юм білімде біз тәжірибеге сүйенуіміз керек дейді.

·       Тәжірибе - бұл біздің қабылдауымыз. Олар бірінен соң бірі жүреді. Біз бұл ұстанымды жазамыз және өз санамызда қабылдаулар арасында себеп-салдарлық байланыстар орнатамыз. Бұл байланыстар субъективті және біз олардың шынымен орын алатынына кепілдік бере алмаймыз. Біздің танымымыз тек құбылыс саласында болуы мүмкін, бірақ мәні бойынша емес.

·       Бізге тек құбылыстар беріледі, бірақ мәні бізден жасырылған, ол бізге ешқандай тәжірибеде берілмейді.

Мысалы, егер біз биллиардтық допты итеріп жіберсек, ол домалап, басқа допты итеріп жіберді. Соңғысының қозғалысының себебі бірінші доптың соққысы болады. Бірақ шын мәнінде бұл мүлдем дұрыс емес. Доптың қозғалысының себебі соққы кезінде пайда болатын күш (энергия) болады, бірақ ол бізге берілмейді, дейді Юм. Күштерді, энергияны білу болып жатқан процестердің мәнін білу болар еді, бірақ бұл білім бізге негізінен қол жетімді емес. Бұл юмның агностицизмі болып табылады.

Осы жерден менің ойымша Юм білімнің абсолютті мүмкін еместігі деген жалған әсер пайда болады, бірақ бұл мүлдем дұрыс емес. Біз сананың мазмұнын білеміз, яғни санадағы дүние белгілі. Яғни, біз санамыздағы дүниені білеміз, бірақ дүниенің мәнін ешқашан біле алмаймыз, тек құбылыстарды ғана біле аламыз. Юм теориясындағы себепті байланыстар біздің әдетіміздің нәтижесі. Адам - ​​бұл қабылдаулар жиынтығы.

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.body
Қара сөздер (32-қара сөз)

Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі білмек керек. Талаптың өзінің біраз шарттары бар. Оларды білмек керек, білмей іздегенмен табылмас.

Әуелі - білім-ғылым табылса, ондай-мұндай іске жаратар едім деп, дүниенің бір қызықты нәрсесіне керек болар еді деп іздемекке керек. Оның үшін білім-ғылымның өзіне ғана құмар, ынтық болып, бір ғана білмектіктің өзін дәулет білсең және әр білмегеніңді білген уақытта көңілде бір рахат хұзур хасил болады. Сол рахат білгеніңді берік ұстап, білмегеніңді тағы да сондай білсем екен деп үміттенген құмар, махаббат пайда болады. Сонда әрбір естігеніңді, көргеніңді көңілің жақсы ұғып, анық өз суретімен ішке жайғастырып алады.

Егер дін көңілің өзге нәрседе болса, білім-ғылымды бір-ақ соған себеп қана қылмақ үшін үйренсең, ондай білімге көңіліңнің мейірімі асырап алған шешеңнің мейірімі секілді болады. Адамның көңілі шын мейірленсе, білім-ғылымның өзі де адамға мейірленіп, тезірек қолға түседі. Шала мейір шала байқайды.

Екінші - ғылымды үйренгенде, ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек керек. Бахасқа бола үйренбе, азырақ бахас көңіліңді пысықтандырмақ үшін залал да емес, көбірек бахас адамды түземек түгіл, бұзады. Оның себебі әрбір бахасшыл адам хақты шығармақ үшін ғана бахас қылмайды, жеңбек үшін бахас қылады. Ондай бахас хусідшілікті зорайтады, адамшылықты зорайтпайды, бәлкім, азайтады. Және мақсаты ғылымдағы мақсат болмайды, адам баласын шатастырып, жалған сөзге жеңдірмекші болады. Мұндай қиял өзі де бұзықтарда болады. Жүз тура жолдағыларды шатастырушы кісі бір қисық жолдағы кісіні түзеткен кісіден садаға кетсін! Бахас - өзі де ғылымның бір жолы, бірақ оған хирслану жарамайды. Егер хирсланса, өз сөзімшіл ғурурлық, мақтаншақтық, хусідшілік бойын жеңсе, ондай адам бойына қорлық келтіретұғын өтіріктен де, өсектен де, ұрсып-төбелесуден де қашық болмайды.

Үшінші - әрбір хақиқатқа тырысып ижтиһатыңмен көзің жетсе, соны тұт, өлсең айрылма! Егерде ондай білгендігің өзіңді жеңе алмаса, кімге пұл болады? Өзің құрметтемеген нәрсеге бөтеннен қайтіп құрмет күтесің?

Төртінші - білім-ғылымды көбейтуге екі қару бар адамның ішінде: бірі - мұлахаза қылу, екіншісі - берік мұхафаза қылу. Бұл екі қуатты зорайту жаһатінде болу керек. Бұлар зораймай, ғылым зораймайды.

Бесінші - осы сөздің он тоғызыншы бабында жазылған ақыл кеселі деген төрт нәрсе бар. Содан қашық болу керек. Соның ішінде уайымсыз салғырттық деген бір нәрсе бар, зинһар, жаным, соған бек сақ бол, әсіресе, әуелі - құданың, екінші - халықтың, үшінші - дәулеттің, төртінші - ғибраттың, бесінші - ақылдың, ардың -бәрінің дұшпаны. Ол бар жерде бұлар болмайды.

Алтыншы - ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын! Көрсеқызарлықпен, жеңілдікпен, я біреудің орынсыз сөзіне, я бір кез келген қызыққа шайқалып қала берсең, мінездің беріктігі бұзылады. Онан соң оқып үйреніп те пайда жоқ. Қоярға орны жоқ болған соң, оларды қайда сақтайсың? Қылам дегенін қыларлық, тұрам дегенінде тұрарлық мінезде азғырылмайтын ақылды, арды сақтарлық беріктігі, қайраты бар болсын! Бұл беріктік бір ақыл, ар үшін болсын!

Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың қара сөздері туралы білеміз. Әрбір қара сөз мән мен мағынаға, тәрбиеге, ізгілікке толы. Қайсы бір қара сөзін оқысақ қуат алып, мотивация алатын жандар да баршылық деп айта аламын.

Абайдың 32 қара сөзінінде өнер-білімді, тәлім-тәрбиені сөз етеді.  Адам баласы білімді толық меңгеруі үшін не істеу керектігін ашып көрсетіп береді. Әрбір талапқа шарт қояды. Бізді білімге жетелеп, осы қара сөзді бәрімізге арнап жазды.

Ақын білімге құштар болуымыз керектігін, білімді бахасқа үйренбеуімізді, ғылымды үйренуде бар ықыласпен, махаббатпен үйреу керектігін айтады.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Ф.Бэкон 4 идолдар мақаласы бойынша талдау

Бэкон ғылымға индукция ұғымын алып келді. Индукция дегеніміз - бұл бір білімнен жалпыға дейінгі ойдың қозғалысы. Индукция - бұл бақылау мен эксперимент нәтижелерін жалпылаумен байланысты таным әдісі. Индукция арқылы Бэкон көптеген жеке құбылыстарды жалпылауды және жалпылау негізінде жалпы тұжырымдарды алуды түсінді (мысалы, егер көптеген жеке металдар балқып кетсе, онда барлық металдар балқу қасиетіне ие). Бэконның индукция әдісі Декарт ұсынған дедукция әдісімен салыстырылды, оған сәйкес нақты білімді нақты логикалық әдістермен сенімді ақпаратқа сүйене отырып алуға болады. Философияда танымға жетудің негізгі үш жолы бар:
1) Өрмекші жолы
2) Құмырсқа жолы
3) Ара жолы
Өрмекші жолы дегеніміз - адамдардың танымы мен іс-әрекетінің негізі ақыл болып табылатын әдіс.
Құмырсқа жолы дегеніміз - тек қана тәжірибе арқылы келетін білім алу әдісі.
Ара жолы дегеніміз - кез - келген мәселенің шешімін табу үшін оның жақсы жақтарын қарастырып, ақылдың көмегіне жүгіну.
Бэконның ойынша адамның білім алуына кедергі болатын негізгі 4 идолдар бар. Олар:
1) Үңгір елесі - адамның туа біткен адасушылығының бірі, оған әр адамның жеке түсінігі, наным - сенімі, психологиясындағы ерекшеліктер әсер етеді. Оны дұрыстайтын тек қана ұжымдық тәжірибе деп түсінген.
2) Тектік елестер - адамның табиғатының ерекшілігі деп қарастырсақ болады. Өйткені, адам өмірде көптеген оқиғалар орын алған кезде не ақылдың, не жүректің қалауын орындауға тырысады. Яғни, кейде адам сезіміне ерік беруі мүмкін. Бұл кемшіліктерді түрлі эксперименттер жасау арқылы құтылуға болады деп қарастырады.
3) Базар елестері - жүре пайда болған адасушылық. Оған адамның ортасы тікелей әсер етеді. Әсіресе, тілі. Бүгінде адамдар жаман сөздерді қолданып жатырғанын өздері байқамай жатады. Олардың дұрыс сөйлемеуі, жаргон сөздерді қолдануы санасына кері әсер етеді. Біздің санамыз егер сөйлеу мәдениетімізді дұрыстамасақ дұрыс қалыптаспайды.
4) Театр елесі - жалпы қабылданған жүйе. Ол ертеден келе жатырған наным - сенімдерге, ғалымдардың, философтардың ойлауына сенім білдіру болып табылады. Философия ақыл-ойға жүгініп, ол әлсіздік танытқанда теологияға да арқа сүйесе, артық болмайды екен.

# data[].attributes.attachment_caption
(Екі ақпарат көздері негізінде салыстырылды, автормен құрастырылған)

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Диалектика мен Синергетиканың айырмашылығы қандай?

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Гегельдің 3 Заңы
Диалектика даму заңдылықтары туралы ілім ретінде логикалық дәйекті білімнің үйлесімді жүйесі болып табылады, оның негізі объектілердің, процестердің, құбылыстардың дамуы мен өзара байланысын сипаттайтын бірқатар принциптер мен заңдар болып табылады. Адам миының сыртқы әлемді жеңілдетілген қабылдауы-өмір сүру үшін қажет жануарлар әлемінің мұрасы. Бұл көрнекті философ Гегельдің диалектиканың үш жеңілдетілген Заңын құруына әкелді. Диалектика заңдары-диалектика теориясының жақтаушылары тұрғысынан даму процесін анықтайтын заңдар. Диалектиканың негізгі заңдарына мыналар жатады: қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күрес Заңы, сандық өзгерістердің сапалық және кері ауысу Заңы, теріске шығару Заңы. Бұл заңдар сәйкесінше даму көзін, механизмін және бағытын ашады.

1. Қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күрес Заңы. Ол даму көзін көрсетеді және “Неге даму жүріп жатыр?” деген сұраққа жауап береді. Бұл барлық нәрсе қарама-қарсы принциптерден тұрады, олар табиғатта біртұтас бола отырып, күресіп, бір-біріне қайшы келеді (мысалы: күн мен түн, ыстық және суық, қара мен ақ, қыс пен жаз, жастық пен кәрілік және т.б.) дейді. Қарама — қарсы принциптердің бірлігі мен күресі-бар нәрсенің қозғалысы мен дамуының ішкі көзі. Әрбір құбылыс ішкі бифуркацияланған, бір-бірін жоққа шығаратын, қарама-қарсы тенденцияларды қамтиды: мысалы, оң зарядталған атом ядросы және теріс зарядталған электрондар, қоғамдағы күресуші таптардың мүдделері және т. б. даму көзі болу үшін қарама-қайшылықтар бір процестің жақтары болуы керек, яғни бір-бірін жоққа шығарып қана қоймайды, бірін-бірі толықтырады.

2. Сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге ауысу Заңы. Ол бір сападан екіншісіне ауысудың қалай, қандай формада болатынын көрсетеді. Бұл заңның мәні мынада: берілген заттың сапасының (ерекшелігінің, табиғатының) өзгеруі, яғни.ескі сападан жаңаға көшу сандық өзгерістердің жинақталуы белгілі бір шекараға жеткенде жүзеге асырылады. Сандық және сапалық өзгерістердің өзара ауысу заңының мазмұны "Сапа", "Сан", "Өлшем", "Секіріс" сияқты өзара байланысты Санаттар жүйесінде ашылады.

3. Теріске шығару Заңы. Ол даму бағытын көрсетеді және “Даму қайда бағытталған?” деген сұраққа жауап береді. Бұл жаңа әрқашан ескіні жоққа шығарады және оның орнын алады, бірақ бірте-бірте өзі жаңадан ескіге айналады және жаңасынан бас тартады. Осы Заңға сәйкес, Даму-бұл белгілі бір циклдардан тұратын процесс. "Теріске шығару" категориясы объектінің теріске шығарылған объектімен белгілі бір түрде байланысты басқа нәрсеге айналуын ажырататын дамудың белгілі бір кезеңін көрсетеді. Теріске шығару-бұл мағыналы процесс және ескі құбылыстың жойылуын ғана емес, сонымен бірге теріске шығарылғанға белгілі бір байланыста болатын жаңаның пайда болуын білдіреді.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Ғылым мен философияның айырмашылығы мен ұқсастықтары

Ұқсастықтары:

1. Философия да, Ғылым да қоршаған әлем мен адамды тануға деген ұмтылыспен сипатталады.

2. Философияда да, ғылымда да ұтымды, логикалық негіздеме қажет.

Айырмашылықтары:

1. Философия жеке, ал ғылым объективті. Ғалымның жеке басы оның қызметінің нәтижелеріне әсер етпейді, ал философтың дүниетанымы оның философиялық идеяларына әсер етеді.

2. Ғылымнан айырмашылығы, философия тек білімге ғана қатысты емес, ал тек қана жеке білім философтарды жасамайды.

3. Ғылымда-нәтижелердің жалпы маңыздылығы бар. Философияға тән жеке көзқараспен бәріне ортақ ештеңе болуы мүмкін емес.

4. Ғылымда білімді жинақтау мен проблемаларды шешудегі прогресс айқын көрінеді. Философияның мәселелері Мәңгілік, әрқайсысы

оларды қайтадан шешіп зерттей алады.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Гегель. Диалектика

Гегельдің түсінігінде диалектиканы формальды логикаға қарсы әдіс деп түсінуге болады. Гегель диалектикасы дамуды түсінуге мүмкіндік береді, сондықтан диалектикалық логика шеңберінде формальды логикада қабылданбайтын мұндай ережелер қолайлы. Формальды логикада А немесе В бар. Үшіншісі берілмейді. Диалектикалық логикада А және В екеуі қатар өмір сүреді, өйткені диалектика даму логикасы болып табылады. Қарапайым мысал: ағаш жапырағы жасыл ма, жоқ па? Формальды логика тұрғысынан ағаш жапырағы берілген сәтте бір ғана түске ие болуы мүмкін. Диалектика тұрғысынан бір жапырақ жасыл да, сары да, қызыл да болады, өйткені ол жыл мезгілдерінің ауысуы кезінде үнемі даму үстінде болады.
Гегель диалектикасының бірінші және маңызды заңы шығады : қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы . Әлемді табиғи түрде дамытатын қарама-қайшылықтардың болуы. Қарама-қайшылықтар арасындағы қайшылықтар бірте-бірте жинақталып, ауқымды өзгерістерге әкеледі.

Осыдан Гегель диалектикасының екінші заңы шығады : сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге ауысуы . Мысалы: Англияда, Францияда, Ресейде әртүрлі таптар арасындағы қайшылықтар шегіне жеткенде, революция басталды (сандық өзгерістер сапалық өзгерістерге айналды).

Бірақ, жоғарыда айтылғандай, революциялар барысында ескі мен жаңаның белгілі бір синтезі пайда болды. Осыдан диалектиканың үшінші заңы шығады : терістеуді терістеу заңы . Қарапайым тілмен айтқанда, бұл заң бізге ештеңенің мәңгілік еместігін және дамудың әрбір жаңа кезеңі бұрынғысын бір немесе басқа жолмен жоққа шығаратынын айтады.

Сонымен, Гегель диалектикасының тек үш заңы бар:

Қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресінің заңыСандық өзгерістердің сапаға өту заңыТерістеуді терістеу заңы

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Г.Хакеннің Синергетика теориясы
Хакен синергетикасы — бұл күрделі жүйелердің өмірін, атап айтқанда, өзін-өзі ұйымдастыру құбылысын-құрылымдардың өздігінен пайда болуын сипаттауға ыңғайлы және табиғи тіл, ал оның тұжырымдамалық аппараты болып жатқанның бәрін "жоғарыдан төменге" — "төменнен жоғары" емес, бөлшектерден тұтастыққа қарай қарастыруға мүмкіндік береді, әдеттегідей редукционистік тәсілмен.
Г.Хакен: "Мы называем систему самоорганизующейся, если она без специфического воздействия извне обретает какую-то пространственную, временную или функциональную структуру" деп айтқан болатын. Яғни, кез-келген жүйе өзін-өзі ұйымдастырады екен. Өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелердің қасиеттері:
1) Ашықтық - заттармен, энергиямен, ақпаратпен қоршаған ортамен алмасу.
2) Сызықтық емес-суперпозиция принципі қолданылмайды: мұнда А және В себептерінің бірлескен әрекеттері А және В әсерінің нәтижелеріне жеке қатысы жоқ әсерлерді тудыратын жағдайлар болуы мүмкін.
3) Диссипативтілік - өз энергиясының таралуы, құрылымдардың жаңа түрлерінің өздігінен пайда болуы, хаос пен тәртіпсіздіктен тәртіп пен ұйымға ауысу.
Өзін-өзі ұйымдастыру кезеңдері:
Бастапқы жүйе-Сырттан энергия ағыны-аттракторды таңдау-жаңа, күрделі жүйе-бифуркация нүктесі.
Бифуркация нүктесі-жүйенің жаңа күйге болжанбаған ауысуы орын алатын уақыт нүктесі немесе орын нүктесі.
АТТРАКТОР-жүйенің бифуркация нүктесінен жаңа тәртіпке ауысу бағыты.
СИНЕРГЕТИКАНЫҢ МАҢЫЗЫ
1. Күрделі ұйымдастырылған жүйелерге даму жолдарын таңуға болмайтыны белгілі болады. Керісінше, олардың даму тенденцияларына қалай ықпал ету керектігін түсіну және жүйелерді осы жолдарға шығару қажет.
2. СИНЕРГЕТИКА БІЗГЕ ХАОСТЫҢ ҚАЛАЙ ЖӘНЕ НЕГЕ ӨНЕР КӨРСЕТЕ АЛАТЫНЫН КӨРСЕТЕДІ
Жаңа ұйым хаостан өз күшімен дами алатындықтан, эволюцияның жасампаздық бастамасы, сындарлы механизмі ретінде. Әлеуметтік ортаның тұрақсыздығының ерекше жағдайларында әр адамның іс-әрекеті макроәлеуметтік процестерге әсер етуі мүмкін. Осыдан әр адамның бүкіл әлеуметтік жүйенің, бүкіл қоғамның тағдыры үшін жауапкершіліктің орасан зор еңбегін түсіну қажеттілігі туындайды.
3. Күрделі жүйелер үшін дамудың бірнеше балама жолдары бар.
4. Синергетика күрделі жүйелерді қалай дұрыс басқаруға және тиімді басқаруға болатындығы туралы білім береді. Ең бастысы-күш емес, дұрыс топографиялық КОНФИГУРАЦИЯ, күрделі жүйеге немесе ортаға әсер ету архитектурасы. Шағын, бірақ дұрыс ұйымдастырылған - резонанстық - күрделі жүйелерге әсер ету өте тиімді.
5. СИНЕРГЕТИКА ӘЛЕМДЕГІ ТӘРТІПТІ ҰТЫМДЫ (ҚҰДАЙСЫЗ) НЕГІЗДЕЙДІ.

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
Философияның бір бөлігі болып табылатын диалектика ілімінің дамуының теориялық негіздерін анықтайды. Диалектика дегеніміз-болмыс пен бүкіл әлем дамуының жалпы байланыстары туралы ілім. Онда даму процесі зерттеледі. Диалектика- дамудың философиялық теориясы. Диалектика әлем үлгісін өзгеріп тұратын түрлер, жағдайлар және дәуірлердің бір-бірімен ауысуының мәңгі процесі деп қарастырады. Ф.Энгельстің анықтамасы бойынша, диалектика дегеніміз - әлемдегі байланыстар, табиғаттың, қоғам мен ойлаудың қозғалысы мен дамуының жалпы заңдары туралы ілім. Философия объективті жане субъективті диалектика ұғымдарын қолданады. Ойлау және таным процестері үшін бұл өте маңызды ұғымдар. Объективті диалектика дегеніміз-әлемнің, табиғаттың, обьективті дүниенің дамуы, өзгеруі. Ал оның адам санасында бейнеленуінен субъективтік диалектика туындайды. Әлем, дүниенің дамуымен, өзгеруімен қатар оны бейнелейтін, түсіндіретін уғымдар да дамып, өзгеріп отырады. Грек философы Аристотель диалектиканы ықтимал пікірлер туралы ілім деп есептеген. Бірте-бірте диалектика даму туралы ілімге айналды. Диалектикалық дәстүрдің бастауы, негізі Гераклиттің ілімі деп есептелінеді. Табиғатты бөлінбейтін біртұтастық дей отырып, Гераклит "от", "космос" ұғымдары арқылы ондағы ұдайы болып тұратын өзгерістерді түсіндіруге тырысты. Әлемдегі барлық нәрсе өзгермелі, қатып қалған еш нәрсе жок. Барлығы бір-біріне қарама-қарсы жақтардан тұрады, олар бір-бірімен әрекеттеседі. Қарама-қарсылықтардың өзара күресі әлем дамуының қозғаушы күші және негізгі заңдылығы. Диалектиканын дамуына Қомақты үлес қосқан философ - Г.Гегель болып табылады. Ол тұңғыш рет бүкіл табиғи, тарихи және рухани дүниені процесс түріндегі нәрсе деп: яғни үнемі қозғалуда, өзгеруде, қайта құрылуда және дамуда деп таныды, сөйтіп, осы қозғалу мен дамудың ішкі байланысын ашуға тырысты. Диалектиканың негізгі ұғымы - даму. Даму дегеніміз қозғалыстың, өзгерістің бір көрінісі. Ол көп жақты, ескіден жаңаға, жаңадан ескіге, қарапайымнан күрделіге, күрделіден қарапайымға, төменгіден жоғарыға, жоғарыдан төменге даму болады.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Т. Лешкевичтің ғылым генезисінің төрт нұсқасы

Біріншісіне сәйкес, теориялық ғылым Ежелгі Грекияда қалыптасты. Ежелгі әлем әдісті математикада қолдануды қамтамасыз етті және оны дәлелдемелер жүйесіне көп көңіл бөлетін теориялық деңгейге көтерді деп саналады. Ғылыми танымға көшу ойлаудың әмбебап рационализациясымен байланысты болды. Метафоралықтан одан әрі босату және әлемді эмоционалды-бейнелі түсіндіруден ұғымдармен жұмыс істейтін интеллектке көшу дәстүрлі философиялық мәселелерді жаңа қырынан және басқа дыбыстардан ұсынды. Алғашқы философтар пайда болады.

Екінші нұсқа аясында біз ежелгі Ғылым туралы, Египет өркениетінің ғылымы туралы айтып отырмыз. Біздің дәуірімізге дейінгі IV мыңжылдықтағы Ежелгі Египет өркениеті математика, медицина, гсография, химия, астрономия және т. б. салаларда терең білімге ие болды. Ежелгі Египеттен негізгі құпиялар, оккульттік ілімдер пайда болды, олар нәсілдер мен халықтардың жан-жақты қабылдауына қатты әсер етті және Үндістан да, Персия да, Халдся да, Қытай да, Жапония да, тіпті ежелгі Греция мен Рим де өз білімдерін құпия ілімнен алды деген көзқарас өте орынды, өйткені дерлік сонымен бірге ежелгі Египет өркениетінде пайда болған адам білімінің әртүрлі салалары: медицина, химия, астрология, музыка, акустика, риторика, сиқыр, философия, математика, гсомстрия, анатомия, гсография және шешендік өнер - барлық белгілі және қолданыстағы білім жүйелерінің ең көне жасы бар. Мысырлықтар аспан карталарын жасады, шоқжұлдыздарды топтастырды, планетарды бақылап отырды. Тіпті атақты Пифагор Египет діни қызметкерлерінің ғибадатханаларында қасиетті математиканы - сандар немесе Дүниежүзілік принциптер туралы ғылымды зерттегені белгілі.

Үшінші нұсқа кейінгі ортағасырлық мәдениет контекстіндегі ғылымның генезисі туралы айтады. Осыған сәйкес, ғылымның пайда болуы Батыс Еуропаның (X-XIV ғасырлар) гүлдену кезеңіне жатады. Ағылшын тіліндегі тізімнің қызметінде Р. Гроссетест (1175-1253) және ағылшын францискандық монах Р.Бэкон (1214-1292) тәжірибелі білімнің рөлі туралы ойлады. Сәрсенбілік ғылымды жаңа заман ғылымымен салыстырмалы талдау жүргізгенде, айырмашылық индукция мен дедукция рөлінің өзгеруінен көрінеді. Ортағасырлық ғылым Аристотельдің бағытына сүйене отырып, дедукцияны ұстанды және жалпы принциптерден жеке фактілерге қорытынды жасау арқылы жұмыс істеді.

Төртінші нұсқа-ең дәстүрлі. Ол XVI-XVII ғасырдың басындағы жалпы еуропалық мағынада жаңа заман ғылымының пайда болуын белгілейді, Коперник жүйесін, сондай-ақ коперниктік жүйені, сондай-ақ классикалық механика заңдарын және Галилей мен Ньютонның жетістіктеріне негізделген әлемнің ғылыми бейнесін сілтеме жасайды.

# data[].attributes.body
Ғылымдардың топқа жіктелуі—ғылымдардың өзара байланысы, олардың ғылыми білімдер жүйесіндегі,ең алдымен, әртүрлі ғылымдардың зертелеттін белгілі  бір принциптерге байланысты туындайтын өзара орналасу тәртібі, сондай-ақ олардың зерттеу әдісі. Ғылымдардың топңа жіктелуі формальды немесе диалектикалық мазмұны болады. Энгельс  « Табиғат диалектикасында» бұрынғы топқа жіктеудің (Сен-Симонның, Канттың және Гегельдің) бір жақтылығынан арылған ғылымдардың топңа жіктелуін жасады. Энгельс ғылымдардың топңа жіктелуін жекеленген ғылымдар зерттейтін материя қозғалысының формаларының өзінің және солардың материалдық негіздернің (материалды дискретті түрлерінің) байланысы мен алмасуының бейнесі деп түсінеді. Ол бірқатар ғылымдарды механиканы , физиканы,химияны биологияны анықтады.Кейінен (биологиядан) Энгельс жасаған антропогенездің еңбек теориясы арқылы табиғаттан адамға тарихқа, жаратылыстанудан қоғамдық ғылымдарға және ойлау туралы  ғылымдарға ойысы ашылды. Механикадан математикаға көшу жүзеге асырылды. Энгельс жекелеген ғылымдардың арасындағы ойысуға баса назар назар аударды, бұл орайда қозғалыстың  неғұрлым жоғары формасының мәні  бұл формалардан оның төменгі формаларымен байланысын тану арқылы ашылатыны басшылықа алынды, ол генетика жағынан туындайды және олар бағынышты формалар ретінде көрінеді.

# data[].attributes.body
Білім (лат. scientia, ағылш. knowledge) [1] – адамдардың белгілі бір жүйедегі ұғымдарының, деректері мен пайымдауларының, т.б. жиынтығы. Білім адамзат мәдениетінің ең ауқымды ұғымдарының бірі болып табылады. Ол сана, таным, объективті әлем, субъект, ойлау, логика, ақиқат, парасат, ғылыми және т.б. күрделі де терең ұғымдармен тығыз байланыста әрі солар арқылы анықталады. Білім философия мен рационалды білім пайда болғаннан көп бұрын дүниеге келген.

Білім зерттеу, күзету, тексеру, ой тәжірибесінен, ғылыми тәжірибеден өткізу арқылы қалыптасады, реттелу арқылы топтастырылады. Адамның әлденені тануы тегі қандай құбылыс екені философияда ең көп талқыланған көне тақырыптардың бірі, одан білімтану келіп шықты. Білімнің қолданылуынан айтқанда, ол мәлім топтың игілігіне жарайды, сонымен ол топ қалғандарына қарағанда сауатты болып шығады. Білімге сүйенген басқару мен орындау істің сапасын көтеретіні анық.

Бұрын білім аз санды адамның бәсіресі құсап сезінілген. Қазір жалпыға ортақтастырылды және кез келген адам білім ала алады, оны пайдаланып жоғары мақсаттарға жете алады. Білім сын көзбен қарау арқылы дамиды, бірақ бұл білімге жеккөрінішпен қарау болмауға тиіс.

Адамзат баласы ақиқатқа талпынады, шынайы пайдалы білімге талпынады. Оның шегі қайда апаратын белгісіз. "Білім - күш" деген сөзді Ф.Бэкон айтқан, бірақ ол адамзатты бақытқа бөлейтін жақсы күш пе, әлде сорлататын, құртатын жаман күш пе, бұл туралы да талас көп. Қазіргі білімнің беталысы әрі сүйіндірерлік, әрі шошытарлық. Қазір адамзат білімнің кемшілігін түзететін "жасыл білімге" ауысып бара жатқаны байқалады.

Ежелгі мәдениетте білім адамның әлеммен және қауымдастық ішіндегі қатынастарын реттейтін аңыздар, салт-дәстүрлік жарлықтар мен нормалар, тыйым салулар пішімінде болды. Мұнда Білімді аруақтар, рухтар, ата-бабалар, кейініректе, құдайлар сыйға тартқан қасиетті нәрсе деп түсінген. Сондықтан Білім қауіп-қатермен байланысты деп, онымен тек адамдардың ерекше тобы – дінбасылар, діни қызметкерлер ғана шұғылданған. Ежелгі мәдениетте Білім мен сенімнің, ақиқат пен жалған түсініктің арасында айырмашылық жоқ. Мұнда қасиетті Білім үстемдігі абсолютті деп танылады. Білімнің әлеуметтік мәртебесі мен мәні отырықшы, техника-урбанистік қоғам типіне өтуге байланысты түбегейлі өзгерді. Қала адамы өзін көпшілікпен бірге тұру ережелері мен нормаларының иесі, Білімнің жаратушысы мен билеушісі деп санады. Білімнің айрықша пішімі ретінде рационалды Білім идеалын қалыптастырған философия туындады. Философия ақиқат пен ақиқат емес ілімдер айырмашылығын енгізіп, дәлелдеудің айрықша түрлерін, негіздеу мен дәлелдемелік ұғымдарды қалыптастырды. Философия шеңберінде айрықша пән – ақиқат ойлау ережелері мен заңдарын қалыптастыратын логика туындады. Білім логикалық ойлаудың объектісіне, мақсаты мен мұратына айналды. Өркениетті қоғамда Білім билікпен тұтасып, қоғамды басқарудың құралына айналуда. Білім алу тұлғаның қалыпты әлеуметтенуінің және билік құрылымына енуінің міндетті шарты болып, оның қажеттілігінен Білім беру институттары туындады. Платонның «билеуші-философ» идеалы – (білімді әрі оған сай басқарушы ел басы) қазіргі «ақпараттық қоғамда» өзінің көрінісін тапты, яғни билік Білімнің қазіргі формасы – ақпаратты иелену ретінде айқындалуда.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Гегельдік триада және диалектиканың үш заңы даму ғылымы ретінде диалектикалық логиканың алғашқы дөрекі идеясын береді. Гегель өзінің «Логика ғылымы» және «Кіші логика» кітаптарында диалектикалық дамудың әрекет ету механизмдерін әлдеқайда егжей-тегжейлі сипаттады.

Таза болмыс пен таза ештеңе жоқ . Бірінің төменнен екіншісіне ауысуы айналу деп аталады . Бірақ қалыптасу барысында жаңаның даму тетіктері мен жаңаға кедергілер болады. Бұл «болу сәттері» деп аталады .

Ештің болмысқа ауысуы пайда болу деп аталады . Болмыстың болмысқа ауысуы өтіп жатыр .

Бірте-бірте «болудың жойылуы» және жаңа болмыстың пайда болуы. Жаңа белгілі қасиеттерге ие бұл жаңа болмысты «бар» немесе «бір нәрсе» деп атайды . Қазіргі болмыс қазіргі болмыс пен анықталудың бірлігін білдіре отырып, бірден екі сұраққа жауап береді: «Не?». және «Не?».

Мысалы, тарихта болу таптардың, ұлттардың ашық күресі т.б. Бұл күрестің соңында бар болмыс бар, мысалы, капиталистік қоғам.

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН 

# data[].attributes.body
Классика - субьект - средства - (обьект)
Адам табиғатқа сұрақ қояды
Табиғат оған жауап береді

Бұл объективті

Алынған білім (жауап) объективті, яғни жоқ деп есептеледі сұрақ қою әдісіне тәуелді емес – эксперимент (бақылау) құралы; экспериментатордың ойлау стилі мен деңгейіне де қатысты емес.
-----------------------------------------‐------------‐-------
Классикалық емес
Субьект - ( средства - обьект)
адам табиғатқа сұрақ қояды, табиғат жауап береді, бірақ қазір жауап зерттелетін объектінің қасиеттеріне де, сұрақтың қойылу тәсіліне де байланысты.

Қарастыру объектіні ғана емес, сонымен қатар құралдарды да ескереді. Бұл тәсіл
салыстырмалылық теориясында алғаш рет пайда болды, мұнда кеңістік пен уақыт аралықтары бақылаушының санақ жүйесіне байланысты

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Абай философиясындағы адам мәселесі.
Абай (Ибраһим) Құнанбаев — қазақ халқының данышпан ойшылы, ақын, философы. Ол қазақ мәдениетінің өсіп дамуына, қалыптасуына үлкен ықпалын тигізген ұлы ғұлама. Абай өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге танымал болған ойшыл. Өз заманының озық ойлы, орақ тілді, қоғамның рухани өмірінде өзгеріс жасауға ынта қойған ағартушы, қазақ қоғамында мәртбесі өте жоғары тұлға.
Абайдың да дүниетанымындағы негізгі тұжырым, басты құндылық – адам болмысы. Абайдың қара сөздерінен, таусылмас рухани қазынасынан, оның адамның өмір сүру философиясын бес бағытта қарастыранын аңғаратынымыз.  Біріншісі,  жеке адамдардың тұрмыс тіршілігі. Екіншісі, әлеуметтік топтардың қоғамдағы алатын орны, мінез-құлқы, менталитеті, психологиясы; Үшіншісі, ұлттың ата-бабалардан мұраланған өзіндік өмір салтын, дәстүрлі мәдениетіне бейімделген мұрат-мақсаттарын болмыстың жаңа сұраныстарына байланысты жаңартып, жаңғырту жолдары. Төртіншісі, адамзат тарихында қалыптасқан моральдық құндылыққа сай келетін үрдістердің өркениетпен сабақтасу жолдары. Бесіншісі, имандылық жолымен Алла болмысын тану. Адамның өз ісәрекетін, сөзін, Иллаһи қағидаларына, пайғамбар хадистеріне, өнегелеріне сай келтіруге ұмтылу. Жаратушы махаббатына сүйіспеншілікпен жауап қайтару жолы. Бұл бес тармақты бағыт, адамның жаны мен тәнінің дамуы мен өркендеуі, өсу негізінде қалыптасатын, бүгінгі өмірде маңызды орын алатын талпыныстар. Абайдың ойлау жүйесі, адам өмір сүруінің философиясы мен табиғатына, адамзат болашағына зор сенім негізінде қалыптасқан. Сонымен біз өскелең ұрпақ адамды Абайша түсінудің тұжырымдарын, құндылықтарын түсінуге бет бұруымыз қажет. Бұл әр адамнан парасат пен ерікті, ақыл мен сезімді жұмылдыруды талап етеді. Абай жолы, Абай мұрасы – ізденіс пен ойланудың, кемелділік пен ізгілікті танудың  үлгісі. Өйткені, хакім ғұламаның басты мақсаты – адам болу үшін ненің жаман, не жақсы екенін көрсетіп қана қоймай, жаманнан жирендіріп, жақсылыққа бастау. Сондықтан Абайдың «Адам бол!» деген үндеуін бір сәт ұмытпағанымыз абзал.
Абайдың әлеуметтік көз қарастарын жеке адамды әлеуметтік сипаттауынан да көруге болады. Абай «қара сөздерінде» жеке адамның әлеуметтенуінің кезеңдерінің ерекшеліктерін көрсетеді; балалық, жасөспірімдік, жетілу кезеңдері. Абай дүниеге келгеннен бастап сәбиді екі түрлі сұраныс қалыптасады деп көрсетеді.

1) Тамақ ішу мен ұйқыға деген сұраныс;

2) Білуге деген ұмтылыс.
Адам тек қана физикалық қажеттіліктерін қанағаттандырып қоймай, рухани қажеттіліктерін де ойлайтын болса, оның өмірінде баланс орнамақ. Сол арқылы адам жеке тұлға ретінде қалыптасып, бұл өмірдегі рөлін дұрыс атқарушы еді. Бұл туралы да Абай өзінің 43 қара сөзінде айтады.
Адам ұғылы екі нәрседен: бірі - тән, бірі - жан. Ол екеуінің орталарында болған нәрселердің қайсысы жибили, қайсысы кәсиби - оны білмек керек. Ішсем, жесем демектің басы - жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен деген арзу, бұлардың да басы - жибили. Ақыл, ғылым – бұлар кәсиби. Көзбенен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде суреттемек. Ол - жанның жибили қуаты дүр. Бір ұмытпастық жақсы нәрседен көңілге жақсы әсер хасил болып, жаман нәрседен көңілге жаман әсер хасил болу секілді нәрселер. Бұл қуаттар әуелде кішкене ғана болады. Ескеріп баққан адам үлкейтіп, ұлғайтып, ол қуаттардың қуатын зорайтады. Ескерусіз қалса, ол қуаттың қайсысы болса да жоғалады, тіпті жоғалмаса да, аз-мәз нәрсе болмаса, үлкен ешнәрсеге жарамайтын болады.
Сондықтан, хәкім Абай айтқандай, тән мен жан қалауын ұштастырып, толық адам болып қалыптасуымыз қажет.
«Атымды адам қойған соң, қайдан надан болайын»,- дейді бір сөзде Абай атамыз. Иә, расында да біз ата-ананың бауырынан жарып шыққан гүлдей боп жетіліп,өсіп өркендеп,қанат жаямыз.Ата-анамыз бізді мәпелеп,бағып қағып өсірді. Гүл еккен соң ол жайқала шығуы үшін де біраз бапталуы қажет екені тәрізді, бала туылған соң да білім нәрімен сусындатып, бойына нұр құя білетін де ата-ана.Ұлы ойшыл Әл-Фараби атамыз: «адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі тиіс, тәрбиесіз берілген білім, адамзаттың қас жауы»,- деген. Сондықтан жастайымыздан жүйелі тәрбие берген ата-анамызға мәңгілік қарыздармыз,және сол тәлім-тәрбиені өз қажетіліктерімізбен қатар ел мүдесіне жұмсасақ сол да бір қоғамға қосқан үлесіміздің болары сөзсіз. Баяғыдан бойымызға үлкендер сіңіріп кеткен тәрбие мен ақылымыз, болашаққа деген жарқын көзқарасымыз, қабілетімізбен істі жүзеге асырушылығымыз келешектің нұрлануының айқын кепілі. Алдымызда салған сара жолда,іле-шала жалғап кету барша жас ұрпақтың міндеті. Қазақта: «Атаның баласы болма, адамның баласы бол»,- деген қанатты сөзі бар.  Яғни әр бір жеткіншек өзі үшін, өзінің отбасы үшін ғана емес, еліне , отанына да қызмет етуі қажет. Адам өзінің қалыптасуына тәрбиесі мен білімін ортақтастырса ғана, толық адам бейнесі шығады деп есептеймін.
Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін мазалаған сауалдарға жауап табуға тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің түпкі мәні неде? Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды, қорғанады, артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан иелерінен айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап іздейді. Адам бойындағы осы үш қасиеттің басын қосып, оны үлкен әлеуметтік ізгі күшке айналдыратын ғылым деген қорытындыға келеді. Ол ғылымды үйреткенде, бақталастық, атақ – данқ үшін емес, айқын мақсатпен, білмек үшін үйрену керектігін баса айтады. Өйткені қай қоғамда болмасын, бақталастық адамды жаман жолға жетелейтіні рас. Абайдың пікірі бойынша адамгершілік нормалары мен принциптерін күнделікті өмір сүру тәсіліне айналдырған адамды ғана нағыз адам деп есептеуге болады.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Ж.П.Сартр ЭКЗИСТЕНЦИАЛИЗМ еңбегі бойынша талдау
"Экзистенциализм — гуманизм" еңбегі 1946 жылы жарық көрді, бұл Сартр оқыған дәрістің мәтіні. Ол атеистік-экзистенциалды теория ұсынған негізгі тезистерді жалпылау және қол жетімді түрде ұсыну мақсатында жазылған. Бұл теория антропоцентристік болып табылады және оның көмегімен ол ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Құдайды жоққа шығаратын шындық жағдайында адам болудың негіздемесін табуға тырысады.
Сартрдың идеалистік философиясы-атеистік экзистенциализмнің бір түрі, ол адамның өмірін талдауға бағытталған, оны жеке тұлға өзі түсінеді және белгілі бір субъектінің болмысының заңдылығымен алдын-ала анықталмаған оның ерікті таңдауларының тізбегінде өрбиді деп қарастырады. Ең алдымен, шығармада экзистенциализм үмітсіздік квиетизміне енуге шақырады деп айыпталады: ешқандай проблема мүлдем шешілмегендіктен, әлемде әрекет ету мүмкін емес деп айтады; сайып келгенде, бұл ойшыл философия, ал ойлау сән – салтанат болғандықтан, біз буржуазиялық философияға қайта ораламыз. Бұл негізінен коммунистердің айыптауы. Екінші жағынан, біз адамның төменгі жағына баса назар аударамыз, барлық жерде арам, қараңғы, жабысқақ болып көрінеміз және көптеген жағымды және әдемі нәрселерді елемейміз, адам табиғатының жарқын жағынан бұрыламыз деп айыпталамыз. Негізгі айып-біз адам өмірінің жаман жағына ерекше назар аударатынымыз белгілі. Расыменде, адамның жасаған мың жақсылығы ұмытып, жасаған бір жамандығын өмір бойы айтып жүретіндер біздің қоғамда көп кездеседі. Автор өз еңбегінде экзистенциализмнің мына екі түрін бөліп қарастырады.
Трансцендентті екіұшты түсіндіру экзистенциализмдегі екі негізгі бағытты бөлуге мүмкіндік береді: атеистік және діни. Екі бағыт та болмыс субъектіден бұрын немесе субъектіден бастау керек деген сенімді біріктіреді. Адамның адам табиғаты бар. "Адам" ұғымы болып табылатын бұл адам табиғаты барлық адамдарда бар. Бұл әрбір жеке адам "адам"жалпы ұғымының ерекше жағдайы екенін білдіреді.
Егер Құдай болмаса да, яғни болмыс болмыстан бұрын болатын кем дегенде бір болмыс, оны қандай да бір ұғыммен анықтауға дейін бар болмыс және бұл болмыс адам. Экзистенциалистік философияның бастапқы нүктесі- "болмыс" категориясы (экзистенция). Бұл әлеуметтік қатынастар мен сыртқы әлемді, танымдық актілер мен эмоционалды реакцияларды, қоғамдық институттар мен жеке тұлғалардың іс-әрекеттерін қарастыруда маңызды. Бұл философия барлық басқа мәселелерге қатысты "адам өмірінің" басымдығына негізделген. Хайдеггердің көзқарастарымен бөлісе отырып, Сартр адам таза қатысу ретінде өмір сүреді деп сенді. Сартрдың негізгі тезисі - "болмыс мәннен бұрын". Бұл арқылы Сартр адамның табиғаты жоқ екенін түсінеді, адам шындығын анықтау мүмкін емес. Адам әлемде пайда болады, содан кейін ғана ол не екенін анықтайды.
Сартр пышақпен мысал келтіреді. Пышақты қолөнерші жасаған, пышақ ұғымы және оның мақсаты оны жасаудан бұрын да бар. Егер қолөнерші  пышақтың не үшін қажет екенін білмей жасаса, оның еш мәні болмайды, яғни оны жарамыз деп қарастырамыз. Демек, пышақтың өмір сүруге дейінгі мәні бар "Адамды елестету мүмкін емес", — деп жазады Сартр. Және бұл әлемге техникалық көзқарас. Адамның мәні жоқ, адамның қандай да бір идеясы немесе табиғаты бар деп айтуға болмайды деген пікірді ұстанған. Сартр экзистенциалисттер үшін бастапқыда оның өзгелер үшін еш нәрсені білдірмейтініне көну қиын. Адам өз өзін дамыту арқылы, яғни жеке тұлға ретінде қалыптасқан кезде толық адамға айналады. Егер адам өз - өзін қалыптастырмаса, оның табиғаты жоқ және оны қолдайтын Құдайдың да жоқ екені хақ дейді Сартр. Адам ортада өзін қалай көрсетсе, өмірде қандай адам болғысы келсе соны бейнелейді. Сартр "Адамды жаратылыс жобасы" деп жазады. Ол ұмтылатын нәрсе, оның барлық шешімдерін өзі, өзі ойлап тапқан "моделі" анықтайды. Бірақ адам Құдай емес және мұндай кәсіпорын әрқашан құлдырау қаупін тудырады. Ол барлық жағдайларды білмейді, оған толық жағдай берілмейді, сондықтан оның қандай да бір шешімі не әкелетінін білмейді, бірақ соған қарамастан адам өз өмірінде таңдау жасауы керек.  Таңдау жауапкершілікті өз мойнына алуды қамтиды. Сондықтан таңдау мазасыздықты тудырады. Басшы басқалар үшін шешім қабылдайды, әскери басшы жауынгерлерді ұрысқа жібереді, олардың және басқа адамдардың өмірі үшін жауапкершілікті өз мойнына алады. Бірақ, шын мәнінде, мұндай жағдайда әр адам қандай да бір мағыналы шешім қабылдайды:  және ол басқаларға әсер етеді. Экзистенциалистер құдайдың жоқтығына алаңдайды, өйткені Құдаймен бірге ақылға қонымды әлемде іргелі құндылықтарды табудың барлық мүмкіндігі жоғалады. Жақсылықты ойлайтын ақыл жоқ, сондықтан еш жерде жазылмаған, адал болу керек, өтірік айтпау керек және т.б. Бастапқы нүкте ретінде Сартр Достоевскийдің "Егер Құдай болмаса, бәріне рұқсат етіледі" формуласын қабылдап, оған жеткілікті кең түсінік берді: "шынында да, егер Құдай жоқ болса, бәріне рұқсат етіледі. Демек, адам кетеді, дәрменсіз, өйткені өзіне де, сыртына да сүйенетін ештеңе жоқ. Ең алдымен, оның ақтауы жоқ. Егер болмыс мәннен бұрын болса, онда адамның осы табиғатына біржола сілтеме жасай отырып, ештеңе түсіндірілмейді. Бірақ егер адам ештеңені анықтамаса - өзінің табиғаты да, Құдайы да, тікелей немесе табиғат арқылы, онда ол еркін, адам-еркіндік.
Бостандық-бұл адамның тағдыры:" мен өз тағдырыма қарап, оны білдім; бұл менің еркіндігім ғана болды", — деп жазады Сартр. Сонымен қатар, ол еркін болуға сотталды. Өйткені ол өзін өзі жаратпады; және әлі де еркін, өйткені бір күні әлемге лақтырылған адам барлық істеріне жауап береді.
Экзистенциализмді гуманизм деп санауға болады, өйткені ол адамдарға өзінен басқа заң шығарушы жоқ екенін еске салады, жалғыз өзі өз тағдырын өзі шешеді, ол тек мақсатты сырттан көріп, трансцендентальға барып, босатылып, өзін-өзі жүзеге асыруға ұмтыла алады. Менің ойымша, экзистенциализм адам болудың көптеген мәселелерін (өмірдің мәні, адамның еркіндігі мен жауапкершілігі, оның даралығын сақтау) қойды, бірақ ол ешқашан бір мәселені шешкен жоқ.  Сондықтан мен оған соңына дейін оң көзқараспен қарай алмаймын. Бірақ адам өзінің тәжірибесімен, эмоцияларымен, қорқыныштарымен және үміттерімен басты философиялық проблема болып табылады деген ойды ештеңе жоққа шығара алмайды. Адамның өз жауапкершілігімен қатар, Құдай алдындағы жауапкершіліктерінд естен шығармай, адамның тағдырын Құдаймен байланыстырумыз қажет деп есептеймін

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Философиялық антропология түсінігі
Философиялық антропология-ХХ ғасырдың әлеуметтік ойының ықпалды бағыттарының бірі. Философиялық антропологияның барлық зерттеулерінің дүниетанымы мен өзегі-адам және тек адам. Бұл мағынада философиялық антропологияны антропоцентристік философиялық ілім деп атауға болады, өйткені ондағы адам әлемдегі барлық басқа мәселелер қалыптасатын орталық ось болып табылады.
Философиялық антропологияның антропоцентризмі адамның философияны зерттеудің орталығында болуымен ғана емес, сонымен бірге оның барлық мектептері үшін ол әлемнің орталығы болып табылады. Бұл тәсіл Протагордың ежелгі философиясының белгілі принципінен бастау алады:"адам-бұл барлық нәрсенің өлшемі". Философиялық антропологияның антропоцентризмі христиан идеологиясынан туындайды-еуропалық мәдениеттің негіздерінің бірі. Бұл христиан діні жердегі өмірдің адам-центристік идеясын ұсынды, адам жаратылыстың тәжі, Құдай жаратушы ретінде, адам жасамас бұрын, бүкіл жерді ол үшін арнайы мекен ретінде жабдықтады.
Осыған байланысты христиан мәдениетінің адам менталитеті негізінде қалыптасқан философиялық антропологияны Шығыс философия мектептерімен салыстыру қызықты. Шығыс философиясында адам ешқашан әлемнің орталығы бола алмайтындығы тән, өйткені оны табиғаттың бөлігі, элементі, ғаламның көптеген деңгейлерінің бірі ретінде қарастырады. Шығыс философиялық дәстүрінде антропоцентризм жоқ және өзінің философиялық адтропологиясы жоқ. Бұл философияда адам табиғи түрде әлемге, табиғат ритағына енеді. Табиғаттың өзі мінсіз және адам оған қарсы емес, оны ұстануы керек.
Осылайша, еуропалық философиялық антропология үшін (және бұл оның философиялық ойдың басқа бағыттарынан басты айырмашылығы) оның барлық философиялық мәселелерін синтездейтін Орталық-көптеген философтар қойған мәселе. адам дегеніміз не. Философиялық антропология-бұл адамның болмысы тұрғысынан адам туралы ілім. Адам және оның болмысы туралы ойлар көптеген мәселелерді қамтиды, олардың спектрі іс жүзінде сарқылмайтын болып шығады, сондықтан антропологизм туралы, яғни философиялық антропология туралы тар мағынада — зерттеудің ерекше бағыты ретінде айтуға болады. адамның мәні мен осы субъектінің құрылымын мақсатты түрде зерттейтін және кең мағынада-философиялық көзқарастардың бүкіл жүйесі ретінде, оның ішінде адам мен оның табиғатта және қоғамда болуы туралы ілімді қамтуы мүмкін емес.
Адамның мәні мен құрылымы мәселесін мақсатты түрде зерттейтін зерттеулердің ерекше бағыты ретінде философиялық антропология біздің ғасырдың 20-жылдарында пайда болды бұл философиялық ойдың адамның мінез-құлқында ненің шын мәнінде шешуші екенін анықтайтын критерийлер мәселесіне деген қызығушылығына байланысты болды. адамның өзекті мінез-құлқының қайшылықты диспозициялары (табиғат немесе қоғам) мыналарды қамтиды the оның жалпы мәні мен адам әлеуетінің нормативтік түсініктері. Осы сұрақтарға жауап берудегі философиялық антропология көбінесе өзінен бұрынғылардың идеяларына, әсіресе өмір философиясының (В. Дильтей) және феноменологияның (Э. Гуссерл) тұжырымдарына сүйенді.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Философиядағы антропология

Антикалық дәуірдің классикалық философиясында адамның дүниедегі ерекше орны туралы идеялар пайда бола бастады: мысалы, Протагордың «адам барлық заттардың өлшемі» деген тұжырымы немесе адамды «қоғамдық жануар» ретінде анықтауы. Аристотель бойынша. Табиғатты зерттеуден адам ақыл-ойын тануға бет бұруға шақырған Сократтың философиясы бетбұрысты болды. Дегенмен, бұл идеялар ақыры әлдеқайда кейінірек - қазіргі заманда қалыптасты.
Орта ғасырлар адам болмысының жойылмайтын сәйкессіздігіне назар аударды. Адам сонымен бірге жаратылыстың тәжі, басқа тіршілік иелеріне билік етуші және Алланың рақымына толығымен тәуелді әлсіз жаратылыс. Ол – әрі тілекші, әрі құмар, әрі мәңгілікке ұмтылатын жан. Осы сәйкессіздік пен жан-жақтылыққа байланысты адамның табиғатын өздігінен түсіну мүмкін емес: тек құдайлық аянда адамның шынайы болмысы ашылады. Августин Аврелий адам табиғаты туралы сұрақпен тікелей Құдайға жүгінген: «Мен қандаймын, Құдайым? Менің табиғатым қандай? [1]Орта ғасырдағы діни философия антикалық ойлаудан айырмашылығы, ең алдымен ішкі, рухани қабілеттерді жетілдіруге бағытталған. Адамның мақсаты мен оның өмірінің мәні жанның құтқарылуы мен мәңгілік өмірдің кепілі ретінде Құдаймен байланыс деп танылды.

Қайта өрлеу дәуірі
Құдайға сенуден адамның шексіз күштеріне сенуге көшуді белгіледі. Енді адам табиғаттан тыс күштерге де, табиғатқа да бағынбайды – ол өзін еркін жасаушыға айналады. Жалпы, дәл осы антропоцентристік көзқарас кейінгі дәуірлерге азды-көпті тән.

Адам қандай шебер жаратушы! Қандай асыл ақыл! Оның қабілеттері, формалары мен қозғалыстары қандай шексіз! Әрекетте қаншалықты дәл және керемет! Ол періштедей терең түсінікке ие! Ол қандай құдайға ұқсайды! Ғаламның сұлулығы! Барлық тірілердің тәжі!

Қазіргі заман философиясы негізінен адамды ақыл-ойдың иесі ретінде анықтайды. Бұл түсініктің бастауында Рене Декарттың әйгілі идеясы жатыр: «Мен ойлаймын, сондықтан мен бармын». Адамның жануарлардан айырмашылығы ойлау қабілетімен ерекшеленеді. Ақыл-ойдың арқасында ол табиғаттың заңдылықтарын түсінуге, жаратуға, ойлап табуға, ғылыммен айналысуға, әлемді және ондағы өзін өзгертуге қабілетті. Өсімдіктер мен жануарлардың жүйелі жіктелуін жасаушы Карл Линней (1707-1778) адам жататын түрге атау беру қажеттілігімен бетпе-бет келгенде, ол оны дәл сапиенс - ақылға қонымды деп анықтады.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Гелен теориясы
Философиялық антропологияның қазіргі жағдайы мен мәселелерін сипаттау үшін біз оның үш негізгі тармағын қарастырамыз: биологиялық, мәдени және діни.

Адамды зерттеудің биологиялық немесе натуралистік әдістемесі қазіргі философиялық антропологияда маңызды орын алады бұл тәсіл адамның жалпы мәнін қарастырған кезде оның мінез-құлқына тән заңдылықтар тек филогенез процесінде қалыптасатындығымен сипатталады. Осы негізде адамның өзгермейтін биологиялық табиғаты туралы қорытынды жасалады. Натуралистік бағдар философтары табиғатқа, ғарышқа табынудан шыққандықтан, олардың көзқарастарына сәйкес, адамның мәні адамның бірінші кезекте парасатты тіршілік иесі емес, ол биологиялық, инстинктивті адам болғандықтан, мұндай аялдамаға сәйкес, бұл тек жоғары дамыған, бірқатар ерекшеліктерге ие тіршілік иесі, ал адамзат - үлкен эволюциялық процестегі кезең.

Натурализм екі негізгі ережені ұстанады:

-адамзат-бұл биологиялық шындықтың қалған бөлігімен сапалы біртекті, бірақ өзін-өзі саналы түрде ұйымдастыратын тірі түр;

- адамзат-табиғатта өзін-өзі ұйымдастырудың басталуы (жақында алынған сана мен әлеуметтілік) мен негізгі бейсаналық-өмірлік бастама арасындағы қақтығыс бар түр.

Бұл тәсілдің ең беделді жақтаушыларының бірі әйгілі неміс философы Арнольд Гелен (1904-l976) болды. А.Гелен өзінің философиясында адам жануар оның биологиялық мамандандырылмауы оны "ақаулы тіршілік иесіне айналдырады өйткені ол (басқа жануарлардан айырмашылығы) инстинкттермен нашар жабдықталған және таза табиғи өмір сүре алмайды оның ақыл-ойы мен өмір салты дене-анатомиялық тұрғыдан анықталады.

Кемшіліктер адамның іс-әрекетінің қайнар көзі деп жарияланады, бұл адамның мамандандырылмаған алғашқы биологиялық төмендігінің орнын толтыру болып табылады. Адам өзінің белсенділігін (тіршілігін) барлық жерде экваторда полюсте құрлықтағы суда ғарышта жер астында көрсете алады. Жануарлардың тіршілік ету ортасы-оның тіршілік ету ортасы, ал адамдарда бұл мәдениет. Бұл өтемақы төлейтін мәдениет—деп санайды А. Гелен-бұл адамның табиғи кемшіліктері, сонымен бірге оның түсінігіндегі мәдениет-адамнан бөлінбейтін ішкі нәрсе жоқ, бұл тек фон,сыртқы нәрсе эрзац адамның кемшілігін өтейтін шынайы әлем. Мысалы, А. Гелен техниканы қарастырады. Оның көзқарасы бойынша, техника-бұл өмірді қажет ететін және оны бұзатын алып адам. Техника адамның табиғатқа деген кемшілігін өтейді.

Мәдениет туралы өзінің осындай идеясын белгілі бір жолмен негіздеу үшін А. Гелен "мәдениетті қалыптастыратын энергия" ұғымын, яғни мәдениеттің жасанды түрде өңделген және адамға бейімделген әлем ретінде пайда болуын анықтайтын биологиялық факторды енгізеді. Нәтижесінде, гелен мәдениет адамның табиғи табиғатты биологиялық игеруінің нәтижесі болып табылады, ал адам биологиясының өзі белгілі бір өмірлік "хаотикалық" және қисынсыз белгісіздікпен сипатталады.

Нақты адам биологиясы адамды әлемге ашық етеді. Өмір сүру үшін адам гелен бойынша әрекет етіп, әртүрлі әлеуметтік институттарды, ұйымдарды, нормалар мен мінез-құлық үлгілерін құруы керек. Көптеген инстинктке ұқсас импульстар, дейді Гелен, моральдық және құқықтық нормалардың плюрализмін нақты анықтайды. Адамның мінез-құлқының мотивтері биологиялық механизмдерге сүйенеді оларда геленнің пікірінше, агрессивтілік пен өзара қарым-қатынас инстинкттері маңызды рөл атқарады. Адам өзінің кемшілігіне байланысты тұрақсыз тіршілік иесі болғандықтан, табиғаты бойынша ол басқа адамға үнемі дұшпандық етеді. Мәдениет (мемлекет және басқа әлеуметтік институттар) адамның басқа адамдарға деген дұшпандығын ішінара бейтараптандыру арқылы адамның артық шақыруларын жояды. А. Гелен адамның сырттан (мәдениет әлемінен) қысымнан құтылу қажеттілігі туралы сабын дамытады, бұл қажеттілік Конституцияның өзегіне енеді. Алайда, мәдениет әлемі (әр түрлі әлеуметтік институттар) бұған шешуші түрде қарсы тұрады.

А.Геленнің антропологиялық теориясындағы маңызды орын адамның қалай өмір сүретіні туралы сұраққа байланысты. Оның көзқарасы бойынша, адамзат қауымдастықтарының өмірі бірнеше негізгі инстинкттермен реттеледі. (Ол оларды әлеуметтік реттеушілер деп те атайды). Бұл бейнеқосылғылар жануарларда да, адамдарда да бар және олар объективті биологиялық сипаттамаға ие. А. Гелен инстинкттің үш негізгі реттегішін ажыратады:
- ұрпаққа қамқорлық жасау инстинкті;
- гүлдену алдындағы таңдану инстинкті және өлу алдындағы жанашырлық;
- қауіпсіздік инстинкті.

Осы инстинкттердің әсерінен адамда қалыптасады биологиялық шығу тегінің үш этикасы бұл адамдардың қоғамдық өмірінің ынтымақтастығын немесе қақтығысын алдын — ала анықтайды, мысалы, ұрпаққа қамқорлық жасау инстинктінен (күшіктен) гуманизм идеологиясы өседі, ал таңдану мен жанашырлық инстинктінен-бұл тұтынушылық. Қауіпсіздік инстинктінен (қажеттіліктерінен) мемлекет пайда болады, "Заң және тәртіп"этикасы қалыптасады.

А. Геленнің адамның әлеуметтік жағдайы көбінесе осы немесе басқа инстинкттің рөлімен, оның дамуымен анықталады. Мәселен, мысалы, таңдану инстинктінен туындаған тұтынушылық этика бастапқыда тек буржуазияға ғана тән болды, енді оны барлық басқа әлеуметтік топтар қабылдады, ал гуманизм идеологиясының синтезінен — зиялылардың көзқарастары мен тұтынушылық Этика — социализм идеясы пайда болды.

Осылайша, А. Геленнің философиялық-антропологиялық теориясында адамның "биологиялық кемшілігі" оның өзін де, әлеуметтік өмірін де қалай анықтайтынын көруге болады.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Бердяевтың діни философиялық антропологиясы
Өте қызықты және маңызды бағыт-Діни философиялық антропология. Осыған байланысты, мүмкін, антропология мәселелері әрқашан орталық болған және адамның құндылығы үнемі атап өтілетін орыс діни философиясының ілімдері үлкен маңызға ие.

Орыс діни философиясының орталығында, кез-келген жағдайда, оның көптеген өкілдері Н. А. Бердяев (1874-1948), С. Н. Булгаков (1871-1944), Л. П. Карсавин (1882-1952), Н. О. Лосский (1870-1965), С. Л. франк (1877-1950) және басқалары әрдайым адамның проблемасы, Құдайдың бейнесі адамда.

Өздеріңіз білетіндей, христиан антропологиясының негізінде екі идея жатыр:
- адам-Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы;
- Құдай адамгершілікке ие болды, яғни Құдайдың Ұлы бізге адам Құдай ретінде көрінді.

Н. А. Бердяев Құдайдың идеяларынан шыққан кезде жаңа философиялық антропологияны — адамның Құдайға деген қорланған ұстанымы болмайтын адам христологиясын құру қажет деп санайды. Н. А. Бердяевтің пікірінше, егер Құдай болмаса, онда белгілі бір орталық, әр адамның ішіндегі өзек жоғалады. Бұл ойды дамыта отырып, С. Н. Булгаков Егер Құдай жан дүниесінде жоғалып кетсе, онда бос орын пайда болады деп жазады, өйткені Құдайдың дінін жойып, адамзат жаңа дінді ойлап табуға тырысады және оны айналасынан іздейді және оны күрес культінен, содан кейін белгілі бір суперменнен табады. Алайда Құдай адамға сырттан емес, іштен, тереңнен келеді, — дейді Н. А. Бердяев, С.Н. Булгаков және басқа да діни философтар.

Шығармашылық, Н. А. Бердяевтің айтуы бойынша, адамды ақтайды, ол антроподиция. Бұл идеяны негіздей отырып, Н. А. Бердяев әлемнің тек кеңістікте ғана емес, уақыт өте келе бар екенін көрсетеді, яғни әлем өзінің жаратылысында аяқталмайды,ол жалғасуда. Н. А. Бердяев Құдайдың жаратушысы — адам адам Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы, жаратушының бейнесі мен ұқсастығы шығармашылыққа, Жаратушының ісіне шығармашылық қатысуға шақырылғанын атап көрсетеді. Басқаша айтқанда, Н. А.Бердяев үшін адам шығармашылығы — құдайлық іс деп айтуға болады. Мұнда Н. А. Бердяев адамды Құдайға деген пікірі арқылы ғана бағалайды. Оның адамы-Құдайға ұқсас жаратылыс, мәңгіліктің ұлы, бұл тұрғыда орыс философиясының тарихшысы В. В. Зенковский (1881-1962) жазған. "Бердяевтің философиясы адамның ғибадат ету тақырыбына айналуы емес, адамды ақтауға тырысуы".

Н. А. Бердяевтің антропоцентризмі оның адам микрокосмос және микротеос деген түсінігінен туындайды. Бұл дегеніміз, адам әлемнің барлық күштерін қамтиды және ол болмыстың жоғарғы орталығы болып табылады. Бұл тек адамда Құдайдың болуымен түсіндіріледі. Бұл әлемге қатысты антропоцентризм екенін, бірақ Құдайға емес екенін атап өту маңызды. Сонымен бірге, Құдай мүлдем құлдырамайды және адам Құдаймен бір деңгейге қойылмайды, өйткені Н. А.Бердяев Құдайдың құндылығы болмаса, адамның құндылығы жоғалып кететінін үнемі атап өтеді.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
П.Тейлард Шарден: "Адам феномені"
Философиялық мәтінді талдау үшін мен П.Тейлард де Шарденнің "адам құбылысын"таңдадым. Мен өз таңдауымды шығарманың авторы адамның проблемалары, оның табиғаты, шығу тегі, болмыстың мәні, жалпы адамның биологиялық және сонымен бірге биологиялық, саналы болмыс ретіндегі тұтас сипаттамалары сияқты тақырыптарды қозғайтындығымен негіздеймін.
Пьер Тейлард де Шарден (1881-1955) - француз философы, ғалымы (палеонтолог, антрополог, археолог) және католик теологы. Иезуит орденінің мүшесі, діни қызметкер. Бейжің маңындағы синантропты ашушылардың бірі (1929).
"Адам құбылысы" (1956) шығармасы 4 бөлімнен тұрады: өмір алдында, өмір, ойлау, супер өмір (сверхжизнь).
Пьер Тейлард де Шарден былай деп жазады: "бұл жұмысты дұрыс түсіну үшін оны метафизикалық емес, геологиялық трактат ретінде емес, тек ғылыми жұмыс ретінде қарастыру керек. Орталық ретінде алынған адамның айналасына, соңғысын алдыңғысымен байланыстыратын табиғи тәртіпті орнатыңыз, әмбебап элементтер арасында онтологиялық себептік байланыстар жүйесін емес, олардың уақыт өте келе дәйекті пайда болуын білдіретін эмпирикалық қайталану Заңын ашыңыз - мен мұны істеуге тырыстым. Әрине, бұл бастапқы ғылыми жалпылаудан тыс философия мен теология саласындағы терең теориялық құрылымдар үшін кең өріс қалады. Мен саналы түрде болмыстың осы тереңдігіне кірмеуге тырыстым". Нәтижесінде шығарманың өзектілігі бұл жұмыс қазіргі философиялық ойдың негізі болып табылады деп айтуға болады.
Адамның 7 сезімі бар:
1) кеңістіктік шексіздік сезімі (заттарды ажырату)
2) тереңдіктер (үнемі толықтырылып отыратын өткеннің оқиғаларының шексіздігіне итермелеу)
3)Саны (материалдық және тірі элементтердің қорқынышты жиынтығын бағалау)
4) пропорциялар (өлшемдер, масштаб, кішкентайдан үлкенге айырмашылық)
5)сапа, жаңалық (жетілдіру мен өсудің абсолютті сатыларының табиғатындағы айырмашылық)
6) қозғалыстар (ескінің қайталануы арасында қайтымсыз дамуды қабылдау қабілеті)
7) органикалық (оқиғалар тізбегіндегі байланыс пен құрылымды анықтау).
"Өмір алдындағы" кезеңде атомдар, Бейорганикалық молекулалар, алдымен қарапайым, содан кейін күрделі және үлкен, "мегамолекулаларға"айналатын сапалы күйлер ерекшеленеді. Тейлардтың пікірінше, жер бетіндегі сыртқы және ішкі жағдайлардың жиынтығы осы молекулалардан тірі жасушаларды - материяның өмір сүруінің жаңа түрін тудырды. Кітапта ғалым өзінің көптеген "ұғымдарын" енгізеді: Омега нүктесі, заттардың ішкі жағы, радиалды және тангенциалды энергия.
Омега нүктесі - бұл адамның рухани құрамдас бөліктерін синтездеу және оларды біріктіру бағытындағы жер ноосферасының дамуының шарықтау шегі ғана емес.жабық және тәуелсіз кеңістік-уақыт. Яғни, адамның өмір алдындағы өмірі ішкі заттардан құралады екен.
Кітаптың екінші бөлімінде - өмірдің қалыптасуы Жер-Ана түсінігімен байланыстырылады. Ғылым жер бетіндегі өмір тарихын сөзсіз бейнелейді. Өмір молекула арқылы Бейорганикалық затпен байланысатын жасушадан басталады. Жасуша эволюциясы тарихта өте маңызды. Жасуша-бұл барлық туындылар үшін метаморфоздардың көзі, әр түрлі мөлшердегі бөлшектер түріндегі заттардың шексіз санын икемді және орталықтандырылған ұйымдастыру мүмкіндігі және сонымен бірге саналы қызметтің жаңа түрінің пайда болуы. Тор-мөлшері жағынан кішкентай және саны жағынан көп. Радиалды энергия жасушада күрт шоғырланған, бірақ сонымен бірге өмір эволюциясынан жанама жолдар береді.
Кітаптың 3 бөлімі ойдың қалыптасуы мен ноосфера жайында.
Қазіргі ғылым, Тейлард де Шарден, ғаламның ортағасырлық құрылысын едәуір түзетіп, әлемнің үнемі қозғалыста және дамуда екендігіне көз жеткізді. Сондықтан христиандық дүниетанымды түбегейлі қайта қарау қажет. Қазіргі заманғы ойлаудың орталық әдіснамалық принципі тейлард де Шарден эволюционизмді жариялады. Оның пікірінше, эволюция принципі шындыққа негізделген және табиғаттың барлық құбылыстарына тән. Әлемнің, космогенездің даму процесінің негізгі сыни нүктелері Тейяр де Шардена келесі кезеңдер: "суперөмірлік" (Бейорганикалық табиғат), "өмір" (органикалық заттар), "ойлау", "ноосфера" және "суперөмірлік". Тейлард де Шарден адамзаттың қалыптасуы мен дамуына байланысты эволюцияның үшінші кезеңіне ерекше назар аударды. Ойлау кезеңінде, оның пікірінше, психикалық энергияны өзіне шоғырландыратын, ноосфераны құратын, әлемді жекелендіретін адам пайда болады. Ол биологиялық эволюцияның буыны. Бірегей ойлау қабілеті бар адамның пайда болуы үшін әлемдегі барлық нәрсе ажыратылған, бөлінген. Адам өз қызметімен бар нәрсенің жоғары синтезін үнемі жүзеге асырады, жаңа сала - рух сферасын жасайды. Бұл деңгейде әлемнің дамуында жоғары форма пайда болады - Ой, сана, руханият.
4 бөлім супер өмір туралы. Адам сөзсіз түпкі мақсатқа жетуі керек, бірақ бұл оптимизм, пессимизм емес, жаһандық әлемдік апат емес, ең жоғары кезең. Құралдар: ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру, адамды таным пәніне көтеру, ғылым мен дінді біріктіру. Әлемнің соңы-өзінің күрделілігі мен шоғырлануының ең жоғары деңгейіне жеткен бүкіл ноосфераның ішкі қайтарымы, бұл Омега құдайында демалу үшін кемелдікке жеткен сананың материалдық матрицадан бөлінуі. Терьяр-синантропты ашушылардың бірі. Қазіргі ғылымның жетістіктеріне сүйене отырып, ол ғылым мен дін арасындағы қарама-қайшылықты алып тастау керек ғылыми феноменология деп аталатын тұтас дүниетанымды құруға тырысты. Пьер Тейлард де Шарденнің негізгі әдіснамалық принципі-одан телеологиялық түсінік алған эволюция идеясы. Ол Ғаламның эволюциясын (космогенез) психикалық табиғаты бар ерекше радиалды энергияның модификациясы болып табылатын біртұтас субстанцияны - "әмбебап матаны" күрделендірудің бірқатар кезеңдері ретінде бейнелейді. Космогенезді реттеушімен бірге түпкі мақсат - "Омега нүктесі" - Құдайдың рақымының бір түрі ретінде әрекет ететін радиалды энергия арқылы заттардың барысына әсер ететін рухани орталық. Т. ғаламның эволюциясын түсінудің кілтін "адам құбылысынан"көреді. Адам-болашаққа бағытталған эволюцияның шыңы. Материяны түрлендіру арқылы адам эволюцияның шығармашылығына енеді. Адамзат тарихы, Пьер Тейлард де Шарденнің пікірінше, космогенездің соңғы кезеңі, оның алғышарты - "даралау", тұлға мен ойдың пайда болуы және ноосфераның (жердің идеалды, рухани қабығы) қалыптасуы. Эволюцияны одан әрі жетілдіру, Т.бойынша, тек ұжымдық негізде мүмкін. Техникалық прогресс пен экономиканың дамуы-бұл процестің қажетті шарттары, бірақ рухани фактор шешуші рөл атқаруы керек. Адамгершілікті негіздейтін дін ғылыммен бірігіп, оның принциптерін түсіндіруді жаңартып, іс-әрекет дініне айналуы керек.
Адам құбылысы-бұл табиғаттың сөзсіз құпиясы, өйткені бұл материалдық әлемдегі адам қонақ, керемет бейтаныс! Адам биологиялық тіршілік иесі ретінде, табиғаттың орасан зор денесінің, табиғаттың орасан зор ағашының мүшесі ретінде біз үшін өте түсінікті және таныс нәрсе, кез келген жоғары дамыған сүтқоректілерден таңқаларлық емес. Бірде Гилберт Честертон егер қарлығаштар өздеріне ұя салып, балапандарға шыбындарды сүйреп апарудың орнына философиялық жүйелер құрып, өмірдің мәні туралы ойлана бастаса, бұл бізге ерекше ғажайып болып көрінер еді деді.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Луций Анней Сенека
Луций Анней Сенека - римдік стоик философ, ақын және мемлекет қайраткері. Рим императоры Неронның тәрбиешісі және стоицизмнің ең ірі өкілдерінің бірі (Стоицизм – бұл сіздің эмоцияларыңыз туралы, олардың пайда болу себептері туралы ойлау, сонымен қатар оларды өз пайдасына бағыттай білу. Стоицизмнің негізгі қағидасы — біздің бақылауымызда не бар, не жоқ екенін ажырата білу. Сіз өзіңіздің күш-жігеріңізді біріншісіне шоғырландырып, уақытыңызды екіншісіне жұмсамауыңыз керек.).

Сенеканың тағдыры өте күрделі. Сенатор болып, онан соң қуғындалып жер аударылған, одан императордың мұрагерінің – зұлымдығы мен залымдығынан атағы шыққан Неронның тәрбиешісі, сол арқылы елдің нақты билеушісі болған, сол кездегі аса байлардың бірі, бір емес бірнеше рет қазынаның мүлкіне қол сұққаны үшін, мемлекет мүлкін төгіп-шашқаны үшін айыпталған әкімші, соңғы сәттері ұмытылған шонжар, отставкадағы оппозиционер болып, ақыр соңында императордың аяусыздығының құрбаны болғанда өзіне-өзі қол жұмсаған, яғни өз дәуірінің барлық маңызды оқиғаларының куәгері ғана емес, қатысушысы да болған адам.

Сенека өмірінің соңында – дүние жалған екен, барлығы бекер, тек қана философиямен айналыссам, ешкімді көрмесем, араласпасам, байланысымды үзсем, уақытымды олар үшін босқа кетірмесем деп ойлаған. Айдауда жүргенде басында өмірге нала болған, кейіннен оңалып, философиямен айналысқан, «Өмірдің қысқалығы туралы» деген трактат жазған. Бір-біріне керісінше қарсы істермен айналысса да, Сенека тарихта жақсы жағымен аты қалған, себебі Сенеканың ілімі барлық адамға бағытталған. Ондай адамдардың жағымсыз жақтарының бәрі ұмытылады да, ақыл-парасатқа толы негізгі өмірі елдің есінде қалған.

Сенека жеке билік мемлекетті ұшпаққа жеткізетініне әбден сенген және соны ұдайы насихаттаған. Адамдар мемлекеттің бір мүшелері ғана деп санаған. Сондықтан да жеке билікке қызмет ету арқылы жеке билік иесін жақсылықты, ізгілікті жағдайларға бұрсам деген ниетте болған.

Сол кездері Сенека: «Тек ақылман адам ғана патша бола алады» дейтін ұран тастаған.

Сенека өз заманындағы үлкен байлық иесінің бірі болды. «Ақылман байлықты сүймейді, бірақ оның болғанын қалайды; ол байлыққа өзінің жүрегін ашпайды, бірақ оны үйіне кіргізеді» деді. «Тамаша өмір туралы» деген трактат жазып, «Байлық кедейліктен жақсырақ және керісінше», «толық жоқшылықта өмір сүрген мақұл» деген ойларды мақұлдады.

Сенека: «Ақсүйектер сапына жатпайтындар қоғам ісіне араласуына болмайды» деген көптеген сынға ұшыраған пікірді де айтқан философ. Көп мезгіл Сенека сарайда өмір сүрді. Бәрін өз көзімен көріп, көңілінен өткізген соң Сенека қызметінен бас тартып арыз жазады және Нерон берген барлық сыйды қайтаратынын императорға мәлімдейді. Ол бас тартады, бірақ Сенека қалай болғанда да мемлекет істерінен алыстап, тыныш өмірге көшуге бел байлайды, «Жан тыныштығы туралы» трактатын жазады. Онда азаматтық істерден, ел алдында сөйлеуден, түрлі демалыс кештерінен бас тартқысы келетінін, яғни азамат емес, адам ғана болып қалғысы келетінін айтады. Ол солай жасайды және бос уақытында «Бос уақыт туралы» трактат жазады. Онысы Корсикада жазған «Өмірдің қысқалығы туралы» трактатқа ұқсас болып келеді, яғни бірталай өмірді өткізіп, қаншама құрмет пен қиыншылық көріп, қайтадан айдаудағы сәтіне қайта оралғандай күй кешеді. Сенеканың: «Адамдар арасындағы қарым-қатынаста бәрінен бұрын Отанға деген құрмет жоғары тұруы керек» деген пікір айтады.

Сенека әлемдегі барлық жамандық қайдан шығады деген сұрақ қойып, «құмарлықтан» деп жауап берген. Оның айтуынша құмарлықтың ең жаманы – ашу, одан – дөрекілік, әдепсіздік, қатігездік, құтыру келіп шығады. Махаббат та, егер ол ұятсыздыққа алып барса, құмарлыққа жатады. Құмарлық адамның жан-дүниесіндегі сана күшін жоқ етеді, өйткені құмарлық жанды баурап алып оны көрсоқыр қылады. Сенеканың осы ойларын оқығанда, басқа бір философ, Сенеканың шығармашылығын онша қабылдай бермейтін Квинтиллиан оған «Шешенді тәрбиелеу» деген трактатында мынадай мінездеме береді: «Оның көп сөздері мақұлдауға лайық, көбісі таңдану туғызады, бірақ оларды мұқият таңдап алу керек; оны Сенеканың өзі жасаса тіптен дұрыс болар еді! Табиғатында ол лайықты адам еді, жақсылық іздей жүретін және іздегенін тапқан еді» деген.

Осылайша тарихта Сенеканы туралы екі пікір қалды, бірі - мықты философ, екіншісі – айласы көп адам. Ол өмір бойы зұлымдықпен өмір сүрсе де, кейіннен оларды түсініп, өмірінің соңында барлығын тастап, тыныштық іздеп тәубесіне келеді.

Сенеканың Луцилийге (латын ақыны, римдік сатираны қалыптастырушы) жазған хаттарынан үзінді

«Кім өзінің өмірін жек көрсе, өзгенің өміріне қожайындық жасайды».

«Барлығынан бұрын неден қашу керектігін білесің бе? Тобырдан! Тобыр ішіне кірсем сол күйімде шыққан кезім болған емес. Одан бір нәрсе жұқтырып, кірленіп шығасың. Одан шыққанда сараң, менмен, сәнсалтанатқа құмар, ашушаң және қатігез болып шығасың».

«Кімнің ісі жүріп тұрса – достары мың, қиналысқа түссе – айналасы шөл».

«Өзіңнен қашып кете алмайсың! Өзінің кемшілігін білмейтін адам, оны болдырмауға тырыспайды».

«Адалдықпен кешкен өмірді қыстартқанмен, одан оның адалдығы азаймайды».

«Денесін шынықтыратын адамдар көп, жан-дүниесін жетілдіретіндер өте аз».

«Ғылымға құмарлық - өзгенің есебінен ақыл алу. Оқысам, біріншіден - өзіме өзім риза бола түсуден арыламын, екіншіден, біреудің білгенін біліп болған соң, оны жетілдіруді ойлаймын. Оқу ақылға азық береді. Тек жазумен немесе тек оқумен ғана айналысуға болмайды, оларды кезектестіріп отыру керек. Сонда біз оқығанымызды елеулі бір нәрсеге айналдырамыз. Осылай біз гүлге қонып бал шырынын жинап, оны алып келіп бір қауызға құйып балға айналдыратын бал арасына ұқсаймыз».

«Ең бақытты адам – бақытты керек етпейтін адам, өзіне билік ете алатын адам – ең билігі толық адам».

«Ұзақ өмір сүруді емес, ризалықпен өмір сүруді уайымдау керек».

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Мәдени-философиялық антропология
Мәдени-философиялық антропологияның өкілдері осы бағыттағы зерттеу векторын анықтайтын негізгі сұрақ қояды. Бұл сұрақ: тірі шығармашылық тарихилық дегеніміз не және бұл тарихилық адам қызметінің қай түрінде өзін толық көрсетеді? Э. Ротхакер мен М. Ландман өздерінің мәдени-философиялық тұжырымдамасы осы сұраққа жауап беруге тырысады. Э. Ротаккер мен М. Ландман адам мен жануарды салыстыру арқылы өз тұжырымдамаларын жасайды.
Э. Ротхакердің ілімі жалпы философиялық-антропологиялық көзқарасқа негізделген, оған сәйкес адам белсенді тіршілік иесі болып табылады. Ротаккер өзінің ілімінде адамды мәдениеттің субъектісі, жаратушы ретінде сипаттауға тырысады, ал мәдениеттердің әртүрлілігі адамның әртүрлі өмір салтын түсіндіреді. Адам, сенімді Ротаккер, басынан бастап нақты эмоционалды көзқарастары бар өмірлік жағдайға тап болды, оған сүйене отырып, адам өзінің шығармашылық белсенділігін көрсетеді. Ротаккердің пікірінше, адамның іс-әрекеті адамды қоршаған ортаға әсер ететін жағдайларға өзіндік реакция ретінде түсініледі. Тұжырымдамасында Э. Ротхакер, адам адамға дайын түрде берілмейтін жұмбақ шындықта, бұл шындық жұмбақ және тіпті қисынсыз. Осы шындықтан, әлемдік материядан Ротаккер өзінің "әлемдерін"құрады. Антропологиялық философияның мәдени-философиялық антропологияға бет бұруын идеалистік философияның адамның философиялық танымының ең өзекті заманауи мәселелерін шеше алмауы деп санауға болады.
Тек белгілі бір қозулар физиологиялық "сана шегінен" өте алатындықтан, белгілі бір "мәдени шегі" белгілі бір адамның өзіндік өмір салтында маңызды болуы мүмкін нәрсені ғана өткізеді. Бастапқыда жануар тек "қоршаған ортаға" ие және оны табиғаттың өзі ерекшелендіреді. АДАМДА белгілі бір "қоршаған ортаға" дейін тарылатын әлем бар, сонымен қатар бұл өзінің конституциялық қызметінің нәтижесінде пайда болады. Оның "қоршаған ортасы "мәдениетке жатады, сондықтан адамның" қоршаған ортасы " жануарға қарағанда басқаша болады. Жануарлар әлемінде" қоршаған ортаның " иесі жалпы түр болып табылады. Мәдениет әлемінде адамдардың әрбір жеке тобы-адамдар, кәсіби топ және т.б. — өздерінің "қоршаған ортасы"бар. Бұл топтың өкілі өмірге келе отырып, өзіне дейінгі осы ортаға айналады, бірақ оның шегінен шығып, оны өзгерте немесе толығымен жоя алады.
Ротхакер "өмір салты", адамның мәдени өміріндегі "қоршаған орта" туралы ілімдерімен мәдени өмір салтының нақты практикалық сипатын атап көрсетеді, соңғысын өмірлік-биологиялық және экзистенциалды түрде түсінеді. Ол әлемге практикалық қатынасты эмоционалды-экзистенциалды қатынас, шындықтың биологиялық және экзистенциалды қызығушылық тәжірибесі ретінде түсіндіреді. Осыған байланысты ол шындық пен әлем туралы өзінің түсінігін береді. Ротхакердің пікірінше, шындық - бұл жұмбақ және адамға жат объективті шындық. Әлем — бұл адам түсіндіретін, оны бастан кешіретін және өмір сүретін және белгілі бір өмір салты аясында мағыналы нәрсе. Осылайша, "адам өзінің өмірлік мүдделерінің прожекторымен ерекшеленген және жұмбақ шындықтан ерекшеленген құбылыстар әлемінде өмір сүреді".
Адам мен мәдениеттің антропологиялық көрінісі
Э. Ротхакердің мәдени антропологиясында, айтылғандай, Гелен тұжырымдамасымен салыстырғанда, екпіндер біршама ауысады және мәдени шығармашылықтың кең мотивтері белгіленеді, бірақ олардың өмірлік-биологиялық негізі сақталады. Ол тек белгілі бір эмоционалды априори түрінде болады, ол мәдени өмір салтын қалыптастыру үшін шешуші мәнге ие. "Қазірдің өзінде сезімдерде, тек қабылдау мен ойлау формаларында ғана емес, шындық туралы барлық білімнің трансцендентальды шарты бар".
Сондықтан, адамның қалыптасуында оған оның өмір сүретін ортасы мен мәдениеті тікелей әсер етеді екен.

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН

# data[].attributes.body
ГЕРХАРД ФОЛЬМЕР:
БІЛІМНІҢ ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ.
C БӨЛІМІ. АДАМ ЭВОЛЮЦИЯСЫ

Түрлердің пайда болуы туралы ілімнің негізгі тезисі өсімдіктер, жануарлар және адамдар өзгерген ата-аналық формалардан эволюциялық жолмен пайда болды. 1956 жылы Дюссельдорф маңындағы Неандертальда қаңқаның бөліктері табылды, олар ұлы адамның қалдықтары деп түсіндіріледі. Дарвин 1859 жылы «Түрлердің шығуы» деген басты еңбегінде өзінің ілімінің адамға қолданылуы туралы бір ғана сөйлеммен айтты: адамның және оның тарихының шығу тегі мәселесіне көп жарық түседі. Т.Г.Гексли, ол үшін адамның табиғаттағы орны барлық сұрақтардың мәселесі болды, 1863 жылы «Адамның табиғаттағы орны туралы дәлелдер» жинады. 1871 жылы Дарвин «Адамның шығу тегі» және 1874 жылы Геккель «Антропология» деген еңбегін жариялады.Рас, бұрын әртүрлі гипотезалар жасалған, соған сәйкес маймыл-адам, ерте адам, ежелгі адам және қазіргі адам қазіргі адамға дейінгі даму жолында жеке қадамдарды құрайды. тарихта біз келесідей сипаттармен кездесеміз: Homo Erectus , Homo sapiens (биология, Линней); Хомо Фабер (антропология, Макс Фриш); Homo Politicus (Аристотель), Homo Sociolologicus (Дарендорф); Homo Metaphysicus (Шопенгауэр), Homo Religiosus (теология); Homo Loquens (тіл философиясы), Homo Grammaticus (Палмер); Homo Ludens (Hizinga), Homo Symbolicus (Cassirer), Homo Excentricus (Plessner).

Дарвин және басқалар адам ар-ұжданының болуымен ерекшеленеді деп есептеді . Дегенмен, «ар-ұждан» - бұл білім арқылы алынған және адамдарда жоқ және жануарларда сыртқы болуы мүмкін мінез-құлық үлгісі. Моральдық мінез-құлық бірдей екіұштылықты көрсетеді. Жануарларда неке адалдығы, қауымдастық сезімі, құрбандық, батылдық, батылдық, ұрпаққа қамқорлық, балаларды сүю және иелеріне адалдық сияқты «моральдық ұқсас мінез-құлық» түрлері кездеседі ... Ар-ұждан да, «адамгершілік» де емес. адаммен шектеледі.

Геленнің адамды жеткіліксіз болмыс , «бақытсыздықтың конститутивтік мүмкіндіктері бар тәуекелді тіршілік»  60 деп түсіндіруі де бұрмалайды . Гелен, мысалы, адам миы адам өмірінде туындайтын мәселелерді шешуге ең жақсы бейімделген орган екенін ескермейді. (Лоренц, 1973, 232). Дегенмен, Геленнің адам басқа түрлерге қарағанда аз маманданған, сондықтан жан-жақты екенін түсінгені дұрыс.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
П.Тейхард де Шарден

Француздың ұлы эволюционисті Пьер де Тейяр Шарден (1881-1955) адам өмірінің ең жоғарғы мәнін барған сайын эволюцияның жүргізушісіне айналуынан көрді. Жануарлардан айырмашылығы, адамдар өздерінің эволюциялық прогресін жеделдетуге қабілетті. Мұның бәрі эволюциялық прогресс жолына дәл бүкіл адамзаттың түскендігінде.

Әмбебап-эволюциялық дүниетаным сирек индивидтердің артықшылығы болып қала бергенде, эволюциялық прогрестің жеделдеуіне өте шектеулі дәрежеде ғана сенуге болады. Осы дүниетаным кең тараған кезде ғана адам эволюциясының жаңа дәуірі басталады. Сондықтан П.Тейхард де Шарден эволюционизмнің жалықпас жыршысы болды.

П.Тейяр де Шарден өз кітабында адамды мадақтайды. Ол оны не «әлемнің кілті» (сонда, 37-бет), не «әлем құрылысының орталығы» (сонда, 38-бет), немесе «биік шыңы (қазіргі уақытта) деп атайды. антропогенез, оның өзі космогенездің тәжі» (сонда. 39-бет), тіпті «жалпы өмірге деген ұмтылыстың шоғырлану және гоминизация нүктесі» (сонда, 40-бет).

Шарден шығармалары сөздің шын мағынасында түпнұсқа екенін айтуым керек. Ол өмірдің пайда болуы мәселесін және эволюциялық процесті, оның ішінде адамның пайда болуын ғалым және христиандық теолог ретінде бір мезгілде түсінуге тырысты. Ол өзінің негізгі интуициясын білдіруге тырысты: әлемді тірі организм ретінде көру, Құдайдың құдіреті мен кемелдікке ұмтылу. Бұл ұмтылыстың іске асуы – ғаламның эволюциясы. Осылайша, оның ілімінің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі - эволюционизм.Бірақ дәстүрлі түрде (және, атап өтейік, дөрекі түрде) «Дарвиннің адам маймылдан шыққаны туралы ілімі» ретінде қабылданатын эволюция Шарденнің түсінігінде түбегейлі басқа процесс. Бұл Құдайдың ғаламдағы жоспарының ашылу механизмі. Оның материя эволюциясының ақиқаттығына жалынды сенімі ғалымның ақыл-ой еңбегінің жемісі ғана емес, иманды адамның қасиетті дүниетанымы. Оның айғақтарының басты құндылығы да осы болса керек.

Шарден бұл процестің қозғаушы күші – Жаратушыға деген жаратылысты сүю, ал дүниенің жаратылуының басты мотиві – шексіз Тәңірлік махаббат деген қорытындыға келеді. Осылайша, ол махаббат туралы жаңа түсінік береді - күй ретінде ғана емес, оған шығармашылық функцияларды береді.

Адам құбылысы оның санасы мен мәнділігінен тұрады. Адамның жер бетінде өмір сүретін басқа жаратылыстардан ерекшелігі - ол айналада болып жатқан оқиғалардан хабардар болуымен, айналасындағы әлемді басқа қырынан қарастыруымен және ол туралы әртүрлі түсініктердің болуымен ерекшеленеді. Бұл абстрактілі ойлау деп аталады. Адамның негізгі құбылысы осы ойлауда жатыр.

Тейлхардтың негізгі философиялық шығармасы «Адам құбылысы» — Адамға арналған гимн. Кітап автордың эволюцияның негізгі кезеңдері туралы көзқарасын ашатын төрт тараудан тұрады: «Өмірге дейінгі өмір», «Өмір», «Ой», «Суперөмір». 1938-1940 жылдары жазылған оны Ватикан тыйым салып, 1956 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін (орыс тілінде - 1965 жылы) жарық көрді. Қазіргі ғылымның жетістіктеріне сүйене отырып, Тейлхард ғылыми феноменология деп аталатын интегралды дүниетанымды жасауға тырысты. онда ғылым мен дін арасындағы қарама-қайшылықты жою керек. Кітапта жер бетіндегі тіршілік және оның болашағы мәселелеріне ерекше көңіл бөлінген.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Адам адамға неге қасқыр? Гобсстың философиясының негізі

Бастапқыда «адам адамға қасқыр» (латынша homo homini lupus) тіркесін Плавт өзінің «Есектер» комедиясында қолданған. Ол қарым-қатынасы өзімшілдік пен дұшпандыққа толы адамдарды сипаттады. Бірнеше жүз жылдан кейін бұл фраза Томас Гоббстың арқасында танымал болды. Оны өз философиясының негізіне айналдырды. Гоббс пессимист болды және адамдар табиғатынан агрессивті деп есептеді. Бұл ұстанымға оның өмірлік тәжірибесі әсер етті. Гоббс Англиядағы қанды төңкерістің куәсі болды, содан кейін диктатор Оливер Кромвельдің қатыгез билігін қадағалады. Гоббс 17 ғасыр жағдайында адамның табиғатын сипаттау мүмкін емес екенін түсінді. Адамдар бұрыннан өз мемлекеттерінің заңдарына бағынып, өркениеттің қабылданған нормаларын ұстанған. Олардың шынайы, табиғи сипаты жасырын қалды. Бұл мәселені шешу үшін Гоббс «табиғат жағдайы» терминін енгізді.

Табиғаттың күйі – қоғамның мемлекет құрылғанға дейінгі өмірі.

Табиғи жағдайда адамдар бір-біріне жау.

Гоббс бұл жағдайдың үш себебін анықтады:
1) Барлық адамдардың өмірде бір мақсаты бар - өз қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы бақытқа жету. Бастысы – байлық, рахат пен билік. Гоббс адамдар жалпы игілікті емес, тек жеке басын ойлайды деп есептеді.
2) Табиғат жағдайында адамдарды шектейтін заңдар мен ережелер жоқ. Бақытқа жету үшін олар жақсылық пен жамандық туралы жеке идеяларына сүйене отырып, жазасыз кез келген нәрсені істей алады.
3) Құдай адамдарды күш-қуаты мен ақыл-ойы жағынан тең етіп жаратқан. Гоббс генетика саласындағы зерттеулер пайда болғанға дейін өмір сүрген және әр адамның қабілеті бірдей деп есептеген.

Бұдан Гоббс барлық адамдар серіктес емес, бәсекелес деген қорытындыға келді. Ережелер мен заңдар болмаса, олар өз мүдделері үшін бірін-бірі құртады, ақырында адамзат жойылады.
Гоббс адамдарды соғыс жағдайынан тек Левиафан ғана құтқара алады деп есептеді.

Левиафан - ережелер жүйесін жасайтын және адамдардың қауіпсіздігін өз шарттарымен қамтамасыз ететін мемлекет. Левиафан жақсылық пен жамандықтың шекарасын анықтау құқығын алады. Осыған сүйене отырып, ол бұрын құтылған қылмыстары үшін жазалайды.

# data[].attributes.attachment_caption
Кассирер суреті астында Пабло Пикассоның 《Герника》картинасы. (Жауынгер көрерменге физикалық азапты бейнелейді. Бұқаның символы - қатаңдық, фашизмнің бейнесі, ал жылқы - жазықсыздардың азабы. Ежелгі құдайдың кескіні бейнеленген әйел қолын алға созып жанып тұрған шамды ұстайды. Оның қолындат электр шамы бар. Оның аузы ашылып, айқайлайды, бірақ оны енді ешкім естімейді. Жылқы дірілдеп жатыр. Барлығы ыдырап, құлап жатыр. Сурет ашудың, ауырсынудың және кектің символдарымен толтырылған. )

# data[].attributes.headline
ҚЫЗЫР АРУЖАН

# data[].attributes.subject
ҚЫЗЫР АРУЖАН

# data[].attributes.body
Эрнст Кассирер {«Адам – символдық жануар»}

Неміс неокантшыл философы Эрнст Кассирер (1874-1945) адам теориясын жасаушы, ол оны «жануарлардың символикум», «символдық болмыс» деп түсінді, оған сәйкес адам табиғатының кілті символ, дәлірек айтқанда, адамның өзін қоршаған шындықты бейнелеу қабілеті.  Кассирердің пікірінше, адам тек табиғи әлемде (барлық басқа жануарлар өмір сүретін сияқты) ғана емес, символдық әлемде, яғни Мәдениет әлемінде өмір сүреді. Тіл, миф, өнер, дін - бұл ғаламның символдық бөліктері. Дәл осы ғаламда адам бар. Кассирердің ойынша, адам осы таңбалар әлемімен сусындап, тілдік формаларда, діни ғұрыптарда өмір сүретіні соншалық, ол осы жасанды орталардың байланысынан басқаша өзін танып, көре алмайды.
Демек, Э.Кассирердің іліміне сәйкес адам мен дүниенің арасында делдал бар және бұл делдал символ болып табылады. Символдық Әлем адамды соншалықты айқындайды, ол өзін сол арқылы ғана жүзеге асырады. Демек, адам мәдени тіршілік иесі, ал мәдениет рәміздер жиынтығынан басқа ештеңе емес. Демек, Э.Кассирер, адам Хомо сапиенс, рационалды адам емес, символдық адам Homo simbolicum сияқты тұжырым жасайды.
Аристотельдің адамды «қоғамдық жануар» деген анықтамасына қарсылық білдіре отырып, Кассирер аралар да, құмырсқалар да еңбек әрекетін ұйымдастырудың күрделілігі мен анықтығы жағынан адам қоғамынан асып түсетін қоғамдық жануарлар екенін атап өтеді. «Алайда, адамдар қауымдастығы жағдайында жануарлардағы сияқты әрекет қоғамы ғана емес, сонымен қатар ойлар мен сезімдер қоғамы бар. Тіл, миф, өнер, дін, ғылым қоғамның осы жоғары формасының өмір сүруінің элементтері және таптырмас шарттары болып табылады. Олар біз органикалық табиғатта кездесетін қоғамдық өмірдің формаларын олардың дамуында жаңа күйге – қоғамдық сана сатысына дейін дамытатын құралдар.

Адам өзін таба алады, өзінің даралығын тануға тек делдал – әлеуметтік өмір арқылы келеді. Бірақ бұл делдал адам үшін кез келген сыртқы анықтаушы күшке қарағанда әлдеқайда көп нәрсені білдіреді. Адам, жануарлар сияқты, қоғамның ережелеріне бағынады, бірақ, сонымен қатар, оның өзі қоғамдық өмірдің қалыптасуына қатысады және оны белсенді түрде өзгертуге қабілетті.

Адамға да қатысты биологиялық өмір заңы жеке адамның өмір бойы меңгерген ешбір дағды мен қабілет тұқым қуаламайтынын және отбасының өміріне әсер ете алмайтынын айтады, бірақ адам жануардан айырмашылығы бұл кедергіні жеңе білді және өзінің жеке еңбегінің жемісін сақтауды үйренді – мәдениетті, «біртұтас және уақытша болмысты жеңудің адамдық жолын» жасады, сөйтіп өлместікке ие болды.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Homo ludens. Йохан Хёйзинга теориясы

Біз бірдеңе жасасақ, ақша табу, өлең жазу немесе бала тәрбиелеу, біз бір уақытта ойнаймыз. Біздің бүкіл өміріміз ойын, Уильям біздің Шекспир айтқандай. Бұл идеяны 20 ғасырда голландиялық философ, мәдениеттанушы және тарихшы Йохан Хуйзинга (1872-1945) тамаша дамытты және негіздеді.  Шын мәнінде, ол алғаш рет орта ғасырлар тарихы бойынша ең қызықты еңбектердің (атап айтқанда, «Орта ғасырлар күзі») авторы ретінде танымал болды, бірақ оның «Homo ludens: ойын элементін анықтау әрекеті» трактаты.Тұжырымдаманың негізінде жатқан негізгі ой мынау: мәдениеттің мәні ойында. Басқаша айтқанда, мәдениет ойындық сипатқа ие. Бұл бір қарағанда бір-біріне қайшы болып көрінетін екі негізгі компонентті қамтиды дегенді білдіреді:

а) әрекет бостандығы

б) ережелерге бағыну.

Бірақ бұл бір жүйенің екі полюсі. Мәдениет ойын барысында туды және оның ішінде бар. Әуел бастан-ақ бәсекелестікпен, бақталастықпен байланысты.  Кішкентай дегенде мысықтармен немесе күшіктерді қарастырып көрсек . Бұл сүйкімділер бір-бірімен үнемі бәсекелестікте өседі, бұл ойындарда көрінеді. Адамдармен де солай болды. Табиғи ойын олар жасаған жасанды дүниенің, яғни биш мәдениетінің негізін құрады.
Хуизинга мәдениеттің әртүрлі көріністерін қарастырып, олардағы ойын мәнін ашты. Бұл тіпті сот ісін жүргізу сияқты түсініксіз болып көрінетін немесе соғыс сияқты қанды істерге де қатысты. Соттау немесе төбелесу, адамдар қаншалықты оғаш естілсе де, бәрібір ойнайды. Философ мұны «агонисттік инстинкт» деп атады - бұл біздің көптеген әрекеттеріміздің қозғаушы күші болып табылатын табысқа жетуге, өз бетінше талап қоюға, жеңіске жетуге деген ұмтылыс.
Ойынның тағы бір аспектісі – интеллектуалдық. «Ақыл ойыны» деген сөзді бәрі біледі, сондықтан бұл жай ғана. Бастағы есептерді шешудің әртүрлі нұсқаларынан өту, жұмбақтарды шешу, философиялық мәселелерге ой жүгірту және т.б., адам ойнайды. Бұл әрі ләззат, әрі кәсіп, әрі өзін мәдени тіршілік иесі ретінде бекіту.

# data[].attributes.body
Адамның шынайы, суправитальды және антивитальды мәнін білдіретін осы қағиданы білдіру үшін Шелер "рух"сөзін таңдайды. Бұл ұғым ежелгі гректер ұсынған "ақыл" ұғымымен байланысты, бірақ егер ақыл әрқашан ойлау қабілетін болжаса, онда "рух" — бұл абсолютті және мәңгілік болмыстар мен құндылықтар туралы ойлау қабілеті. Рух-бұл пәндік, дейді Шелер. Бұл нені білдіреді? Адам-бұл қарсылықтарды объективті етіп қана қоймай, сонымен қатар өзінің физиологиялық және психологиялық жағдайын, тіпті әрбір жеке психикалық тәжірибесін қайта анықтай алатын жалғыз тіршілік иесі. Бұл тұрғыда адам-өмірді еркін қабылдамауға қабілетті жалғыз тіршілік иесі. Сондықтан мұндай "рухани" болмыстың негізгі анықтамасы оның "органикалық заттардан экзистенциалды тәуелсіздігі, еркіндігі, мәжбүрлеу мен қысымнан, "өмірден" және "өмірге" қатысты барлық нәрселерден, яғни өзінің, интеллекттің тартымдылығымен байланысты"болады.

Шелер тек адамға ғана тән бірқатар ерекшеліктерді білдіреді, өйткені ол тек заттың және заттың нақты нақты категориясына ие; тек адамға кеңістік пен уақытты тәртіп, заттардың орналасуы мен реттілігі ретінде қабылдау тән, тек адам ғана өзінен және әлемнен жоғары көтеріліп, бәрін, соның ішінде бәрін өзінің таным объектісіне айналдыра алады және өзің. Шелердің пікірінше, адамға ғана тән жалғыз ажырамас құрылым өзін-өзі тануды, шоғырлануды және тартымдылыққа алғашқы қарсылықты анықтау қабілетін қалыптастырады.

# data[].attributes.body
Макс Шелер өзінің "адамның Ғарыштағы жағдайы" атты еңбегінде адамның мәні туралы негізгі ғылым ретінде философиялық антропологияны құру қажеттілігін барлық сенімділікпен атап өтті. "Философиялық антропологияның міндеті-адам болмысының негізгі құрылымынан қалай екенін дәл көрсету, адамның барлық нақты монополиялары, жетістіктері мен істері: Тіл, ар-ождан, құралдар, қару-жарақ, әділ және әділетсіз идеялар, Мемлекет, миф, дін, ғылым, тарихилық және қоғам".
Осы шығарманың кіріспесінде Шелер былай деп жазады: "сұрақтар" адам деген не? және оның болмыстағы орны қандай?"менің философиялық санамның оянуымен олар Мен үшін басқа философиялық мәселелерге қарағанда маңыздырақ және маңызды болды". Келесі: "мен бұл мәселені барлық жағынан қоршап алған көпжылдық күш-жігер осы ауқымды мәселенің дамуын қорытындылайтын шығармаға арналған... бақытымызға орай, мен философияның барлық мәселелерінің көпшілігі осы мәселеге көбірек көңіл бөлетінін көрдім".
Сезімтал импульс, шелердің айтуы бойынша, бүкіл органикалық аймаққа, адамға дейін енеді. Адам болмыстың барлық маңызды кезеңдерін және ең алдымен тірі табиғатты қамтиды, яғни. " онда барлық табиғат өзінің болмысының шоғырланған бірлігіне келеді. Мұндай сезім, тіпті ең қарапайым қабылдау немесе түсінік жоқ, оның артында қараңғы импульс болмайды".
Бұл импульс бір уақытта адамның барлық инстинкттері мен әсерлерін біріктіреді. Шелердің философиясында теория бар, оған сәйкес әлем адамға алдымен оның практикалық болмысына қарсылық ретінде беріледі. Қарсылық — бұл шындықтың кез-келген иеленуінің тамыры, әсіресе шындық пен оның әсерінің бірлігі, яғни.шындық адамға қорқынышпен байланысты жалпы қарсылық немесе қарсылық тәжірибесінде беріледі. Сонымен, бұл адамдағы алғашқы қарсылық тәжірибесінің субъектісі болып табылатын сезімтал импульс.

Шелер өмір кезеңдерінің объективті тәртібіндегі сезімтал импульстен кейінгі жанның маңызды формасын инстинкт деп атайды, "мағынасы мен мағынасы жағынан өте даулы, қараңғы сөз. Бұл түсініксіздікті болдырмау үшін біз алдымен психологиялық ұғымдармен байланысты барлық анықтамалардан аулақ боламыз және инстинктті тек тірі тіршілік иесінің "мінез-құлқы" деп аталатынға сүйене отырып анықтаймыз. Шелер мінез — құлықтың ең құндысы-бұл психофизикалық тұрғыдан немқұрайлы, яғни кез-келген мінез-құлық адамның сыртқы ғана емес, ішкі күйін де білдіретінін байқайды. Сондықтан мінез-құлықты физиологиялық және психологиялық тұрғыдан бір уақытта түсіндіру керек. Бұл мағынада мінез-құлық инстинктивті деп аталады, егер ол семантикалық болса, яғни.егер ол белгілі бірмеақта орын алса, мақсатты (мағыналы әрекеттер тек қолма-қол жағдаймен шектелмеуі керек, сонымен қатар кеңістік пен уақытта өте алыс болуы мүмкін жағдайларды қамтамасыз етуі керек), егер бұл тек жеке адам үшін ғана емес, сонымен қатар түр үшін де маңызды болса. "Инстинктке негізделген білім-бұл идеялар мен бейнелер арқылы білім емес, ойларды айтпағанда, құндылықпен ерекшеленетін және құндылық әсерлері бойынша сараланған тартымды және жиіркенішті қарсылықтарды сезіну. Сенсорлық импульспен салыстырғанда, инстинкт түрлерге, жиі қайталанатын, бірақ әлі де қоршаған ортаның ерекше компоненттеріне бағытталған. Бұл сенсорлық импульс пен оның қасиеттерінің өсіп келе жатқан мамандануын білдіреді".

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
ХХ ғасырдың басында философиялық-антропологиялық білім тарихында адамның табиғаты мен мәні туралы сұрақ қоюдың алдыңғы философиялық тәжірибесі қайта бағаланды. М. Шелер (1874-1928), Х. Плеснер (1892-1985), А. Гелен (1904-1976), Э. Кассирер (1874 1945) және басқа да бірқатар ойшылдардың еңбектерін жариялаумен байланысты" антропологиялық бұрылыс " деп аталатын бұл бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропада болған әлеуметтік және мәдени өзгерістерді түсіну қажеттілігіне байланысты болды. Осы уақытқа дейін адамның табиғаттың ең жоғары жаратылысы ретінде түсінуі өзектілігін жоғалтады, оның мәні оның танымға қабілеттілігі болып табылады. Прогрессивті тарихи даму тұжырымдамасы да даусыз болған жоқ.

Кассирер Эрнст (1874-1945) – неміс философы, Марбург неокантианизм мектебінің өкілі болып табылады. Оның философиялық антропологиясы оған негізделген адамның мәдениет әлемімен ажырамас байланысын түсіну. Мұндай көзқарастың негіздері Э. Кассирердің символдық формалар философиясында ұсынылған, ол кеңінен танымал болды және оның 1923-1929 жылдары жарияланған 143 үш томдық "Символдық формалар философиясы" шығармасында ұсынылған. Онда философ мәдениеттің барлық алуан түрлілігі рухтың әрекетіне қалай негізделетінін түсіндіру міндетін қояды. Ол өнердің барлық салаларында ұсынылған қарапайым идеялар мен ғылыми ұғымдар, діни рәміздер мен көркем образдар қалыптасатын заңдылықтарды ашады. Ойшыл мифті, тілді, ғылымды, өнерді, дінді, техниканы, құқықты, тарихты, экономиканы синтетикалық түрде бар және таным процестерінің бірлігі мен ортақтығын, рухты объективтендіру тәсілдерін бейнелейтін символдық формалар ретінде түсінуді ұсынады.

1933 жылы Германияда фашистер билікке келген кезде Э. Кассирер Англияға, содан кейін Швецияға қоныс аударады, онда Гетеборг университетінде философиялық антропология курсын оқиды, ол кейіннен оның "Опыт о человеке" атты кейінгі еңбегінде көрініс тапты. Осы уақытта Э. Кассирердің шығармашылығындағы адам тақырыбының өзектілігі көбінесе Еуропада болып жатқан оқиғаларға, екінші дүниежүзілік соғыстың реакциясы болып табылады. «Разум – очень неадекватный термин для всеохватывающего обозначения форм человеческой культурной жизни во всем ее богатстве и разнообразии. Но все эти формы – символические формы. Вместо того чтобы определить человека как animal rationale, мы должны, следовательно, определить его как animal symbolicum. Именно так мы сможем обозначить его специфическое отличие, а тем самым и понять новый путь, открытый человеку, – путь цивилизации». Осыған байланысты философиялық антропология ғылыми білім саласы ретінде сарқылмас ресурсқа ие, өйткені мәдениеттің әртүрлілігі мен символдық формалардың әртүрлілігі адам мәселесін әртүрлі проекцияларда зерттеуге мүмкіндік береді. Яғни, адам туралы оның мәдениет әлеміндегі өкілдігінен бөлек философиялауға деген ұмтылыс нәтижесіз, адамның табиғаты мен мәнін негізгі түсіндіруге сүйенудің мағынасы жоқ. Сонымен қатар, мәдениетті Э.Кассирер өмір сүру тәсілі ретінде түсінеді және өмірге қарсы емес, өйткені рәміздер өндірісі тұрақты процесс болып табылады және адамның даралығын, оның шығармашылық бастамасы мен табиғатын көрсетеді. Ал қалыптасқан символдық әлем-бұл адамның өмірі қалыптасатын табиғи орта.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Фридрих Ницще "Заратустра былай деген"

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Стивенсон Л., Хаберман Д. Адам табиғаты туралы он теория
II бөлім. Ежелгі ҮШ ДІНИ ДӘСТҮР
2-тарау

Конфуций ең алдымен адамның әл-ауқатының негіздеріне қызығушылық танытты және ол біз өмір сүріп жатқан әлемнің терең табиғаты туралы аз айтты. Бірде құдайлар мен рухтарға табыну туралы сұрағанда, ол: «Тірілерге қызмет етуді білмей, олардың рухтарына қызмет ете аласыз ба?» - деп жауап берді. (XI, 12). Ал өлім туралы сұрақты естігенде: «Өмірді білмей, өлімді қайдан білесің?», – деді. (XI, 12). Конфуций метафизикалық алыпсатарлықтан аулақ бола отырып, қарапайым адамдардың әл-ауқатын арттыратын және оны мекендейтіндер арасында үйлесімді қарым-қатынас жасайтын жақсы мемлекет идеясын жақтады. Сонымен бірге Конфуций әлемде біздің өмірімізге шешуші әсер ететін күштердің бар екенін мойындады. Ол оларды « мин » терминінің екі байланысты мағынасын қолдана отырып сипаттады.:  Аспанның жарлығы ( тян мин ) және тағдыр ( мин ).
Конфуцийдің адам табиғаты туралы көзқарастарын қарастырмас бұрын оның тағы бір тұжырымдамасын талдап алған жөн: Жол ( дао ). Дао  термині болғанымен Қытайда абстрактілі метафизикалық принципті белгілеу үшін қолданылған (әсіресе даосшылар), Конфуций үшін ол ең алдымен «әулие-даналардың жолын», идеалды өткен дәуірдің ежелгі билеушілерін білдіреді. Конфуцийдің Жол тұжырымдамасы Аспан ұғымымен тығыз байланысты, өйткені ол дұрыс мінез-құлық идеясын қамтиды. Қиындықтарға қарамастан, Жәннәт жолын қасиетті данышпандардың өткен әрекеттерінен үйренуге болады. Жазбалардың бірінде Конфуций мінсіз әулие Яо туралы былай дейді: «Яо қандай ұлы егемен болды! Қандай асқақ, ұлы! Тек Аспан ғана ұлы, оған тек Яо ғана еліктеді. Ол қаншалықты түсініксіз. Халық оны дәріптеуге сөз таба алмады» (VIII. 19). Сәйкесінше, кемел кемеңгер, Жәннатты үлгі тұтқан ежелгі әулие-әмбиелер қазіргі кездегі адамзаттың кемелдік жолында, әркім жүруі тиіс Жолда үлгі болды. Нәтижесінде, Конфуцийдің пікірінше, қастерлеуге лайық үш бір-бірімен байланысты нәрсе бар екені анықталды. Жазбалардың бірінде: «Асыл адам үш рет дірілдейді: Аспан әмірінің алдында дірілдейді, ұлы адамдармен бірге дірілдейді және жоғары дана адамдардың сөзінен дірілдейді» (XVI. 8).

НҰСҚАУ
Конфуцийдің адам болмысының ауыртпалықтары туралы нұсқауы өзін-өзі тәрбиелеуге негізделген. Конфуцийден кемел адам туралы сұрағанда, ол «өзін-өзі тәрбиелейді және сол арқылы адамдарға гүлдену әкеледі» (XIV. 42). Идеал билеуші, Конфуций бойынша, жеке адамгершілік үлгісімен басқарады. Бірақ бұл тұрғыда өзін-өзі тәрбиелеу нені білдіреді? Бұл сұрақтың жауабын алдыңғы тарауда көрсетілген бес аурудан құтылудың ұсынылған жолдарын зерттеу арқылы табуға болады.
Адамның пайда үшін әрекет етуге бейімділігін жеңу үшін Конфуций «жанқиярлық істерді» жасауды ұсынды. Бұл басқа себептермен емес, моральдық тұрғыдан дұрыс болғандықтан дұрыс нәрсені жасауды білдіреді. Конфуций үшін моральдық күш - бұл өз алдына мақсат және ол арқылы адам Көк Әмірімен ерік бірлігіне қол жеткізеді. Пайдаға бағытталған емес, дұрыс әрекет өмірдегі қиындықтардан қорғаныс ретінде де қызмет ете алады.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
АДАМ ТАБИҒАТ ТЕОРИЯСЫ

Конфуций адамның қол жеткізе алатын нәрсесіне өте оптимистік көзқараспен қарайды. Шын мәнінде, Қытай философиясы негізінен адамдардың кемел әулие болуына көмектесуге бағытталған. Конфуцийдің «Аспан – біздің ізгілігімізге кінәлі» деген ескертуі оның адамдардың Көктегі моральдың түпкілікті шындығына қол жеткізе алатынына сенімін көрсетеді. Конфуций үшін әрбір адам әлеуетті әулие-мінсіз дана (VII. 30), яғни, барынша мейірімділікпен әрекет ететін  адам . Басқаша айтқанда, барлық адамдар ізгілікті дамыта алады және өздерін Аспан әміріне сәйкестендіре алады. Конфуций Аспан жолымен жүрудің нәтижесі қуаныштың субъективті тәжірибесі екенін анық көрсетеді. Алайда адамның мүмкіндіктеріне деген оптимизм қазіргі өмірге деген оптимизмді білдірмейді адамдық жағдай. Ақиқат, деп жалғастырады Конфуций, қасиетті данышпан өте сирек кездесетін нәрсе. Ол: «Мен кемел дана адамды кездестіремін деп үміттенбеймін» (VII. 26) деп жариялады. Барлық адамдарда әулие кемел данышпандық әлеует болғанымен, шын мәнінде олардың саны өте аз. Адамдардың көпшілігі қорқынышты жағдайда.
Конфуцийдің адам табиғаты туралы ойларына байланысты тағы екі тақырыпты қозғаған жөн. Біріншіден, Конфуций үшін идеалды моральдық тұлға – «асыл адам» ( цзюнь цзы ). Бұл «еркек» термині екені анық. Және оны екі жынысты да қамтитындай етіп қолдануға болатынымен, Конфуций оны тар мағынада қолданған. Ол әйелдер туралы аз айтты, соған қарамастан олар туралы айтқан кезде, ол мұны жиі ренжітетін тонмен жасады. Бір жерде, мысалы, оларды «кішкентай адамдармен» біріктіріп, «отбасында екеуімен де күресу қиын» деп ескертеді (XVII.25).
Екіншіден, Конфуций адам болмысын түбегейлі біртұтас десе де, бұл табиғат жақсы ма, сондықтан оны қорғау керек пе, әлде жаман, елеулі өзгерістерді қажет ететінін түсіндірмейді. Конфуцийшілдіктің негізгі категориялары Конфуцийдің «Лун-юй» кітабында берілген.

Бұл – джен (сөзбе-сөз «филантропия») – конфуцийлік этика категориясы. Джен принципі: «Өзіңе қаламайтын нәрсені басқаларға жасама».

Асыл адам – білімді адам, ал білім сол кездегі ұғымдар бойынша алты өнерден тұратын:
1. Арбаны жүргізе білу.
2. Сауат ашу.
3. Музыканы түсіне білу.
4. Санау қабілеті.
5. Садақтан ату мүмкіндігі.
6. Этикетті орындай білу.
Ондай білімі мен біліктілігі бар адам ешбір жаңалық жасамайды, ата-баба жолымен, яғни Жәннаттың бұйрығымен жүреді, тіпті оған жұрт күлсе де. Конфуцийдің пікірінше, Дао жолы оңай емес, оның өзі тамақты аз мөлшерде жеу керек, ал ақыл-ой мен жүрек адамдардың амандығын ойлауға толы болуы керек деген. Осылайша, конфуциандық жол - этикет сақтаудың орта жолын ұстанған кезде белсенді практиктің жолы. Конфуцийлердің өздері «басқалар саған қалай істесе, сен оларға солай істе» деген қағиданы толық ұстанды. Олар үшін бұл этикет бойынша әрекет ету дегенді білдіреді, өйткені сізге де этикет бойынша қарағыңыз келеді.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Байтұрсынов пен Аймауытов пікірімен ұштасқан ұлттық мәдениет

Ахмет Байтұрсынов: «Тұрмысқа сарын жасайтын адамның ғамалы (амалы), ғамалға өң беретін адамның мінезі, мінезге кейіп беретін тұрмыс төңірегі. Адамның мінезі ойының түрінен, көңілінің күйінен, істеген ісінен білінеді. Адамның тысқа шыққан пікірінде, көңілінің күйінде, еткен ғамалында мінезінің қай түрі көбірек көрінсе,  сол адам сол мінезді болмақ. Мінез іштен туады. Бірақ шынығып жетпей тұрғанда мінез түрін тәрбиемен өзгертуге болады. Адамға тәрбие беруші әуелі ата-ана, сонан соң ұстаз, мектеп, тұрмысындағы төңірек. Өмірінде қандай тұрмыс көрсе, нендей адамдармен кездессе, жолдас болса, істес болса, солардан өнеге көріп үлгі алмақ. Өнер, ғылым жоқ жұртта адам тәрбиесін төңірегінен алады».

Ұлттық мәдениет деп ұлт пен оның тұлғаларының, соның ішінде ұлт зиялыларының қабілеті, білімі, өнері мен адамгершілік қасиеттері негізінде қалыптасатын игіліктерді айтамыз. Ұлттық мәдениет ғасырлар бойы қалыптасады. Мәдениет ұғымының түп мағынасында адам баласының рухани еңбектену қызметі, мақсат-мұраты, ақыл-парасат, білік, қабілет, адамгершілік, өнер, қоғамдағы ұлттық тәрбие, еңбек, білім, өнер, ғылым арқылы жетілуі және тағы да басқа дүниелер бар.

Мәдениеттің субъектісі ұлт, халық, ел, тұлға, ұрпақ, жеке адам. Мәдениеттің негізінде мәдениеттілік жатыр, ал мәдениеттілік жеке адамнан бастап, елдің, ұлттың бойына даналық, білім, қабілет, өнер, адамгершілік, тектілік арқылы келіп отырған. Қанша рет заман өзгеріп, заңдар өзгеріп, билік жаңашаланса да, мемлекеттің тұтастығын сақтап қалатын дүние – ұлттық мәдениет. Әсіресе ұлттық мәдениет қазіргі жаһандану заманында ұрпақ үшін құндылыққа айналуы керек. Ұрпақты ұлтжандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеу арқылы мемлекеттің, қоғамның тұтастығын сақтап қалуға болады. Қазіргі жаһандану заманында уақыттың жаңа жетістіктерімен қатар ұлттық мәдениеттің құндылықтарын бірге алып жүруі керек.

Жүсіпбек Аймауытов: «Қазақ күнелту жағынан мәдениеттен (батыстық үлгідегі. – С. Ү.) мешеу қалса да, ақыл, қиял, сезім жағына, білім тілімен айтқанда, рух мәдениетіне кенде емес...», немесе «Баяғыдан бері қазақ кең далада құр «қойын құрттап, айранын ұрттап» жатқан жоқ екен. Оқымаса да, надан да болса, қиял, сезім байлығы бар екен. Жүрегінің терең сырын, жанның алуан алуан құбылған нәзік толғауын ән, күй деген айнасына түсіре білген».

Шынында да оқу, білім қанша ғасырлар бойы қазақ халқына қол жетімсіз болмағанымен, қазақ қазақтығын, тектілігін, өз дәстүрі мен мәдениетін дұрыс қалыптастыра білген мықты халық деп ойлаймын. Ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың ұлттық мәдениетін жаһандану заманы деп шетке ысырып қою дұрыс емес! Болашақ ұрпақ үшін байырдан қалыптасқан ұлттық мәдениет пен жаһандану заманындағы жаңа жетістіктерді бір деңгейде алып жүру керек деп ойлаймын.

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
Блез Паскаль (1632 – 1662) – көрнекті француз философы, физигі және математигі, Ықтималдықтар теориясының негізін қалаушы. Нақты және жаратылыстану ғылымдары саласындағы жемісті шығармашылық қызметінен кейін  олардағы көңілсіздік діни мәселелер мен философиялық антропологияға бет бұрды.

Монтень сияқты, Паскальдағы адам философиялық рефлексияның негізгі пәні болып табылады. "Адам ойлау үшін туады: бұл оның қадір-қасиеті мен мақсаты, дұрыс ойлау — оның міндеті. Ойлау тәртібі-басынан бастап, мақсат ретінде бастау". Философия бекітеді, ал ойлау адамның ұлылығын дәлелдейді.

Адамның ұлылығы соншалықты айқын, оны тіпті оның болмауынан да шығаруға болады, өйткені біз: "қандай мал" дейміз, яғни біз жануар күйіне оралған адамды жек көреміз, бірақ жақында ғана Жануарлар табиғаты оның қоршаған ортасы болды. Бірақ нағыз ұлылық-мейірімді болу қабілеті. Ағаш жанашырлықты білмейді, бірақ үлкендердің үлесі кешірімді болу.

Шындықтың екі бастауы бар: ақыл мен сезім, бірақ екеуі де алдамшы. "Біз көбінесе өмірге және қолымызда бар нәрсеге риза емеспіз: біз басқалардың көз алдында жақсырақ болғымыз келеді, сондықтан біз әрқашан салыстырумен айналысамыз, шындықты ұмытып, қиялдың бетін сақтау үшін ақыл-оймен айналысамыз". Бірақ бүкіл ақ әлемге, тіпті ұрпақтарына танымал болғысы келетіні жалған емес пе. Бос әурешілік адамның жүрегінде жатыр: жұмысшы, аспаз, механик, кім болса да құрметтелгісі келеді, " тіпті даңқ туралы жазатын философтар да, даңқты жазушы болғысы келетіндер де, оларды оқитындар да жанкүйерлердің даңқына ие болғысы келеді.

Паскаль адамның онтологиялық мәнсіздігі туралы да айтады. «Адам дегеніміз не? Шексіздікке қатысты - ештеңе және бәрі - ештеңемен салыстырғанда, бұл бәрі мен ештеңенің арасындағы нәрсені білдіреді. Алып өтпейтін қашықтықта жасырылған нәрселердің мақсаттары мен бастамаларынан шексіз алыс. адам өзінің қайдан келгенін түсінуге, оны жұтатын шексіздікті түсінуге бірдей қабілетсіз. Бұл оғаш жолдарды кім түсіне алады? Тек олардың авторы, басқа ешкім емес». Бұл нақты білім мен абсолютті надандық арасында болу – біздің нақты шарттарымыз. Аспанға мұнара тұрғызу үшін тұрақты тәртіпті, ең берік іргетасты аңсаймыз, бірақ ерте ме, кеш пе іргетасы жарылып, тұңғиық көз алдымызда ашылады.

Демек, адам «періште де емес, жын да емес» құбылмалы және шексіз тіршілік иесі. Ол «өзінің елеусіздігін мойындағандықтан» ғана ұлы. Бұл биліктен айырылған патшаның кедейлігі. Жылтырлық пен кедейлік онтологиялық тұрғыдан адам үшін бір нәрсе – өсімдік те, жануар да емес. Айырмашылықтарды көрсетпей, жануарлар әлемімен тым ортақ нәрселерді көрсету қауіпті. Адам хайуан болумен қанағаттанбауы керек, бірақ өзін періште санамауы керек. Сондықтан көтерілгенді көктен түсіру керек, ал өзін төмен санағанды ​​жігерлендіру керек. Бұл Паскальдың «трагедиялық реализмі».

# data[].attributes.body
Кант антропологияны "прагматикалық" тұрғыдан қарастырады. Бұл дегеніміз, физиология оның көзқарасынан тыс қалады, табиғат адамнан не істеді; ол ең алдымен өзін-өзі не істейтініне, адамдар оған не істейтініне қызығушылық танытады. Канттың антропологиясы қазіргі Жалпы психологияға ұқсас. Канттың адам туралы көзқарасы "Антропология прагматикалық тұрғыдан" кітабында көрсетілген. Оның негізгі бөлігі адамның үш қабілетіне сәйкес үш бөлімнен тұрады: таным, ләззат пен наразылық сезімі, тілек қабілеті.

Канттың идеялары бір жарым ғасырдан кейін гуманистік психологияға айналды. Кант Алиге арналған адам "әлемдегі ең маңызды зат". Өзін-өзі танудың болуы оны барлық басқа тіршілік иелерінен жоғары көтереді. Осының арқасында адам жеке тұлға, тұлға болып табылады. Ол барлық өзгерістерге ұшырауы мүмкін, ол әлі де бір тұлға.

И. Кант үшін Антропология-адамды күрделі және өте маңызды құбылыс ретінде зерттейтін және үш көзден білім алатын философия ғылымының арнайы бөлімі:

* әр түрлі ғылымдар;
* көркем әдебиет;
* практикалық қарым-қатынас, зерттеушінің әртүрлі жағдайлардағы нақты адамдардың әртүрлі (жынысы, әлеуметтік байланысы, жасы, білімі бойынша) бақылаулары.
Біз антропологияның Кантқа әртүрлі ғылыми ақпарат пен ғылыми формулаларға сәйкес келмейтін білімді біріктіретін білімнің кешенді саласы ретінде ұсынылғанын көреміз, өйткені олар бір жағынан ақыл-оймен, сананың стереотиптерімен, әлеуметтік дәстүрлермен, адамның қабілеттерімен байланысты, ал екінші жағынан — тек сана ғана емес, сонымен қатар эмоциялар, адамның сана-сезімі. Осыған байланысты антропологияны қолдану керек таным әдістері Канттың дизайны бойынша таза теориялық болуы мүмкін емес еді; атап айтқанда, қарым-қатынас бірінші рет жаңа ғылымға қажетті маңызды зерттеу әдісі ретінде бағалануы мүмкін.

Ол антропологияны екі бөліктен тұратын екі бөліктен тұратын ғылым ретінде қарастырды: физиологиялық және прагматикалық. Біріншісі табиғаттың адамнан не істейтіні туралы сұраққа жауап беруі керек, ал екіншісі адамның өзі не істей алады немесе жасай алады және жасауы керек деген сұраққа жауап беруі керек еді. Жаңа ғылымның мұндай құрылымын Кант кездейсоқ ұсынған жоқ-бұл оның адам туралы түсінігіне сәйкес келді.

Кант адамды тірі тіршілік иелерінің бір түрінің өкілі ретінде ғана емес, сонымен бірге тірі және жансыз денелердің табиғи эволюциясынан түбегейлі ерекшеленетін қалыптасу процесінде тұрған ерекше өзін — өзі дамытатын тіршілік иесі ретінде қарастырды. Канттың пікірінше, адамгершілік, еңбекке және бақытқа ұмтылатын, табиғат әлеміне де, бостандық әлеміне де тиесілі. Табиғат әлемінде адам табиғи қажеттілікке бағынады, ал бостандық әлемінде ол моральдық тұрғыдан өзін — өзі анықтайды және өзінің табиғи міндетін орындайды-өзін және ұрпағын тәрбиелейді. "Адам-тәрбиеге жататын жалғыз жаратылыс. Тәрбие дегеніміз-білім берумен бірге күтім, тәртіп және оқыту.

Канттың антропологиясы айқын "педагогикалық бағытқа"ие болды. Антропология оларға педагогиканы қолөнерден ғылымға айналдыруға мүмкіндік беретін педагогиканың теориялық негізі ретінде ұсынылды.

Сонымен, "антропология" ұғымын ғылыми айналымға И.Кант гуманитарлық, ең алдымен философиялық, білім — философиялық адамтанудың ерекше саласын белгілеу ретінде енгізді. Канттан бастап, адам тек пәндік тұрғыдан зерттеле бастады, ол туралы ғана емес, белгілі бір адамды ғана емес, жалпы адамзатты да қарастыра бастады.

# data[].attributes.headline
Жазира Максутова

# data[].attributes.subject
Жазира Максутова

# data[].attributes.body
Сократ - Абай - Шәкәрім: Адам жайлы сұхбат еңбегі бойынша
Сократ көне заманда өзінің ерекше ойларымен танылған, көп шәкірт тәрбиелеген, философияның дамуына үлес қосқан тарихи тұлға. Сократ адам, адамгершілік туралы өз ойларынан ілім құрап,  азаматтық өмір және индивидуалды мораль тақырыптарына сұхбат жүргізді. Сократтың бүгінгі таңда айтылып жүрген ілімдері бізге оның шәкірттері арқылы жетті. Сократ философиянының басты міндеті - адамды тану деп алғашқылардың бірі болып айтты. Оның басты мақсаты адамды өмір сүруге үйрету деп қарастырды. Сократ ерте заманда өмір сүрсе де, білімді жоғары бағалады.
Ол: «кез- келген білім – ізгілік»;

«кез-келген зұлымдық білімсіздіктен туады» деп түсінді. Яғни, адамды  ізгілікті  ететін - ненің  ізгі,  ненің  зұлымдық  екені  туралы  білім деп таныды.
Расыменде, қазіргі қоғамда көптеген адамдар білімнің жоқтығынан алданып қалу, дұрыс емес әрекеттерге бару секілді дүниелерді жасап жатыр. Егер адам білімі бар болса, жамандық атаулыға жоламас еді. Білім арқылы біздің санамыз дұрыс қалыптасып, өмірге деген көзқарасымыз өзгеретіні сөзсіз. Біз әрқашан білімге құмар болсақ, көрсем, білсем деген ұмтылысымыз болса, өмір сүруіміз де жеңіл болар еді деп есептеймін. Сократтың пікірінше білімнен ізгілік туындайды. Ізгілік ол адамның шын жүректен, арам ойсыз жасайтын әрекеттер жүйесі болып табылады. Менің ойымша қазіргі таңдағы адамдардың әрекеттері бұл түсінікке сәйкес келмейді. Өйткені, қоғамда біреуге шын жаны ашыған адамды кездестіру өте қиын. Ол адам қанша жерден білімді болса да, ізгі ниетін шетке ысырып қойып, бас пайдасын ойлап тұратынына куәгер болып жатырмыз. Сократтың білімді адам - ізгі адам деген пікірімен келісу бүгінде екі талай. Сократтың этикасына тоқталсам:
1. Адамгершілікке, ізгілікке ұмтылыс адамға тумасынан тән. Адам бойындағы осы қасиеттер дамуы үшін оған білім қажет.
2. Жамандық - білімнің таяздығынан. Адам өзінің нені қалайтынын, не жасап жатырған білмеуі де осының нәтижесі деп түсінді.
3. Білім - ізгіліктің алғышарты. Адам өз еркімен жамандық жасамайды, тек ол шын мәнінде ненің ізгі екенін білмеуінен туындайды деп айтқан болатын.
4. Адамгершілігі мол адам - білімі мол адам деп түсінді.
Сократтың осы философиялық ойлары адмды жақсылық пен жамандықты тануына, шынайы ниет пен арам ойларды ажыратуға негіз бола білді. Сократ түсінігінде адам табиғаты - оның жанына, яғни ақыл-ойына барабар болғандықтан,  адам  табиғатын  жетілдіретін  нәрсенің,  қасиеттің  бәрі  ізгілікке  жатады. Нәтижесінде ізгілік -

адам жаны мен ақыл - ойын жетілдіруге бағытталған таным формасы деген қорытынды туады.
Кейіннен Сократтың осы онтология мәселесінде ойларын Шәкәрім зерттейді. Шәкәрім адамды табиғаттың бір бөлігі, оның тірі элементі деп қабылдады. Сократ өз зерттеуінде ізігілікті алға тартса, Шәкәрім адам табиғаттың керемет жаратылысы болғандықтан, "ар ұғымын" биік санады. Кез - келген адам арлы болса, өзін жаман нәрселерден тия білсе, жамандықтан аулақ болып, жақсылықтың жаршысы болады деп сенді. Ар білімін Шәкәрім - нәпсімен жұмыс жасау үшін қажет деп түсіндіре білді. Ары, ұяты болса адам Сократтың философиясындағыдай ізігілкке жететді деп түсінді. Ар әдетте адами тума әрі түпнұсқа ізгіліктің негізі болса, ал намыс сезімдік күш ретінде сол ішкі арға сай іс-көруге, батыл өмір сүруге талпыну, біртүрлі ішкі белсенділік пен қайрат көрсетуді білдіреді. Ұждан ардың сезімдік күйі.
Қазақта осы "Ар, Намыс, Ұждан" қасиеттерін биік санайды. Балаларын арыңды сақта, намысқа тырыс деп тәрбиелеген қазақ халқы. Мұның астарында, жамандық пен жақсылықты ажырата біл деген ойдың жатқаны бәрімізге мәлім.  “Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы” деген қағидадан көрініс тапқан, яғни ар-иманның қадірін білумен айқындалатын намыстың бір түрі адамның адамдық келбетін айқындайтын асыл қасиеті. Адам өз бойындағы ең асыл құндылық иман, ар-ождан қазынасы екенін танып білгеннен кейін, оны қорғау, ұлғайту қамымен ғылым, білім іздеп еңбектенсе ол шын мәніндегі намысты тапқаны күмәнсіз.
Қорытындылай келе, Сократтың да Шәкәрімнің де философиялық ойларын жоққа шығаруға болмайды. Білімді, саналы ұрпақ болып, ізгіліктің бастаушысы бола білейік. Ар-намысты, ұятты сақтап, жамандық пен жақсылықтың ара-жігін ажырата білетін тұлға болып қалыптасу біздің басты міндетіміз деп есептеймін.

# data[].attributes.headline
Презентация 

# data[].attributes.subject
Презентация 

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Өмірдің мәні философия мәселесі ретінде

Бұл мақалада әртүрлі философиялық және идеологиялық позициялардан өмірдің мәні тұжырымдамасын жалпылауға және бір мезгілде қарастыруға тырысады.
Антикалық философияда бұл мәселенің әртүрлі шешімдері бар. Сократ өмірдің мәнін бақыттан көрді, оған жету ізгі өмірмен, мемлекет қабылдаған заңдарға құрметпен қараумен, адамгершілік ұғымдарды білумен байланысты; Платон – жан туралы уайымда; Аристотель – ізгі адам және саналы азамат болуға талпынуда; Эпикур – жеке бақытқа, тыныштық пен бақытқа жетуде; Синоптық Диоген – ішкі еркіндікте, байлықты жек көрушілікте; Стоиктер тағдырға мойынсұнуда деп қарастырды.
Бұл мәселені шешуде еуропалық философтардың да көзқарастары әртүрлі. Кант өмірдің мәнін моральдық борыш принциптерін ұстанудан, Фейербах – адамдардың бір-біріне деген жалпыға бірдей сүйіспеншілігіне негізделген бақытқа ұмтылудан, Маркс – коммунизм үшін күрестен, Ницше – «билікке деген ерік-жігерден, ХІХ ғасырдағы ағылшын философтары Бентам, Милл – пайдада, пайдада, табыста.

М.Горький: «Өмірдің мәні – мақсатқа ұмтылудың сұлулығы мен күштілігінде, өмірдің әрбір сәтінің өзіндік биік мақсаты болуы шарт» деп жазды.

Осы дәйексөзді оқығаннан кейін сұрақ туындайды, биік мақсат деген нені білдіреді? Биік мақсат адамды ақиқатқа жетелейтін мақсат деуге болады. Ақиқатқа ұмтылу адамды шабыттандырады, жетелейді, өмірді мән-мағынаға толтырады.

К.Маркс: «Уақыт – қабілеттерді дамыту кеңістігі» деп жазды.

Өмірдің мәні жеке, субъективті. Оны адам өз күшімен жасайды. Өмірдің мәні өзінен тыс емес, өз ішінде болуы керек. Жеке өмір адамдардың бірлескен ортақ өмірінің бір бөлшегі ретінде мәнге ие болады, ал тек өзі үшін өмір сүретін адам өзінің жеке өмірін жалпы өмірден бөліп алғандықтан өмірдің мәнін жоғалтады. Өзі үшін өмір сүретін адам өлімнен қорқады, өйткені ол үшін өлім барлық нәрсенің қатыгез және мағынасыз соңы

Қорытынды. Әр адам өмірдің мәнін таба алады. Мұны істеу оңай емес. Әр адам өзінің даралығына байланысты өз мәнін табады. Өкінішсіз өткен, қуанышқа, махаббатқа, үміт пен еңбекке толы өмір мәнге ие болады.

(Соловьев, В. А. Смысл жизни как проблема философии / В. А. Соловьев, А. Л. Михайлов. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2017. — № 19 (153). — С. 431-433. — URL: https://moluch.ru/archive/153/43299/ (дата обращения: 08.03.2023).)

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Өмірдің мәні туралы философтардың даналық сөздері:

Аристотель өмірдің мәні туралы

Әр уақытта ойшылдар өмірдің мәні неде екенін анықтауға тырысады. Олар адамның өмір сүруіне әртүрлі қырынан қарауды ұсынады. Философтардың өмірдің мәні туралы дәйексөздері сізге жауап табуға көмектеседі.
Аристотель бүкіл өмірін ғаламның құпиясын ашуға тырысқан. Ол жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдардың негізін қалады, адам және оның өмірі туралы көп айтты. Аристотель өмірдің мәні туралы не айтты?

Философ: « Бақыт – өмірдің мәні мен мақсаты, адам болмысының бірден-бір мақсаты » деген.

Бұл күйге әрқайсымыз қол жеткізе аламыз деп уәж айтты. Ол үшін тұтынушы болудың қажеті жоқ, материалдық игіліктерге мән бермей, еңбек етіп, бірдеңе жасап, жақсылық жасап, сүю жеткілікті. Бұл туралы ойшыл басқа тұжырымдарда айтады.

1)Өмірдің мәні неде? Басқаларға қызмет етіңіз және жақсылық жасаңыз.

2)Өмірді сезіну дегеніміз өзіне ләззат беретін нәрселерді білдіреді, өйткені өмір табиғатынан жақсы.

3)Өмір сүру - бұл заттарға ие болу емес, жасау.

Аристотель достықтың бақытты өмір сүру үшін қажет екеніне сенімді болды. Ол: « Достық - өмір үшін ең қажетті нәрсе, өйткені ешкім доссыз өмір сүргісі келмейді, тіпті егер оның басқа артықшылықтары болса да », - деп дәлелдеді. Достарсыз және өз адамдарымен қарым-қатынассыз адамның өмірі төмен және мағынасыз болады.

Конфуций өмір туралы не айтты?

Философиялық ой тарихында Конфуций, Сократ, Платон, Декарт, Спиноза және басқа да көптеген көрнекті философтар өмірдің қандай түрі «ең жақсы» (демек, ең мағыналы) туралы нақты түсініктерге ие болды. Әдетте, олар өмірдің мәнін ізгілік ұғымымен байланыстырды, оны өздерінің философиялық ілімдерінің ерекшеліктеріне қарай әртүрлі түсіндірді. Шығыс идеялары бойынша адам өмірі мен халық өмірі өзінің тіршілігін жаңа сапада жалғастыру үшін тұйық шеңбер (цикл) жасап, бастапқы нүктеге оралады.
Конфуций (б.з.д. 551-479 ж.) Будда, Фалес және Пифагормен бір уақытта өмір сүрген. Оның жазған еңбектері сақталмаған, бірақ оның ілімінің негізгі ережелерін философ шәкірттері жазып алып, Конфуцийдің «Әңгімелер мен үкімдер» («Лонгюй») деген сөздер жинағын құрастырған. Конфуций өзінің моральдық ұсыныстарын дүниенің құрылымы туралы дәстүрлі қытай көзқарастарына сүйене отырып тұжырымдайды. Оның мәлімдемелерінің контекстінен ол адамды табиғаттың ерекше объектісі ретінде қарастыратыны, оған бағынатыны, сонымен бірге оған қарсы тұруға қабілетті екендігі белгілі болады. Бұл оның Аспан мен Жерге қатысты ортаңғы орнымен түсіндіріледі: бір жағынан адам ғаламға сыйып, онымен біртұтас тұтастықты құрайды және Аспан мен Жерді байланыстыратын дәнекер ретінде әрекет етеді, ал екінші жағынан, ол оған өзін Аспанмен, сондай-ақ Жермен байланыстыруға мүмкіндік беретін ғаламдағы бірегей орын.

Конфуций өз философиясының мақсатын өмірдің мәнін түсінуді қойды. Алынған білім практикалық пайдалану мүддесіне қызмет етуі керек. Сонымен бірге ол үшін ең бастысы адамның жасырын табиғатын түсіну болды, т.б. оны және оның ұмтылыстарын не қозғайтынын анықтаңыз. Конфуций философиялық ілімінің негізгі мәселесі – дәстүрге сай адам бойына дұрыс өмір сүруге тәрбиелеудің жолдарын табу. Оның көзқарасы бойынша адам дәстүрді мұқият зерделеу арқылы ғана өзінің міндетін дұрыс түсінуге болады. Конфуцийдің басым идеясы - әлемнен қашу емес, оған бейімделу,

Конфуций былай деп жауап берді: «Адам құсқа да, жануарға да айнала алмайды. Мен адам баласы емеспін бе? Сонда мен кімге қосылуым керек? Дао империяда табылғанша, мен олармен орын айырбастамаймын».

Қорытындылай келе, Конфуций адам өмірінің мәні туралы өз идеяларын тұжырымдай отырып, өзінің кейбір замандастары сияқты, бар болуы туралы ештеңе білмейтін (Будда, Сократ) аксиологиялық тәсілді қолданғанын айту керек. Философ ең жоғары, сөзсіз құндылықты, өзін-өзі қамтамасыз ету құндылығын өмірге бейімделудің және адам мен адамзаттың тіршілігін жалғастырудың ең жоғарғы игілігі деп санаған дәстүрді ұстанудан көрді. Конфуцийдің идеяларына сәйкес дәстүр әлемдік тәртіптің ең жоғары формасының («дао») көрінісі ретінде әрекет етеді. Конфуций ілімінің практикалық бағыты – адамдарды «дұрыс өмір» бағытында тәрбиелеудің жолдарын іздеу мақсатында адамның жасырын болмысын зерттеу. Бұл конфуцийлік адам идеалына ең жақын текті адамдардың міндеті, өйткені оларда дәстүр мен адамгершілікті жетік білу сияқты белгілі бір қасиеттер жиынтығы бар, олар ең алдымен парыз ретінде түсініледі. Сондықтан, осы мақаланың басында қойылған мағыналы сұраққа «қай өмір жақсы (ең мағыналы)?» Конфуций бұл «дұрыс өмір», ең алдымен, асыл адамның өмірі деп жауап бере алады, өйткені ол дәстүрді сақтау үшін қажетті моральдық игіліктің иесі.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Фатализм бағыты
Фатализм кез-келген оқиғаның нақты себебі болғандықтан, адамның барлық әрекеттері алдын-ала анықталған деп тұжырымдайтын философиялық теория болып табылады. Яғни, таңдау еркіндігі жоқ. Себепсіз ештеңе болмайды деген тұжырым ұтымды деп есептелгенімен, шешім қабылдау еркіндігінің жоқтығы туралы тұжырым философиялық әлемде қызу пікірталас тудырды.

Фатализм теориясын түсіну үшін оның төрт негізгі қағидасын талдайды.
1. Әмбебап кондиционерлеу принципі. Әр оқиғаның себебі бар.
2. Ерік бостандығы принципі. Бұл қағидаға сәйкес, кейде адамдар ерік бостандығын пайдаланып әрекет етеді.
3. Аулақ болу және Бостандық принципі. Егер адам еркін әрекет етсе, ол басқаша әрекет етуі мүмкін. Бірақ егер ешкім басқаша әрекет етпесе, онда ешкім еркін әрекет етпейді.
4. Қосымша принцип. Оған сәйкес, егер әр оқиғаның себебі болса, ешкім істегеннен басқаша әрекет ете алмайды. Егер адам басқаша әрекет ете алса, кейбір оқиғалардың себебі болмас еді.

Барлық төрт қағида бір қарағанда интуитивті болып көрінеді, бірақ олардың бір-бірімен үйлеспейді. Олардың бәрі бірдей дұрыс емес. Көптеген философиялық пікірталастар қай принциптердің шын және қайсысы жалған екенін талқылауға арналды.
Фатализм теориясы аясында үйлесімсіздік мәселесі келесідей шешіледі: ерік бостандығы принципінен басқа барлық принциптер қабылданады.
Алғышарт 1. Әр оқиғаның себебі бар (әмбебап кондиционерлеу принципі).
Алғышарт 2. Егер әр оқиғаның себебі болса, онда ешкім іс жүзінде жасағаннан басқаша әрекет ете алмайды (қосымша принцип).
Алғышарт 3. Егер ешкім басқаша әрекет ете алмаса, онда ешкімде ерік-жігер жоқ (аулақ болу және ерік-жігер принципі).
Қорытынды: ерік бостандығы жоқ(ерік бостандығы принципін жоққа шығару).
1-алғышарт фатализм теориясының тезисі: әрбір оқиға себеп-салдар заңына бағынады. Ол ақылға жүгінеді: шартты емес оқиғаны елестету қиын.
2-алғышарт себеп пен салдарды анықтайды: егер оқиға шартты болса, ол орын алуы керек. Содан кейін басқа ештеңе болмайды.
3-алғышарт "Бостандық" ұғымын көрсетеді. Егер бірдеңе болуы керек болса, онда бұл оқиғаға қатысатын адамның басқа амалы жоқ, яғни ол еркін әрекет етпейді.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
Фатализм өкілдері
Стоиктердің пайымдауынша, тыныштықты сақтаудың бір жолы-болып жатқан жағдайға қатысты фаталистік ұстанымға ие болу. Сенеканың айтуы бойынша, тағдырға берілу керек, өйткені "сізді бүкіл әлеммен бірге сүйреп бара жатқаныңызды білу үлкен жұбаныш".

Эпиктет бойынша, біз тек басқа біреу, атап айтқанда Мойра (Мойра - ежелгі грек мифологиясындағы тағдыр құдайы) жазған пьесадағы актерлер екенімізді есте ұстауымыз керек. Біз бұл пьесадағы рөлімізді таңдай алмаймыз, бірақ қайсысы болса да, оны ең жақсы түрде ойнауымыз керек. Эпиктет егер мойралар бізге Қайыршы рөлін берсе, біз оны мүмкіндігінше жақсы орындауымыз керек — егер бізге патша рөлі тағайындалса, біз жақсы өмірге ұмтылсақ, дейді Эпиктет, онда біз оқиғалардың біздің қалауымызға сәйкес келуін емес, оқиғаларға сәйкес келуін қалауымыз керек: басқаша айтқанда, "не болып жатқанын сол күйінде қабылдау".

Маркус Аврелий де өмірге фаталистік көзқараспен қарайды. Басқаша әрекет ету табиғатқа қарсы бүлік шығаруды білдіреді, ал егер біз жақсы өмір іздесек, мұндай бүліктерден аулақ болуымыз керек, олар кері әсер етеді деген ұстанымды ұстанды. Егер біз тағдырдың шешімдерін қабылдамасақ, онда қайғы, ашу мен қорқыныш біздің тыныштығымызды бұзады дейді. Бұған жол бермеу үшін біз тағдыр орналастырылған ортаға бейімделуді үйренуіміз керек және тағдыр бізді қоршап алған адамдарды жақсы көру үшін қолдан келгеннің бәрін жасауымыз керек. Марк Аврелийдің айтуынша, жақсы адам "тағдырды және оған өлшенген нәрсені қабылдайды". Ежелгі римдіктердің көпшілігі сияқты, стоиктер де олардың тағдыры бар деп қабылдады. Ежелгі римдіктер де өмірді өзгеше сүруден бас тартады деп күтуге болады: болашақ анықталғандықтан, неге алаңдау керек? Алайда, олардың детерминизміне қарамастан, болған жағдайдың бәрі болуы керек деген сенімге қарамастан, ежелгі адамдар болашаққа қатысты фаталист емес еді. Стоиктер Болашаққа дейін кішіпейілділікпен отырмады-керісінше, олар күндерін алдағы оқиғалардың нәтижесіне әсер ету үшін тұрақты әрекеттермен өткізді. Сол сияқты, римдік сарбаздар соғысқа батылдықпен барды, тіпті егер олар бұл шайқастардың нәтижесі алдын-ала шешіліп қойды деп ойласа да, шайқастарда мықты шайқасып отырды.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Адамны ң өлімі мен өлместігі
Қайсыбір өмірдің өліммен аяқталатынын әрбір адам біледі. Бұл Дүниеге келгеннен кейін уақыты келгенде кету керек. Ол бізге тәуелді емес, қолымызда тұрған жоқ, ол - табиғи заңдылық. Адамзаттың мыңдаған жылға созылған өмір тәжрибесі бірде-бір өлген адамның тіріліп өмірге қайта келгенін көрсеткен жоқ.
Әсіресе, жақын адамдардың бұл дүниеден кетуі біздің жан-дүниемізде ауыр жаралар қалдырады. Енді біз оларды ешқашан да көре алмай, іштегі сырымызды айтып, бірге қуанып, сонымен бірге қайғы-қасіретімізді бөлісе алмаймыз. Бәрі де өткен шақтың қойнауына кетті. Сол сәтте біз өзімізді де сондай тағдыр күтіп тұрғанын үрейлене аңғарамыз.
Сонымен қатар, біз ақыл-ой таразысына “мәңгілік өмір сүру” мәселесін салсақ, онда оны адамға берілген ең ауыр жаза екенін байқауға болар еді. Өйткені, егер адам шексіз өмір сүре берсе, онда оның еш мән-мағнасы болмай қалады. Шексіз өмір жөніндегі ой өрісі бүгінгі күннің ашынған өзекті мәселелеріне немқұрайлы қарауды тудырып, қоғам өмірі мелшиіп бір орнында тұрып қалар еді.
Мәселеге терең қарағанда, өмірдің мән-мағнасы болуының өзі оның өліммен бітетінінде болса керек. Расында да, біле-білген адамға өмірдің шектелгені әрбір күн мен жылды, минут пен сағатты бағалауға, тиімді жұмсауға итереді. Өйткені, өмірді ешқандай байлыққа сатып алуға болмайды, бірақ, оның бір ғана өлшемі бар – ол “Ұлы мәртебелі Табиғаттың” (я болмаса, егер адам сенімде болса - Құдайдың) әр адамға берген өмір жасы, яғни, уақыты. Бұл дүниеде бір де бір жасалған ұлы нәрсені істеген адамдар, әрине, өз өмірінің шектелгенін біліп, сондықтан, асығып, “соны үлгірсем екен”,- деген ой-үмітпен оларды аяқтады емес пе?! Егер ол мәңгілік өмір сүрсе, сол ұлы істерді бастамас та еді ғой !! Антик дәуіріндегі стоиктер “Өлімді есіңнен шығарма !”,- деген болатын. Оның терең мәні - өз өміріңде әр іс-қимыл, басқа адамдарға деген қатынастар, айтайын деген сөзіңді өмірдің соңындағы сияқты сезінуде. Мұндай өмірлік бағытты ұстау - адам өміріндегі қайсыбір уақиғаны терең сезініп-тебіренуге, мейлінше мазмұнды өмір сүруге әкеледі. Жайшылықты өмірде байқалмайтын кіші-гірім нәрселерге көңіл бөлініп, Дүниенің ғажаптығы айқындалып сезіледі.
Бұл Дүниеде қайсыбір тіршілік формасы – соның ішінде адам да – бір ұрпақты екінші ұрпақпен ауыстырып өз өмірін жалғайды. Табиғаттың “даналығы” осында. Соның арқасында алға өрлеу – даму бар.
Әр адам өлімді адамның жүрегі мен тынысы тоқтап, санасының өшуімен теңейді. Дегенмен де, адамның кейбір жақтары әлі де болса талай күндер тіршілік жасайды. Мысалы, адамның сақал-мұрты, шашы, тырнақтары дене толығынан шіріп біткенінше өсе береді… Егер адамның жүрек қысылымы өсіп, оның миына қан құйылса, ол ешкімді танымай, өзіндік санадан айырылғанмен, талай айлар төсек тартып, тірі болып қала беруі мүмкін. Бірақ, ол тұлғалық қасиеттерден толығынан айырылды. Кейбіреулер ондай адамға “тірі өлік” ( живой труп) деген ат береді…
Уақытында ұлы Платон философия ғылымы бізді абыроймен өлуге үйретеді,- деген болатын. Бұл пікірге толығынан қосылуға болатын сияқты. Кейбіреулер өмірінің жартысын “гүлге қонған көбелек” сияқты өткізіп, қырыққа келіп, ақылы тоқталған кезінде өз алдына өмірлік мақсаттар қойып, оны асыға істей бастайды. Бірақ, көп жағдайда “Ұлы мәртебелі Табиғат” оларды аяқтауға уақыт бермейді. Ондай адам өлер алдында бұлқан-талқан болып, бүкіл ағайын-туғандарын тік тұрғызып, көп жағдайда азапқа салады. Ондай адамға өлер алдында “Әттең-ай!”,- деген өкініш келіп, сол аянышты сезіммен өмірден кетеді.
Екіншілерге өлім үрейін аттап өтуге діни сенім көмектеседі. Олар тәні болмағанмен, жан-дүнием мәңгі өмір сүреді,- деген үмітпен өмірмен қоштасады.
Үшіншілер бұл күйбең өмірде ішіп-жеу, ойын-сауық құру, әр сәттен ләззәт алудан басқа еш нәрсе жоқ,- деген өмірлік бағыт ұстайды. Бірақ, оқтын-оқтын мешітке барып (кім біледі, мүмкін Алла–тағала бар шығар,- деген ой кейбір кезде оның жүрегін сыздатады) садақа беріп, намаз оқытады. Бірақ, бәрібір ол болашақ өлімнің мұздаған лебінен құтыла алмай, жаны түршігеді.
Енді Платонның айтқан философиялық дайындығы бар адамға келсек, ол өз өмірін бүкіл Табиғаттың, Ғарыштың өмірімен байланыстырып, өзін телегей-теңіздегі бір ғана тамшы ретінде сезінеді. Ол оны үлкен тебіреніске әкеліп, өлім өмірдің соңында келетін заңды табиғи үрдіс екеніне көзі жетеді. Ондай адамды өлім үрейлендіре алмайды.
Бесінші адамдар өз тағдырының шеңберінде тырысып бағып өмірдің шаттығын да, зардабын да толығынан басынан өткізіп, бұл өмірде өзіне тән із қалдыру жолында бар күш-қуатын аямай жұмсап, өлім алдына өмірден шаршаған сияқты сезіммен келеді. Ол өз өмірін толығынан аяқтады. Ешқандай өкініш жоқ. Орындалмаған армандар болғанның өзінде, ол оны табиғи заңдылық ретінде түсінеді. Ол – нағыз адам. Ондай адам көп жұрттың есінде мәңгілік қалады.
Бүгінгі таңдағы иудаизм, христиандық және ислам діндері адам өлгеннен кейінгі оның жан-дүниесінің өлместігін мойындайды. Дегенмен де, бүгінгі таңдағы бірде-бір дін өмір, я болмаса, өлімнің не екенін түсінікті ғылып адамға жеткізе алмайды.
Идеалистік философиядағы өлместік жөніндегі ойлар діни көзқарасқа өте жақын. Алайда, мыңдаған жылдарға созылған адамзат тәжірибесінде ешкім де қайта тірілген жоқ және қазіргі білімді адамға “о дүниеде денесіз мәңгі өмір сүретін жанды” көзге елестету өте қиын шаруа екенін ашық айту керек. Көп адамдар оған сенбейді де.
Олай болса, өлместік деп нені түсінуге болады? Бүгінгі таңдағы ғылыми деректерге сүйене отырып, біз тіпті дене ретінде де мүлде өшпейтінімізді айтып кетуіміз керек. Өйткені, өмір жаңа өмірді тудырып өз өмірін жалғастыра береді. Біздің бет-әлпет, мінез-құлық, сезім, дене бітім, табиғи дарын т.с.с. ерекшеліктеріміз – толығынан болмаса да – болашақ ұрпақтарға дариды. Олай болса, біз толығынан бұл өмірден кетпейміз, бала, немере өмірі арқылы қала береміз.
Енді адамның жан-дүниесі, рухына келер болсақ, ұлы адамдардың шығармашылық ісі адамзат тарихында мәңгілік сақталады. Абай, Құрманғазы, Шоқан, т.с.с. мыңдаған қазақ халқы тудырған асылдар өз шығармашылығымен тарихта мәңгі өмір сүреді. Олардың тудырған рухани құндылықтарынан біз мәңгіліктің қоңыр лебін сезінгендей боламыз.
Енді миллиондаған қарапайым адамдардың тағдырына келер болсақ, олардың өлместігі - өз өмір шеңберіндегі жасаған басқа адамдарға деген жақсылығымен байланысты болса керек. Өйткені, ол олардың есінде қалады. Ол дене ретінде көз алдымызда жоқ болса да, рух ретінде – бізбен бірге өмір сүріп қала береді. Ұлы Конфуцзы айтқандай, жақсы адам халықтың сый-сияпатына ие болса, жаман адам ит сияқты бір шұңқырда ұмыт болып қалады.
Десек те, әрине, қазіргі адам мұндай көзқараспен келіскісі келмейді, ол шынайы өлместікті армандап, барлық үмітін ғылымға артады. Әсіресе, тез қарқынмен дамып келе жатқан гендік инженерия саласы болашақта адам өмірін бейнақтылы ұзарта беруге болатынын айтады. Алайда, біздің ойымызша, ол – жалған жол болса керек. Әрине, гендік инженерияның жетістіктеріне сүйене отырып тұқым қуатын аурулармен күрессек - ол жақсы. Ал адамның өмірін гендік жолмен ұзартуға бағытталған зерттеулер қандай салдарларға әкелуі мүмкін – оны ешкім бүгінгі таңда білмейді. Кейбір ғалымдардың айтуына қарағанда, оның теріс салдары – ядролық бомбаны ойлап шығарғаннан да жаман болуы мүмкін. Екінші жағынан, адам Дүниедегі ең теңдесі жоқ биік құндылық болғаннан кейін оның өмірі мен денесіне жасанды тәжірибелер жасау - қылмыс болар еді (адам көлбақа емес қой).
Мәселенің ғылыми емес, моральдық жағына келер болсақ, бірде-бір жер бетінде өзі тудырған қауып-қатерді адамзат әлі шешкен жоқ. Жеке адамның өмірін ұзартпақ түгіл, бүкіл адамзаттың құрып кету мүмкіндігі (ядролық соғыс, я болмаса экологиялық апат) осы уақытқа дейін күн тәртібінен шығарылған жоқ. Осы адамға шынайы өлместіктің керегі қанша, егер ол күнбе-күн соғыс-қақтығыстарда бір-бірін осы уақытқа дейін өлтіріп жатса?,- деген заңды сұрақ дереу ойға келеді.
Қорыта келе, шынайы өлместік бүкіл миллиардтаған жылдар бойы қалыптасқан іргетасты табиғат заңдылықтарына қайшы келеді,- дер едік. Әңгіме бізге берілген теңдесі жоқ сый - өмірді – бақытты мүмкіндіктерді іске асыруға, өз өмір шеңберінде үлкен маңызды істерді жасап өз ізіңді қалдыруда болса керек. Оларды өлім жоя алмайды.

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
Әр адам өмірінде кем дегенде бір рет өмір мен өлімнің мәні туралы ойлады. Әрине, бұл сұрақтарға жауап беру мүмкін емес. Біреу өз отбасында өмірдің мәнін көреді, Біреу махаббатта, біреу достықта, біреу Отанды қорғауда, біреу кедейлерге, науқастарға және кедейлерге көмектесуде, ал біреу өмір сүріп, өмірден бәрін, дәлірек айтсақ, барлық ләззаттарды алуда бұл әлем. Бұл адамдардың әрқайсысы өзінше дұрыс, өйткені жоғарыда айтылғандардың бәрі біздің өміріміздің құрамдас бөліктері болып табылады.

Өлімнің өзі жұмбақ. Сондай-ақ, өмірдің мәні сияқты, адам да өлім туралы басқаша ойлайды. Мысалы, біреу сені өмір сүрді және жоғалып кетті деп санайды, басқаша айтқанда, сен жоқсың. Адамдардың тағы бір бөлігі, әсіресе діндар адамдар, өлім – бұл өмір кезеңі, дәлірек айтсақ, жердегі өмірден көктегі өмірге көшу, бұл жердегі өмірден әлдеқайда жақсы деп санайды. Алайда, ол жер бетіндегі өмірден де жаман болуы мүмкін, өйткені егер сіз өзіңізді жер бетінде орынсыз ұстасаңыз, онда сіз жұмаққа кіресіз немесе тыныштық табасыз, бірақ егер сіз жердегі лас, арсыз, азғын, жүрексіз өмірді енгізсеңіз, онда сіз тозаққа түсуіңіз мүмкін, немесе сіздің жаныңыз азап шегеді, немесе одан да көп егер сіз жерде тұрсаңыз.

Белгілі философ Сократ өмірдің мәні ізгі өмірде, мемлекет қабылдаған заңдар мен адамгершілікті сақтауда көрінетін бақытта жатыр деп есептеді.  Платон өмірдің мәні оның жанына қамқорлық деп сенді. Аристотель өмірдің мәнін ізгі адам және жауапты азамат болуға ұмтылудан көрді:" басқаларға қызмет ету және жақсылық жасау " . Эпикур өмірдің мәнін әлемде бақытты және бақытты өмір сүруден тапты. Маркстің коммунизм үшін күрестен тұратын өмірдің мәні туралы теориясы қызықты болды. Өмірдің мәні билікке деген ерік деп санайтын Ницше де ерекше көзқарасқа ие болды.

Өлім жайлы айтатын болсам, Эпикур өлімнен қорқудың мағынасы жоқ деп айтқан, өйткені біз тірі кезімізде ол жоқ, ал ол болған кезде біз емес: "өлімнің бізге ешқандай қатысы жоқ; біз болған кезде өлім әлі жоқ, ал өлім келгенде біз енді жоқпыз"

Платон христиан теориясына өте ұқсас адамның өлімі туралы қызықты теорияны алға тартты. Бұл теория адамның тек денесі өлімге әкеледі, ал жан өлмейді. Яғни, Платонның пікірінше, өлім-бұл жанды денеден бөлу процесі, содан кейін дене күлге айналады: "жан денеден босатылып, жалаңаш болған кезде оның барлық табиғи қасиеттері және адам өзінің әрбір кәсібінің жанына салған барлық іздері байқалады"

Әр түрлі діндердегі өмір мен өлімнің мағынасын түсіндіру де қызықты.

Христиандықта өмірдің мәні адамды рухани жетілдіру, күнәкар әрекеттер мен ойлардан бас тарту болып табылады.  Бұл діндегі өлім соңғы нүкте емес, адам жанының өміріндегі бетбұрыс. Өлімнің көмегімен адамның жаны өмір сүруді жалғастырады және жұмаққа немесе тозаққа көтеріледі.

Исламда жердегі өмірдің мәні адамды рухани тазарту және жетілдіру, сондай-ақ мінсіз адам болуға ұмтылу болып табылады. Адам қайтыс болғаннан кейін, дәлірек айтсақ, оның жерлеу рәсімінен кейін оған Мункар және Накир есімді екі періште келеді, олар қайтыс болған адамнан тірі кезінде жасаған жақсы немесе жаман істері туралы жауап алады (мұндай процесс "қабірдегі сот"деп аталады). Осы соттан кейін жанның тағдыры шешіледі: немесе ол қабірде жұмақты сезінеді немесе азап шегуді жалғастырады. Жан үшін түпкілікті нәтиже-жұмақ немесе тозақ.
Буддизмде өмір азап шегеді, оның себебі адамдардың қалауы мен құмарлығы.  Өмір азап болмас үшін жердегі құмарлықтар Мен тілектерден бас тарту керек. Сондай-ақ, индуизмдегідей, буддизмде тірі жан қайта туады, яғни ол бес деңгейдің бірінде туылуы мүмкін: тозақ тұрғындары, Жануарлар, рухтар, адамдар және аспан. Бір немесе басқа таңдау қалау мен кармамен анықталады, ал қайта туылу процесі тірі зат қайтыс болған кезде ыдырағанға дейін немесе шуньятаға ("үлкен бос орын") жеткенше қайталанады.

Осылайша, көптеген философтар мен діндер Өлмейтін жанға, оның тыныш, тыныш, бейбіт жерде болуына сенеді. Олар өмірдің мағынасын адамның рухани және моральдық жетілуінде, оның ізгілігінде көреді. Өлгеннен кейін адамның нақты анықтамасы, өмірдің мәні сияқты, ешкім бермейді. Әр философ, дін өзінше дұрыс. Бұл мәселеде әр адам өзі үшін осы тұжырымдаманы таңдайды және оның пікірінше, ең жарамды және дәл екеніне сенеді.

# data[].attributes.body
Өмір ұғымы, философиялық мәні. Өмірдің онтологиялық және аксиологиялық мазмұны.. Өмірдің мәні – оның шектеулілігін ұғыну.
Адам өмірінің мәні оның қызметінің негізгі мақсаты мен мұратынан тұрады. Тарихтаң түрлі кезеңдерінде өзгеріп отыратын адам өмірінің мәнін, құндылығын айқындаушы-сол адамның өзі. Және ол жеке адамнан, қоғамнан тыс ұғым емес, адамның мақсаттары мен қоғамды диалектикалық тұрғыдан біріктіретін ұғым.
Француз ғалымы және философы Блез Паскаль (1623-1662): «Адам – бар болғаны құрақ, табиғат жаратылыстарының ішіндегі ең әлсізі, бірақ ол – ойланушы құрақ. Оны жою үшін бүкіл Ғаламның тіпті де керегі жоқ: желдің соғуы, су тамшысы да жеткілікті. Алайда, тіпті оны Ғалам жойса да, адам бәрібір де одан гөрі асқақтау, өйткені өмірмен қош айтысатынын және Ғаламнан әлсіздеу екендігін ұғынады, ал Ғалам ештеңені ұғынбайды» деп жазған. Басқа тірі жаратылыстардан айырмашылығы – адам өз өмірін ұғынады. Адамның саналы жаратылыс ретіндегі өз өмірі мен өзді-өзіне қатынасы оның өмірінің мағынасы мен мақсатында өрнектеледі.
Өмірдің мәні туралы айтқанда, біз тоқталмай өте алмайтын бір ұғым бар. Ол өзіміз жоғарыда талқылап кеткен бақыт ұғымы. «Өмірдің мәні оны бақытты етіп өткізуде» деген тұжырымның кез келген адамға түсінікті әрі жылы естілетіні содан болса керек.
Өмірдің мәні мен мақсаты неде? Неге бұл сұрақтың жауабын білу маңызды? Себебі, өміріңнің мәнсіз, мақсатсыз өтіп жатқанын білуден жаман нәрсе кемде-кем. Мұндай ой жаныңды жегідей жеп, күйзеліске ұшыратады. Ал керісінше, адам не үшін өмір сүріп жатқанын анық білсе, өзін әлдеқайда бақытты сезінеді. Холокостты басынан кешірген Виктор Франкл есімді невролог былай деп жазды: «Не үшін өмір сүріп жатқаныңды білу ең сұрапыл жағдайда да аман қалуға көмектеседі деп сеніммен айта аламын».
Бірақ, назар аударыңыз:
- «Адам өз еркімен туылмайды». Ол әлемдегі өзінің пайда болу актісіне жеке қатыспайды;
- «Адам өз еркімен өмір сүрмейді». Ол өз еркі бойынша өмірді тоқтата алады, бірақ өзінің өмірлік күшінің алғашқы себебі емес. Адамның барлық физиологиясы, қан айналымы, ас қорыту, тыныс алу, жүйке жүйесі және басқа органдар дербес жұмыс істейді;
- «Адам өз еркімен өлмейді». Өмірлі сақтау инстинктісі өте күшті және адам мәңгі өмір сүргісі келеді, дегенмен өлуге тура келеді.
Мұны түсінбей, адам бірден белсенділікті дамыта бастайды, өзін өмірдің толық иесі ретінде сезінеді, тағдырды «өз қолына» алуға тырысады және осы әлемде қалай «мәңгі» орнығуға болады.
Сол кезде де жаһандық сұрақ туындайды: перзентханадан зиратқа дейінгі барлық өмір процесі адамға не үшін берілді? Егер соңында өлсе, онда не үшін туу керек? Егер туған болса, неге өлу керек?
Өмір осылайша ештеңемен аяқталады ма?!
Сонымен, адамның өмір сүруі, оның туылуы мен өлімінің құпиясы оның өмір сүру мәні туралы сұраққа жауап береді және талап етеді. Оған және бүкіл адамзатқа не үшін өмір берілді? Өмір не үшін бұл әлемде бар?
Адам – өз өмірінің мәні туралы сұрақ қойып қана қоймай, оған жауап іздейді,сонымен қатар онсыз өмір сүре алмайды. Өз өмірлерін ұғыну адамның ақыл-ойы мен оның «менінің» болуын талап етеді.
Сол себепті, ақыл-ой өз өмірінің мәнін іздейді. Өйткені, адамның барлық құрамдас бөліктерінің мақсаты бар; демек, жалпы адамда да мағынасы болуы керек. Алайда, бұл жайлы адамдар түрлі әрі қарама-қайшы пікірлер айтады. Көпшілік өмірдің мәні мен мақсаты неде екенін әр адам өзі үшін өзі шешуі керек деп ойлайды.

# data[].attributes.body
Өмір мен өлім-оның барлық бөлімшелеріндегі адамзаттың рухани мәдениетінің мәңгілік тақырыптары. Олар туралы пайғамбарлар мен діндердің негізін қалаушылар, философтар мен моралистер, өнер және әдебиет қайраткерлері, педагогтар мен дәрігерлер ой қозғады. Ерте ме, кеш пе өзінің болмысының мәні, алдағы өлім және өлместікке жету туралы ойламайтын ересек адам болуы екіталай. Бұл ойлар балалар мен жас ересектердің ойына келеді, олар туралы өлеңдер мен прозалар, драмалар мен трагедиялар, хаттар мен күнделіктер айтады. Тек ерте балалық шақ немесе қартайған маразм адамды осы мәселелерді шешу қажеттілігінен құтқарады. Шын мәнінде, бұл үштік туралы: өмір - өлім - өлместік, өйткені адамзаттың барлық рухани жүйелері осы құбылыстардың қарама-қайшы бірлігі идеясынан шыққан. Мұнда ең көп назар өлім мен басқа өмірде өлместікті табуға аударылды, ал адам өмірінің өзі адамға өлім мен өлместікке лайықты дайындалу үшін жіберілген сәт ретінде түсіндірілді.

Өлім мен ықтимал өлместік философиялық ақыл үшін ең күшті жем болып табылады, өйткені біздің барлық өмірлік істеріміз мәңгілікке сәйкес келуі керек. Адам өлім туралы ойлауға мәжбүр болады және бұл оның өлімге әкелетін, бірақ бұл туралы білмейтін жануардан айырмашылығы. Рас, жануарлар өлімнің жақындағанын сезінеді, әсіресе үй жануарлары, және олардың өлім-жітім мінез-құлқы көбінесе жалғыздық пен тыныштықты іздеуге ұқсайды. Жалпы өлім-биологиялық жүйенің күрделенуі үшін төлем. Біржасушалы іс жүзінде өлмейтін және амеба бұл мағынада бақытты тіршілік иесі. Дене көп жасушалы болған кезде, оған геноммен байланысты дамудың белгілі бір кезеңінде өзін-өзі жою механизмі енгізілген сияқты.

Ғасырлар бойы адамзаттың ең жақсы ақыл-ойлары кем дегенде теориялық тұрғыдан бұл тезисті жоққа шығаруға, нақты өлместікті дәлелдеуге, содан кейін жүзеге асыруға тырысады. Алайда, мұндай өлместіктің идеалы-амебаның болуы да, жақсы әлемде періштелік өмір де емес. Осы тұрғыдан алғанда, адам үнемі гүлдену кезеңінде мәңгі өмір сүруі керек. Адам өмір қайнап жатқан осы керемет әлемнен кетуге тура келетінін қабылдай алмайды. Ғаламның осы керемет суретінің Мәңгілік көрермені болу, Киелі кітаптағы пайғамбарлар сияқты "күндердің қанықтылығын" сезінбеу - бір нәрсе қызықтыруы мүмкін бе?

Бірақ бұл туралы ойлана отырып, сіз өлім бәріне тең келетін жалғыз нәрсе екенін түсіне бастайсыз: кедей және бай, лас және таза, сүйікті және сүймейтін. Ежелгі уақытта да, қазіргі уақытта да әлемді "сонда" болып, қайтып оралған адамдар бар екеніне сендіруге тырысулар үнемі жасалып, жасалуда, бірақ ақыл-ой оған сенуден бас тартады. Сенім қажет, ғажайып қажет. Адамның даналығы көбінесе өмір мен өлімге сабырлы көзқараспен көрінетіні байқалады. Сонымен бірге, көптеген ұлы адамдар бұл мәселені қайғылы түстермен түсінді.

Сонымен, өмір, өлім және өлместік проблемаларының алғашқы өлшемін ажыратуға болады-Биологиялық, өйткені бұл күйлер іс жүзінде бір құбылыстың әртүрлі жақтары болып табылады. Ұзақ уақыт бойы панспермия, ғаламда өмір мен өлімнің үнемі болуы, олардың қолайлы жағдайларда үнемі көбеюі туралы гипотеза айтылды. Жұлдыздар, тұмандықтар, планеталар, кометалар және басқа да ғарыштық денелер туады, өмір сүреді және өледі, сондықтан ешкім де, ештеңе де жоғалып кетпейді. Бұл аспект Шығыс философиясында және мистикалық ілімдерде ең дамыған, олар тек осы ғаламның мағынасын ақылмен түсіну мүмкін невозможстігінен туындайды.

Өмір, өлім және өлместік мәселесінің екінші өлшемі адам өмірінің ерекшелігін және оның барлық тіршілік иелерінен айырмашылығын түсіндірумен байланысты. Отыз ғасырдан астам уақыт бойы әртүрлі елдер мен халықтардың данышпандары, пайғамбарлары мен философтары осы бөліністі табуға тырысты. Көбінесе бұл алдағы өлім фактісін түсіну туралы деп есептеледі: біз өлетінімізді білеміз және өлместікке жол іздейміз. Қалған тіршіліктің бәрі тыныш және бейбіт түрде өз жолын аяқтайды, жаңа өмірді қайталай алады немесе басқа өмірге топырақ тыңайтқышы ретінде қызмет етеді. Адам өмірдің мәні немесе оның мәнсздігі туралы өмір бойы азапты ойларға ұшырайды, өзін және көбінесе басқаларды азаптайды.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Сартрдың "Экзистенциализм" тақырыбы бойынша талдау
"Экзистенциализм — гуманизм" еңбегі 1946 жылы жарық көрді, бұл Сартр оқыған дәрістің мәтіні. Ол атеистік-экзистенциалды теория ұсынған негізгі тезистерді жалпылау және қол жетімді түрде ұсыну мақсатында жазылған. Бұл теория антропоцентристік болып табылады және оның көмегімен ол ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында Құдайды жоққа шығаратын шындық жағдайында адам болудың негіздемесін табуға тырысады. Сартрдың идеалистік философиясы-атеистік экзистенциализмнің бір түрі, ол адамның өмірін талдауға бағытталған, оны жеке тұлға өзі түсінеді және белгілі бір субъектінің болмысының заңдылығымен алдын-ала анықталмаған оның ерікті таңдауларының тізбегінде өрбиді.
Ең алдымен, экзистенциализм үмітсіздік квиетизміне енуге шақырады деп айыпталады: ешқандай проблема мүлдем шешілмегендіктен, әлемде әрекет ету мүмкін емес және мүмкін емес; сайып келгенде, бұл ойшыл философия, ал ойлау сән – салтанат болғандықтан, біз буржуазиялық философияға қайта ораламыз. Бұл негізінен коммунистердің айыптауы. Екінші жағынан, біз адамның төменгі жағына баса назар аударамыз, барлық жерде арам, қараңғы, жабысқақ болып көрінеміз және көптеген жағымды және әдемі нәрселерді елемейміз, адам табиғатының жарқын жағынан бұрыламыз деп айыпталамыз.
Негізгі айып-біз адам өмірінің жаман жағына ерекше назар аударатынымыз белгілі. Қазіргі таңдада солай, адамның жасаған мың жақсылығын ұмытып, бір жамандығын еске сақтап жататын адамдар да бар.
Трансцендентті екіұшты түсіндіру экзистенциализмдегі екі негізгі бағытты бөлуге мүмкіндік береді: атеистік және діни. Екі бағыт та болмыс субъектіден бұрын немесе субъектіден бастау керек деген сенімді біріктіреді. Адамның адам табиғаты бар. "Адам" ұғымы болып табылатын бұл адам табиғаты барлық адамдарда бар. Бұл әрбір жеке адам "адам"жалпы ұғымының ерекше жағдайы екенін білдіреді. Егер Құдай болмаса да, яғни болмыс болмыстан бұрын болатын кем дегенде бір болмыс, оны қандай да бір ұғыммен анықтауға дейін бар болмыс және бұл болмыс адам. Оның мазмұнын анықтайтын экзистенциалистік философияның бастапқы нүктесі- "болмыс" категориясы (экзистенция). Бұл әлеуметтік қатынастар мен сыртқы әлемді, танымдық актілер мен эмоционалды реакцияларды, қоғамдық институттар мен жеке тұлғалардың іс-әрекеттерін қарастыруда маңызды. Бұл философия барлық басқа мәселелерге қатысты "адам өмірінің" басымдығына негізделген.
Хайдеггердің көзқарастарымен бөлісе отырып, Сартр адам таза қатысу ретінде өмір сүреді деп сенді. Сартрдың негізгі тезисі - "болмыс мәннен бұрын". Бұл арқылы Сартр адамның табиғаты жоқ екенін түсінеді, адам шындығын анықтау мүмкін емес. Адам әлемде пайда болады, содан кейін ғана ол не екенін анықтайды.
Осы тұста Сартр пышақпен мысал келтіреді. Пышақты қолөнерші жасаған, пышақ ұғымы және оның мақсаты оны жасаудан бұрын да бар. Егер қолөнерші пышақтың не үшін керек екенін білмесе, оны жасамас еді.
Демек, пышақтың өмір сүруге дейінгі мәні бар. Және бұл әлемге техникалық көзқарас. Ал Сартр:
"Адамды елестету мүмкін емес", – деп жазады.  Адамның мәні жоқ, адамның қандай да бір идеясы немесе табиғаты бар деп айтуға болмайды деген пікірді ұстанған.

Экзистенциалист үшін адам бастапқыда ештеңені адам ретінде көрсетпейтінін анықтауға көнбейді, содан кейін ол өзін өзі жасаған адам болады. Осылайша, адамның табиғаты жоқ, оны ойлайтын Құдай да жоқ. Адам жай ғана бар және ол өзін қалай көрсетсе, солай ғана емес, ол қалай болғысы келеді. Және ол өмір сүре бастағаннан кейін өзін бейнелейтіндіктен және ол өмір сүре бастағаннан кейін ерік-жігерін көрсететіндіктен, содан кейін ол тек өзі жасайтын нәрсе. Сондықтан біз қоғамда өзімізді қалай көрсетсек, адамдардың алдында да сондай бейнеміз қалыптасады екен.
Адам - жаратылыс жобасы деп жазады Сартр. Ол не болатынын өзі таңдайды және ол болуға ұмтылады. Ол ұмтылатын нәрсе, оның барлық шешімдерін өзі, өзі ойлап тапқан "моделі" анықтайды. Яғни адам өзінің қабылдаған шешімдері бойынша әрекеттер жасайды. Бірақ адам Құдай емес және мұндай кәсіпорын әрқашан құлдырау қаупін тудырады. Ол барлық жағдайларды білмейді, оған толық жағдай берілмейді, сондықтан оның қандай да бір шешімі не әкелетінін білмейді, бірақ соған қарамастан таңдау керек. Тек таңдау жасау арқылы ғана өз жолын қалыптастыра алады.
Сартр адам туралы өзінің тұжырымдамасын атеизм туралы түсінігінен шығарады. Экзистенциализм, дейді ол, Құдайдың жоқ екенін дәлелдейтін атеизм емес. Өйткені ол үшін Құдай бар болса да, бұл ештеңені өзгертпес еді. Мәселенің мәні-Құдай бар ма, жоқ па. Мәселенің мәні мынада: адамды ешкім өзінен құтқара алмайды, тіпті Құдайдың бар екендігінің ең сенімді дәлелі. Адамды тек адамның өзі құтқара алады. Экзистенциалистер құдайдың жоқтығына алаңдайды, өйткені Құдаймен бірге ақылға қонымды әлемде іргелі құндылықтарды табудың барлық мүмкіндігі жоғалады. Жақсылықты ойлайтын ақыл жоқ, сондықтан еш жерде жазылмаған, адал болу керек, өтірік айтпау керек және т.б. Бастапқы нүкте ретінде Сартр Достоевскийдің "Егер Құдай болмаса, бәріне рұқсат етіледі" формуласын қабылдап, оған жеткілікті кең түсінік берді: "шынында да, егер Құдай жоқ болса, бәріне рұқсат етіледі. Демек, адам кетеді, дәрменсіз, өйткені өзіне де, сыртына да сүйенетін ештеңе жоқ. Ең алдымен, оның ақтауы жоқ.
Бостандық-бұл адамның тағдыры:" мен өз тағдырыма қарап, оны білдім; бұл менің еркіндігім ғана болды", — деп жазады Сартр. Сонымен қатар, ол еркін болуға сотталды. Сотталды, дейді Сартр, өйткені ол өзін өзі жаратпады; және әлі де еркін, өйткені бір күні әлемге лақтырылған адам барлық істеріне жауап береді. Сол үшін Сартр өзін жаратқан Құдайды мойындамайды, ол өзін еркін санап, өзінің жасаған күнәларына жауапкершілік алмайтынын баяндайды.  Экзистенциалист, дейді Сартр, ешқашан адамды мақсат ретінде көрмейді, өйткені адам әрқашан аяқталмайды. Яғни, адам әрқашан даму процессінде болуы шарт. Гуманизмді осы мағынада түсінуге болады. Адам үнемі өзінен тыс. Ол өзін жобалап, өзін сыртқа жоғалтады, ол адам ретінде өмір сүреді. Екінші жағынан, ол трансценденттік мақсаттарды көздеу арқылы ғана өмір сүре алады. Осы шектен шығу бола отырып, объектілерді тек осы өзін-өзі жеңуге байланысты ұстай отырып, ол өзегінде, өз шегінен тыс шығудың орталығында орналасқан. Адам әлемінен, адам субъективтілігі әлемінен басқа әлем жоқ. Адамды қалыптастыратын трансценденттіліктің (Құдай трансцендентальды мағынада емес, оның шегінен шығу мағынасында) және субъективтіліктің бұл байланысы – адам өзін – өзі ұстамайды, бірақ әрқашан адам әлемінде болады деген мағынада-және оны біз экзистенциалистік гуманизм деп атаймыз.
Менің ойымша, экзистенциализм адам болудың көптеген мәселелерін (өмірдің мәні, адамның еркіндігі мен жауапкершілігі, оның даралығын сақтау) қойды, бірақ ол ешқашан бір мәселені шешкен жоқ.  Сондықтан мен оған соңына дейін оң көзқараспен қарай алмаймын. Бірақ адам өзінің тәжірибесімен, эмоцияларымен, қорқыныштарымен және үміттерімен басты философиялық проблема болып табылады деген ойды ештеңе жоққа шығара алмайды. Менің ойымша Сартрдың ойымен келісуге келіспеуге де болады. Бірақ адам Құдайды мойындау арқылы, оның бар екеніне сену арқылы ғана өзінің бар екенін, өзін Құдайдың жаратқанын түсіну арқылы, өзін дамыта алады деп есептеймін.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Өмір алдындағы өмірдің мәні

Өлім тәжірибесімен соқтығысу өлім алдындағы өмірге әсер ететін, адамның болмыс туралы көзқарасын қайта қалыптастыратын түрткі болуы мүмкін деп жалпы қабылданған. Жақын өлім тәжірибесі, шекараның жақындығын тікелей сезіну әдебиет пен кинода, адам өмірі оған өте аз өлшенетінін түсінуден қалай өзгеретіні туралы әңгімелерде әртүрлі рефракция тапты.  Өлім қаупі жағдайында өмірді қабылдауды өзгерту тақырыбы бойынша бірқатар зерттеулер бар. Олар өмірдің мәнділігінің тікелей өсуін көрсетпесе де, әлі де солай деп қабылдауға болатын кейбір өзгерістер бар.
Американдық психотерапевт Ирвин Ялом өлімді қабылдаудың әртүрлі аспектілері туралы ой қозғай отырып, былай деп жазады: «1926 жылы Мартин Хайдеггер өлім идеясы адамды неден құтқарады деген сұрақты зерттеді және ол маңызды түсінікке ие болды: алда болатын сана туралы. жеке өлім бізді жоғары өмір сүру режиміне көшуге итермелейді.

Адам заттың ең жоғарғы өнімі.

Ежелгі заманнан бері данышпандар адамның шығу тегі мен мәні мәселелерін түсінуге тырысты. Бірінші философ Гомер адамның Мұхит арқылы жаратылғанын атап өтеді. Қазір адамның пайда болуы туралы көптеген теориялар бар, оларды 5 топқа бөлуге болады:

1 – Иләһи: «Алла адамды өзіне ұқсатып, өзіне ұқсатып жаратты». Теория «Інжілде» және «Құранда» барынша егжей-тегжейлі баяндалған.
2 - Эволюционизм. «Түрлердің шығу тегі» (1859) еңбегінде баяндалған Ч.Дарвиннің (1809 - 1982) теориясы. Өзгергіштік, тұқым қуалаушылық және табиғи сұрыптау арқылы адам маймыл тектес ата-бабалардан тараған.
3 - Гюго де Вриздің «Мутациялық даму теориясы» («биологиялық секіріс теориясы») (XX ғасырдың 30-жылдары). Оның пікірінше, адамның пайда болуы геномдағы мутациялық өзгерістермен байланысты. «Секіру» кездейсоқ.
4. – «Палеоконтакт теориясы», ең даулыларының бірі. Оның жақтаушылары адам шамамен 40-40 мың жыл бұрын, яғни палеолит дәуірінде «жоғары ақыл-ойдың бөтен шабуылының» нәтижесінде өзгерген тіршілік иесі екенін айтады.
5. - «Синтетикалық теория», бұл адам эволюцияның нәтижесі, бірақ оған Жанды Құдай үрлеген.

Философияда өмірдің мәні мәселесі бірнеше аспектіде қарастырылады:
1) объективистік көзқарас (Спиноза, Гегель және т.б.), ол христиандық дәстүрмен байланысты, мұнда адам өзіне жоғарыдан тағайындалған тағдырға бағынады. ;
2) субъективист. Ол шығармашылық дербестік пен адам әрекетіне негізделген.

Өмірдің мәні мәселесінде олар үш өлшемнен қарайды: 1 - Әлемдегі барлық тіршілік иелері туғанына байланысты өмір сүруге құқылы,
2 - өмір шектеулі;
3 - өлместік іздеу

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Аббаньяно

«Позитивті экзистенциализм», А.-ның пікірінше, адамға өзін, басқа адамдарды, бар дүниені түсінуге көмектесетін адам болмысының «мәңгілік философиясының» бір түрі. Ол концепцияларды дамытумен, жүйелерді құрумен шектелмейді, сонымен қатар іргелі таңдау, шешім, қамқорлық, азап, т.б. осы философияның арқасында адам шынайы өмір сүріп, өзі бола алады. Ол адамға шексіз мүмкіндіктер көкжиегін ашады. Белгісіздік пен еркіндік адамның шынайы болмысын, адам мен адамның субстанциясын құрайды, ол шындықтың да, адам тағдырының да шарты, сондай-ақ басқа адамдармен бірге өмір сүрудің негізі болып табылады. Тек бірге өмір сүру арқылы ғана адам өзінің Менін жүзеге асыра алады.Адамның табиғаты мен конституциясының ең маңызды сипаты - уақыт, өйткені ол оның алдына шексіз мүмкіндіктер ашады. Өткен мен болашақтың өзара толып кетуі адамның Мені мен болмыс субстанциясын немесе болмыс субстанциясын қатар жүзеге асыратын адам болмысының тарихилығын құрайды. Тарихилық тарихилықпен байланысқан да, оған қарама-қарсы да ағымдағы және өтіп бара жатқан уақыт пен мәңгілік арасындағы шиеленістен туады. Тарих проблемалары тарихи шындықтың немесе тарихи пайымдаудың мәселелері емес, болмыстың немесе адамның болмысының мәселелері. Болмыстың еркіндігі болмысқа қатысты ғана мағынаға ие. Еркін болу-болмауды адам өз еркін таңдау барысында шешеді. Адам болмыс ретінде тұтастық ретінде әлемнің органикалық бөлігі болып табылады. Дүниені жоққа шығару – шынайы болмыстан бас тарту. Табиғатты заттардың объективті тәртібі деп санады, онда шындық пен құралдық сәйкес келеді, өйткені адам заттармен тікелей және жанама түрде, техниканың көмегімен әрекеттеседі. Бұл техника, А.-ның пікірінше, табиғат пен адам арасындағы «кездесу». Бірақ егер технология адамның заттарға әсер ету құралы ғана болса, онда өнер табиғатқа қайта оралу, сондықтан ол тарих. Табиғатқа оралған адам оны тарихқа «енгізеді». Табиғатқа қайта оралу ретінде өнер - бұл шын мәнінде еркін таңдау, сондықтан өнерде адам өзінің еркіндігін бекітеді.

Экзистенциалистер адам өзінің өлімі туралы санадан қашпауы керек деп санайды, сондықтан жеке адамға оның практикалық бастамаларының бостығын еске түсіретін барлық нәрсені жоғары бағалайды. Бұл мотив Ясперстің «шекаралық жағдайлар» доктринасында айқын көрінеді. Шекаралық жағдайлар - адамның мезгіл-мезгіл құлайтын өмірлік жағдайларын шектейді: ауыр ауру, жақындарының қайтыс болуы, төтенше жағдайлар. Шекаралық жағдайлар адамды шайқайды, оны «күнделікті өмірдің сиқырынан» оятады.Адам – тасталған жоба, оны ешкім жасамайды, жаратпайды. Бар нәрсе сияқты себепсіз туады, күш жетіспегендіктен жалғасады және кездейсоқ өледі. Ол әлемде кездейсоқ пайда болады және оған сенетін ештеңе жоқ. Құдай жоқ, Құдай өлді. Христиандық мораль да, басқа зайырлы мораль да адамға қалай әрекет ету керектігін айта алмайды. «Дүниеде ешқандай белгі жоқ». Біз өз әрекеттерімізді ақтау үшін ешқандай өсиетке сене алмаймыз. Адамның өзі оларды іс-әрекеті мен қарым-қатынасы барысында қалыптастырады. Белгілі бір құндылықтар мен идеалдарды таңдай отырып, белгілі бір әрекеттерді жасай отырып, индивид өзін тұлға ретінде қалыптастырады. Оның таңдауының сипатын ештеңе анықтамайды және анықтай алмайды. Сартр айтқандай, «адам өзін өзі таңдайды, ол бостандыққа ұшырайды». Адамның өмір сүруінің негізгі белгісі - оның еркіндігі. Адам – еркіндік. Экзистенциалистер адамның өз мақсаттарын жүзеге асырудың нақты мүмкіндіктеріне қарамастан - еркін екенін атап көрсетеді. Адамның еркіндігі кез келген жағдайда сақталады және таңдау, таңдау жасау қабілетінен, ең болмағанда санада көрінеді. Бізге айналамыздағы әлемді өзгерту берілмейді, бірақ өзіміздің дербес шындықты өзімізде дербестендіретін және жасайтындай етіп әлемге деген көзқарасымызды өзгерту біздің қолымызда. Бостандық әлем мен әлеуметтік тәртіптердің сандырақтығын толық жоққа шығару ретінде Декарттың «Мен бүлік шығарамын, сондықтан мен бармын» деген сөзін Камю романдарында экстремалды түрде көрсетті. Қалған болмыс шынайы емес, сондықтан бір ғана шын мәнінде маңызды философиялық мәселе бар - суицид мәселесі.

# data[].attributes.attachment_link.title
Философия ВСК 1 (1)

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Аксиология 19 ғасырдың аяғында ғана ие болған тарихи дамудың ұзақ және қиын жолынан өтті. Антикалық дәуірде құндылықтар (тауарлар) онтологиясына полярлық көзқарастар білдірілді: адам құндылықтардан жоғары (софистер); құндылықтар адамнан жоғары (Сократ). Басқаша айтқанда, тәуелсіз болмысты құндылықтарға жатқызу керек пе деген сұрақ туындады. Міндет шындыққа батырылған құндылық сипатын анықтау болды. Осының негізінде құндылықтардың табиғатын түсінудің үш тәсілі қалыптасты: натуралистік, интуитивтік және аксиологиялық эмотивизм немесе нигилизм. Аксиологияда ерекше маңызға ие позиция И.Кант ,Сот сынында ұсынылған. Дүниенің құндылық мәніне ерекше философиялық назар аударудың бастауы парасатты болмыстар үшін құндылықтардың болуын және адамға тән құндылықты дәлелдейтін дүниеге бағалаушы қатынас болды. Канттың теориялық көзқарасқа қатысты адамның әлемге практикалық қатынасының бірегейлігін талдауы қызығушылық тудырады. Теориялық көзқарас болмыстың бейнелеуден бұрын (бар болу – себебі), практикалық позициядан – бейнелеу болмыстан бұрын болады, дүниетанымның қалыптасуына екі фактор да қатысады деп тұжырымдайды. Осы тұрғыда «әдемі», «асыл» және «ұлы» өнерді ажырату идеясы алға қойылды, ол қазіргі эстетикадағы ықпалды неокантиандық бағыттың бағытын анықтады, оның негізгі мәселесі болып табылады.

Неокантшылар, әсіресе Баден мектебі, философияның өзі «жалпыға бірдей жарамды құндылықтар туралы ілім ретінде» түсіндірілді [5, б. 387] және философияның міндетін маңызды құндылықтар туралы ілім негізінде адам өмірінің мәнін түсіндіруде көрді.

Кантқа жүгінсек, біз құндылық туралы («жеке құндылықтар») адами идеялармен қатар шындыққа жанаспайтын және елес құндылықтардың бар екенін көреміз. Ойшыл мұндай, мысалы, «атақтық елесін» – «атақтар мен ордендерге құштарлық» тудырған адамдардың пайымдауларына сілтеме жасайды [6, б. 240]. Жалпы алғанда, Кант адамдардың таза субъективті бейімділіктері мен қажеттіліктеріне, соның ішінде ләззатқа негізделген құндылық критерийлерін жоққа шығарады. «Егер өмірді тек біз ләззат алатын нәрселермен бағалайтын болсақ, біз үшін қандай құндылық болатынын болжау қиын емес ... Бұл мән нөлден төмен түседі».
Кант аксиологиясының мәңгілік жетістігі – құндылықтардың гуманистік табиғаты мен жалпыадамзаттық маңызын бекіту. Мораль философиясы біздің құндылықтарымызды анықтайды - біз үшін не маңызды, не маңызды емес. Құндылықтар шешімдерімізге, әрекеттерімізге және сенімдерімізге басшылық етеді. Сондықтан моральдық философия біздің өміріміздегі барлық нәрсеге әсер етеді.

Канттың моральдық философиясы бір қарағанда ерекше және қарама-қайшы. Ол сенімді болды: бір нәрсе әмбебап болса ғана жақсы деп санауға болады. Әрекетті бір жағдайда дұрыс, екінші жағдайда бұрыс деп айту мүмкін емес

Өтірік айту жаман болса , оны кім және қашан жасаса да, ол әрқашан жаман. Кант мұндай әмбебап этикалық принциптерді категориялық императивтер деп атады. Бұл өмір сүру ережелері. Олар кез келген адамға кез келген жағдайда жұмыс істейді. Олардың кейбіреулерін басқа философтар талқандаса, басқалары уақыт сынынан өтті. Императивтердің бірі мені қатты таң қалдырды. Кез келген жағдайда ол қалай әрекет ету керектігін және неге екенін анық көрсетеді. «Құндылық – бұл қандай да бір маңыздылық емес, жағымды мән; Сонымен қатар, бұл мән адамда, оның іргелі мақсаттары мен мұраттарынан бастау алады» [2]. Шынында да, бір затта немесе құбылыста бір адам екінші адам көрмейтін нәрсені көреді. И.Канттың бейнелі өрнектері бойынша, бірі шалшыққа қарап, одан тек кірді көрсе, екіншісі ондағы шағылысқан жұлдыздарды көреді.
Барлық құндылықтар адамдардың қажеттіліктері мен мүдделеріне тікелей байланысты, бірақ олармен шектелмейді. Қажеттіліктер мен мүдделер, әдетте, динамикалық, иерархиялық және олардың иерархиясы үнемі өзгеріп отырады, ал құндылықтар салыстырмалы түрде тұрақты, өйткені идеалдар салыстырмалы түрде өзгермейді, оларды адам өзінің тарихи қалыптасу процесінде танып, игереді. даму. Құндылық – адамның материалдық қажеттіліктер мен рухани қажеттіліктерге саналы қатынасы.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Құндылық деген не?
Құндылық – бұл қандай да бір нәрсенің мәнділігі, маңыздылығы, қалаулылығы, пайдалылығы және қымбаттығы. Ол қашанда әлдекімнің (немесе әлдененің) бағалылығын, яғни объективті болмысты және сонымен бір мезетте оның әлдекім (немесе әлдене) үшін құндылығын, яғни субъективті бағалауды білдіреді. Дүние құндылыққа толы – материалды (заттар, әшекей бұйымдар, алтын мен асыл тастар, ақша, меншік және т.б.), табиғи (күннің атуы мен батуы, теңіздер мен таулар, гүлдер және т.б.), көркем (әдебиет пен өнер туындылары) және адами (сұлулығы мен ізгі қасиеттері) құндылықтар. Бір нәрсені екіншісінен артық көру жалпы тірі табиғатқа тән. Аң екеш аңның өзі төлін қызғыштай қорғайды. Дегенмен, құндылықтың антропогенді, яғни адамға тән екендігін баса айту қажет, өйткені барлық жаратылыстың ішінде адам ғана табиғи және мәдени туындыларды, идеялар мен амал-әрекеттерді, жалпы басқа адам мен қоғамды, сондай-ақ өзін-өзі бағалауға қабілетті. Құндылықтар адамның әлеуметтік болмысына тартылған, адам құндылықтарға мүдделі әрі мұқтаж болып табылады.   Адам құзырындағы заттар, қоғамдық қатынастар жəне олар қамтыған табиғат құбылыстары құндылықты қатынастар нысандары ретінде танылған және бағалы заттар сипатында іс-əрекетке қосылады. Яғни бұлардың бəрі де жақсылық пен жамандық, шындық пен жалған, əсемдік пен ұсқынсыздық, əділдік пен əділетсіздік жəне т.б. тұрғысынан пайымдалады. Белгілі құбылыстарды бағалауға негіз болған тəсілдер мен өлшемдер субъективті баға түрінде қоғамдық сана мен мəдениетте бекиді де, адам əрекетін бағыттаушы құралдарға айналады.
Алайда құндыны қарапайым бағалыдан, қажеттіден, тиімдіден, пайдалыдан ажырата да білу керек. Барлық тірі және шынайы сүйікті нәрселер құрал бола алмайды. Әдетте материалдық игілік пен тұтынушылық нарықты, еңбек өнімі мен тауар айырбасының нәрсесін білдіретін қарапайым құндылықтар экономикалық құндылықтар болып табылады. Айырбасқа көнбейтін, орны толмайтын жоғары құндылықтар да болады, әдетте оларды «баға жетпес» деп жатады. Бұл тұрғыдан алғанда олар қасиеттілік ұғымына жақындайды. Діндар адамдар үшін барынша қастер тұтып, қадірленетін құндылықтар бұл – діни құндылықтар. Құндылықтар әлемі шексіз десе де болады, тіпті жаратылыстың өзі біз үшін танымдық, философиялық және эстетикалық тұрғыдан құнды болып саналады.

Діни құндылықтар Құдайға сенуге негізделеді және әрбір дін адамның Жаратушымен рухани-практикалық байланысын анықтап қана қоймай, оның жалпы қоғамдағы және тұтас әлемдегі орнын реттейді. Жоғары діни құндылықтар адамдардың өмірінің мәні мен қамын айқындайды. «Құндылықтық фактор» Құдай идеясының өзінде болады, өйткені құндылықтық басымдылықтардың мазмұны мен мәртебесі Жаратушының өзінен туындайды. Көптеген діни жүйелерде этикалық, яғни моральдық-адамгершілік қасиеттердің эталоны Құдайдың аты мен затынан, сипаттарынан алынады, содан әрбір діни ағым құндылықтық императивтерді, парыздар мен тыйымдарды қалыптастырады. Кәсіби философияда құндылықтар туралы ілім аксиология деп аталады және өзінің бастауын жүзеге асқан құндылық – пайдалылықты игілік деп қарастырған ежелгі гректерден алады. Батыстық философияның тарихында бірқатар аксиологиялық теориялар белгілі: натуралистік психологизм (Мейнонг, Перри, Дьюи), трансцендентализм (Виндельбандт, Риккерт), персоналды онтологизм (Шелер, Гартман), мәдени-тарихи релятивизм (Ницше, Дильтей), социологизм (Вебер, Парсонс, Толкотт). Жалпы құндылық термині еуропалық рационалдық философия мен христиандық моральдың іргелі ұғымдарын теріске шығарған XIX ғасырдағы неміс ойшылы Фридрих Ницшенің «балғамен шеге қаққандай» етіп жазған атақты «Билікке деген ерік» атты трактатында «құндылықтарды қайта бағалау» қажеттігін афористік тұрғыда негіздегенінен кейін кең қолданысқа түсті. Сөйтіп батыс еуропалық философияның негізгі тақырыбының біріне айналып, танымның барлық салаларында пайдаланыла бастады.

Құндылықтардың көптеген жүйесі мен жіктеу түрлері бар. Олардың жоғарыда аталған діни, философиялық, моральдық, эстетикалық және экономикалық түрлерінен өзге, құқықтық, әлеуметтік, мәдени, саяси, қаржылық, экологиялық және тағы басқа түрлері аталады. Құндылықтарды материалдық және рухани, жеке және ұжымдық, адамзаттық және ұлттық, дәстүрлі және қазіргі заманғы және басқаша да жіктей беруге болады.
Бүгінгі біздің қоғамда ата-бабаларымыз берік ұстанған бұл кісілік құндылықтардың көмескілене бастағаны байқалады. Оны күнделікті отбасының тұрмысынан да, қоғам өмірінен де аңғарып жүрміз. Батыстық бұқаралық мәдениеттің тегеуірінді ықпалы интернеттен де, теледидардан да, басқа ақпарат құралдарынан да қарқынды жүргізілуде. Әрине, поэзия мен ән-күй өнерінде қазақы қоңыр үн мен ырғақ, бояу мен нақыш сақталып отыр, оған да шүкір дейсің, әйтпесе дүниеге келген нәрестеге не тыңдатып, не көргізеріңді білмей дал боласың. Дегенмен, жалаң еліктеушілік, «өзгенің асылын малшылау» басым, оған тоғышарлық, көзбояушылық, науқаншылдық, ұраншылдық, әсіреқұмарлық, шенқұмарлық, даңғазалық, мақтаншақтық сияқты антиқұндылықтар қосылып отыр. Ол күнделікті тіршіліктен де, ғылым, әдебиет, өнер тәрізді «рухани» мәдениет салаларынан да анық байқалады. Мұндай келеңсіз құбылыстарда құндылық қайдан болсын, рух қайдан болсын.

Не құнды? Рухы бар нәрсе құнды. Риясыз, өз болмысына сай болған шынайы дүние құнды.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Гегельдің философиясындағы еркіндік ұғымы

Ерік болмыстың барлық құбылыстарының мәні ретінде қарастырылды, ол барлық бар нәрсенің өзіндік себебі ретінде ұсынылды. Бұл көзқарастар А.Шопенгауэр мен Ф.Ницше философиясында барынша айқын көрініс тапқан.

Детерминистер ерік еркін емес, адам қатаң табиғи және әлеуметтік қажеттілікке бағынады және ол не істесе де, оның іс-әрекетінің нәтижесі толығымен алдын ала белгіленетінін айтты. Ал мұндай пайымдаулардың нәтижесінде детерминистер мен индертерминистер әртүрлі тұжырымдарға келгенімен: ерік не абсолютті еркін, не еркін емес, қатаң қажеттілік шеңберімен қысылған, олардың іс жүзінде қолданылуы ұқсас салдарға әкелді.

Осылайша, ерік мәселесінің бірінші маңызды кесіндісі ерік бостандығы мәселесі, адам қызметінің белсенді түрленетін жағының дүние моделімен арақатынасы деп жарияланды. Бұл мәселеге классикалық кезеңдегі неміс философтарының еңбектерінде көңіл бөлінген. И.Кант үлкен тарихи кезеңдегі ізденістерді қорытындылай отырып, бұл жағдайды проблемаға айналдырды.

Кантқа дейін ойшылдардың алдында тұрған (қажеттілікті бостандықпен ұштастыру) және оның материалистермен полемикасында оның мәнін ашқан мәселе ол арқылы толық шешілген жоқ. Кант адам үшін трансценденттік, тәжірибелік емес еркіндіктің болуын талап етті. Ол жариялаған еркіндіктің себептері мен шарттары түсінікті дүниеде қалып, эмпирикалық, жердегі әлемге жете алмады.Канттық қағидалар бойынша адамның өз іс-әрекетінде қаншалықты қабілетті екенін нақты айту мүмкін емес. Егер ақыл әрекетті себепті түрде анықтаса, - деп дәлелдеді ол, онда әрекетті еркін деп санауға бола ма? Өйткені ол міндетті түрде эмпирикалық себептермен анықталады. Сондықтан «іс-әрекеттердің шынайы моральдық қасиеті (еңбегі мен кінәсі) біз үшін толығымен жасырын болып қалады... Біз өзіміздің ақылдылығымызды тек эмпирикалық сипатқа жатқыза аламыз».Бостандық қажеттілікпен, ал ерік еркіндігі (практикалық парасаттылық) – теориялық парасатпен үзілген Канттық концепцияның дуализмін Гегель жеңуге тырысты.

Гегель бұл мәселені шешуге байланысты теориялық қиындықтарды да, оның практикалық мәнін де анық түсінді. Халықтар мен жеке адамдар үшін еркіндік сөздің кең мағынасында, оның пікірінше, теңдесі жоқ тартымдылыққа ие.Егер бұрын ерік бостандығы ұғымы ең алдымен жеке аспектіде қарастырылса, Гегельде ол философиялық аспектімен бірге жалпы бостандық ұғымымен синоним бола отырып, әлеуметтік-саяси аспектіні де қамтиды.

Гегельдің пікірінше, «Ерік бостандығы – бұл жалпы бостандық, ал қалған барлық бостандықтар оның түрлері ғана».

Олардың қатарында сөз бостандығы, саяси еркіндік бар. Олар ерік бостандығының әмбебап тұжырымдамасының модификациялары, ерекше көріністері ретінде қарастырылады.

Еріктен басқа ешнәрседе еркіндік жоқ екенін Гегель ерекше атап көрсетеді. Оның пікірінше, еркіндік пен ерік арасындағы қатынас физикалық дене мен оның ауырлығы арасындағы қатынасқа ұқсас.

Ауырлық күші дененің өзі сияқты еркіндіктің өзі ерік. Еркіндіксіз ерік бос дыбысқа, жоққа айналады, ал бостандық тек ерік ретінде шынайы нәрсеге айналады. Демек, бостандық пен ерік бірдей, мәні бойынша субстанциялық ұғымдар.

Ойлау, деп атап өтті Гегель, алыпсатарлық даму процесінде ол өз мазмұнын меңгеріп, онымен сусындағанда ерікке айналады. Гегельдік философиядағы ерік – субъективті рухтың шыңы, оның ішкі мақсаты мен ең жоғарғы анықтамасы, субстанциялық концепцияның прогрессивті қозғалысының қажетті қадамы. «...Ол өзінің дамуында алға жылжитын анықтамалар – сезінуден бейнелеу арқылы ойлауға дейін – ол өзін ерік-жігер ретінде тудыратын жол...», – деп атап өтті Гегель.

Гегель философиясындағы ерік бостандығы концепциясын талдау ой мен ерік бірлігі бұл жерде органикалық сипатқа ие болып, оның негізгі принципінен туындайтынын көрсетеді. Гегель ерікті рухтың туындысы деп жариялайды, ерік ойлаудан тыс және ойлаудан бөлек мүмкін емес, бұл ерік ойлаумен бірге адамда болатын қандай да бір ерекше мән емес деп есептейді. Ерік пен ойлауды байланыстыра отырып, Гегель бұл тұрғыда Спинозадан шыққан дәстүрдің мұрагері болды, сонымен бірге тек сәйкестік сәтін ғана емес, сонымен қатар айырмашылықтарды да көрсетті.

Гегельдің бейнелі көрінісі бойынша, ерік ондағы, бір қалтада, ал ойлау басқа қалтада. Ақыл адамның сезімінде, ойлауында және ерік-жігерінде бірдей бір ғана себеп әрекет ететінін, бұл ерік адамда ақыл-ойдың болуының режимі немесе формасы болып табылатынын, сондықтан ақылсыз ерікті және еріксіз ақылдың болуы мүмкін емес екенін түсіне алмайды. .

Ойлау мен ерік, Гегель бойынша, рухтың екі жағы: теориялық және практикалық; олар бір-біріне еніп, бірін-бірі толықтырады. Екі жақ - әрқайсысы белгілі бір жолмен - субъективті және объективті бірлікті тудырады. Олардың арасындағы айырмашылық сыртқы әлемге көзқарас ерекшелігінде жатыр: ойлау оны барынша адекватты түрде білуге ​​ұмтылады, ал оны өзгертуге деген ерік-жігер. Сайып келгенде, ерік рухтың теориялық және практикалық жақтарының бірлігі, оның объективті әсерлі көрінісі. Гегель ерікті адамның практикалық іс-әрекетінің қажетті алғышарты ретінде, осы қызметтің субстанциялық негізі мен принципі ретінде сипаттайды. Мақсатты ұтымды ерік адам болмысының тірі жанын құрайды және осы болмыстың өзі. Адам санасының мазмұндық құрамдас бөліктері – мақсат, ұмтылыс, т.б. - өздігінен тек мүмкіндік түрінде өмір сүреді; бұл тек жеке адамның субъективті, ішкі ниеті. Олар детерминативті болмыстағы өзінің нақты болмысын ерік арқылы алады, бұл оларды мүмкіндіктен нақтылыққа айналдырады.

Күнделікті өмірде, деп атап өтті Гегель, адамдар еркіндікті өздері қалаған нәрсені істеу мүмкіндігі ретінде елестетеді, яғни. өз қалауыңыз бойынша әрекет етіңіз. Мұндай идея ойлау мәдениетінің мүлдем жоқтығын және шын мәнінде ерік бостандығының не екенін абсолютті дұрыс түсінбеуден туындаған.

Сонымен, Гегель өз жүйесінің ішінде ең маңызды қорытындыға келеді: адам болмысы тарихи шындыққа айналады, еркіндіктің дамуы әрбір тарихи дәуірдің басты сипаты болып табылады. Ежелгі Шығыс қоғамдарында, дейді Гегель, тек тиран ғана еркін, ал қалғандарының бәрі өздерінің бастапқы мәніне қайшы, еркін емес. Әйтсе де, тиранның еркіндігі – өзін еркін анықтайтын ақылға қарама-қарсы, кісілікті құлдыққа түсіретін нәпсінің үстемдігі болып табылатын озбырлықтан басқа ештеңе емес.Гегель жалпы алғанда бостандық біреудің меншігі бола алмайтынына сенімді, яғни. бұл басқалардың бостандығын жоққа шығарады. Ол былай деп жазады:

«... Мен шын еркінмін, егер басқасы да еркін болса және мен оны еркін деп мойындасам.

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
Жыраулар дүниетанымындағы еркіндік мәселесі.

Ж. Ошақбаева бойынша

Еркіндік — адамның немесе халықтың өз мүдделері мен мүмкіндігіне сай әрекет етіп, өз қалауын жүзеге асыруы. Адамдар өз әрекеттерінің объективті жағдайларын қалауынша таңдап алуға ерікті емес, алайда олар нақтылы және салыстырмалы еркіндікке ие. Ғылыми-техникалық ілгерілеу әрбір адамға, әлеуметтік топқа, тұтас ұлтқа қызмет ете отырып, олардың табиғаттың объективті заңдарын игеруіне, іс жүзінде қолдануына жәрдемдеседі. Жеке адам мен ұлттың еркіндік дәрежесінің артуы тұтастай алғанда қоғамның ілгерілеу үрдісінің өзекті өлшемі болады.

Қазақ хандығының құрылуының өзі бір философия деп қарастыратын болсақ, хандардың қасында сенімді серіктестері болып қызмет еткен, жыраулар мен жыршылар еркіндік мәселесін өз жырларына қосқан. Философиялық тұрғыдан еркіндік мәселесі әрқашан жырауларға сенімділік ұялатып, хандарға дұрыс шешімдер қабылдауда септігін тигізген.

Еркіндік мәселесіне байланысты адам мен қоғамның өзара қатынасының бірнеше түрі бар. Біріншіден, еркіндік үшін күреске адамдар ашық түрде, қоғаммен келіспес жанжал арқылы шығады. Бұл қиын да, қауіпті жол еркіндік үшін күресте адам басқа барлық қасиеттерінен айырылып, бұрынғыдан да жаман күйге түсуі мүмкін. Екіншіден, өзін әлемнен бөлек ұстап, қашу арқылы, монастрьға өз әлеміне еніп кету арқылы өз еркіндігін тапқысы келеді. Үшіншіден, көбінесе өзі өмір сүрген ортаға бейімделіп, еркіндікті ұмытып, мойынсұнып кетеді. Еркіндік – жеке тұлғаның ішкі немесе сыртқы зорлықтың салдарынан емес өз пікіріне сай ойлап, іске асыра алатын мүмкіндігі бар, адам мен оның тіршілік етуінің мәнін сипаттайтын негізгі философиялық категориялардың бірі.

Қазақ халқының өмірінде сөзге тыйым салынбаған, өзара сын – пікірге шек қойылмаған. Көшпенді халық үшін еркіндік қандарына сіңген қасиет болу керек. Еркіндікті жырларына қосқан жыраулардың қатарында Асан Қайғы, Қазтуған, Бұқар жырау, Үмбетей жырау секілді тұлғалар болған. Осы жыраулардың ішінде Қазтуған мен Бұқар жыраудың шығармаларында аталып өткен, еркіндік мәселелеріне тоқталып өткім келіп тұр.

Қазтуған өз жырларында халықты ерлікке, бірлікке, адамгершілікке шақырып, ақыл айтқан, батыр, ел басқарған би болған. Адамгершілігі күшті үлкендердің айтқанын тыңдасақ, бізден батыр да би де шығады деп сенемін. Оның саяси – құқықтық ойлары туған жер, атамекенді қорғау, ата – жұртты мадақтау, елдің тыныш өмірін жақтау екендігі айқын.

Ел қияға қонғай ма?
Еділ, Жайық арасы
Кеңшілік қоныс болғай ма?!
Ебей басты құба үлек
Ернімен шырпы шалғай ма?!
Бұл қоныста отырып,
Біздің мұсылман баласы
Жағасы босап тынғай ма?! – деп жырлап өткен.

Ол Еділ мен Жайыққа жетер жер жоқ екенін, Ноғайлы қазаққа жететін халық жоқ екендігін, бірақ халықтың бұрынғыдай өмір сүруіне қауіп – қатер төніп тұрғанын жырлары арқылы жеткізген. Егер тәуелсіз, еркін мемлекет болғысы келсе, халықтың бар күшін бірлікке біріктіруге шақырады. Ол бірнеше жылдардан соң болатын оқиғаларды болжау арқылы халық тағдырын дәл табады.

Ал Бұқар жырау болса Абылай ханның ақылшы биі бола отырып, мемлекет істеріне араласқан. 18 ғасырда жазылған оның «Ханға жедел айтпасам» атты өлеңінде халықты еркіндікке шақырып, үндеу жариялағандай:

Судан қашып қарағай

Шөлге біткен бір дарақ,

Шортан шөлге шыдамсыз

Балықтан шыққан бір қарақ.

Ойлама шортан ұшпас деп,

Қарағайға шықпас деп, - дейді.

Бұқар жырау өте әділ, гуманист тұлға. Ол мемлекет арасында болатын жанжалдарға қарапайым халықтың қатысы жоқ екенін, билеушілердің арасында болатын жанжалдар үшін қарапайым халық зардап шекпеу керек екенін жырларына қосқан. Қазақ хандығының өркендеп тұрған кезінде өмір сүрген ол үшін елеімздің еркін, тәуелсіз болуы өте маңызды болды. Осы еркіндікті сақтап қалу үшін халықтар арасында достастық орнауы қажет екенін баяндайды. Ол әрдайым халық мүддесін қорғап келген.

Қазақ жырауларының пікірінше, еркіндік руханилыққа нұқсан келтірмеуі керек, еркіндік жеке тұлғалардың менмендік, пендешілік әрекеттерін шектеп, кісілік қасиеттерден ажырамауын қарастыруы керек. Жыраулардың жырларынан, шығармаларынан халықты бірлікке, достастыққа, әділеттілікке шақырғандарын анық байқауға болады. Біздің бүгінде еркін өмір сүруіміз кезіндегі ата – бабаларымыздың маңдай терінің жемісі деп білемін!

# data[].attributes.headline
Максутова Жазира

# data[].attributes.subject
Максутова Жазира

# data[].attributes.body
М.Хайдегердің шығармаларындағы еркіндік пен ақиқаттың байланысы.

Ерік еркіндігі. Еркіндік деңгейлері. Оң және теріс еркіндік.

Неміс экзистенциализмінің негізін салушылардың бірі М. Хайдеггер пікірлері осы еркіндік мәселесі тұрғысынан өзі қызық әрі құнды. Адамның шынайылығы-оның еркіндігінде. Еркіндік болмыста негізделген және болмысты негіздейді. Еркіндік-адам шынайылығының ақиқаты "осында орныққан" адам ерікті, себебі: "осындағы болмыс"орын және адамға Адам болу мүмкіндігін беретін орын қасиетін ашады. Орынды жоғалту өліммен бір. Орынға иелік ету-белгілі бір нәрсені тірлігіне мүмкіндік жоқ болу емес, орын - адам өз-өзін зерделей бастайтын шынайылықтың түрі. Бұл оның тірлік негізі және оның жүзеге асу мүмкіндігі.
Алайда, орынның шартты анықтамасы адам орны жүзеге асатын саяси, экономикалық және әлеуметтік сияқты нақты сұрақтарда ақырына жетеді. Осы аумақтардың әрбірі еріктілік жүзеге асуы үшін қажет. Метафизикалық еріктілік аздық етеді. Хайдеггердің еріктіліктің нақты өлшемі жөніндегі ілімді тірліктің экономикалық па, әлеуметтік пе немесе саяси аспекттерге енгізуге қабілетсіздігі осы ілім мен метафизика арасындағы диалектикалық байланысты түсінуге үлкен кедергі болып тұр. Біз адам—саяси мақұлық деп айтқанда біз оның метафизикалық еріктіліктің шынайылығы және мойындауы болатын саяси еріктілікті сақтау мағынасында түсінеміз. Бұған қарамастан, метафизикалық еріктілікті жариялау, тәуелсіз адамды саяси тәуелдендіру арқылы сіңіріп кетуге жол бермейді.
Ерік ұғым ретінде де, нақты болмыстық құбылыс ретінде де тарихи сипатқа ие. Ежелгі және орта ғасырлық дүние ерік құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып білмеген. Мысалы, ежелгі қоғамда адам еркі жөнінде тіпті сөз болмаған, оның орнына «даналық мұраты» ұғымын қолданған. Адамның қылық әрекеттері табиғат пен өмірдің ақыл бастауларына және логика қағидаларына бағынады деп түсінген.
Ерік – бұл алға қойған мақсатты орындау жолында кездесетін қиыншылдықтар мен кедергілерді жеңуге бағытталған адамның саналы психологиялық ісәрекеті.  Еркіндік пен ерік синоним ретінде қолданылады. Ерік өз тілегеніңді алдыңа қойған мақсатыңды жүзеге асыру, саналы ұмтылыс, тілек, талап, билік, мүмкіндік, ал «еркіндік дегеніміз – ерікті күй». Ар-ождан қоршаған орта алдындағы өнегелі жауапкершілік сезімі.
Еркіндік ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Сыртқы ерткіндікті құқық реттейді.Ішкі еркіндік бұл субъективті еркіндік, яғни адамның адамның ойлау еркіндігі, сенім, көзқарас еркіндігі және т.б.
Құқықтық еркіндік барлық еркіндік түрлерінің жүзеге асуына кепіл болады, яғни саяси, экономикалық, рухани және т.б. еркіндік.
Фихте еркіндіктің мынадай деңгейлерін көрсетеді:
- инстинкт арқылы сананың шексіз басшылық ету кезеңі;
-саналы инстинкт сыртқы мәжбүрлі беделге айналған кезең;
- арылу кезеңі, бұл кезеңде кез-келген ақиқатқа селқос қарау басым болды;
- саналы ғылым кезеңі- ақиқаттың мойындалған кезеңі;
- саналы өнер кезеңі - адамзат сенімді түрде сананың жеткен жетістігін пайдаланған кезең.
Белгілі философ Фромм еркіндікті оң және теріс деп бөліп көрсетеді. Оң еркіндік барлық байланыстардан қол үзуді талап етпейді, тек ойластырған мәселені жүзеге асыруға кедергі келтіретіндерден бас тартуды талап етеді. Ол адамға қуаныш сыйлайды, дамуына ықпал етеді. Ал теріс еркіндік дегенеіміз адамдар алдындағы жауапкершіліктен, барлық міндеттерден бас тарту. Бұл қоғамда кері пікір қалыптастыратын еркіндік түрі.

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан

# data[].attributes.body
Еркіндік мағыналарының трансформациясы: көне дәуірден қазіргі уақытқа дейін

Даль сөздігінде ол былайша түсіндіріледі:

«Бостандық – адамның өз еркі, кеңістігі, өзінше әрекет ету мүмкіндігі; шектеудің жоқтығы, тұтқындық, құлдық, біреудің еркіне бағыну »[1]

Бұл термин мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп, қоғамның дамуына байланысты уақыт өте келе бірқатар өзгерістерге ұшырады. Бостандық жеке сана ұжыммен сәйкестендірілмеген жерде пайда болады.
1)Ежелгі Греция философтары бостандық түсінігіне полис жүйесі шеңберінде анықтама берді. Азат болу – өз жеріне қызмет ету деген сөз. Адамның жеке ерекшеліктері мен оның мақсаттары ұжымның игілігіне және оның дамуына бағындырылды. Сондықтан іс-әрекеті жалпы игілікке жетуге бағытталған адам еркін деп саналды. Платон бұл теорияның жақтаушысы болды. Аристотель өз ілімінде басым бостандық идеясының шеңберінен шығып, полистік ойлаудың орнына жеке ойлау пайда болады. Оның ойынша, еркіндіктің ең жоғарғы көрінісі – өз қалауын басшылыққа алып, өз қалауымен әрекет ете білу арқылы бақытқа жету. «Ерікті» арқылы Аристотель жеке адамның еркі мен ақыл-ойына тәуелді және оларға бағынатын нәрсені түсінді.
2)Адам бостандығы идеясының өзгеруі орта ғасырларда Құдай мен дін мәселесі басты назарда болған кезде болды. Киелі кітапта бостандық идеясы адамдарды босату әрекеті ретінде түсіндіріледі. Бірақ сонымен бірге Құдайдың күнәлар мен осы күнәлар үшін жазалар туралы айтатын өсиеттерінде шешім бостандығы туралы жасырын идеялар бар.Бостандық туралы алғашқы философиялық ойлар Филон Александрияда кездеседі. Дүние пайда болған, осы дүниені билеуші ​​құдірет – жақсылықтың иесі Алла ғана азат бола алады деп есептеді. Тәңір еркіндік берген адамды ғана еркін адам деп атауға болады. Кейінірек орта ғасыр философтары жер бетінде зұлымдық бар және бұл жерде Құдайдың кінәсіздігі туралы мәселені қарастыра бастайды. Бұл мәселеде жетекші рөлді Августин Аврелий алады. Оның шығармаларында жамандық Құдайдан емес, адамдардан келеді деген ой анық байқалады. Бұл зұлымдықтың пайда болуының бастапқы нүктесі болып табылатын адамға берілген таңдау еркіндігі.
3)Қайта өрлеу дәуірі Киелі кітап мәтіндерін емес, адамды оның назарының орталық нысанына айналдырады. Пико делла Мирандоланың ойынша, адамның ерекшелігі оның өнермен айналысуына және айналасындағы әлемді өзгертуге мүмкіндік беретін еріктілігінде. Адамның бұл дүниедегі орны Құдайға және оның еркіне байланысты емес, әр адамның өз қалауы мен тілегіне толығымен бағынады. Алға қойған мақсатына берік бола отырып, адам биікке де, төменге де жетуі мүмкін.
Қорытынды: Қорытындылай келе, адамның еркіндік идеясы уақыт өте келе, дәлірек айтқанда, қоғамның дамуымен өзгерді деп айта аламыз. Сонымен, ежелгі дәуірде бостандық қоғам игілігі үшін әрекет ету қажеттілігін сезіну ретінде түсіндірілді.Орта ғасырларда Құдай бүкіл әлемнің орталығы болған кезде бостандық құдайдың болмысының бір бөлігімен сәйкестендірілді. Демек, Құдайдың рақымына бөленетін адам бостандыққа қол жеткізе алады.Қайта өрлеу дәуірі бостандық идеясын, әсіресе ерік бостандығын қалыптастыруды жалғастыруда. Сол кезеңдегі философтардың пікірінше, адамның өзі – өз тағдырын жасаушы.

# data[].attributes.attachment_caption
Есть ли у нас свобода воли?

# data[].attributes.headline
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.subject
Қызыр Аружан 

# data[].attributes.body
Видео материалда философтар үшке жіктелетіні айтылады. Олар: біз еркінбіз, біз еркін емеспіз және екі тарапты да қолдайтынтар.  Сартр адамды бос нәрсеге теңейді. Және біздің еркіндігіміз  біздің болмысымзды құрайды дейді. Біз әр күн сайын еркін түрде бірнеше мыңдаған таңдаулар жасаймыз.  Біздің таңдауымыз біздің болмысымызды қалыптастырады. Және біз еркін таңдаған әр таңдауымыз үшін жауаптымыз. Ницще еркіндікті екіге бөлген: свобода от и свобода для.  Біріншісқұлдардыңі ойындағы еркіндік. Екіншісі  еркін таңдауы арқылы өзін өзі қалыптастыра алатын  тұлғаға тиесілі.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Правое полушарие Интроверта

# data[].attributes.attachment_link.title
Есть ли у нас свобода воли?

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
Құндылық-бұл құбылыстар мен іс-әрекеттердің адами, әлеуметтік және мәдени маңыздылығын көрсететін ұғым. Бұл адамның дүниетанымдық бағдарының ерекше түрі, идеал, адамгершілік, жақсылық, сұлулық туралы белгілі бір мәдениетте қалыптасқан идеялар. Сондай-ақ, бұл объективті, табиғаты бойынша адам үшін оны жаратылыста бекітуге, оның шығармашылық мүмкіндіктерін жүзеге асыруға бағытталған игілік болып табылатын құбылыс.

"Құндылық" ұғымының қалыптасуы күрделі тарихи жолдан өтті. Ежелгі және ортағасырлық философияда құндылық сипаттамалары өмірдің өзіне еніп, оған тән деп саналды, шындықпен ажырамас. Құндылықтарды зерттеу шындық ұғымы өз мағынасында шындыққа және адамның сүйіспеншілігі мен ұмтылысының объектісі ретіндегі құндылыққа бөлінген кезде мүмкін болды.

Құндылық категориясын классикалық неміс философиясы, әсіресе Кант әзірледі. Ол құндылық ұғымдарын ізгі ниет ұғымымен байланыстырады. Ізгі ниеттің өзі бар бағалау ол қандай да бір бейімділіктің пайдасына жасаған кез келген нәрседен салыстырмалы түрде жоғары. Канттық талдауда құндылық ұғымының маңыздылығы - бұл ұғым адаммен мақсат, оның дамуы және құндылық аспектісі, пайдалылық сияқты-тілектер әлемімен байланысты. Канттың бұл аспектісі салыстырмалы, шартты құндылық деп аталады. Ол құндылықтың субъективті аспектісіне назар аударады, ол жарықтандыруға тырысады.
Құндылықтар теориясы құндылықтардың табиғаты туралы мәселені анықтауға тырысады. Құндылықтардың табиғаты туралы әртүрлі көзқарастар бар-заттардың адамның қажеттіліктерін, тілектерін, идеяларын қанағаттандыру қабілеті, адамның үміттерін, үміттерін, үміттерін тудырады. Сұрақтар маңызды болып қала береді: құндылықтардың объективті немесе субъективті мәні; сұлулықтың, әдемі, асыл, адалдықтың болуы; құндылықтардың талғаммен, жеке тұлғаның психологиялық қалауымен шартталуы. Онтологиялық аксиологизмді жақтаушылар құндылықтардың өздері объективті деп санайды.
Құндылықтардың әртүрлілігі олардың деңгейіне қарай жіктеуді қарастырады. Сонымен, жеке, әлеуметтік және кәсіби топтардың, ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтар ерекшеленеді. Жеке құндылықтармен өмір, бақыт, әл-ауқат, денсаулық, отбасылық әл-ауқат. Ұлттық құндылықтар Тәуелсіздік, тату көршілік, патриотизм, қадір-қасиет, әлеуметтік тыныштық, бейбітшілік сияқты ізгіліктерді қамтиды. Адам өмірі мен қызметінің кез-келген саласында өзіндік құндылықтар жүйесі жұмыс істейді.

Кейде құндылықтар "төмен" және "жоғары" болып бөлінеді. Алайда, материалдық, биологиялық, қонақ бөлмесі, яғни өмірлік маңызды, өмірлік құндылықтар адам үшін рухани, интеллектуалды, моральдық, эстетикалық құндылықтардан кем емес.

Қазіргі уақытта жалпыадамзаттық құндылықтар ерекше маңызға ие. Олар адамзаттың мінез-құлқын реттеушілер болып табылады, адамдар арасындағы түсіністік пен келісімнің жолдарын табудың маңызды критерийлері, ынталандырулары мен құралдары ретінде әрекет етеді. Мұндай жалпыадамзаттық құндылықтарды ажыратуға болады: адам өмірінің құндылығы; өмірдің мәні, жақсылық, әділеттілік, сұлулық, шындық, бостандық.

# data[].attributes.headline
Марат Аяулым

# data[].attributes.subject
Марат Аяулым

# data[].attributes.body
Этика – мораль, адамгершілік, ізгілік сияқты дүниелерді зерттеп, адамдардың қоғамда бірігіп өмір сүруін қамтамасыз ететін өзара әрекеттесу принциптері мен механизмдерін зерделейтін философиялық пән. Зерттеудің ерекше саласын білдіретін термин ретінде бұл сөзді алғаш Аристотель қолданған деп саналады.
Бұл терминнің ғылыми, философиялық теориясына кіріспес бұрын, оны біршама қолданбалы мағынада сипаттап берсек, бұл тұжырымдаманы ұғыну біраз жеңілдеу болар. Ең қарапайым бір мысал: қоғамдағы күнделікті орын алып жатқан түрлі іс-әрекет, мінез-құлықтарды саралай отырып, біз дәрігер, журналист, заңгер, кәсіпкер, саясаткер немесе мұғалім сияқты кейбір кәсіпқой адамдардың мінез-құлқы немесе іс- әрекеті жайлы сөз қозғап жатамыз. Осыған орай біз медициналық этика, журналистік этика, құқықтық этика, кәсіпкерлік этика, саяси қайраткерлердің кәсіби этикасы және педагогикалық этика деген ұғымдарды келтіреміз. Этиканы заңмен шатастырып алуға болады, дегенмен, көптеген заңдардың түп-тамыры осы этикалық принциптерден бастау алып жатады.
Әйткенмен, заңнан бір өзгешелігі – үкімет немесе қоғам бір де бір адамды этикалық нормаларды қатаң сақтауға мәжбүрлей алмайды, әрі оны осы ережелерді бұзғаны үшін ешбір жазаға тарта алмайды (әлбетте, егер заң этикаға қатысты мәселелер бойынша ешбір қаулы қолданбайтын болса).
Әрине, этика тек кәсіби салада ғана қолданылып қоймайды, оның арнасы адам өмірінің барлық тармақтары мен салаларына тарқатылады. Дегенмен, әрбір адам өз кәсібінің аясында өзін қалай ұстауы тиіс екендігін нұсқау ететін кәсіби этика кодекстері бар.
Ендігі жерде жиі көтерілетін сұрақтардың бірін атайық: бұл – этика мен моральдың айырмашылығы. Этика мен мораль өзара байланысты, бірақ олар екі түрлі. Мораль нормаларға, дәстүрлерге немесе мәдени, иерархиялық және діни тәртіптерге бағынуға негізделген. Ал, этика болса, өз кезегінде, өмір салтын адами көзқараспен негіздеуге талпынады.
Философияда этика, әдетте, дәстүр немесе әдет ретінде ұғынылатын моральмен шектеліп қана қоймай, өмірдің ең үздік үлгісін сүруге немесе асқақ мұраттарға ұмтылудың ең үздік жолдарын іздеудің теориялық тұжырымдарын іздейді.
Этика антропология, психология, әлеуметтану, экономика, экология, педагогика, саясат, тіпті, дене шынықтыру мәдениеті және т.б. салаларды қамтиды.

# data[].attributes.body
Құндылық - бұл белгілі бір құбылыстар мен іс-әрекеттердің адами, әлеуметтік және мәдени маңыздылығын көрсететін ұғым

Құндылық-бұл адамның дүниетанымдық бағдарының ерекше түрі, идеал туралы белгілі бір мәдениетте қалыптасқан идеялар, адамгершілік, жақсылық, Сұлулық табиғаттағы, қоғамдағы, өмірдегі және жеке адамдағы кез-келген оқиғалар мен құбылыстарды ол тек ғылыми негізделген теориялардың көмегімен ғана емес, сонымен бірге өз көзқарасының объективінен де өтеді.оларға.

"Құндылық” ұғымының қалыптасуы күрделі тарихи жолдан өтті тек осы ұғымды қазіргі заманғы түсіну үшін маңызды болып табылатын құндылық туралы көзқарастардың тарихына тоқталған жөн

Ежелгі грек философиясының қызықты тұжырымы-бұл құндылықтың ең жоғары өлшемі және ең жоғары құндылық-бұл белгілі Протагор тезисі:  " адам-бұл барлық нәрсенің өлшемі"

Ежелгі және ортағасырлық философияда құндылық сипаттамалары өмірдің өзіне еніп, оған тән деп саналды, шындықпен ажырамас құндылықтарды зерттеу шындық ұғымы өз мағынасында шындыққа бөлінгенде және құндылық адамның сүйіспеншілігінің, құмарлығының және ұмтылысының объектісі ретінде мүмкін болды.

Құндылық категориясын классикалық неміс философиясы толығымен дамытты, әсіресе Кант құндылық ұғымын ізгі ниет ұғымымен байланыстырады ізгі ниеттің өзі бағаланады және ол қандай да бір бейімділіктің пайдасына жүзеге асырғаннан салыстырмалы түрде жоғары канттық талдауда құндылық ұғымы бұл ұғымды адаммен мақсат ретінде байланыстырады, оның дамуы, сондай - ақ құндылық аспектісі, пайдалылық ретінде-тілектердің табиғаты әлемімен бұл аспект пен Кант салыстырмалы, шартты құндылық деп атайды, ол құндылықтың субъективті аспектісіне назар аударады, ол жарықтандыруға тырысады және уақыт объективті аспектінің бар екендігін баса көрсетеді,бірақ оны канттық тұжырымдаманы егжей-тегжейлі дамытпайды. құндылықтар негізінен қабылданды, кейбір өзгерістермен классикалық неміс фило софе философиясының барлық өкілдері.

Қазіргі заманғы әлеуметтік-философиялық әдебиеттер құндылықтардың табиғаты туралы әртүрлі көзқарастармен сипатталады және оларды түсіну олар, сайып келгенде, неміс классикалық фило ософиясында белгіленген проблеманы нақтылау немесе соңғысына қарама-қарсы қою арқылы дамиды.

Ең дәлелді, кең таралған және қолайлы болып табылады, оған сәйкес құндылықтар адамның қажеттіліктері мен мүдделерінің мәні болып табылады, бұл заттар, құбылыстар немесе идеялар, ойлар осы түрге тәуелділікнемесе құндылықтардың екі тобы:

- материалдық-бұл еңбек құралдары мен құралдары, заттар мен тікелей тұтыну заттары;

- рухани-бұл идеялар, теориялар, Пікірлер: саяси, құқықтық, моральдық, эстетикалық, философиялық, діни, экологиялық және т. б.

адамның әлемге құндылық қатынасына тәуелділігі құндылықтар пәндік және   субъектілік ретінде анықталады

Пәндік құндылықтар-бұл адам қызметінің, әлеуметтік қатынастардың және олардың шеңберіне енгізілген табиғи құбылыстардың барлық түрлері құндылық қатынастарының объектілері ретінде олар жақсылық пен жамандық, шындық немесе жалғандық, сұлулық немесе ұсқынсыздық, рұқсат етілген немесе тыйым салынған, әділ немесе әділетсіз арық..Субъектілік құндылықтар - олардың негізінде тиісті құбылыстарды бағалаудың ең көп рәсімдері жүргізілетін әдістер мен критерийлер қоғамдық сана мен мәдениетте бекітіліп, адамның іс-әрекетінің бағдары ретінде әрекет етеді.

Құндылықтардың әртүрлілігі олардың деңгейіне қарай жіктелуді қамтиды, сондықтан жеке тұлғаның, әлеуметтік және кәсіби топтардың, ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтар ерекшеленеді.Қазіргі уақытта жалпыадамзаттық құндылықтар ерекше маңызға ие, олар адамзаттың мінез-құлқын реттеушілер болып табылады, олар өзара түсіністік, зұлымдық пен адамдардың өмірін сақтау жолдарын іздеудің маңызды критерийлері, ынталандырулары мен құралдары ретінде әрекет етеді. планеталар жалпы адамзаттық құндылықтардың нақты тарихи сипаты бар екенін есте ұстаған жөн. олардың ежелгі немесе орта ғасырлардағы түсінігі қазіргі кездегі түсініктерінен айтарлықтай ерекшеленеді ақпараттық қоғам.

Қазіргі философияда жалпыадамзаттық құндылықтар деген бірде-бір көзқарас жоқ, барлық халықтар, жүйелер мен ур культі үшін біртұтас, жалпыға бірдей құндылықтарды анықтауға мүмкіндік беретін негіз бар, "жалпыадамзаттық"ұғымына қатысты пікірлердің алуан түрлілігі бар.

# data[].attributes.body
Жалпы тиістілігі бойынша этика философияға жатады, оның нормативтік-практикалық бөлігін құрайды. Сонымен қатар, ол метафизикамен айтарлықтай байланысты және бұл, ең алдымен, оның философиялық сипатын білдіреді. Адамгершілік адам өмірінің соңғы құндылық тірегі болу үшін абсолюттілікті талап етеді, сондықтан адамгершілік туралы ілім әрқашан болмыс туралы іліммен байланысты; мораль негіздерін түсіндіру сипаты бойынша барлық философиялық моральдық жүйелерді гетерономды және автономды деп бөлуге болады. Этиканың маңызды ерекшелігі-ол мораль туралы ғылым бола отырып, сонымен бірге белгілі мағынада соңғысының бөлігі болып табылады. Этиканы практикалық философия ретінде теориялық философиядан бөле отырып, Аристотель оның түпкілікті не бағытталғанын және оның кемелдігі неден тұратынын анықтай отырып, адам қызметінің шекті мақсатты негізін белгілейтінін білдірді. Осылайша, Этика ізгіліктің  не екенін білу үшін емес, ізгілікке айналу үшін зерттеледі. Ол практикамен айналысады, өйткені бұл соңғысы адамның өзін ақылға қонымды түрде таңдауға байланысты. Этика саналы, жеке-жауапты таңдау тұрғысынан бүкіл адам өмірін қайта қарастырады. Бұл этиканың тұжырымдамалық аппаратын, оның өте жақсы анықталған проблемалық өрісін анықтайды. Этикалық жүйелердің барлық доктриналық әртүрлілігімен олардың барлығы қандай да бір жолмен үш негізгі тақырыптық кешенмен айналысады:

Мен не істеуім керек (қандай нормаларды ұстану керек, неге ұмтылу керек, нені қалау керек)? Бұл сұраққа жауап беру үшін differentia spezifica Этика, өмірдің мәні неде, жақсылық пен ізгілік дегеніміз не, зұлымдық пен жамандықтан айырмашылығы, қандай іс-әрекеттер этикалық айыптауға жатады, ерік бостандығы қалай мүмкін болатындығын зерттеу қажет.

Мен моральдық мотивті әртүрлі қызығушылықтармен, табиғи бақыт тілегімен қалай байланыстыра аламын? Бұл сұрақ бақыт деген не, қандай өмірді бақытты деп санауға болады, өмір салтының қайсысы осы тұрғыдан қолайлы, адамның әртүрлі табиғи және әлеуметтік мақсаттарына қатысты нақты міндеттері қандай, ол қандай қасиеттерді дамытуы керек екенін қарастыруды қамтиды.

Менің игілігімді басқа адамдардың игілігімен қалай байланыстыруға болады немесе адамның моральдық автономиясы жалпы мағыналы нормалар түрінде қалай пайда болады? Мәселенің мұндай тұжырымы этика тарих философиясымен, мінсіз әлеуметтік құрылым туралы идеялармен тікелей байланысты. Ол әлеуметтік институттар мен қатынастарға моральдық вектор беретін бірқатар ұғымдарды дамытады. Кез-келген дамыған этикалық жүйе азды-көпті егжей-тегжейлі мінез-құлық бағдарламасын қамтиды, ол өмір салтын жүзеге асыруға арналған, бұл жеке тұлғалардың қайшылықтарын жоюға мүмкіндік береді және олар моральдық тұрғыдан лайықты деп танылады. Бұл бағдарламалардың нормативтік сенімділігі оларды жіктеудің маңызды белгілерінің бірі болып табылады. Осы критерий бойынша этиканың гедонизм, евдемонизм, ішкі төзімділік, сентиментализм, ойлау, утилитаризм, скептицизм және басқалары сияқты түрлерін ажыратуға болады.

# data[].attributes.headline
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.subject
Муханбедиева Лаура

# data[].attributes.body
"Спиноза әлемі" - бұл шынымен де әлем. Ең бастысы, Бенедикт Спиноза мен оның әлемі біртұтас болды. Яғни, ілім көптеген көріністерде мұғалімге сәйкес келді. Спиноза әртүрлі философиялық бағыттардың бастаушысы болды. Оның" этикасы " көптеген онтологиялық мәселелерді геометриялық дәлдікпен қарастырады. Олардың арасында бостандық тақырыбы бар. Нидерланд ойшылы үшін ең маңыздыларының бірі. Бостандық дегеніміз не? Адам еркін бола ала ма? Осы сұрақтарға ғана емес, біз бірнеше эстетикалық құрылымдармен жауап беруге тырысамыз.

Экзистенциализм туралы дәрістерінің бірінде Мәскеу философиясының тарихшысы П. В. Рябов белгілі және категориялық метафораны келтіреді: адам-Еркін құлаған тас. Бұл метафора ХХ ғасырдағы экзистенциализмнің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Мұнда бірден парадокс көрінеді: еркін құлау. Бір жағынан, бұл еркіндік. Және оны түсінуге болады. Бірақ қажеттілік ретінде түсіну. Өйткені сіз құлап кетпеуіңіз керек (бұл бастапқы шарт). Спинозада " этикада "біз мынаны табамыз:" Еркін-бұл өз табиғатының қажеттілігі үшін ғана бар және іс-әрекетке өзі ғана анықталатын нәрсе. Қажетті немесе, ең дұрысы, мәжбүрлеу дегеніміз-белгілі және белгілі бір имиджге сәйкес өмір сүру және әрекет ету үшін басқа нәрсемен анықталатын" (курсив мой — м. Н.). Енді экзистенциализмнен толығымен алыстап, делдалдарсыз біздің тақырыпқа оралайық. "Спиноза әлемінде" адамның ерік-жігері жоқ. Ол, адамның еркі, жеке тілектердің көрінісі. Өз кезегінде тілектердің пайда болуы да шартты және себептері бар. Дегенмен, барлық себептерді білу мүмкін емес. Бұл бостандық елесін тудырады. Адамдар "еркін әрекет етеді, өйткені олардың тартымдылығының қандай себептері бар екенін білмейді" деп ойлайды . Сондықтан ерік-жігерді еркін себеп деп атауға болмайды-бұл тек қажетті себеп болуы мүмкін (теорема 32). Яғни, себебі бар себеп. Дәл сол нәрсе, сәл артқа оралғанда, таспен де болады-ол құлаудың себебін білмейді. Бұл жерде сұрақ туындайды: себебін білу еркіндік береді ме, әлде оның еркіндігі туралы ғана біле ме?

Жоғарыда келтірілген 32 теоремасына оралайық. Осы теореманың дәлелі ретінде Спиноза былай деп жазады:" ерік ақырлы немесе шексіз болып көрінсе де, оны әрқашан болмыс пен әрекетке анықтайтын себеп болады, сондықтан ерік еркін себеп деп аталмайды, бірақ тек қажет немесе мәжбүрлі". Бұл қажеттілік туралы алғашқы ойды тағы бір рет растайды. Спиноза бізге әсер ету туралы ілім береді. Оларсыз оны түсінудегі еркіндік туралы айту мүмкін емес. Аффекттер тілектермен байланысты. Аффект (ака жанның құмарлығы) "бұлыңғыр идея, онда жан өз денесінің немесе оның кез-келген бөлігінің болу Күшін бұрынғыдан да азды-көпті растайды және жанның өзі анықталады біреуінің ойлауына, негізінен екіншісінің алдында" . Кез-келген әсердің де өзіндік себептері бар. Сондай-ақ, аффект еркіндіктен жалғыз ауытқу деп болжауға болады. Төменде Құдай мен бостандықтың байланысы көрсетіледі (өйткені кемелді Құдай жетілмеген аффекттер жасай алмайды). Аффект-бұл еркіндік, еркін қателік. Бұл жалпы мүмкін болатын жалғыз еркіндік. Спиноза үшін мұндай еркіндік теріс. Аффекттерге байланысты жан пассивті болады. Бірақ жанға әсер етудің әсерін азайтатын бір жол бар. Бұл жол-әсерлерді түсіну. Оның көмегімен сіз өзіңіздің түпкілікті бостандығыңызды түсінуге жақындай аласыз. Сондай-ақ Құдайда көрінетін еркіндік.

Спиноза жүйесіндегі Құдай-барлық заттардың, сондай-ақ олардың болмысының жалғыз еркін себебі. Ол, құдай, күшті және кемелді. Мұнда маңызды-Құдай құдіретті емес, өйткені құдірет бар және Құдай бар, және оларды біріктіре отырып, біз Құдіретті Құдайға ие боламыз. Жоқ. Құдайдың мәні қазірдің өзінде құдірет. Ол, егер қаласаңыз, бірінші және соңғы шек. Құдай да тұрақты. Ол өзгере алмайды, оның жаратылу тәсілі өзгере алмайды. Әр түрлі заттардың жетілу дәрежесін өзгерту мүмкін емес. Заттар Құдай жаратқан дәрежеде кемелді. Өйткені Құдай оған қарама-қарсы әлемді жасамайды. Ол имманентті және заттардан бөлінбейді. Ол қайталайды, олардың қажеттілігінің себебі. Осыған байланысты ештеңе өздігінен бола алмайды. Бұл Құдайдың айрықша құзыреті. Ол өздігінен бар жалғыз нәрсе. Осы ережелерден, әрине, адамның бостандығы туралы қорытынды жасауға болады.

Әрине, Спиноза мұнымен тоқтап қалмайды. Құдай мен адамның қарым-қатынасы туралы айту маңызды. Спинозаның іліміндегі Құдай-бұл жеке емес абсолютті қажеттілік. Ол жеке тұлға емес. Христиандық "жеке Құдайдан" айырмашылығы. Жеке Құдай — бұл маған деген жеке көзқарасын өзгертетін адам. Спиноза жағдайында бұл мүмкін емес. Құдай өзгермейді және тұрақты. Алайда, адам Құдайға деген көзқарасын өзгерте алады. Құдайға деген ең жақсы көзқарас-бұл қажеттілік. Бұл көзқарас Құдайдың өтуі болып табылатын әлемдегі барлық нәрсенің шарттылығы мен қажеттілігін түсінуге негізделген. ИЯ, бейбітшілік-бұл Құдайдың аяқталуы (немесе шығу тегі). Мұнда Спиноза неоплатонизмге өте жақын. Құдай-бұл Құдайдың өзі де, қалған барлық адамдар туралы идея.

Құдайдың сүйіспеншілігі туралы айту бірдей маңызды. Жоғарыда Құдайдың идеясы туралы айтылды. Құдайдың идеясы-оның себебі. Бұл Құдайдың шексіз кемелділігімен рахаттануымен бірге жүреді. Мұндай ләззат Құдайдың өзіне деген сүйіспеншілігімен байланысты. Мұны айту оңай: Құдай өзін шексіз танымдық сүйіспеншілікпен жақсы көреді. Адамның жаны да шексіз. Ол Құдайдың көрінісі. Егер адамның жаны Құдайды жақсы көретін және білетін болса, онда Осылайша Құдайдың өзіне деген сүйіспеншілігі көрінеді. Сол сияқты, жан өзі туралы ойлайды. Құдайдың сүйіспеншілігі мен танымы-оған жақындау. Құдай жалғыз еркін болғандықтан, оған жақындау-бостандыққа жақындау.

Бірінші қорытындыны шығарайық. Тек Құдай-еркін себеп. Спиноза бұл туралы нақты айқындықпен айтады: "тек Құдай ғана еркін себеп. Тек ол жалғыз болғандықтан және оның табиғатының қажеттілігі бойынша әрекет ететіндіктен, ол жалғыз ғана еркін себеп бар" . Қалғанының бәрі өз себептері бар. Демек, мұның бәрі еркін емес.

Екінші қорытындыға келейік. Адам да еркін емес. Ол-құдай анықтаған және шартталған. Адамдағы барлық нәрсе үшін, оның әр әрекеті үшін оның себептері де бар. Ойларға дейін: Құдай ойлайды, Біз Құдайдың ойларын ойлаймыз. Барлық себептер бізге белгісіз болғандықтан, Бостандық елесі пайда болады (таспен метафора). Бірақ-еркіндік жоқ. Және екі жол бар (шығу). Бірінші жол қажеттілікке "махаббат" түрінде болады. Мұны кейінірек ф. Ницше қолданатын латын афоризмі білдіруі мүмкін: Амор Фати. Сөзбе-сөз - "тағдырға деген сүйіспеншілік". Алайда, бұл Спинозаның детерминизмін мүлдем сұрамайды. Екінші жолды Спинозаның өзі ұсынады: Құдайдың сүйіспеншілігі мен танымы. Яғни, Құдайдың Өзін-өзі тануы, оны адамның жаны жүзеге асырады. Бұл бостандыққа жақындау (сонымен қатар Спинозаның айтуынша, құтқару мен бақыт). Бастапқыда қойылған сұрақтың жауабы: Иә, Спиноза әлеміндегі адам еркін емес. Құдайды білместен және оған деген сүйіспеншіліксіз, бұл себебін білмейтін және оны еркін деп санайтын қызметші тас. Еркін емес адамның еркіндікке ие болуы мүлдем еркін Құдай арқылы өтеді. Адам Спиноза әлемінде еркін болуы мүмкін.