# data[].attributes.body
Η Κύπρος στους Άγγλους

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η περίοδος των 82 χρόνων (1878 - 1960) της νεότερης κυπριακής ιστορίας, κατά την οποία η Κύπρος βρισκόταν κάτω από αγγλική κατοχή. Η Μεγάλη Βρεττανία είχε βλέψεις επί της Κύπρου, οι οποίες χρονολογούνται τουλάχιστον από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η σημαντική γεωγραφική θέση του νησιού, σε συνάρτηση με τα συμφέροντα της Μεγάλης Βρεττανίας στην Ανατολική Μεσόγειο και στο δρόμο που οδηγούσε στις Ινδίες (κτήση της Μ. Βρεττανίας) και στη Βόρεια και Ανατολική Αφρική, καθώς κι ο φόβος από ενδεχόμενη κάθοδο της Ρωσίας στη Μεσόγειο, υπαγόρευαν την ανάγκη κατάληψης της Κύπρου. Ο ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1877- 1878, που έληξε με ήττα της Τουρκίας και με την υπογραφή της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου και τη δημιουργία μιας ισχυρής Βουλγαρίας, οδήγησε στη σύγκληση της Διάσκεψης του Βερολίνου, τον Ιούνιο- Ιούλιο του 1878, που αναθεώρησε τη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου. Στη Διάσκεψη του Βερολίνου ανακοινώθηκε επίσημα (9 Ιουλίου 1878) ότι η Υψηλή Πύλη και η Μ. Βρεττανία είχαν υπογράψει μια "αμυντική συμφωνία" στην Κωνσταντινούπολη, στις 4 Ιούνη 1878. Με βάση τη συμφωνία της Κωνσταντινούπολης, η Τουρκία εκχωρούσε την Κύπρο στην Αγγλία όπως κατέχεται και διοικήται υπ' αυτής. Η Αγγλία κατέλαβε ειρηνικά την Κύπρο. Οι κάτοικοι του νησιού δεν είχαν ερωτηθεί.

Κατάληψη της Κύπρου: Στις 28 Ιουνίου 1878 κατέπλευσε στον όρμο Λεμεσού το πρώτο αγγλικό πολεμικό πλοίο, το "Παλλάς", από το οποίο αποβιβάστηκε μονάδα πεζοναυτών που παρέλαβε από την τουρκική φρουρά το κάστρο της πόλης. Η τουρκική σημαία υπεστάλη ύστερα από 307 χρόνια και στη θέση της υψώθηκε η αγγλική. Ο αγγλικός στόλος, υπό το ναύαρχο Τζων Χέϋ, κατέπλευσε την επομένη στη Λάρνακα, όπου και αποβίβασε τα πρώτα αγγλικά στρατεύματα. Η επίσημη τελετή μεταβίβασης της εξουσίας έγινε στο διοικητήριο της Λευκωσίας, στις 12 Ιουλίου, μέρα Παρασκευή. Η αγγλική σημαία αντικατέστησε και εδώ την τουρκική κι ο Σαμί πασάς, αντιπρόσωπος του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ, παρέδωσε την εξουσία στον Γουώλτερ Βάριγκ, αντιπρόσωπο της βασίλισσας Βικτώριας. Μετά δέκα μέρες, έφτασε στο νησί ο πρώτος Άγγλος ύπατος αρμοστής σερ Γκάρνετ Γούλσλεϋ. Οι Έλληνες της Κύπρου δέχτηκαν την αλλαγή με περιέργεια, αλλά κυρίως με αισθήματα ικανοποίησης, επειδή τους Οθωμανούς κυρίαρχους αντικαθιστούσαν Χριστιανοί κυρίαρχοι, καθώς και με πολλές προσδοκίες, που πρώτος κι επίσημα εξέφρασε ο μητροπολίτης Κιτίου Κυπριανός, καλωσορίζοντας στη Λάρνακα τον σερ Γκάρνετ, στις 22 Ιουλίου:

" ... Ἀποδεχόμεθα τήν ἀλλαγήν τῆς κυβερνήσεως καθ' ὃσον πιστεύομεν ὃτι ἡ Βρεττανία θά βοηθήσει τήν Κύπρον, ὃπως ἒπραξε καί μέ τάς νήσους τοῦ Ἰονίου πελάγους, ἳνα ἑνωθῇ μετά τῆς μητρός Ἑλλάδος μετά τῆς ὁποίας φυσικῶς συνδέεται..."

Καταλαμβάνοντας το νησί, οι Άγγλοι δεν ανέμεναν σοβαρές αντιδράσεις από τους κατοίκους του, όπως και δεν υπήρξαν. Εφοβούντο μόνο μικρής κλίμακας ταραχές από την πλευρά των Τούρκων κατοίκων της Κύπρου και για να τις αποφύγουν, διέδωσαν έγκαιρα ότι η νέα διοίκηση θα ξοφλούσε τα χρέη του λαού και θα πλήρωνε ικανοποιητικούς μισθούς. Όπως έγραψε αργότερα ένας Άγγλος αξιωματικός που συμμετείχε στην όλη επιχείρηση κατάληψης της Κύπρου, ο Ντίξον, εφοβούντο ότι μόνο στην επαρχία Πάφου δυνατό να είχαν δυσκολίες, γιατί εκεί οι ιθαγενείς ήσαν φανατικοί και η πόλη και επαρχία ήσαν σε αναρχία και όχι ασφαλείς... Ο Ντίξον πρόσθεσε ακόμα ότι: ...Η Λεμεσός και η Αμμόχωστος μπορούν να διοικηθούν με δυο μαστίγια, η Λευκωσία δεν χρειάζεται παρά μόνο 50-60 άνδρες, η Λάρνακα εξασφαλίζεται με μια κανονιοφόρο και με φρουρά ενός δεκανέα, αλλά υποτίθεται ότι η Πάφος χρειάζεται ένα σύνταγμα...

Η Αγγλοκρατία διήρκεσε 82 χρόνια. Ήταν κι αυτή μια περίοδος σκλαβιάς για την Κύπρο, όπως τόσες άλλες στη μακρά ιστορία του τόπου. Όμως, παρά τα πάμπολλα όσο και σημαντικά αρνητικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν όλες τις σκλαβιές, η εποχή της Αγγλοκρατίας είχε και μερικά ευεργετικά για το νησί αποτελέσματα. Το σημαντικότερο απ' αυτά είναι ότι διαδέχθηκε μια μεγάλη περίοδο σκοταδιού, την Τουρκοκρατία, κατά την οποία η Κύπρος είχε βυθιστεί στην ανέχεια, στην αμορφωσιά, στη δυστυχία, στην εγκατάλειψη και στην ερήμωση και έφερε πίσω τον αέρα και τη νοοτροπία της Ευρώπης. Εισήγαγε ξανά στην Κύπρο τον πολιτισμό, από τον οποίο οι Κύπριοι είχαν αποκοπεί για περισσότερους από τρεις αιώνες.

Βλέπε Βίντεο: Ψηφιακός Ηρόδοτος-Αρχείου ΡΙΚ
Πηγή
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αγγλοκρατία αγγλοκρατια  αμπντούλ  αβδούλ

# data[].attributes.attachment_link.description
Η περίοδος των 82 χρόνων (1878 - 1960) της νεότερης κυπριακής ιστορίας, κατά την οποία η Κύπρος...

# data[].attributes.body
Α΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

# data[].attributes.body
Η ΚΥΠΡΟΣ Βρετανική αποικία.

# data[].attributes.body
Οκτωβριανά

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΤΑ ΟΚΤΩΒΡΙΑΝΑ ΤΟΥ 1931

# data[].attributes.body
Παλμεροκρατία

# data[].attributes.body
Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

# data[].attributes.body
ΕΝΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ

# data[].attributes.body
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ: ΜΑΚΑΡΙΟΣ Γ΄

# data[].attributes.headline
1954: Το "Ουδέποτε" του Χόπκινσον

# data[].attributes.subject
1954: Το "Ουδέποτε" του Χόπκινσον

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Βρετανός πολιτικός του Συντηρητικού κόμματος, υπουργός των Αποικιών κατά το 1954, σε κυβέρνηση του Ουίνστον Τσέρτσιλ, που μια δήλωσή του στις 28 Ιουλίου 1954 σχετική προς το πρόβλημα της Κύπρου προκάλεσε θύελλα διαμαρτυριών και αντιδράσεων. Επρόκειτο για το περίφημο never (= ουδέποτε) που στάθηκε καθοριστικό για τον Ελληνισμό της Κύπρου ο οποίος έτσι σπρώχτηκε τελεσίδικα πλέον προς την απόφαση να αρχίσει τον ένοπλο απελευθερωτικό του αγώνα (που άρχισε πράγματι την 1η Απριλίου του επόμενου χρόνου, 1955).

Συγκεκριμένα σε μια συζήτηση στη Βουλή των Κοινοτήτων, στις 28 Ιουλίου 1954, ο Εργατικός πρώην υπουργός των Αποικιών Γκρίφφιθς (Τ. Griffiths) είχε ρωτήσει τον Χόπκινσον σχετικά με την Κύπρο, εάν η παραχώρηση συντάγματος προς τον λαό του νησιού θα μπορούσε να ερμηνευθεί σαν ένα βήμα που θα οδηγούσε σταδιακά την Κύπρο στο καθεστώς του Dominion. Ο Χόπκινσον απάντησε ως εξής:

Υπήρξε πάντοτε παραδεδεγμένη η άποψη ότι ορισμένες περιοχές μέσα στην Κοινοπολιτεία, λόγω των ιδιαζουσών συνθηκών τους, δεν μπορούν να αναμένουν ότι θα είναι ποτέ δυνατό να γίνουν πλήρως ανεξάρτητες. Πιστεύω ότι ο εντιμότατος κύριος θα συμφωνήσει, πως υπάρχουν μερικές περιοχές που ουδέποτε μπορούν να περιμένουν κάτι τέτοιο (βλέπε Parliamentary Debates [Commons], 28.7.1954, v. 531, 1033- 1034).

Η αντίδραση προς αυτή την ωμή κι απάνθρωπη δήλωση του Χόπκινσον υπήρξε άμεση ακόμη και μέσα σ' αυτό το Βρετανικό κοινοβούλιο, αλλά και στην Κύπρο προκάλεσε θυελλώδεις αντιδράσεις μόλις έγινε γνωστή.

Στη Βουλή των Κοινοτήτων ο Εργατικός βουλευτής Tom Driberg προκάλεσε αμέσως συζήτηση, τονίζοντας ότι το ουδέποτε του Χόπκινσον έθετε υπό αμφισβήτηση τα θεμέλια και τις αρχές των κοινοπολιτειακών σχέσεων κι έθετε επίσης υπό αμφισβήτηση την επικρατούσα αρχή, σύμφωνα προς την οποία η κάθε βρετανική αποικία, μέσω μιας σταδιακής προοδευτικής διαδικασίας, θα έφθανε στο σημείο που θα της δινόταν η δυνατότητα εκλογής μεταξύ ορισμένων λύσεων, περιλαμβανομένης της ανεξαρτησίας (ό.π.π., 1034).

Ακόμη και ο ίδιος ο πρωθυπουργός Τσέρτσιλ αποδοκίμασε κι επέπληξε τον υπουργό του, λέγοντας ότι αυτός δεν είχε επίγνωση του τι έλεγε, μέχρις ότου είδε γραμμένη τη λέξη που είχε προφέρει. Μάλιστα ο Τσέρτσιλ συμβούλευσε τότε τους υπουργούς να μη χρησιμοποιούν τη λέξη ουδέποτε στην πολιτική, εκτός μόνο σε γενικότητες. Ακόμη περισσότερο, ο πρωθυπουργός Τσέρτσιλ απέλυσε τον Χόπκινσον ο οποίος κι "εστάλη κλωτσηδόν στους Λόρδους" (Lord Winster, "Backward in Cyprus", Baltimore Sun, 2.7.1956). Ως νέος υπουργός των Αποικιών, που σχετίστηκε άμεσα με την Κύπρο, ανέλαβε ο Λέννοξ-Μπόυντ.

Στην Κύπρο η αντίδραση προς το ουδέποτε του Χόπκινσον ήταν ιδιαίτερα δυναμική και τεραστίων διαστάσεων: απεργίες, κινητοποιήσεις, συλλαλητήρια ενώ ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος άρχισε να κάνει ιδιαίτερα φλογερές ομιλίες, στις οποίες άφηνε και σαφή υπονοούμενα για έναρξη απελευθερωτικού αγώνα. Ουσιαστικά η δήλωση του Χόπκινσον ήταν εκείνη που έκανε τους Έλληνες της Κύπρου να συνειδητοποιήσουν πλήρως τις βρετανικές θέσεις περί το Κυπριακό ζήτημα κι ήταν εκείνη που "ξεχείλισε το ποτήρι" με αποτέλεσμα να ληφθεί η τελική απόφαση για ένοπλο αγώνα. Ο Aneurin Bevan δήλωσε αργότερα ότι η περίπτωση της Κύπρου απετέλεσε κλασσικό παράδειγμα λαού που ανθίστατο σε μια δήλωση Βρετανού υπουργού, δήλωση που κανένας Άγγλος δεν θα μπορούσε ποτέ ν' ανεχθεί ( The Cyprus Agreement, 20.3.1959, v. 20, p. 2).

Και πραγματικά, στη Βρετανία είχαν εκδηλωθεί σοβαρές αντιδράσεις, όχι μόνο στη Βουλή των Κοινοτήτων αλλά και από την κοινή γνώμη και τον βρετανικό τύπο.

Αργότερα (στις 5 Μαϊου 1955, κι ενώ στην Κύπρο ο ένοπλος απελευθερωτικός αγώνας είχε ήδη αρχίσει) ο Χένρυ Χόπκινσον, υπό το βάρος των γεγονότων, δήλωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η περιβόητη δήλωσή του δεν αναφερόταν στην Κύπρο! Έτσι, ενώ αναγκάστηκε ν' απολογηθεί, δεν μπόρεσε να το κάνει τουλάχιστον έντιμα.

Ωστόσο το λάθος του Χένρυ Χόπκινσον ήταν απλώς ότι ανέφερε δημόσια κι επίσημα μιαν αλήθεια. Γιατί η δήλωσή του δεν ήταν αντίθετη προς τη βρετανική πολιτική, όπως εξ άλλου απεδείχθη αργότερα κι όπως η αλήθεια της δήλωσής του αυτής είναι εμφανής ακόμη (και ιδίως) σήμερα.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
χόπκινσον χένρυ henry hopkinson χοπκινσον χενρυ henry hopkinson

# data[].attributes.attachment_link.description
Βρετανός πολιτικός του Συντηρητικού κόμματος, υπουργός των Αποικιών κατά το 1954, σε κυβέρνηση το...

# data[].attributes.headline
1955: Δημιουργία της ΒΟΛΚΑΝ

# data[].attributes.subject
1955: Δημιουργία της ΒΟΛΚΑΝ

# data[].attributes.body
Ιδρύεται η τουρκοκυπριακή οργάνωση ΒΟΛΚΑΝ

# data[].attributes.body
Απελευθερωτικός αγώνας Ε.Ο.Κ.Α.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ο Απελευθερωτικός Αγώνας της ΕΟΚΑ

# data[].attributes.headline
Σεπτέβριος 1955

# data[].attributes.subject
Σεπτέβριος 1955

# data[].attributes.body
ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΑΝΑ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

# data[].attributes.attachment_link.title
Σεπτεμβριανά 1955 - Η αποτύπωση της τραγωδίας

# data[].attributes.body
ΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ ΜΑΚΑΡΙΟΥ - ΧΑΡΤΙΝΓΚ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ιστορικές Μνήμες ΕΟΚΑ

# data[].attributes.attachment_link.title
Οι συμφωνίες Μακαρίου - Χάρντινγκ

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Στις 9 Μαρτίου 1956, μεγάλο πλήθος κόσμου είχε συγκεντρωθεί έξω από το γραφείο του για να αποχαιρετήσει τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο.
Προορισμός του, ήταν η ΑΘήνα, όπου θα διαβουλευόταν με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Ωστόσο, ο Αρχιεπίσκοπος εκείνη τη μέρα δεν θα έφτανε ποτέ στην πρωτεύουσα.
Γύρω στις 2 το μεσημέρι, το αυτοκίνητο του στάθμευε στο αεροδρόμιο Λευκωσίας.
Ένας Βρετανός αξιωματικός εμφανίστηκε και οδήγησε τον Μακάριο σε ένα άδειο αεροπλάνο της ΡΑΦ, το οποίο είχαν περικυκλώσει Βρετανοί στρατιώτες.
Επιβιβάστηκαν και τότε του διάβασε ένα κείμενο. Η αποικιοκρατική κυβέρνηση διέτασσε τον Μακάριο να μείνει εκτός της αποικίας και "υπό την φρούρησιν της κυβερνήσεως της Αυτής Μεγαλειότητος".

Μαζί με τον Αρχιεπίσκοπο συνελήφθησαν και στάλθηκαν προς εξορία ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Κυπριανού, ο ιερέας του ναού της Φανερωμένης Λευκωσίας, ο παπά-Σταύρος Παπαγαθαγγέλου και ο γραμματέας της Μητρόπολης Κυρηνείας Πολύκαρπος Ιωαννίδης.
Νέος προορισμός τους, οι Σεϋχέλλες.
Ο Τζον Χάρτινγκ, κυβερνήτης της Κύπρου τότε, "δικαιολόγησε" τις χωρίς δίκες, εξορίες κατηγορώντας τους τέσσερις ως ενεργά αναμεμειγμένους στην προετοιμασία του αγώνα της ΕΟΚΑ.

Για τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο είπε πως "ο κυβερνήτης κατέληξε κατόπιν μακράς σκέψεως εις το συμπέρασμα ότι ο Αρχιεπίσκοπος αποτελεί τώρα προσωπικώς σημαντικόν εμπόδιον διά μίαν επιστροφήν εις ειρηνικάς συνθήκας και ότι συνεπώς η επιρροή του πρέπει να εξαλειφθή εκ της νήσου προς το συμφέρον της προωθήσεως της ειρήνης, της τάξεως και της καλής διακυβερνήσεως".
Για τον Μητροπολίτη Κυρηνείας ότι εξακολουθούσε επίμονα να παροτρύνει τους Κύπριους "εις τη διενέργεια βιαιοπραγιών", ενώ για τον παπα-Σταύρο, ότι η γνωστή ΟΧΕΝ (Ορθόδοξος Χριστιανική Οργάνωσις Νέων/Νεανίδων), άσκησε "ολέθρια" επιρροή στη νεολαία, για την προετοιμασία μελών της ΕΟΚΑ.
Τέλος, για τον Πολύκαρπο Ιωαννίδη, υποστηρίχθηκε πως "υπεστήριξε δημοσία την στάσιν και την χρησιμοποίησιν βίας μέχρις ακρότητος".

Στο Σαν Σουσί

Οι εξόριστοι στάλθηκαν στις Σεϋχέλλες. Ως τοποθεσία διαμονής επιλέχθηκε η εξοχική έπαυλη "Σαν Σουσί", σε υψόμετρο 330 μέτρων, μέσα σε τροπική βλάστηση. Σαν Σουσί σημαίνει "Χωρίς έννοιες".
Πριν επιλεχθεί όμως αυτή η περιοχή, αρχικά προοριζόταν ως τόπος διαμονής, ένας ξενώνας με την ονομασία "La Basteille", κάτι που απέκλεισε έντρομο το Foreign Office, καθώς σκέφτηκε τις αντιδράσεις του Τύπου την επόμενη μέρα με τον τίτλο: Ο Μακάριος στη Βαστίλλη.

Σιγά σιγά τους επετράπη να έχουν κάποιες επαφές με τον έξω κόσμο με αποτέλεσμα ο Μακάριος να αγαπηθεί από τον τοπικό πληθυσμό.
Μετά από 12 μήνες εξορίας και πριν του δοθεί άδεια να φύγει, ο Μακάριος αποφάσισε να προσφέρει ένα κληροδότημα στην περιοχή με το οποίο δημιουργήθηκε ένα ίδρυμα το οποίο θα ενίσχυε οικονομικά την εκπαίδευση των φτωχών παιδιών.
Ονομάστηκε Makarios Fund.

Το πακεταρισμένο δηλητήριο

Κατά τη διαμονή του στο νησί, ο Μακάριος έλαβε ένα πακέτο περιτυλιγμένο με εφημερίδα που πάνω έγραφε στα ελληνικά και τα αγγλικά τη λέξη "δηλητήριο".
Μόλις, όμως το ανακάλυψαν οι Βρετανικές αρχές το κατάσχεσαν.
Μέσα περιείχε μικρή ποσότητα λευκών κρυστάλλων που διαπιστώθηκε ότι ήταν ουσία στρυχνίνης.
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, οι δύο κληρικοί και ο γραμματέας της Αρχιεπισκοπής επέστρεψαν στην Κύπρο στις 28 Μαρτίου 1957.
Βίντεο από την αποχώρηση του Μακαρίου από την Αρχιεπισκοπή προς το αεροδρόμιο στις 9 Μαρτίου 1956.

Βίντεο από την άφιξη του Μακαρίου στις Σεϋχέλλες.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η "γκανγκστερική απαγωγή" και εξορία του Μακαρίου στις Σεϋχέλλες. Το "πακεταρισμένο δηλητήριο" στην εξορία (βίντεο) - ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.description
Στις 9 Μαρτίου 1956, μεγάλο πλήθος κόσμου είχε συγκεντρωθεί έξω από το γραφείο του για να αποχαιρετήσει τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Προορισμός του, ήταν η

# data[].attributes.headline
Νοέμβριος 1956

# data[].attributes.subject
Νοέμβριος 1956

# data[].attributes.body
Σχέδιο Ράντκλιφ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ΣΤΗΛΗ: 52 ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ

ΦΩΤΟ: O Λόρδος Ράντκλιφ

A. Η συγκυρία για την επίλυση του Κυπριακού Προβλήματος είναι βεβαρυμμένη από σειρά παραγόντων: οι πενταμερείς διαπραγματεύσεις με την παρουσία σημαινόντων παραγόντων του συστήματος διεθνών σχέσεων, όπως η ΕΕ και ο ΟΗΕ, υπό την διαρκή, πλην διακριτική, παρουσία των ΗΠΑ στην ελβετική Γενεύη συνεχίζονται και όλα δείχνουν ότι θα καταλήξουν "κάπου" μετά το συνταγματικό Δημοψήφισμα στην Τουρκία τον Απρίλιο 2016 και την υπερενίσχυση της θέσεως του Προέδρου Ερντογάν. Μάλιστα η επιλογή της πόλης αντί της επίσης ελβετικής Λωζάννης δεν είναι τυχαία: εάν υπάρξει λύση στο Κυπριακό με συμφwνία της Τουρκίας, αυτή θα περάσει εσωτερικώς ευκολότερα συγκριτικά με μία "νέα Λωζάννη", που τόση αντιπάθεια προκαλεί στον ίδιο τον Τούρκο Πρόεδρο...

Από όσα διαρρέονται από τις συνομιλίες, οι τεχνικές λεπτομέρειες της μελλοντικής συμφωνίας είναι ικανές να διακυβεύσουν το σύστημα συλλογικής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο λόγω του χαρακτήρα του Κυπριακού ως διεθνούς προβλήματος. Είναι άραγε η πρώτη φορά, που "τεχνικές λεπτομέρειες" διακινδύνευσαν την πορεία επίλυσης του Κυπριακού;

Β. 1. Το 1956 μετά την αποτυχία του Σχεδίου Χάρντινγκ η αντιπαράθεση Ελλάδας - Βρετανίας έφθανε σε κρίσιμο σημείο. Η Χώρα μας υπέβαλε την 13.03.1956 για τρίτη φορά ενώπιον του ΟΗΕ Προσφυγή με αίτημα να συμπεριληφθεί το Κυπριακό στην Ενδέκατη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών και να συζητηθεί η πιθανήαυτοδιάθεση των Ελλήνων της Νήσου, συζήτηση, που έλαβε χώρα τελικά μόλις τον Φεβρουάριο 1957. Η βρετανική πλευρά απαντώντας με μικρόνοια επέλεξε την οδό της βίαιης καταστολής του Εθνικαπελευθερωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ με τη χρήση απάνθρωπων αποικιακών μεθόδων: τον Μάρτιο συνέλαβε και εκτόπισε στις Σεϋχέλλες τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, ενώ την 10.05.1956 με εντολή του Κυβερνήτη απαγχονίστηκαν οι πρώτοι αιχμάλωτοι της ΕΟΚΑ, Μιχαήλ Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου. Οι διεθνείς αντιδράσεις κατά του Ηνωμένου Βασιλείου ήταν έντονες και για τον λόγο αυτό παρά την αμερικανική άρνηση, όπως προκύπτει από Επιστολή του Βρετανού Πρωθυπουργού, Αντονυ Ηντεν, στον Αμερικανό Πρόεδρο,Ντ. Αϊζενχάουερ, από 26.06.1956, και την τουρκική απόρριψη εν πλήρει αγνοία της - σύμμαχης στο ΝΑΤΟ ! - Ελληνικής Κυβέρνησης επελέγη η Ανακοίνωση του Υπουργείου Αποικιών την 12.07.1956,ότι η Βρετανία διόριζε τον Άγγλο συνταγματολόγο, Λόρδο Ράντκλιφ, διάσημο από την επιτυχή μεσολάβησή του το 1947 στην κρίση μεταξύ Παντζάμπ και Βεγγάλης στην Ινδία, για να συντάξει ένα "φιλελεύθερο Σύνταγμα" για τη Μήσο.

Οι δεσμευτικοί "Όροι Εντολής" της βρετανικής Κυβέρνησης την 12.09.1956 προς τον τεχνοκράτη απεσταλμένο της καθόριζαν και τα όρια της διαπραγμάτευσης για την Νήσο: η Κύπρος θα παρέμενε υπό βρετανική κυριαρχία με ισχυρό Κυβερνήτη, το δε

παραχωρούμενο Σύνταγμα θα περιοριζόταν με μία χλιαρή αυτοκυβέρνηση και διαχείριση, ενώ η Νήσος θα παρέμενε ως Στρατιωτική Βάση για την υποστήριξη των βρετανικών συμφερόντων και των συμφερόντων άλλων Δυνάμεων "(...) που ήταν σύμμαχοι ή συνδεδεμένοι με το Ηνωμένο Βασίλειο. (...)" - η τελευταία διατύπωση αφορούσε την ίδια την Τουρκία. Ο Εντολοδόχος Ράντκλιφ σε γενικές γραμμές προσπάθησε να φέρει με εντιμότητα και ειλικρίνεια σε πέρας την αποστολή του, πλην όμως απέτυχε παταγωδώς. Στην Κύπρο η Ελληνική πλευρά αρνήθηκε να συναντηθεί μαζί του, καθ'ον χρόνο ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος θα ήταν εκτοπισμένος, και έτσι οι μόνες επαφές του ήταν με τους εκπροσώπους της Τ/Κ κοινότητας και των λοιπών κοινοτήτων της Νήσου. Στη διάρκεια των επαφών αυτών έγινε αποδέκτης τουρκικών αιτημάτων για πολιτική ισότητα στη Νήσο και εφαρμογή ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΚΗΣ λύσης ως "μοντέλο αυτοκυβέρνησης"(!), ιδέες, που και ο ίδιος απέρριψε. Ο Λόρδος Ράντκλιφτην 16.11.1956 παρέδωσε τις Συνταγματικές Προτάσεις του, που παρουσιάσθηκαν στο Βρετανικό Κοινοβούλιο την 19.12.1956.

2. Oι "Συνταγματικές Προτάσεις Ράντκλιφ" επιγραμματικώς προέβλεπαν: (α) Βρετανική κυριαρχία στην Κύπρο, (β) ύπαρξη Κυβερνήτη και Βοηθού Κυβερνήτη με ενισχυμένες εξουσίες, τεκμήριο αρμοδιότητας και νομοθετικής πρωτοβουλίας με Διατάγματα, που θα υπερίσχυαν των Νόμων της Βουλής, και ειδική διαδικασία για την τροποποίηση των Ειδικών Τουρκικών Νόμων, και συγκατάθεσή του για την εγκυρότητα των Νόμων, ενώ σε εξαιρετικές περιπτώσεις απαιτούταν η συγκατάθεση της Βασίλισσας, η οποία και εξέδιδε τους Νόμους Έκτακτης Ανάγκης, όποτε απαιτείτο, (γ) ίδρυση Βουλής με τριάντα έξι (36) Μέλη [είκοσι τέσσερες (24) Έλληνες, έξι (6) Τουρκοκύπριους, έξι (6) διοριζόμενους από τον Κυβερνήτη, εκ των οποίων υποχρεωτικά ένας Βρετανός και ένας Μαρωνίτης] αναδεικνυόμενη με εκλογές σε τριάντα εκλογικές περιφέρειες (24 Ελλήνων και 6 Τ/Κ) με Πρόεδρο και Αντιπρόεδρο εναλλασσόμενης σύνθεσης αρμόδιας για τα θέματα "Αυτοκυβέρνησης" με περιορισμούς στις εξουσίες της, (δ) ίδρυση και λειτουργία Υπουργικού Συμβουλίου υπολόγου στην Βουλή με Πρωθυπουργό διοριζόμενο, ανακαλούμενο και παυόμενο ελεύθερα από τον Κυβερνήτη και τουλάχιστον έναν Υπουργό για τις Τ/Κ Υποθέσεις, (ε) υποχρεωτική ποσόστωση Τουρκοκυπρίων στη Βουλή και υποχρεωτική πλειοψηφία δύο τρίτων αυτών για σειρά νομοθετημάτων, (στ) ίδρυση Ανωτάτου Δικαστηρίου με Αρχιδικαστή, που δε θα ήταν Κύπριος,(ζ) ίδρυση Συμβουλίου Αμυνας, Κοινού Συμβουλίου Κύπρου, Συμβουλίου για την Διακοινοτική Εκπαίδευση, Συμβουλίου Εγγυήσεων, Επιτροπής Δημόσιας Υπηρεσίας, πρόβλεψη Γενικού Ελεγκτή και Γενικού Εισαγγελέα.

Γ. 1. Την 19.12.1956 ο Υπουργός Αποικιών, Λένοξ Μπόιντ, στο Βρετανικό Κοινοβούλιο προέβη στην περίφημη Δήλωση, που έκτοτε αποτελεί το "δηλητήριο" σε έκαστη προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού :"(...) ο σκοπός της Κυβερνήσεως της Αυτής Μεγαλειότητος θα είναι να εξασφαλίσει όπως η άσκηση της αυτοδιαθέσεως πραγματοποιηθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, όπως και στην Ελληνοκυπριακή κοινότητα, να δοθεί η ευκαιρία ένεκα των ιδιόμορφων συνθηκών της Κύπρου, να αποφασίσει μόνη της το μελλοντικό της καθεστώς. Με άλλα λόγια η Κυβέρνηση της Αυτής Μεγαλειότητος αναγνωρίζει ότι η άσκηση της αυτοδιαθέσεως σε έναν τέτοιο ανάμεικτο πληθυσμό θε πρέπει να συμπεριλάβει και τη ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΩΝ ΛΥΣΕΩΝ. (...)". Με αποκλειστικά βρετανική ευθύνη η Χώρα μας δέχθηκε απρόκλητα το δεύτερο λάκτισμα μετά την κυνική εγκατάλειψη από την βρετανική Ζώνη επιρροής το 1947 εν μέσω του Εμφυλίου, που εν πολλοίς οι Βρετανοί είχαν προκαλέσει, και πλέον μπορεί να πει κανείς ότι σε εκείνη τη Συνεδρίαση ενταφιάσθηκαν οι στενές Ελληνοβρεττανικές σχέσεις χρονολογούμενες από το 1821.

2. Το Σχέδιο απορρίφθηκε αμέσως από την Ελληνική Κυβέρνηση και την Κυπριακή Ηγεσία (Μακάριος - Γρίβας) και μάλιστα προ της παρουσίασης στο Βρετανικό Κοινοβούλιο ήδη κατά την επίσκεψη την 14.12.1956 στην Αθήνα του Λένοξ Μπόϊντ. Αντιθέτως η τουρκική και Τ/Κ πλευρά το αποδέχθηκε αρχικώς προσδοκώντας να αποκομίσει περισσότερα στη διαπραγμάτευση, αλλά το απέρριψε στη συνέχεια αρνούμενη την λύση ενιαίου κράτους. Ο αυτός Βρετανός Υπουργός την 16.12.1956 μετά την ΑΘήνα επισκέφθηκε την Άγκυρα και στον Τούρκο Πρωθυπουργό, Μεντνάν Μεντερές, δήλωσε ότι η Βρετανία "(...) δεν πρόκειται να ΠΡΟΔΩΣΕΙ τους τουρκοκυπρίους, (...) δεν πρόκειται να παραδώσει την Κύπρο ΣΕ ΞΕΝΑ ΧΕΡΙΑ,κάτι το οποίο θα απειλούσε τους νότιους λιμένες της Τουρκίας.

(...)": τη συγκυρία εκείνη η Τουρκία ήταν ο πλέον σημαντικός στρατηγικός εταίρος της Βρεττανίας στην περιοχή. Ο αμερικανικός παράγων επεδίωκε την αποκατάσταση της ηρεμίας στις σχέσεις τριών Κρατών Μελών του ΝΑΤΟ (Ελλάδα, Τουρκία, Βρεττανία) και αρχικώς αποδέχθηκε το Σχέδιο, πλην όμως μετέβαλε την στάση του μετά τις Δηλώσεις του Λ.Μπόιντ περί χwριστής αυτοδιάθεσης, διότι αντιλήφθηκε ότι η Ελληνική Κυβέρνηση (Κων. Καραμανλής - ΕΡΕ) δε θα είχε άλλο δρόμο από την αποκατάσταση σχέσεων με τη Σοβιετική Ένωση και τον Αραβικό κόσμο προς αναζήτηση συμμαχιών. Την ίδια στιγμή η τουρκική πλευρά καθόρισε την στρατηγική της στο Κυπριακό και έθεσε τους μακροπρόθεσμους στόχους της περί διχοτόμησης και ομοσπονδιακής λύσης κατά συνέχεια της πολιτικής διακήρυξης της βρετανικής Κυβέρνησης, ενώ η Ελληνική πλευρά λόγω του δυσμενούς συσχετισμού δυνάμεων εκκίνησε να προσεγγίζει και άλλες πολιτικές λύσεις στο Ζήτημα πέραν της άνευ όρων Ένωσης.

Δ. Η ΕΧΘΡΙΚΗ σε βάρος της Ελλάδας πολιτική της Βρετανίας καθ' όλη τη διάρκεια του 20ου Αιώνα - ιδίως στο Κυπριακό Ζήτημα - πρέπει να μάς παραδειγματίσει. Κατά τη ρήση του ΕλευθερίουÂ Βενιζέλου "δεν υπάρχουν Εθνικά Δίκαια, μόνο Εθνικά συμφέροντα": στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό πρέπει άνευ άλλου τινός να ληφθεί υπ'όψιν και να επιδειχθεί εμφατικά ότι η Ελλάδα και η Κύπρος είναι δύο κυρίαρχα Κράτη-Μέλη της ΕΕ σε αντίθεση με την Τουρκία, ενώ η Βρετανία πρέπει να αντιμετωπίζεται λόγω BREXIT ήδη ως ένα ΜΗ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ. Δεν έχουμε κανένα λόγο να επισπεύσουμε την συζήτηση στην Γενεύη εντός του πρώτου εξαμήνου 2017 και προ του τουρκικού δημοψηφίσματος, προ της ανάληψης της προεδρίας στις ΗΠΑ από τον Ντ.Τραμπ, προ της επίσπευσης του Βρετανικού BREXIT, που μπορεί να οδηγήσει στην ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ της ίδιας της Βρετανίας με την απόσχιση της Σκωτίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, πολλώ δε μάλλον των δύο Κυρίαρχων Βάσεων στο Νησί. Για δε την Βρεττανία αντί άλλων πολλών ας αφήσουμε να ομιλήσει ανθ' ημών ένας από τους μεγάλους αντιπάλους της, ο Μέγας Ναπολέων Βοναπάρτης, ο οποίος την 15.10.1815 μετά το θαλάσσιο ταξίδι δέκα (10) εβδομάδων επί της βρετανικής φρεγάτας "Νορθάμπερλαντ" στον κατάπλου στο νησί της Αγίας Ελένης στον Νότιο Ατλαντικό για την β' εξορία του δήλωσε στον Βρετανό Διοικητή της, μόλις έφθασε :"Εσείς οι Βρεττανοί θα καταλήξετε σαν την "υπερήφανη" Δημοκρατία της Βενετίας. Και εγώ, πεθαίνοντας σε αυτόν τον θλιβερό βράχο, κληροδοτώ το αίσχος και τον τρόμο του θανάτου μου στην Βασιλική Οικογένεια της Αγγλίας".

Ιωάννης Ελ. Κυμιωνής

Δικηγόρος ΔΣΑ - ΝΥ ΟΑΕΔ

e-mail: ioanniskymionis@yahoo.gr

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ιωάννης Ελ. Κυμιωνής

# data[].attributes.attachment_link.title
Οι "συνταγματικές προτάσεις Ράντκλιφ" για το Κυπριακό: Το Βρεττανικό δηλητήριο της χωριστής τουρκοκυπριακής αυτοδιάθεσης - ΕΜΠΡΟΣ

# data[].attributes.attachment_link.description
ΣΤΗΛΗ: 52 ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ ΦΩΤΟ: O Λόρδος Ράντκλιφ A. Η συγκυρία για την επίλυση του Κυπριακού Προβλήματος είναι βεβαρυμμένη από σειρά παραγόντων: οι πενταμερείς διαπραγματεύσεις με την παρουσία σημαινόντων παραγόντων του συστήματος διεθνών σχέσεων, όπως η ΕΕ και ο ΟΗΕ, υπό την διαρκή, πλην διακριτική, παρουσία των ΗΠΑ στην ελβετική Γενεύη συνεχίζονται και όλα δείχνουν ότι ...

# data[].attributes.body
Η Τουρκοκυπριακή οργάνωση ΒΟΛΚΑΝ μετονομάζεται σε ΤΜΤ

# data[].attributes.headline
 Ιούνιος 1958

# data[].attributes.subject
 Ιούνιος 1958

# data[].attributes.body
Σχέδιο Μακμίλαν

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η Καθημερινή

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΡΥΟΣ*

# data[].attributes.attachment_link.title
Το Σχέδιο Μακμίλαν

# data[].attributes.attachment_link.description
56 χρόνια πριν: Βασισμένο στην ιδέα της τριπλής κυριαρχίας και με διχοτομικό πνεύμα, απερρρίφθη από την ελληνική πλευρά.

# data[].attributes.headline
Φεβρουάριος 1959

# data[].attributes.subject
Φεβρουάριος 1959

# data[].attributes.body
Συμφωνίες Ζυρίχης - Λονδίνου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
Οι Συμφωνίες Ζυρίχης Λονδίνου 1959

# data[].attributes.headline
16 Αυγούστου 1960

# data[].attributes.subject
16 Αυγούστου 1960

# data[].attributes.body
Ίδρυση Κυπριακής Δημοκρατίας

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η υπογραφή των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, τον Φεβρουάριο 1959, άνοιξε τον δρόμο για την ανεξαρτησία της Κύπρου. Ωστόσο, μέχρι την επίσημη εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, στις 16 Αυγούστου 1960, μεσολάβησε μια κρίσιμη μεταβατική περίοδος (συχνά αγνοείται η σημασία της), κατά την οποία συγκροτήθηκε ο μηχανισμός της νεοσύστατης δημοκρατίας.

Ενα από τα σώματα που είχαν ιδρυθεί για την εφαρμογή των συμφωνιών του 1959 ήταν η επιτροπή του Λονδίνου (αποτελούμενη από αντιπροσώπους των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων, καθώς και των δύο κοινοτήτων), η οποία είχε κυρίως ως έργο της θέματα που αφορούσαν τον βρετανικό στρατό. Στις αρχές του 1960, ένα από τα ζητήματα στα οποία η πρόοδος των διαβουλεύσεων στο Λονδίνο φάνηκε να σκοντάφτει ήταν αυτό των βρετανικών βάσεων. Συγκεκριμένα, υπήρχαν διαφωνίες ως προς το μέγεθος, την έκταση της κυριαρχίας τους, καθώς και στο θέμα της εκχώρησής τους σε περίπτωση βρετανικής αποχώρησης. Καθώς η συζήτηση όδευε προς αδιέξοδο, οι Βρετανοί συγκάλεσαν διάσκεψη στο Λονδίνο, στις 16 Ιανουαρίου 1960, με τη συμμετοχή των υπουργών Εξωτερικών Ελλάδας και Τουρκίας, καθώς και με τους ηγέτες των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και Φαζίλ Κουτσιούκ, αντίστοιχα.

Στο Λονδίνο, οι Βρετανοί ήλπιζαν ότι, με κάποιες μικρές προσαρμογές, οι διαπραγματεύσεις θα κατέληγαν σε συμφωνία εγκαίρως, έτσι ώστε η ημέρα ανακήρυξης της ανεξαρτησίας να καθοριζόταν τον Φεβρουάριο.

Ωστόσο, τόσο ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος όσο και ο Φαζίλ Κουτσιούκ ήταν από κοινού αποφασισμένοι να μειώσουν το μέγεθος των βάσεων, χωρίς να υποκύπτουν σε πιεστικά χρονοδιαγράμματα. Η προηγούμενη εμπειρία των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου, επομένως, όπου το θέμα της πίεσης του χρόνου ήταν τόσο έντονο, έφερε τώρα τα αντίθετα αποτελέσματα. Ηταν αδύνατον για τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο να αποδεχθεί τις βρετανικές προτάσεις ως είχαν. Πράγματι, Μακάριος και Κουτσιούκ πήγαν στο Λονδίνο αποφασισμένοι να μειώσουν το μέγεθος των βάσεων. Ετσι, όπως υπογραμμίζει η Νταϊάνα Μαρκίδου, οι διαβουλεύσεις για το ζήτημα των βάσεων αποτέλεσαν μοναδικό παράδειγμα κατά το οποίο Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι βρήκαν κοινό έδαφος και διαβουλεύονταν χωρίς να τους βαραίνει η παρουσία των αντίστοιχων μητέρων-πατρίδων τους.

Από τον Φεβρουάριο του 1960, μετά την αποτυχία της διάσκεψης, οι διαπραγματεύσεις μεταφέρθηκαν στη Λευκωσία, ενώ ο Βρετανός πρωθυπουργός, Χάρολντ Μακμίλλαν, επιφόρτισε τον υφυπουργό Εξωτερικών, Τζούλιαν Αμερι, με το καθήκον της διαπραγμάτευσης. Ο Αμερι πέρασε ένα διάστημα τεσσάρων μηνών στο νησί. Ο ίδιος εκπροσωπούσε τη σκληροπυρηνική πτέρυγα του Συντηρητικού Κόμματος, η οποία πίστευε ότι οι βάσεις θα λειτουργούσαν ως "μικρές αποικίες" ή ως "κυπριακά Γιβραλτάρ". Σε κάθε περίπτωση, στο διάστημα αυτό οι σχέσεις του με τον κυβερνήτη Φουτ δεν έμειναν ανεπηρέαστες, καθώς ο τελευταίος ανησυχούσε για τις συνέπειες που θα μπορούσε να είχε η συνεχιζόμενη διαφωνία επί του θέματος των βάσεων. Μάλιστα, μπροστά στο διαφαινόμενο αδιέξοδο παρουσιάστηκε ακόμα και η πιθανότητα η μεταβατική περίοδος να εξελιχθεί ως μια μόνιμη διευθέτηση. Ο Βρετανός πρωθυπουργός, όμως, δεν επιθυμούσε να διακινδυνεύσει, στο ξεκίνημα της δεύτερής του θητείας, νέα εκδήλωση του κυπριακού προβλήματος. Οι Βρετανοί υποχώρησαν τελικά σε όλα τα βασικά σημεία εκτός από την κυριαρχία των βάσεων. Ετσι, για παράδειγμα, η περιοχή των βάσεων μειώθηκε σε έκταση 99 τετραγωνικών μιλίων στην περιοχή της Δεκέλειας και της Επισκοπής (ενώ οι Βρετανοί αρχικά απαιτούσαν περισσότερα από 200 τετραγωνικά μίλια). Εκτός από τις δύο βάσεις, οι Βρετανοί εξασφάλισαν διευκολύνσεις για τις στρατιωτικές τους ανάγκες σε διάφορα σημεία της Κύπρου. Η συμφωνία για τις βρετανικές βάσεις επιτεύχθηκε στις 6 Ιουλίου 1960, ανοίγοντας τον δρόμο προς την επίσημη ανακήρυξη της ανεξαρτησίας.
Οι πρόνοιες του Συντάγματος
Παράλληλα, ήδη από τον Απρίλιο του 1959, έτρεχαν οι διεργασίες για το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το δύσκολο αυτό έργο ανέλαβε μια Συνταγματική Επιτροπή, μέλη της οποίας ήταν ο Θεμιστοκλής Τσάτσος και ο Νιχάτ Ερίμ (εκ μέρους της Ελλάδας και Τουρκίας, αντίστοιχα), ο Γλαύκος Κληρίδης και ο Ραούφ Ντενκτάς (εκ μέρους της ελληνοκυπριακής και τουρκοκυπριακής κοινότητας, αντίστοιχα), όπως και ένα ουδέτερο μέλος, ο Ελβετός καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, Μαρσέλ Μπριτέλ. Το Λονδίνο δεν συμμετείχε σε αυτή την επιτροπή. Ετσι, η Κύπρος αποτελεί μοναδική περίπτωση αποικίας στην οποία οι Βρετανοί δεν άφησαν πίσω τους ένα Σύνταγμα στη διαμόρφωση του οποίου να είχαν λάβει οι ίδιοι μέρος. To κείμενο του Συντάγματος υπογράφηκε στις 6 Απριλίου, ενώ παράρτημά του, με τροποποιήσεις, στις 6 Ιουλίου, την ίδια δηλαδή μέρα που επιτεύχθηκε και η συμφωνία για τις βάσεις. Το τελικό κείμενο του Συντάγματος υπογράφηκε από τον κυβερνήτη Φουτ, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και τον Φαζίλ Κουτσιούκ (οι οποίοι είχαν τον Δεκέμβριο του 1959 εκλεγεί, αντίστοιχα, ως πρόεδρος και αντιπρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας), καθώς και από τους γενικούς προξένους της Ελλάδας και της Τουρκίας στην Κύπρο.

Το Σύνταγμα ήταν απότοκο των συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου. Χαρακτηριστικά, τα 27 άρθρα της Βασικής Διάρθρωσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως αποφασίστηκαν στη Ζυρίχη, αντιστοιχούν στα θεμελιώδη άρθρα του Συντάγματος των οποίων η τροποποίηση δεν επιτρέπεται. Σε αυτό ενσωματώθηκαν επίσης οι Συνθήκες Συμμαχίας και Εγγυήσεως που συμφωνήθηκαν στη Ζυρίχη τον Φεβρουάριο του 1959. Το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι ένα από τα εκτενέστερα του κόσμου (με 199 άρθρα και τρία παραρτήματα). Πρόκειται για κείμενο ιδιόμορφο, λεπτομερές, πολύπλοκο και άκαμπτο. Βασικά προβλήματά του η απαγόρευση της ένωσης (για την οποία η ελληνοκυπριακή πλευρά διεξήγαγε τον απελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ) καθώς και της διχοτόμησης (σταθερή επιδίωξη της τουρκοκυπριακής πλευράς). Πρόκειται για Σύνταγμα δοτό, αφού ο κυπριακός λαός δεν κλήθηκε ποτέ να το επικυρώσει με την ψήφο του. Η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας αντικαθίσταται από τη δυαδική αρχή η οποία χαρακτηρίζει τις βασικότερες διατάξεις του. Ετσι, το Σύνταγμα χωρίζει τους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας σε δύο κοινότητες: την ελληνική και την τουρκική. Οπως έχει παρατηρηθεί, το Σύνταγμα στηρίζεται στην πολιτική λειτουργία δύο αριθμητικά άνισων κοινοτήτων, χωρίς όμως να διασφαλίζει με οποιονδήποτε τρόπο πώς θα ρυθμίζονται οι διαφορές σε περίπτωση που η μία ή και οι δύο κοινότητες αρνούνται να συνεργαστούν.
Τα θεσμικά όργανα
Σύμφωνα με το Σύνταγμα, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι πάντα Ελληνοκύπριος και ο αντιπρόεδρος είναι πάντα Τουρκοκύπριος, οι οποίοι εκλέγονται από τις αντίστοιχες κοινότητές τους. Εχουν και οι δύο δικαίωμα αρνησικυρίας σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, άμυνας και ασφάλειας. Η σύνθεση του Υπουργικού Συμβουλίου ήταν δεκαμελής, με επτά μέλη να προέρχονται από την ελληνική κοινότητα και τρία από την τουρκική. Σχετικά με τη νομοθετική εξουσία, το Σύνταγμα προβλέπει τη λειτουργία ενιαίας Βουλής των Αντιπροσώπων και δύο Κοινοτικών Συνελεύσεων. Η σύνθεση της ενιαίας Βουλής -σε σύνολο 50 βουλευτών- είναι σε ποσοστιαία αναλογία 70% για Ελληνοκυπρίους και 30% για Τουρκοκυπρίους. Οι αποφάσεις λαμβάνονται με απλή πλειοψηφία, εκτός από όσες αφορούν εκλογικούς νόμους, τους δήμους και θέματα φορολογίας που λαμβάνονται με χωριστή πλειοψηφία Ελλήνων και Τούρκων βουλευτών. Για τη δικαστική εξουσία το Σύνταγμα προβλέπει τη λειτουργία δύο ανωτάτων δικαστηρίων (Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο και Ανώτατο Δικαστήριο). Το Σύνταγμα προβλέπει ακόμα έξι ανεξάρτητους αξιωματούχους της Δημοκρατίας: τον γενικό εισαγγελέα, τον γενικό ελεγκτή, τον διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας και τους βοηθούς τους. Επιπλέον, η αναλογία Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων στη δημόσια υπηρεσία είναι πάλι 7:3. Προβλέπεται επίσης η δημιουργία στρατού 2.000 ανδρών, ο οποίος αποτελείται κατά 60% από Ελληνοκυπρίους και 40% από Τουρκοκυπρίους. Επιπλέον υπάρχει πρόβλεψη για δημιουργία χωριστών δήμων στις πέντε μεγάλες πόλεις του τόπου. Κατά την εφαρμογή του Συντάγματος, κατά την πρώτη τριετία ζωής της Κυπριακής Δημοκρατίας θα προκύψουν αρκετές προστριβές και εντάσεις τόσο από τις τελευταίες τρεις πρόνοιες όσο και από την πρόνοια για χωριστές πλειοψηφίες.
Χαμηλών τόνων η ιδρυτική τελετή του νέου κράτους
Η εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας πραγματοποιήθηκε τα μεσάνυχτα της 15ης προς 16η Αυγούστου 1960. Η ιδρυτική τελετή ήταν χαμηλών τόνων, όπως και η αποχώρηση του τελευταίου κυβερνήτη, Χιου Φουτ. Χωρίς την εκφώνηση λόγων ή την εκτέλεση στρατιωτικών ύμνων, ο Φουτ επιβιβάστηκε με την οικογένειά του στο πολεμικό πλοίο Chichester και αναχώρησε από το λιμάνι της Αμμοχώστου. Εκλεισε έτσι ο κύκλος της αποικιοκρατίας, που είχε ξεκινήσει στο νησί με την άφιξη των Βρετανών το 1878. Στο ξεκίνημα της μετα-αποικιακής της εμπειρίας, η Κύπρος αναζήτησε τη θέση της στο διεθνές περιβάλλον. Πράγματι, στις 21 Σεπτεμβρίου 1960, η Κυπριακή Δημοκρατία έγινε μέλος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Στις 13 Μαρτίου 1961, η Κύπρος έγινε επίσης μέλος της Βρετανικής Κοινοπολιτείας, μια απόφαση που λήφθηκε όχι χωρίς ενδοιασμούς, μετά την εμπειρία του απελευθερωτικού αγώνα ενάντια στον αποικιακό ζυγό. Πάντως, η Κυπριακή Δημοκρατία δεν εντάχθηκε τελικά στο ΝΑΤΟ, όπως προνοούσε η μυστική "συμφωνία κυρίων" που υπογράφηκε στη Ζυρίχη μεταξύ του Ελληνα πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Τούρκου ομολόγου του Αντνάν Μεντερές. Η ένταξη της νεόδμητης Δημοκρατίας στο δυτικό στρατόπεδο δεν πραγματοποιήθηκε, παρά τις προτροπές Καραμανλή, ενώ η Λευκωσία θα αναζητήσει τελικά σύνδεση με το στρατόπεδο των Αδεσμεύτων.
* Η κ. Αναστασία Γιάγκου είναι ειδική επιστήμων στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΓΙΑΓΚΟΥ*

# data[].attributes.attachment_link.title
Η ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας

# data[].attributes.attachment_link.description
Η κρίσιμη περίοδος της συγκρότησης του νέου κράτους έως την αποχώρηση του τελευταίου Βρετανού κυβερνήτη.

# data[].attributes.headline
Νοέμβριος 1963

# data[].attributes.subject
Νοέμβριος 1963

# data[].attributes.body
Πρόταση αναθεώρησης 13 σημείων από τον Μακάριο

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ο πρόεδρος Μακάριος προχώρησε στις 30 Νοεμβρίου 1963 σε υποβολή προτάσεων προς τον αντιπρόεδρο δρα Φαζίλ Κιουτσούκ για βελτίωση του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι προτάσεις κοινοποιήθηκαν αυθημερόν και στις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις. Οι προτάσεις, μεταξύ άλλων, αφαιρούσαν το δικαίωμα του βέτο από τον Ελληνοκύπριο πρόεδρο και τον Τουρκοκύπριο αντιπρόεδρο και άλλαζαν το σύστημα των χωριστών πλειοψηφιών στη Βουλή των Αντιπροσώπων, περιορίζοντας τα υπερπρονόμια της τουρκοκυπριακής κοινότητας σε εξασφαλισμένα δικαιώματα μειονότητας. Η υποβολή των προτάσεων Μακαρίου, έστω προς συζήτηση, θα δημιουργούσε κατάλληλο κλίμα με σκοπό την καλύτερη λειτουργία του Συντάγματος, αφού ζητήματα όπως το φορολογικό, η στελέχωση των δημοσίων υπηρεσιών και συγκρότησης του Κυπριακού Στρατού παρέμεναν αρρύθμιστα. Ολα αυτά, και η εμφανής προετοιμασία τουρκοκυπριακών κύκλων για μια σύγκρουση, αποτελούσαν εξ ορισμού παράγοντες αποσταθεροποίησης, γεγονός που προκαλούσε εύλογα ελληνοκυπριακές ανησυχίες. Δεν ήταν τυχαία άλλωστε και η δημιουργία της ελληνοκυπριακής παράνομης ένοπλης "Οργάνωσης Ακρίτας", εις γνώση του Αρχιεπισκόπου.
Προσδοκίες και λάθη του Αρχιεπισκόπου
Το ζήτημα/ερώτημα διασύνδεσης των προτάσεων με την έναρξη των γεγονότων του Δεκεμβρίου 1963 είναι ακανθώδες. Μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας διασυνδέει τα γεγονότα με την υποβολή των προτάσεων, επιρρίπτοντας ευθύνη στον Αρχιεπίσκοπο και σε σχεδιασμούς του. Αλλο μέρος της βιβλιογραφίας αναφέρεται σε προτάσεις προς συζήτηση, επιρρίπτοντας την ευθύνη στους διχοτομικούς σχεδιασμούς της Αγκυρας. Ωστόσο, η προσπάθεια ερμηνείας των πρωτοβουλιών του Μακαρίου πρέπει να συνεκτιμήσει και άλλα στοιχεία, όπως αυτά εμφανίζονταν στο δεύτερο μισό του 1963.

O Αρχιεπίσκοπος αγνόησε τις προειδοποιήσεις της ελληνικής κυβέρνησης για μη διατάραξη του καθεστώτος των συμφωνιών και προχώρησε στην υποβολή των δεκατριών σημείων, έχοντας την υποστήριξη-ενθάρρυνση του Βρετανού ύπατου αρμοστή σερ Αρθουρ Κλαρκ. Θεώρησε, δηλαδή, ότι είχε τη στήριξη της Βρετανίας, μιας εκ των εγγυητριών δυνάμεων, με την οποία από τον Μάιο του 1963 είχε προσπαθήσει να συνεργαστεί για αντικατάσταση της Συνθήκης Εγγυήσεως με μια Συνθήκη μεταξύ Κυπριακής Δημοκρατίας και Ηνωμένου Βασιλείου. Εδώ, όμως, οι εκτιμήσεις του ήταν ατυχείς, αφού έχοντας υπόψη την τουρκική αδιαλλαξία, θα έπρεπε να είχε στο μυαλό του έναν σχεδιασμό αντίδρασης σε περίπτωση αρνητικής αντίδρασης της Αγκυρας και Τουρκοκυπρίων. Αναμένοντας και τη βρετανική υποστήριξη, λόγω της συνεργασίας του με τον Βρετανό ύπατο αρμοστή, είδε την απομάκρυνση από την πολιτική σκηνή του Κων. Καραμανλή τον Ιούνιο του 1963, σε συνδυασμό με την πολιτική αστάθεια που ακολούθησε στην Ελλάδα, ως ευκαιρία απαλλαγής από το βάρος της υπογραφής του το 1959. Ετσι, προχώρησε στην υποβολή των δεκατριών σημείων, χωρίς συνεννόηση με την ελληνική ηγεσία, όπως με επιστολή του παραδέχθηκε στον Ελληνα πρωθυπουργό την 1η Μαρτίου 1964.

Τα "13 σημεία" επένδυαν στη δυνατότητα να πεισθεί η Τουρκία να διαπραγματευτεί και εδράζονταν στην πεποίθηση του Αρχιεπισκόπου ότι με τη βρετανική στήριξη θα ακολουθούσε ένας κύκλος διαπραγματεύσεων. Ο Αρχιεπίσκοπος προσδοκούσε:

α. Στη βρετανική υποστήριξη που θα απέτρεπε τουρκική επέμβαση για να μη διαταραχθεί η ειρήνη στην ευρύτερη περιοχή.

β. Στη στήριξη από την αντιζυριχική στάση του Γ. Παπανδρέου που βρισκόταν στην εξουσία από τις 3 Νοεμβρίου 1963.

γ. Στην επίσης αναμενόμενη στήριξη της ΕΛΔΥΚ σε περίπτωση αντίδρασης των Τουρκοκυπρίων.

δ. Στην εκτίμηση ότι η πιθανότητα ενός ελληνοτουρκικού πολέμου -που θα έφερνε ρήγματα στη δυτική συμμαχία- θα προσέκρουε στη θέληση των ΗΠΑ να τον αποτρέψουν.

ε. Στην εκτίμηση ότι ο σοβιετικός παράγοντας δεν θα έμενε ασυγκίνητος σε περίπτωση έντασης.

Προκύπτει, λοιπόν, ότι ο Αρχιεπίσκοπος δεν εκτίμησε σωστά:

α. Την αντίδραση της Αγκυρας.

β. Τη στρατιωτική δυναμική των Τουρκοκυπρίων.

γ. Τον ρόλο της Βρετανίας.

δ. Την ελληνική υποστήριξη.

ε. Την πιθανή δράση των εξτρεμιστικών ομάδων και των δύο κοινοτήτων.

Οταν ξέσπασαν οι διακοινοτικές ταραχές, οι εξελίξεις σε πολιτικοστρατιωτικό επίπεδο είχαν προφανώς πάρει άλλη πορεία από τους σχεδιασμούς του Αρχιεπισκόπου. Η απειλή της Τουρκίας και το ενδεχόμενο ελληνοτουρκικής σύρραξης άλλαξαν τα δεδομένα. Η Ελλάδα βρέθηκε σε προεκλογική περίοδο, ενώ η Κύπρος ανέμενε τη στρατιωτικοπολιτική υποστήριξή της. Η ΕΛΔΥΚ δεν βοήθησε την "Οργάνωση Ακρίτας", γεγονός που τραυμάτισε τις σχέσεις Ελλαδιτών και Ελληνοκυπρίων τη στιγμή που ο κίνδυνος εισβολής από την Τουρκία επέβαλλε συστράτευση, σύνεση και συναπόφαση με το εθνικό κέντρο.
Ανεξέλεγκτες συνέπειες σε Κύπρο και Ελλάδα
Ας είμαστε όμως ακόμη πιο προσεκτικοί. Δεν θα πρέπει να αγνοούνται τα γεγονότα που συνέβησαν στο διάστημα από 30 Νοεμβρίου 1963 έως την ημέρα έναρξης των συγκρούσεων, τα Χριστούγεννα του ίδιου έτους. Η Τουρκία απέρριψε τις προτάσεις του Αρχιεπισκόπου και δημιούργησε περαιτέρω ένταση στις σχέσεις των δύο κοινοτήτων. Το κλίμα φορτίστηκε ακόμη περισσότερο όταν στις 3 Δεκεμβρίου 1963 σημειώθηκε έκρηξη βόμβας στο άγαλμα του Μάρκου Δράκου στη Λευκωσία, με αποτέλεσμα και οι δύο κοινότητες να τεθούν σε επιφυλακή. Οπως μαρτυρούν πολλοί που έζησαν τα γεγονότα της περιόδου, η κατάσταση "μύριζε μπαρούτι". Στις 21 Δεκεμβρίου 1963, ένας έλεγχος τουρκοκυπριακού οχήματος από Ελληνοκύπριους κατέληξε σε συμπλοκή με δύο νεκρούς Τουρκοκύπριους. Αμέσως μετά και οι δύο κοινότητες τέθηκαν σε επιφυλακή και οι συγκρούσεις επεκτάθηκαν τις επόμενες ημέρες μέχρι τη διαμεσολάβηση των Βρετανών και τη χάραξη της Πράσινης Γραμμής, δηλαδή τον γεωγραφικό διαχωρισμό των δύο κοινοτήτων.

Η εξαγωγή συμπερασμάτων είναι ακόμη δυσκολότερη αν κανείς λάβει υπόψη του και τους σχεδιασμούς του ΓΕΕΘΑ. Το ελληνικό Γενικό Επιτελείο Εθνικής Αμυνας εκπόνησε επιτελική μελέτη με θέμα "Εξέλιξις της καταστάσεως εις Κύπρον" στις 6 Νοεμβρίου 1963, στην οποία υποστηριζόταν ότι οι διεθνείς συνθήκες, καθώς και η κατάσταση στην Ελλάδα και στην Τουρκία ήταν ευνοϊκές για την επιτυχία του "σχεδίου Μακαρίου" σε τέσσερα στάδια: "1) Προσβολή των αρνητικών Σημείων του Συντάγματος, 2 ) Καταγγελία της Συνθήκης Εγγυήσεως, 3) Αυτοδιάθεσις, 4) Υποβολή αιτήσεως προς την Ελλην. Κυβέρνησιν εάν δέχεται την ΚΥΠΡΟΝ να ενωθή μετά του λοιπού Ελληνικού Κορμού".

Και σε αυτή την περίπτωση όμως χρειάζεται προσοχή. Σε ποιο "σχέδιο Μακαρίου" αναφέρεται το ΓΕΕΘΑ; Ηταν πράγματι "σχέδιο Μακαρίου" ή μήπως ήταν εκτίμηση του ΓΕΕΘΑ; Αν όντως ο Μακάριος μπορούσε να εκπονεί σχέδια τα οποία στήριζε το ΓΕΕΘΑ και δεν είχαν κατόπιν δυνατότητα εφαρμογής και επιτυχίας, τότε το πρόβλημα μετατοπίζεται αλλού. Αν, από την άλλη, το ΓΕΕΘΑ κατάρτιζε σχέδια τα οποία στις 25 Ιανουαρίου 1964 χαρακτηρίστηκαν από τον εν δυνάμει πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου μη εφαρμόσιμα, τότε η αναζήτηση ευθυνών οδηγεί σε βαθύτερα αίτια. Αρκεί μόνο να αναφερθεί ότι η βρετανική και η αμερικανική πρεσβεία επισήμαιναν μήνες μετά την κρίση ότι υπήρχαν "ανώτατοι αξιωματικοί" που ήθελαν να εμπλέξουν την ελληνική κυβέρνηση σε μια κρίση στην Κύπρο. Είναι πολύ πιθανόν ο Αρχιεπίσκοπος, όταν στις 6 Αυγούστου 1963 έλεγε στον σερ Αρθουρ Κλαρκ ότι είχε πρόθεση υποβολής των προτάσεων του αρχές του 1964, έτσι ώστε να οδηγηθεί στις εκλογές του 1965 πετυχαίνοντας τις πολυπόθητες συνταγματικές αλλαγές, να ανησυχούσε από αναμενόμενες ένοπλες συγκρούσεις και τη συνεχώς αυξανόμενη ένταση που υπήρχε μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Δηλαδή, ο Αρχιεπίσκοπος υπέβαλε τα 13 σημεία τον Νοέμβριο του 1963, νωρίτερα από ό,τι σχεδίαζε, με στόχο να προλάβει ή ακόμα και να αποτρέψει αναμενόμενες ένοπλες συγκρούσεις. Ο Αρχιεπίσκοπος, μαζί με την επιδίωξή του να βελτιώσει το δυσλειτουργικό Σύνταγμα, είναι πιθανό να ήθελε να αποφύγει αναμενόμενες συγκρούσεις, να κρατήσει υπό τον έλεγχό του τις εξελίξεις, στοχεύοντας πρωτίστως σε μια ειρηνική επίλυση των διακοινοτικών διαφορών.
Η κυπριακή σύγκρουση ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία
Υπό αυτές τις συνθήκες θα πρέπει κάποιος να είναι πολύ προσεκτικός στα συμπεράσματά του. Δηλαδή η ανάγνωση ότι τα "13 σημεία" προκάλεσαν τις διακοινοτικές ταραχές παραμένει παντελώς ατεκμηρίωτη. Ο Αρχιεπίσκοπος ήταν εξοργισμένος με την έκταση των γεγονότων και με ενέργειες κάποιων που έφεραν της ελληνοκυπριακή κοινότητα σε δύσκολη θέση. Σε κάθε περίπτωση είναι σχεδόν απίθανο ο Μακάριος να μην είχε εκτιμήσει την πιθανότητα κάποιου είδους κρίσης, αφού οι μαρτυρίες πρωταγωνιστών της "Οργάνωσης" επιβεβαιώνουν ότι όχι μόνο δεν την απέκλειε, αλλά την πιθανολογούσε.

Οπως και να 'χουν τα πράγματα, οι εξελίξεις των γεγονότων δεν δικαίωσαν τις υπερβολικά φιλόδοξες προσδοκίες του πρώτου προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας: η στήριξη της Βρετανίας μετά την υποβολή των "13 σημείων" ήταν ασθενής, το ίδιο και η στήριξη της ελληνικής κυβέρνησης που αγνοήθηκε πριν από την υποβολή των προτάσεων. Η Αθήνα εκτίμησε την κατάσταση στην Κύπρο σύμφωνα με τις συμμαχικές της υποχρεώσεις και δεσμεύσεις και όχι μέσα από το πρίσμα της πολιτικής του Αρχιεπισκόπου. Ακόμη, ο Αρχιεπίσκοπος υπολόγισε εσφαλμένα τη δυνατότητά του να ελέγξει πλήρως τις ενέργειες της "Οργάνωσης Ακρίτας" και των άλλων ένοπλων ελληνοκυπριακών ομάδων. Περαιτέρω ο Αρχιεπίσκοπος δεν εκτίμησε τη δυνατότητα και το μέγεθος της αντίδρασης των Τουρκοκυπρίων.

Σε κάθε περίπτωση όμως, οι προτάσεις αλλά και οι προθέσεις του Αρχιεπισκόπου δεν πρέπει να συνδέονται με τα γεγονότα του Δεκεμβρίου, ούτε και να αποτιμώνται ως μονομερής απόφαση αναθεώρησης του Συντάγματος, με σκοπό την πρόκληση διακοινοτικών ταραχών, αλλά ως μια πρόταση διαπραγμάτευσης, η οποία ωστόσο αποτέλεσε και την πρόφαση, έστω και κακόπιστη, για την άλλη πλευρά. Με άλλα λόγια, ακόμη και αν αποδεχθεί κάποιος ότι η πρόταση δεν είχε σκοπό να προκαλέσει διακοινοτική αντιπαράθεση, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν την επιτάχυνε.
* Ο κ. Αγγελος Χρυσοστόμου είναι διδάκτωρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κύπρου.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΑΓΓΕΛΟΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ*

# data[].attributes.attachment_link.title
Τα "13 σημεία" του Μακαρίου

# data[].attributes.attachment_link.description
Η πρότασή του προς τον αντιπρόεδρο Φαζίλ Κιουτσούκ για αναθεώρηση του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας

# data[].attributes.body
Διακοινοτικές συγκρούσεις στην πράσινη γραμμή

# data[].attributes.headline
Απρίλιος 1964

# data[].attributes.subject
Απρίλιος 1964

# data[].attributes.body
Άφιξης ελληνικής μεραρχίας - μυστική άφιξη Γρίβα

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Απο τους πρώτους κιόλας μήνες του νεοσύστατου κυπριακού κράτους, το θέμα των στρατιωτικών δυνάμεων στο έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας αποτέλεσε σημείο σύγκρουσης ανάμεσα στις δύο κοινότητες, κυρίως σε πολιτικό επίπεδο.
Σύμφωνα με το Σύνταγμα του 1960, η Κυπριακή Δημοκρατία θα διέθετε στρατό αποτελούμενο από 2.000 άντρες, από τους οποίους το 60% θα ήταν Ελληνοκύπριοι και το 40% Τουρκοκύπριοι.
Η τ/κ πλευρά διαφώνησε ως προς τη σύνθεση του στρατού, προτείνοντας ότι σε επίπεδο λόχων οι μονάδες θα έπρεπε να ήτανεθνικά αμιγείς, ενώ η ε/κ πλευρά με τη σειρά της υποστήριζε ότι ο στρατός θα έπρεπε να ήταν σε όλα τα επίπεδα. Στο υπουργικό συμβούλιο, όπου οι Ε/Κ είχαν την πλειοψηφία, αποφασίστηκε τελικά η δημιουργία μικτού στρατεύματος.

Η απόφαση αυτή οδήγησε τον Τουρκοκύπριο αντιπρόεδρο Φαζίλ Κουτσιούκ, να ασκήσει τον Οκτώβριο του 1961 το δικαίωμα του βέτο επι της δημιουργίας στρατού. Στο μεταξύ, και στις δύο κοινότητες σχηματίστηκαν παραστρατιωτικές ομάδες.
Τα "13 σημεία", οι ταραχές και η αποστολή της Μεραρχίας
Σε μια κίνηση η οποία προκάλεσε την οργή της Τ/Κ κοινότητας, ο πρόεδρος Μακάριος κατέθεσε τα 13 σημεία για την αναθεώρηση του Συντάγματος, τον Νοέμβριο του 1963.

Ως αποτέλεσμα του εκρηκτικού πολιτικού σκηνικού, τον Δεκέμβριο του 1963 ξέσπασαν οι διακοινοτικές ταραχές στο νησί και το ενδεχόμενο τουρκικής εισβολής στην Κύπρο ήταν ορατό. Η Τουρκική Δύναμη Κύπρου (ΤΟΥΡΔΥΚ), συμμετείχε ενεργά στις συγκρούσεις μεταξύ Ε/Κ και Τ/Κ, ενώ ο τουρκικός στόλος κινούνταν απειλητικά, κάποιες φορές και εντός των χωρικών υδάτων της Κύπρου.

Η Ελλάδα, η οποία σταδιακά προετοιμαζόταν για μια πιθανή τουρκική εισβολή, με απόφαση του τότε πρωθυπουργού Γεώργιου Παπανδρέου και του υπουργού Άμυνας Πέτρου Γαρουφαλιά, έστειλε τον Απρίλιο του 1964 μυστικά στην Κύπρο στρατιωτική δύναμη, γνωστή και ώς η "Μεραρχία."

Οι πρώτοι έφτασαν στις 17 Απριλίου 1964 και η αποστολή της ελληνικής δύναμης ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1964. Η Μεραρχία αριθμούσε περίπου 8.500 άνδρες (3 Συντάγματα Πεζικού, 2 Μοίρες Καταδρομών και 2 Ίλες Αρμάτων).
"Γνώριζαν οι Μεγάλες Δυνάμεις για τη Μεραρχία." Οι πληροφορίες και η "μονάδα αυτοκτονίας."
Σύμφωνα με το πόρισμα της Κυπριακής Βουλής για τον Φάκελο της Κύπρου, " η Μεραρχία μεταφέρθηκε στην Κύπρο για να προστατεύσει το νησί από ενδεχόμενη υλοποίηση από την Τουρκία της απόφασης για εισβολή."

Πάντως, σχετικά με τη "μυστικότητα" της αποστολής της ειδικής μεραρχίας στην Κύπρο, χαρακτηριστική ήταν η δήλωση του Γλαύκου Κληρίδη μερικά χρόνια αργότερα: " Κατά τους μήνες Απρίλιο και Μάιο άρχισαν να καταφθάνουν μυστικά στην Κύπρο ελληνικές δυνάμεις. Η λέξη "μυστικά" είναι ευφημισμός. Οι αμερικανικές και οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών ήταν ενημερωμένες, όπως και οι κυβερνήσεις τους. Το ίδιο και το ΝΑΤΟ. Η μυστικότητα, όμως, ήταν μια αναγκαία επίφαση για να μην βρεθεί η τουρκική κυβέρνηση σε δύσκολη θέση."

Σχετικά με την κάθοδο της Μεραρχίας υπήρξε και ο ισχυρός τότε αντίλογος, υποστηρίζοντας ότι η συγκεκριμένη κίνηση ήταν πολύ επικίνδυνη για τα δεδομένα.

Κύριο επιχείρημά τους ήταν η απουσία αεροπορικής κάλυψης της Μεραρχίας, που την καθιστούσε "μονάδα αυτοκτονίας", ενώ έκαναν λόγω για επιβεβαίωση της τουρκικής εντυπώσεως ότι, όντως η Ελλάδα επιθυμούσε την περικύκλωσή της.
Επίσης, με αυτή την κίνηση αυξανόταν η δυνατότητα του Μακάριου να παρασύρει την Ελλάδα σε κατευθύνσεις που η ίδια δεν επιθυμούσε και ότι η Ένωση ήταν προ των πυλών λόγω της υπεροχής δυνάμεων σε τοπικό επίπεδο.

Τα γεγονότα στην Κύπρο τότε, διαδραματίζονταν στη "σκιά" του "διπολικού κόσμου", με ΕΣΣΔ και ΗΠΑ να βρίσκονται στην πιο δραματική περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, δύο χρόνια μετά την πυραυλική κρίση του 1962.

Ο φόβος των ΗΠΑ για την "Κούβα της Μεσογείου", όπως χαρακτήριζαν την Κύπρο, και για τον "νέο Φιντέλ Κάστρο", όπως αποκαλούσαν τον Μακάριο, εκφραζόταν σε πιο ήπιους τόνους και απο τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Γεώργιο Παπανδρέου.

Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα απο το μνηνόνιο το οποίο είχε αποστείλει ο Γ. Παπανδρέου στον Λίντον Τζόνσον τον Ιούνιο του 1964, όπου μεταξύ άλλων ανέφερε: "...το κυπριακό πρόβλημα έπαψε να είναι ελληνοτουρκικό θέμα. Είναι πλέον πρόβλημα ανάνεσα στους δύο κόσμους. Το δίλημμα είναι Νατοποίηση ή Κούβα! Η Νατοποίηση μπορεί να επιτευχθεί μόνο δια της Ενώσεως με την Ελλάδα. Ως αποτέλεσμα της Ένωσης ολόκληρο το νησί, ως τμήμα της Ελλάδας θα μπορούσε να γίνει βάση του ΝΑΤΟ, όπως η Κρήτη. Ο εσωτερικός κομμουνισμός θα μειωθεί σημαντικά όπως και στην Ελλάδα, όπου έχει περιοριστεί στο 12%... Αν δεν συμβεί η Νατοποίηση, το νησί θα μεταβληθεί αναπόφευκτα σε μια άλλη Κούβα..."
Πληροφορίες αντλήθηκαν απο το βιβλίο "Το Κυπριακό και το Διεθνές Σύστημα 1945 - 1974: Αναζητώντας θέση στον κόσμο", των Άγγελου Συρίγου, Πέτρου Παπαπολυβίου και Ευάνθη Χατζηβασιλείου, Εκδόσεις Πατάκη, Αύγουστος 2013
Διαβάστε επίσης: Όταν Ελλάδα και Τουρκία έφτασαν στα πρόθυρα πολέμου το 1964 για την Κύπρο. Η απειλή της Άγκυρας για εισβολή και η παρέμβαση των ΗΠΑ...

# data[].attributes.attachment_link.title
Η "μυστική" άφιξη 8.500 ελλήνων στρατιωτών στην Κύπρο το 1964. Γιατί η "Ειδική Μεραρχία" χαρακτηρίστηκε απο κάποιους ως "μονάδα αυτοκτονίας;" - ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.description
Απο τους πρώτους κιόλας μήνες του νεοσύστατου κυπριακού κράτους, το θέμα των στρατιωτικών δυνάμεων στο έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας αποτέλεσε σημείο

# data[].attributes.headline
ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1964

# data[].attributes.subject
ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1964

# data[].attributes.body
Απέλαση Ελλήνων Κωνσταντινούπολης

# data[].attributes.headline
Ιούνιος 1964

# data[].attributes.subject
Ιούνιος 1964

# data[].attributes.body
Σχέδιο Άτσεσον

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Αν και το Κυπριακό περιγράφεται από ορισμένους ως μια "ιστορία χαμένων ευκαιριών" στην πραγματικότητα ήταν λίγες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες χάθηκε μια ευκαιρία επίλυσης του ζητήματος σύμφωνα με τα συμφέροντα της Ελλάδας και του Κυπριακού Ελληνισμού. Μία απ' αυτές ήταν το σχέδιο Ατσεσον (Acheson).

Το πλαίσιο εντός του οποίου είχε εξελιχθεί η υπόθεση ήταν πολύπλοκη. Η ελληνοκυπριακή ηγεσία υπό τον πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Αρχιεπίσκοπο Μακάριο θεωρούσε ότι το δικαίωμα αρνησικυρίας που διέθεταν οι Τουρκοκύπριοι τόσο σε θέματα εκτελεστικής όσο και νομοθετικής αρμοδιότητας αναιρούσε το δικαίωμα της πλειοψηφίας να κυβερνά. Ετσι η Λευκωσία απέβλεψε τον Νοέμβριο του 1963 στην αναθεώρηση του συντάγματος με στόχο την εξάλειψη των συνταγματικών προνομίων των Τουρκοκυπρίων. Η ελληνοκυπριακή ηγεσία αν και δεν το ομολογούσε δημόσια παραδεχόταν ήδη από την άνοιξη του 1963 κατά τις διπλωματικές επαφές της και με τον αμερικανικό και με τον βρετανικό παράγοντα ότι δεν απέβλεπε πλέον στην ένωση αλλά σε αδέσμευτη ανεξαρτησία, δηλαδή σε καθεστώς απαλλαγμένο από τους περιορισμούς, εσωτερικούς και διεθνείς, των συμφωνιών Ζυρίχης και Λονδίνου του 1959 που είχαν αποτελέσει το θεμέλιο της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Καθώς για την τουρκική ηγεσία και τους Τουρκοκυπρίους η αδέσμευτη ανεξαρτησία ισοδυναμούσε ως προς τις συνέπειές της με την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, η ένταση κλιμακώθηκε. Τον Δεκέμβριο του 1963 ξέσπασε ένοπλη σύγκρουση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων και οι τελευταίοι αποχώρησαν από τις δομές του κράτους. Τον Ιανουάριο του 1964 η Βρετανία, εγγυήτρια δύναμη και κάτοχος στο νησί βάσεων κατά κυριαρχία, καθώς και οι Ηνωμένες Πολιτείες πρότειναν να συγκροτηθεί μια πολυεθνική δύναμη κρατών-μελών του ΝΑΤΟ ώστε να διασφαλιστεί η ειρήνη και η αποτροπή ενδεχόμενης σύγκρουσης μεταξύ δύο συμμάχων, της Ελλάδας και της Τουρκίας. Ενας στόχος ακόμα αυτού του σχεδίου ήταν να θέσει την Κύπρο υπό τον έλεγχο της Ατλαντικής Συμμαχίας, ώστε να επιδιωχθεί εν συνεχεία μια παραλλαγή ομοσπονδιακής λύσης. Ο Μακάριος αρνήθηκε να συναινέσει και εξασφάλισε τη συμπαράσταση κυρίως της Σοβιετικής Ενωσης και των Αδεσμεύτων. Ετσι το θέμα εισήχθη τελικά στα Ηνωμένα Εθνη. Το Συμβούλιο Ασφαλείας θα κατέληγε τον Μάρτιο του 1964 στην αποστολή ειρηνευτικής δύναμης των Ηνωμένων Εθνών και στην ανάληψη μεσολάβησης για την εξεύρεση λύσης, αποτέλεσμα που θεωρήθηκε από τους Ελληνοκυπρίους συμβατό με την επιδίωξη της εδαφικής ακεραιότητας και της αδέσμευτης ανεξαρτησίας.
Η νέα παρέμβαση από την Ουάσιγκτον
Από τη στιγμή εκείνη η αμερικανική πολιτική, πάντοτε ευαίσθητη στην ιδιαίτερη στρατηγική σημασία της Τουρκίας τόσο λόγω της γειτνίασης με τη Σοβιετική Ενωση όσο και στο πλαίσιο της Μέσης Ανατολής, θα μεταβαλλόταν. Για την Ουάσιγκτον θα αποκτούσε ενδιαφέρον η πολιτική επίλυση του θέματος με την ένωση του νησιού με την Ελλάδα έναντι εδαφικής αποζημίωσης για την Τουρκία ή με "διπλή" ένωση, δηλαδή διανομή του εδάφους του νησιού μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Η λύση αυτή θεωρείτο ριζική και οριστική από την αμερικανική οπτική καθώς έθετε την Κύπρο υπό τον έλεγχο δύο κρατών-μελών του ΝΑΤΟ και ταυτόχρονα εξάλειφε μια εστία διαμάχης μεταξύ συμμάχων στην ανατολική Μεσόγειο.

Το πρόβλημα εντοπιζόταν στον χειρισμό του Μακαρίου, καθώς ήταν προφανές ότι αυτός θα αντιτίθετο σε τέτοια λύση και συνεπώς ο ρόλος της Αθήνας καθίστατο από την οπτική της Ουάσιγκτον αναντικατάστατος.

Στην Αθήνα κυβερνούσε μετά τις εκλογές του Φεβρουαρίου του 1964 μια ισχυρή αυτοδύναμη κυβέρνηση Κέντρου υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Οι δυνάμεις του Κέντρου είχαν καταγγείλει το 1959 τις συνθήκες Ζυρίχης-Λονδίνου ως παραβίαση της αρχής της αυτοδιάθεσης και συνεπώς του αλυτρωτικού ιδεώδους της ένωσης. Ο Γεώργιος Παπανδρέου υποστήριζε δημόσια την πολιτική της αδέσμευτης ανεξαρτησίας που θα οδηγούσε στην αυτοδιάθεση, αλλά διατηρούσε και εκείνος επιφυλάξεις για την κατανόηση των θέσεων του Μακαρίου από τη Σοβιετική Ενωση. Πίστευε όμως ότι η αμερικανική ανησυχία για την πιθανότητα μετατροπής της Κύπρου σε "Κούβα της Μεσογείου" θα μπορούσε να οδηγήσει στην ένωση χωρίς αντάλλαγμα προς την Τουρκία.

Επειτα από ένα τρίμηνο στασιμότητας η Ουάσιγκτον βρήκε την ευκαιρία να αναλάβει πρωτοβουλία στο Κυπριακό με αφορμή την απειλή τουρκικής επέμβασης στο νησί στις αρχές Ιουνίου. Η απειλή επέμβασης, η οποία στρατιωτικά θα ήταν μάλλον παρακινδυνευμένη για την Τουρκία, καθώς οι ένοπλες δυνάμεις της δεν διέθεταν το 1964 αποβατικό στόλο σε αντίθεση με ό,τι θα συνέβαινε ύστερα από μια δεκαετία, αποτέλεσε καταλύτη για την αμερικανική παρέμβαση. Η Ουάσιγκτον απείλησε ότι δεν θα κάλυπτε την Τουρκία σε περίπτωση κατά την οποία η πολιτική της οδηγούσε σε σοβιετική παρέμβαση αφού, όπως σημείωνε ο πρόεδρος Τζόνσον στην επιστολή του προς τον Τούρκο πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού, η τουρκική κυβέρνηση δεν είχε διαβουλευθεί με τους συμμάχους της.
Πολιτική λύση σε δύο παραλλαγές
Η αμερικανική πρωτοβουλία απέβλεπε σε διμερείς συνομιλίες Ελλάδας και Τουρκίας με μεσολαβητή τον πρώην υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ατσεσον, για τον οποίο πιστευόταν ότι διέθετε υψηλό γόητρο στην Αθήνα και στην Αγκυρα λόγω της ενεργού ανάμειξής του στην εξαγγελία του δόγματος Τρούμαν τον Μάρτιο του 1947, που σηματοδότησε την ανάληψη από τις Ηνωμένες Πολιτείες της ευθύνης για τις υποθέσεις της Εγγύς Ανατολής. Επρόκειτο για μια παρωχημένη προσέγγιση του θέματος από την οπτική του Ψυχρού Πολέμου, καθώς στη διαμόρφωση της πολιτικής των συμμάχων του ΝΑΤΟ βάραιναν πλέον και ιδιαίτερα εθνικά συμφέροντα. Ο Παπανδρέου πιεζόμενος κατά την επίσκεψή του στην Ουάσιγκτον δέχθηκε με μεγάλη δυσκολία την έναρξη συνομιλιών στη Γενεύη, τις οποίες θα διεξήγε ο Ατσεσον χωριστά με Ελληνες και Τούρκους υπό την ιδιότητα του "βοηθού" του μεσολαβητή των Ηνωμένων Εθνών, ώστε να μη θεωρηθεί ότι παραμεριζόταν ο ΟΗΕ.

Ο Ατσεσον πρότεινε πολιτική λύση σε δύο βασικές παραλλαγές. Η πρώτη, του τέλους Ιουλίου, προέβλεπε την εγκατάσταση τουρκικής βάσης κατά κυριαρχία σε ευρεία εδαφική ζώνη στη χερσόνησο της Καρπασίας ίση με το 10%-11% του εδάφους του νησιού ως αντάλλαγμα για την ένωση του υπολοίπου της Κύπρου με την Ελλάδα. Για τους Τουρκοκύπριους που δεν θα μετέβαιναν στην τουρκική ζώνη προβλεπόταν εκτεταμένη αυτοδιοίκηση σε καντόνια εντός της ελληνικής ζώνης. Ηταν μια λύση που προσέγγιζε περισσότερο στην έννοια της διπλής ένωσης, της διανομής του νησιού μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Καθώς το σχέδιο διέρρευσε στον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και η Αθήνα αντελήφθη ότι ήταν αδύνατο να το υποστηρίξει στην ελληνική και στην ελληνοκυπριακή κοινή γνώμη, εγκαταλείφθηκε.

Η δεύτερη εκδοχή του σχεδίου παρουσιάστηκε από τον Ατσεσον στις 20 Αυγούστου. Αυτή τη φορά ο Αμερικανός πολιτικός απέβλεπε πρωτίστως στην ικανοποίηση της ελληνικής πλευράς, καθώς είχαν μεσολαβήσει οι τουρκικοί βομβαρδισμοί στη μεγαλόνησο και η Ουάσιγκτον επεδίωκε να ενισχύσει την τάση της Αθήνας προς συμβιβασμό. Προέβλεπε την παραχώρηση βάσης ίσης με το 5% του εδάφους της Κύπρου στην Τουρκία, αυτή τη φορά υπό καθεστώς εκμίσθωσης για 50 έτη. Τα δικαιώματα αυτοδιοίκησης των Τουρκοκυπρίων εμφανίζονταν κατά τι μειωμένα σε αυτή τη δεύτερη εκδοχή.
Τρεις παράγοντες που οδήγησαν στην απόρριψη του σχεδίου
Το σχέδιο θα προσέκρουε σε αρνητικό περιβάλλον. Η Αγκυρα κατ' αρχήν δεν αποδεχόταν παραχώρηση υπό καθεστώς εκμίσθωσης αλλά μόνο κατά κυριαρχία. Εξαναγκασμός της από τους Αμερικανούς δεν ήταν καθόλου βέβαιο ότι ήταν επιτεύξιμος. Η ελληνοκυπριακή ηγεσία δεν το αποδεχόταν, θεωρώντας ισοδύναμη προς τη διχοτόμηση οποιαδήποτε πρόταση δεν προέβλεπε την ένωση χωρίς αντάλλαγμα. Μπορεί να υποτεθεί βάσιμα ότι η διατήρηση του κυπριακού κράτους είχε απόλυτη προτεραιότητα τόσο για τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο, και βεβαίως την Κυπριακή Αριστερά, αλλά και για σημαντική μερίδα των αστικών δυνάμεων του νησιού. Οι Αμερικανοί ήλπιζαν ότι ενόψει των ευνοϊκών προβλέψεων του σχεδίου και του εγνωσμένου αντικομμουνισμού του στρατηγού Γρίβα, ηγούμενου της ελληνικής μεραρχίας και των ελληνοκυπριακών δυνάμεων που μόλις είχαν συγκροτηθεί σε Εθνική Φρουρά, ο Μακάριος θα μπορούσε να εξαναγκαστεί σε συμμόρφωση ή και να ανατραπεί. Ακόμα και ο Γρίβας, όμως, δεν συμφωνούσε με τα ανταλλάγματα που προβλέπονταν στο δεύτερο σχέδιο Ατσεσον. Εντός αυτού του περιβάλλοντος ο Γεώργιος Παπανδρέου, παρά το ενδιαφέρον με το οποίο είχε υποδεχθεί το σχέδιο καθώς και το ενδεχόμενο πρόσκλησης τετελεσμένου γεγονότος στην Κύπρο με τη μονομερή ανακήρυξη της ένωσης, θα το απέρριπτε στις 22 Αυγούστου και θα αντιτίθετο σε οποιαδήποτε απόπειρα δυναμικής επιβολής του.

Τρία ήταν τα σημεία-κλειδιά για τις εξελίξεις. Η κυβέρνηση του Κέντρου είχε παρασυρθεί σε μια προσπάθεια απόσπασης ανταλλαγμάτων από την αμερικανική πλευρά, αποφεύγοντας να θέσει σε δημόσιο διάλογο το πλαίσιο μιας εφικτής πολιτικής. Ετσι, η κοινή γνώμη ήταν ελλιπώς ενημερωμένη για τις παραμέτρους του προβλήματος. Στη δυσκολία της κυβέρνησης του Κέντρου να διαμορφώσει ρεαλιστική πολιτική συνέβαλε και ένας ψυχολογικός παράγων. Τόσο ο Γεώργιος Παπανδρέου όσο και ο γιος του, αναπληρωτής υπουργός Συντονισμού, Ανδρέας Παπανδρέου, νεοεισερχόμενος στην ελληνική πολιτική, αισθάνονταν ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε πιεστεί υπερβολικά κατά τη διάρκεια των συνομιλιών της Ουάσιγκτον και ότι η Ελλάδα αντιμετωπιζόταν από τις Ηνωμένες Πολιτείες ως δορυφόρος. Αυτή η ψυχολογία επικρατούσε στο κρίσιμο δίμηνο Ιουλίου - Αυγούστου 1964. Ο Ανδρέας Παπανδρέου εξάλλου θεωρούσε τον Μακάριο φορέα ενός πνεύματος ανεξαρτησίας που έπρεπε να χαρακτηρίζει και την ελληνική εξωτερική πολιτική. Πολύ σύντομα θα διαπίστωνε ότι η αντίθεση στην αμερικανική πολιτική συνιστούσε στοιχείο που απέδιδε και στην εσωτερική πολιτική. Ετσι, από τη συνδρομή ψυχολογικών παραγόντων, αδυναμίας πολιτικής διεύθυνσης και μιας αναλυτικής απλούστευσης τόσο η Αθήνα όσο και η Λευκωσία δεν θα επωφελούνταν από τη στροφή της αμερικανικής πολιτικής η οποία δεν επρόκειτο εφεξής να συγκλίνει προς τις ελληνικές θέσεις. Το γεγονός ότι το σχέδιο Ατσεσον, παρά τον ωμό ρεαλισμό που διέκρινε τη σύλληψή του, ήταν μια αποδεκτή διευθέτηση για τους Ελληνες και τους Ελληνοκυπρίους θα γινόταν αντιληπτό μόνο μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974.
* Ο κ. Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΣΩΤΗΡΗΣ ΡΙΖΑΣ*

# data[].attributes.attachment_link.title
Το Σχέδιο Ατσεσον για το Κυπριακό

# data[].attributes.attachment_link.description
Με την απόρριψή του χάθηκε μία ευκαιρία επίλυσης του ζητήματος σύμφωνα με τα συμφέροντα του Ελληνισμού.

# data[].attributes.body
Δικτατορία στην Ελλάδα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
21 Απριλίου 1967 Λίγες μέρες πριν τις γενικές εκλογές στην Ελλάδα,

ο ταξίαρχος Στυλιανός Παττακός ηγείται πραξικοπήματος, Χούντα

εγκαθιδρύοντας στρατιωτικό καθεστώς που θα διαρκέσει επτά χρόνια.

Ετυμολογία: χούντα < (άμεσο δάνειο) ισπανική junta (ένωση) < λατινική iuncta, θηλυκό του iunctus, μετοχή παθητικού παρακειμένου του ρήματος iungo < πρωτοϊταλική *jungō < ινδοευρωπαϊκή ρίζα *yunégti / *yungénti < *yewg- (ενώνω, συνδέω, ζεύγνυμι)

Ουσιαστικό, χούντα θηλυκό: (πολιτική) ομάδα στρατιωτικών που κυβερνούν δικτατορικά, αφού ανήλθαν συνήθως με πραξικόπημα στην εξουσία

Η λέξη Χούντα (Junta) έχει ισπανική προέλευση και κυριολεκτικά σημαίνει σύνδεσμος ή γενικότερα επιτροπή διοίκησης/ συμβούλιο διοίκησης. Ο όρος στρατιωτική χούντα επικράτησε ιστορικά να αναφέρεται σε ομάδες αξιωματικών που συνωμοτούν και καταλαμβάνουν την εξουσία με στρατιωτικό πραξικόπημα.
Στην ελληνική γλώσσα και διεθνώς​
Κατά καιρούς έχει χρησιμοποιηθεί για πραξικοπήματα που έγιναν στη Μεσόγειο (Τουρκία, Συρία, Ιράκ, Αίγυπτος, Αιθιοπία, Λιβύη, Πορτογαλία, Ισπανία), στη Λατινική Αμερική, καθώς και στην Ελλάδα. Παρόλο που για την Ελλάδα υπάρχει ιστορικό πραξικοπημάτων, ο όρος αυτός αναφέρεται περισσότερο στην πιο πρόσφατη επταετή περίοδο της δικτατορίας από τη Χούντα των Συνταγματαρχών (1967-1974). Αυτό πιθανόν λόγω της υιοθέτησης και χρήσης του όρου από εκπομπές ξένων ραδιοφωνικών σταθμών στην ελληνική, όπως το ραδιοφωνικό σταθμό της Μόσχας, τη Ντόιτσε Βέλλε, το Μπι Mπι Σι.

Σήμερα αναφέρεται σε αυταρχική μορφή διακυβέρνησης που χαρακτηρίζεται από ολιγαρχική στρατιωτική δικτατορία, όπως διακρίνεται από άλλες κατηγορίες αυταρχικής κυριαρχίας, συγκεκριμένα την αυταρχική στρατιωτική δικτατορία, την ολιγαρχική κομματική δικτατορία και την αυταρχική κομματική δικτατορία.
Άλλες χρήσεις​
Στα ισπανικά, η λέξη χρησιμοποιείται ακόμα στην δημόσια διοίκηση (π.χ. στην περιφερειακή αυτοδιοίκηση). Παράδειγμα η Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha (Σύνδεσμος των Κοινοτήτων της Καστίλλης-Λα Μάντσας), η διοίκηση της αυτόνομης κοινότητας της Καστίλλης-Λα Μάντσας της Ισπανίας. wikipedia.org - Junta (governing body) Historical examples

Η χούντα της Μιανμάρ ή Βιρμανία κυβερνάται από ένα βάναυσο στρατιωτικό καθεστώς. Διαβάστε περισσότερα "

Βιβλιογραφία

* Λεξικό Merriam-Webster's Dictionary, Λήμμα: Junta. www.merriam-webster.com
* Lai, Brian; Slater, Dan (2006). "Institutions of the Offensive: Domestic Sources of Dispute Initiation in Authoritarian Regimes, 1950-1992". American Journal of Political Science 50.
* Επίσημος Ιστότοπος της Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha. www.jccm.es
Το έμβλημα του νέου καθεστώτος.

Χρονολογία: 21 Απριλίου 1967
Τόπος: Ελλάδα
Αίτια: Κατάλυση κοινοβουλευτικού πολιτεύματος
Μέθοδοι: Στρατιωτική κατάληψη δημοσίων κτιρίων και οργανισμών
Έκβαση: Στρατιωτική δικτατορία στην Ελλάδα (1967 - 1974)

Αντιμαχόμενοι
Οι Ανώτεροι και ανώτατοι αξιωματικοί των Ενόπλων Δυνάμεων
εναντίον (vs) με την Ελληνική Κυβέρνηση και το Κοινοβούλιο

Ηγετικά πρόσωπα
Γεώργιος Παπαδόπουλος
Νικόλαος Μακαρέζος
Στυλιανός Παττακός
Κωνσταντίνος Β' της Ελλάδας
Παναγιώτης Κανελλόπουλος
Γεώργιος Παπανδρέου

Στις 21 Απριλίου 1967, και ενώ είχαν προκηρυχθεί εκλογές για τις 28 Μαΐου, μια ομάδα αξιωματικών του στρατού, υπό την ηγεσία του συνταγματάρχη Γεωργίου Παπαδόπουλου, με τη συμμετοχή του ταξίαρχου τεθωρακισμένων Στυλιανού Παττακού και του συνταγματάρχη Νικόλαου Μακαρέζου, όπως και άλλων αξιωματικών του στρατού ξηράς, κατέλαβε την εξουσία με πραξικόπημα, το οποίο οι ίδιοι ονόμαζαν "εθνοσωτήριο επανάσταση" ή "Επανάσταση της 21ης Απριλίου".

Την πράξη τους, οι πραξικοπηματίες δικαιολόγησαν ως απαραίτητη προκειμένου να αποφευχθεί αναρχία την οποία σχεδίαζαν κεντροαριστερές ομάδες, υποστηρίζοντας ότι έχουν "τρανταχτές" αποδείξεις. Το δημοκρατικό πολίτευμα καταλύθηκε και στην χώρα επιβλήθηκε δικτατορία η οποία κράτησε για επτά χρόνια.

Στις 20 Ιουλίου 1974, η ξαφνική εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο ανάγκασε το καθεστώς της Χούντας του Ιωαννίδη ο οποίος είχε ανατρέψει τον Παπαδόπουλο, να εγκαταλείψει την εξουσία. Η Ε' Αναθεωρητική Βουλή των Ελλήνων, με το Δ' ψήφισμα στις 8 Ιανουαρίου 1975 χαρακτήρισε την κίνηση της 21ης Απριλίου 1967 ως πραξικόπημα. Οι τρεις πρωταίτιοι καταδικάστηκαν σε θάνατο ως στασιαστές, ποινή που μετατράπηκε σε ισόβια με απόφαση της κυβέρνησης Καραμανλή. " Το χρονικό του πραξικοπήματος

# data[].attributes.attachment_link.title
Χούντα των Συνταγματαρχών: το Πραξικόπημα 21ης Απριλίου 1967 ή Στρατιωτική δικτατορία στην Ελλάδα (1967 - 1974)

# data[].attributes.attachment_link.description
21 Απριλίου 1967 Λίγες μέρες πριν τις γενικές εκλογές στην Ελλάδα, ο ταξίαρχος Στυλιανός Παττακός ηγείται πραξικοπήματος, Χούντα εγκαθιδρύο...

# data[].attributes.body
Επεισόδια στην Κοφίνου - Αναχώρηση ελληνικής μεραρχίας και Γρίβα

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Αιματηρή σύγκρουση μεταξύ δυνάμεων της Εθνικής Φρουράς και Τουρκοκυπρίων στο χωριό Κοφίνου της επαρχίας Λάρνακας στις 15 Νοεμβρίου 1967. Για πολλούς αναλυτές, το επεισόδιο αυτό αποτέλεσε το έναυσμα για την τουρκική εισβολή του 1974.

Την Κύπρο κυβερνούσε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ηγέτης των Τουρκοκυπρίων ήταν ο Ραούφ Ντενκτάς, η Ελλάδα βρισκόταν κάτω από την μπότα των Συνταγματαρχών και πρωθυπουργός στην Τουρκία ήταν ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ.

Η Κοφίνου βρίσκεται 40 χιλιόμετρα νότια της Λευκωσίας στο σταυροδρόμι δύο στρατηγικής σημασίας αυτοκινητοδρόμων: Λευκωσίας - Λεμεσού και Λάρνακας - Λεμεσσού. Είναι χτισμένη σε υψόμετρο 150 μέτρων και τα χρόνια της δεκαετίας του '60 κατοικείτο αποκλειστικά από Τουρκοκυπρίους (725 κάτοικοι στην απογραφή του 1960). Μετά τις διακοινοτικές ταραχές του 1963, η Κοφίνου εξελίχθηκε σε ισχυρό στρατιωτικό προπύργιο των Τουρκοκυπρίων. Ήταν μία διαρκής εστία επεισοδίων στην περιοχή και συχνά ένοπλοι Τουρκοκύπριοι απέκοπταν τις δύο οδικές αρτηρίες, όταν δεν πυροβολούσαν τα διερχόμενα αυτοκίνητα.

Η κυπριακή κυβέρνηση απευθύνθηκε στις δυνάμεις του ΟΗΕ, αλλά η επέμβασή τους καθυστερούσε. Στις 15 Νοεμβρίου 1967 με διαταγή του Μακαρίου η Εθνική Φρουρά υπό τις διαταγές του στρατηγού Γεωργίου Γρίβα ανέλαβε αυτή να αποκαταστήσει την τάξη. Η "Επιχείρηση Γρόνθος", όπως ονομάστηκε, είχε στρατιωτικό χαρακτήρα και όχι αστυνομικό, όπως θα έπρεπε. Ο Γρίβας κινητοποίησε πολύ ισχυρές δυνάμεις, με άρματα μάχης, τεθωρακισμένα και πυροβολικό. Πρώτα επιτέθηκε στο μικτό χωριό Άγιος Θεόδωρος (685 Τουρκοκύπριοι κάτοικοι και 525 Ελληνοκύπριοι) και κατέλαβε σχεδόν χωρίς μάχη την τουρκοκυπριακή συνοικία. Στη συνέχεια στράφηκε κατά τις γειτονικής Κοφίνου. Στις αψιμαχίες που ακολούθησαν σκοτώθηκαν 24 Τουρκοκύπριοι και 9 τραυματίστηκαν, ενώ οι απώλειες της ελληνοκυπριακής πλευράς ήταν ένας νεκρός και δύο τραυματίες.

Οι επιχειρήσεις στον Άγιο Θεόδωρο και την Κοφίνου προκάλεσαν σοβαρή πολιτική κρίση. Η Τουρκία χαρακτήρισε "στυγερή πρόκληση" τα αιματηρά επεισόδια και απείλησε με στρατιωτική εισβολή στην Κύπρο, αλλά και με πόλεμο την Ελλάδα. Με την παρέμβαση των Αμερικανών, που εκδηλώθηκε με την αποστολή του υφυπουργού Άμυνας Σάιρους Βανς στο τρίγωνο Αθήνας - Άγκυρας - Λευκωσίας, η κρίση διευθετήθηκε με μια οδυνηρή υποχώρηση του δικτατορικού καθεστώτος της Ελλάδας. Υπό την πίεση Αμερικανών, Βρετανών και Καναδών, οι οποίοι ενδιαφέρονταν πρωτίστως για την τύχη της Νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ, αναγκάστηκε να αποσύρει από την Κύπρο την ελλαδική μεραρχία, που είχε στείλει μυστικά ο Γεώργιος Παπανδρέου μετά τα γεγονότα του 1963 - 1964.

Έτσι, η Κύπρος αφέθηκε έκθετη σε ενδεχόμενη τουρκική εισβολή, που πραγματοποιήθηκε τελικά τον Ιούλιο του 1974. Άμεση συνέπεια της αποχώρησης της ελλαδικής μεραρχίας ήταν η ανακήρυξη της "Προσωρινής Τουρκοκυπριακής Διοίκησης", με την οποία οι Τουρκοκύπριοι εμφανίσθηκαν πλέον όχι ως μειονότητα ή απλή κοινότητα, αλλά ως μια οργανωμένη πολιτική οντότητα.

Μετά την τουρκική εισβολή, οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι της Κοφίνου και του Αγίου Θεοδώρου μετακινήθηκαν στα Κατεχόμενα και σήμερα τα δύο χωριά κατοικούνται από αμιγή ελληνοκυπριακό πληθυσμό.
https://www.sansimera.gr/articles/343

# data[].attributes.attachment_link.title
Τα γεγονότα της Κοφίνου -Το έναυσμα για την τουρκική εισβολή του 1974

# data[].attributes.attachment_link.description
Την Κύπρο κυβερνούσε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ηγέτης των Τουρκοκυπρίων ήταν ο Ραούφ Ντενκτάς, η Ελλάδα βρισκόταν κάτω από την μπότα των Συνταγματαρχών και

# data[].attributes.headline
17 Νοεμβρίου 1973

# data[].attributes.subject
17 Νοεμβρίου 1973

# data[].attributes.body
Εξέγερση Πολυτεχνείου στην Αθήνα

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η Καθημερινή

# data[].attributes.attachment_link.title
Πολυτεχνείο 1973: Η εξέγερση των φοιτητών στις 17 Νοέμβρη

# data[].attributes.attachment_link.description
Έχουν περάσει 48 χρόνια από εκείνες τις ημέρες του Νοεμβρίου του 1973, που καταγράφηκαν στο θυμικό της χώρας ως μια ένδοξη σελίδα, μια εξέγερση των φοιτητών του Πολυτεχνείου κατά της χούντας.

# data[].attributes.body
ΧΟΥΝΤΑ ΙΩΑΝΝΙΔΗ

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Στις 25 Νοεμβρίου 1973, μία εβδομάδα μετά την εξέγερση στο Πολυτεχνείο, ο στρατιωτικός Δημήτρης Ιωαννίδης ανέλαβε τα ηνία της Χούντας των Συνταγματαρχών, αφού ηγήθηκε του πραξικοπήματος που έστειλε την κυβέρνηση Μαρκεζίνη στο περιθώριο και τον Παπαδόπουλο με τον Παττακό στην πολιτική απομόνωση.

Η παραμονή του στην εξουσία διήρκησε μόλις 7 μήνες να και επισήμως δεν είχε κανένα τίτλο. Οι ατυχείς επιλογές του, η ανεπάρκειά του και η τραγωδία της Κύπρου, χαρακτήρισαν την διοίκησή του.

Η αδιαφορία απέναντι στις τουρκικές επεκτακτικές βλέψεις στο Αιγαίο, η εισβολή στην Κύπρο, η αποκάλυψη σκανδάλων του καθεστώτος Γεωργίου Παπαδόπουλου καθώς και η σοβαρή εκκλησιαστική κρίση που ξέσπασε με την καθαίρεση του μητροπολίτη Ιερώνυμου, οδήγησαν στην αποσύνθεση της δικτατορίας. Συγχρόνως επέβαλε ένα τρομερό καθεστώς φόβου χειρότερο από πριν, με τα βασανιστήρια να είναι το ισχυρότερο επιχείρημα για αποδοχή του καθεστώτος του.

Η τουρκική απειλή στο Αιγαίο

Την 1η Νοεμβρίου 1973 δημοσιεύτηκε στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως απόφαση, με την οποία εκχωρήθηκαν στην κρατική τουρκική εταιρεία πετρελαίου (ΤΡΑΟ) 27 άδειες έρευνας για τον εντοπισμό πετρελαίου και φυσικού αερίου ακόμα και σε ελληνικές περιοχές. Στον συνημμένο χάρτη της απόφασης συμπεριλαμβάνονταν οι θαλάσσιες περιοχές δυτικά της Μυτιλήνης, βορειοδυτικά της Χίου και νότια της Λήμνου.

Η αντίδραση της Χούντας ήρθε τρεις μήνες αργότερα και περιορίστηκε σε διαβήματα διαμαρτυρίας που υποστήριζαν τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα στο Αιγαίο. Ακολούθησε ανταλλαγή διακοινώσεων μεταξύ ελληνικής και τουρκικής πλευράς, με την τελευταία να τονίζει πως "τα ελληνικά νησιά που βρίσκονται κοντά στις τουρκικές ακτές, δεν έχουν δική τους υφαλοκρηπίδα".

Για την Ελλάδα ήταν ζήτημα οικονομικής επιβίωσης η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων πετρελαίου στις περιοχές που της αναλογούσαν, καθώς η τιμή του πετρελαίου είχε παρουσιάσει ραγδαία αύξηση από τον Οκτώβριο του 1973 και υπήρχε άμεσα ανάγκη για οικονομική στήριξη της χώρας.

Στις 29 Μαΐου 1974, το τουρκικό υδρογραφικό σκάφος " Τσανταρλί " ξεκίνησε το ταξίδι του προς την ελληνική υφαλοκρηπίδα, συνοδευόμενο από 32 πολεμικά πλοία. Στις 6 Ιουνίου χορηγήθηκαν τρεις νέες άδειες στην ΤΡΑΟ για τις περιοχές μεταξύ Λήμνου και Μυτιλήνης. Η τουρκική κυβέρνηση, προκειμένου να κατευνάσει το ήδη αρκετά τεταμένο κλίμα, πρότεινε την συγκρότηση ελληνοτουρκικών επιτροπών που θα ήταν υπεύθυνες για την επίλυση των παραπάνω προβλημάτων. Η ελληνική πλευρά αρνήθηκε.

Δύο μέρες πριν την εισβολή στην Κύπρο, στις 18 Ιουλίου 1974, ο χάρτης επεκτάθηκε επιτρέποντας στην Τουρκία να στείλει ερευνητικά πλοία δυτικά της Σαμοθράκης και των Δωδεκανήσων.

Η τουρκική απειλή, όμως, δεν στάθηκε ικανή να πείσει τον πρωθυπουργό Αδαμάντιο Ανδρουτσόπουλο και τον δικτάτορα Ιωαννίδη ούτε για εκδημοκρατισμό του καθεστώτος ούτε για ηπιότερη στάση απέναντι στους πολιτικούς αντιπάλους. Αντιθέτως, στο διάστημα των τελευταίων μηνών της χούντας οι συλλήψεις, η λογοκρισία, οι φυλακίσεις και οι εκτοπισμοί αντιπολιτευόμενων σε τόπους εξορίας συνεχίστηκαν αδιάκοπα.

Η εκκλησιαστική κρίση

Το πραξικόπημα Ιωαννίδη συνοδεύτηκε από την επίσης πραξικοπηματική ανατροπή του Ιερώνυμου από τη θέση του αρχιεπισκόπου. Από τις πρώτες μέρες που ανέλαβε τη διακυβέρνηση ο κατά κόσμον Βυσσαρίων Τίκας μεθόδευσε την αναρρίχησή του στον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Και τα κατάφερε. Ο Αρχιεπίσκοπος, πλέον, Σεραφείμ ήταν από τους πρώτους που υποστήριξαν την ανατροπή του Γ.Παπαδόπουλου, γεγονός που βοήθησε σ' αυτή την εξέλιξη.

Στις αρχές Ιανουαρίου 1974 καταργήθηκε η Ιερά Σύνοδος και την θέση της πήρε η Έκτακτος Μείζων Σύνοδος με σκοπό την εκλογή αρχιεπισκόπου. Η διαδικασία προέβλεπε την εκλογή τριών μητροπολιτών μέσω ψηφοφορίας, εκ των οποίων ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, Φαίδων Γκιζίκης, θα όριζε τον αρχιεπίσκοπο.

Προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο Σεραφείμ θα αναλάβει τη θέση, αποκλείστηκαν από την ψηφοφορία πάνω από 40 μητροπολίτες. Στις 12 Ιανουαρίου πραγματοποιήθηκε η ψηφοφορία. Με δώδεκα ψήφους, ο Σεραφείμ απέκτησε το προβάδισμα και κέρδισε τη θέση του αρχιεπισκόπου. Η πραξικοπηματική, όμως, διαδικασία εκλογής προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ακόμα και μέσα στον χώρο της Εκκλησίας.

Η παράταξη του Ιερώνυμου, που συγκροτήθηκε από την αρχή της δικτατορίας, αποφάσισε να απαντήσει στις μεθοδεύσεις, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία. Στις 11 Ιουλίου, ο Σεραφείμ απηύθυνε τηλεοπτικό διάγγελμα προς το χριστεπώνυμο πλήρωμα, επιτιθέμενος ανοιχτά στον Ιερώνυμο. Την ίδια μέρα, κήρυξε έκπτωτους ή αντικανονικούς εννέα μητροπολίτες, ισχυροποιώντας την εξουσία του.

Τη θέση των εκδιωχθέντων αντικατέστησαν άλλοι,προκαλώντας τεράστια σύγχυση στην εκκλησία και στις τοπικές κοινωνίες.

Αποκάλυψη σκανδάλων

Κατά την επτάμηνη διακυβέρνηση Ιωαννίδη, ο ίδιος προέβη στην αποκάλυψη μιας σειράς υποθέσεων - σκανδάλων σε βάρος του Παπαδόπουλου σε μια προσπάθεια να κερδίσει τη λαϊκή αποδοχή.

Το σημαντικότερο σκάνδαλο ήταν η υπόθεση των "σάπιων κρεάτων Αργεντινής", στο οποίο κύριος κατηγορούμενος ήταν ο τέως Υφυπουργός Εμπορίου Μιχάλης Μπαλόπουλος, καθώς και δεκάδες μεγαλοεπιχειρηματίες της εποχής.

Οι υπαίτιοι κατηγορήθηκαν για "δωροληψία κατά συρροήν" από μεγαλεμπόρους στους οποίους εξασφάλιζαν μονοπωλιακή άδεια εισαγωγής κρέατος. Προκειμένου να αποκομίσουν μεγαλύτερο κέρδος, ψήφισαν νόμο που απαγόρευσε την πώληση εγχώριου κρέατος. Έτσι, όλα τα αμφιβόλου ποιότητας κρέατα κυκλοφόρησαν στην αγορά.

Η δίκη ξεκίνησε στις 5 Ιουνίου στο Έκτακτο Στρατοδικείο Αθηνών. Στις 27 Ιουνίου, το Στρατοδικείο καταδίκασε τον τέως Υφυπουργό σε φυλάκιση 4 ετών για παράβαση του νόμου περί ευθύνης υπουργών, αλλά τον αθώωσε για την κατηγορίες της δωροληψίας. Οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν σε ποινές από 5 μήνες έως 13 χρόνια φυλάκιση.

Η εσωτερική πολιτική κρίση των κυβερνώντων σε συνδυασμό με την συνέχιση των καταπιεστικών μηχανισμών του Ιωαννίδη και την ριζοσπαστικοποίηση που γέννησε το Πολυτεχνείο έδειχναν να πλησιάζει το τέλος του καθεστώτος. Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο, στις 20 Ιουλίου 1974, έδωσε το τελειωτικό χτύπημα. Το στρατιωτικό καθεστώς των συνταγματαρχών αποδείχθηκε εντελώς απροετοίμαστο και η ανάγκη πολιτικής αλλαγής κρίθηκε επιτακτική.

Ακόμη και η επιστράτευση εξελίχθηκε σε φιάσκο αν και στην ηγεσία του τόπου ήταν ένα στρατιωτικό καθεστώς.

Στις 24 Ιουλίου 1974 η δικτατορία είχε τελειώσει.

Δείτε την εκπομπή της Μηχανής του Χρόνου για τον "αόρατο δικτάτορα" Δημήτρη Ιωαννίδη εδώ:

Αντλήθηκαν πληροφορίες από το Ιστορικό Λεύκωμα Καθημερινής

Διαλύεται η Βουλή στη Γαλλία, πρόωρες εκλογές στις 30 Ιουνίου ανακοίνωσε ο Μακρόν. Άνοδος της Λεπέν με 32 %

Ευρωεκλογές 2024. Αυτά είναι τα 7 κόμματα που εκλέγονται. Μπαίνουν στην ευρωβουλή Αυτιάς, Μελέτη, Παππάς, Αρναούτογλου

Αποχή ρεκόρ στις Ευρωεκλογές. Έφτασε το 59,5% στην Ελλάδα. Ψήφισαν 3.891.466 εκλογείς

Πρώτη η ΝΔ με 27,6 % αλλά κάτω από τον στόχο, 2ος ο ΣΥΡΙΖΑ με 14,6%, άνοδος για Βελόπουλο. Τα αποτελέσματα στο 30,5%

Για να λαμβάνετε στο email σας μια επιλογή από τα καλύτερα άρθρα της Μηχανής του Χρόνου

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Μαριλένα Κουντούρη

# data[].attributes.attachment_link.title
Η χούντα του Ιωαννίδη. Οι επιλογές του που οδήγησαν στην εισβολή στην Κύπρο, τη διάλυση της εκκλησίας και την πτώση της χούντας - ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.description
Στις 25 Νοεμβρίου 1973, μία εβδομάδα μετά την εξέγερση στο Πολυτεχνείο, ο στρατιωτικός Δημήτρης Ιωαννίδης ανέλαβε τα ηνία της Χούντας των Συνταγματαρχών,

# data[].attributes.body
Χουντικό πραξικόπημα στην Κύπρο

# data[].attributes.attachment_link.title
Κύπρος 15 Ιουλίου 1974: Το χουντικό πραξικόπημα

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο δρόμος χαράχτηκε... Ο ”Αττίλας” ήταν θέμα ημερών

# data[].attributes.headline
20 Ιουλίου 1974 - ΑΤΤΙΛΑΣ 1

# data[].attributes.subject
20 Ιουλίου 1974 - ΑΤΤΙΛΑΣ 1

# data[].attributes.body
ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 49 χρόνια από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Η στρατιωτική επιχείρηση "ΑΤΤΙΛΑΣ Ι" που ξεκίνησε τα ξημερώματα της 20ης Ιουλίου 1974 και ολοκληρώθηκε τρεις ημέρες μετά, και ακολούθως ο "ΑΤΤΙΛΑΣ ΙΙ", στις 14 Αυγούστου, είχαν σαν αποτέλεσμα την παράνομη κατοχή του 36% του κυπριακού εδάφους από τα τουρκικά στρατεύματα, τον εκτοπισμό 150 χιλιάδων Ελληνοκυπρίων, χιλιάδες νεκρούς και αγνοουμένους.

Με αφορμή την ημέρα μνήμης της τουρκικής εισβολής, το Αρχείο της ΕΡΤ προτείνει ένα επεισόδιο της σειράς ιστορικών ντοκιμαντέρ "Ιστορικοί Περίπατοι", παραγωγής 2019, το οποίο εξετάζει τα γεγονότα στη μαρτυρική Μεγαλόνησο, υπό το πρίσμα της έκδοσης των πρώτων τόμων του "Φακέλου της Κύπρου", λίγους μήνες νωρίτερα.
ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΠΕΡΙΠΑΤΟΙ ΦΑΚΕΛΟΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ - Β ΜΕΡΟΣ Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ
Το συγκεκριμένο επεισόδιο της σειράς (β' μέρος του αφιερώματος στον "Φάκελο της Κύπρου") αποτελεί ένα αποκαλυπτικό ντοκιμαντέρ-οδοιπορικό στη μαρτυρική Μεγαλόνησο. "Ξεναγοί" στο οδοιπορικό αυτό είναι ο καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κύπρου Πέτρος Παπαπολυβίου και ο διευθυντής των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη Τάσος Σακελλαρόπουλος, αμφότεροι μέλη των επιστημονικών επιτροπών που συστάθηκαν σε Κύπρο και Ελλάδα για τη μελέτη του υλικού του "Φακέλου της Κύπρου", στον οποίο περιλαμβάνονται οι καταθέσεις των εμπλεκόμενων Ελλήνων αξιωματικών στο πραξικόπημα της χούντας του Ιωαννίδη κατά του Μακαρίου και στη διπλή τουρκική εισβολή που ακολούθησε.

Οι πρώτοι τόμοι του "Φακέλου της Κύπρου" εκδόθηκαν λίγους μήνες πριν από την εκπομπή. Ο Πιέρρος Τζανετάκος και η ομάδα των "Ιστορικών Περιπάτων" ξεκινούν τη διαδρομή τους από την Πράσινη Γραμμή της Λευκωσίας για να καταλήξουν στο στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ στη Μαλούντα και στη Δερύνεια, λίγες εκατοντάδες μέτρα μακριά από την πόλη-φάντασμα της Αμμοχώστου. Κατά τη διάρκεια της εκπομπής προβάλλεται σημαντικό αρχειακό υλικό από το ΡΙΚ (Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου).

Πρώτος σταθμός, το παρατηρητήριο της Δερύνειας με φόντο την περίκλειστη Αμμόχωστο. Οι δύο ιστορικοί σχολιάζουν την οριακή κατάσταση στις μονάδες εθνικής φρουράς μετά το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, και κάνουν λόγο για την τουρκική κινητικότητα λίγες ημέρες πριν την εισβολή. Περιγράφονται τα γεγονότα της επιχείρησης "Αττίλας Ι" που ξεκίνησε τα ξημερώματα της 20 ης Ιουλίου 1974, και ολοκληρώθηκε τρεις ημέρες μετά με την υπογραφή εκεχειρίας και την κομβική δημιουργία του τουρκικού προγεφυρώματος στην Κυρήνεια, στις βόρειες ακτές της Κύπρου.

Σχολιάζεται η αμηχανία και αναποφασιστικότητα της ελληνικής στρατιωτικής ηγεσίας σχετικά με την αντιμετώπιση της κατάστασης στην Κύπρο στις κρίσιμες ημέρες από τις 20 έως τις 23 Ιουλίου και υπογραμμίζονται τα ζητήματα που εγείρονται από το Φάκελο της Κύπρου αναφορικά με τη μη αποστολή συντεταγμένης στρατιωτικής βοήθειας από την Ελλάδα στην Κύπρο.

Επόμενος σταθμός του οδοιπορικού, αποτελεί ο τύμβος της Μακεδονίτισσας, χώρος τιμής και μνήμης για τους πεσόντες και αγνοούμενους της τουρκικής εισβολής, ένας τόπος ο οποίος συνδέεται με ένα από τα τραγικότερα επεισόδια της τουρκικής εισβολής: την κατάρριψη τα ξημερώματα της 22ης Ιουλίου από φίλια πυρά του αεροσκάφους τύπου Noratlas της ελληνικής πολεμικής αεροπορίας. Ακολουθεί, το κτήριο της Βουλής των Ελλήνων και συγκεκριμένα η αίθουσα συνεδριάσεων του Υπουργικού Συμβουλίου, εκεί όπου λαμβάνει χώρα στις 23 Ιουλίου η συνεδρίαση υπό τον Στρατηγό Φαίδωνα Γκιζίκη που κατέληξε στην επιλογή του Παναγιώτη Κανελλόπουλου ως Πρωθυπουργού. Λόγος γίνεται για την επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην Αθήνα και ακολούθως για τις διαπραγματεύσεις στη Γενεύη.

Τελευταίος σταθμός του οδοιπορικού, είναι το στρατόπεδο της Ελληνικής Δύναμης Κύπρου (ΕΛΔΥΚ) στη Μαλούντα. Λόγος γίνεται για τα γεγονότα του "Αττίλα ΙΙ", τη συνέχιση της τουρκικής προέλασης στην Κύπρο και την κατάληψη των δύο κωμοπόλεων της επαρχίας Κερύνειας στις 6 Αυγούστου, και της Αμμοχώστου στις 16 Αυγούστου 1974 χωρίς αντίσταση. Ειδική αναφορά γίνεται, τέλος, στην ηρωική μάχη της ΕΛΔΥΚ στην περιοχή Γερόλακκος, βορείως της Λευκωσίας-μια μάχη απονενοημένη, που έλαβε χώρα αναμένοντας ματαίως στρατιωτική βοήθεια από τη μητέρα-πατρίδα.

Έτος παραγωγής: 2019

Παρουσίαση-αρχισυνταξία: Πιέρρος Τζανετάκος

Σκηνοθεσία: Έλενα Λαλοπούλου
Δείτε περισσότερα στο http://archive.ert.gr
Διάβασε όλες τις ειδήσεις μας στο Κάνε like στη σελίδα μας στο Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
Προσοχή! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (όχι αυτολεξεί) ή μέρους αυτών μόνο αν:
- Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
- Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
- Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Διδώ Γεωργουλά

# data[].attributes.attachment_link.title
Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο - 20 Ιουλίου 1974 (video)

# data[].attributes.attachment_link.description
Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 49 χρόνια από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Η στρατιωτική επιχείρηση "ΑΤΤΙΛΑΣ Ι" που ξεκίνησε τα ξημερώματα της 20ης

# data[].attributes.body
Άφιξη Κ. Καραμανλή στην Αθήνα

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Γραφείο Τύπου ΕΡΤ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Αφιέρωμα του Αρχείου της ΕΡΤ

Αποκατάσταση της Δημοκρατίας - 24 Ιουλίου 1974

Τα ξημερώματα τις 24 ης Ιουλίου 1974 ο πρώην Πρωθυπουργός της Ελλάδας, Κωνσταντίνος Καραμανλής επιστρέφει από το Παρίσι. Κατά την κρίσιμη αυτή στιγμή για τη χώρα, θα αναλάβει την ηγεσία Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, προκειμένου να αποκατασταθεί το δημοκρατικό πολίτευμα και να βγει η Ελλάδα από τον κυκεώνα των καταστροφικών γεγονότων που προκάλεσε η χούντα των συνταγματαρχών, με αποκορύφωμα αυτών το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και την Τουρκική εισβολή στην Κύπρο που ακολούθησε.

Με αφορμή την επέτειο 45 ετών από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, το Αρχείο της ΕΡΤ παρουσιάζει στην ιστοσελίδα http://www.ert.gr/news/arxeio-afierwmata/ την ταινία Επικαίρων, αποτελούμενη από έξι θέματα, με όλο το ρεπορτάζ των πολιτικών εξελίξεων από το βράδυ της 23 ης μέχρι και την 26 η Ιουλίου 1974, καλύπτοντας την άφιξη του Κωνσταντίνου Καραμανλή, τη σύσκεψη της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, τις ορκωμοσίες του Κωνσταντίνου Καραμανλή και των δύο κλιμακίων της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, καθώς και το διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή προς τον ελληνικό λαό, όπως αυτό μεταδόθηκε από το στούντιο της ΕΡΤ, τότε ΕΙΡΤ, στο Ραδιομέγαρο της Αγίας Παρασκευής. Επίσης, παρουσιάζονται 23 φωτογραφικά τεκμήρια από τη συλλογή του φωτορεπόρτερ του Associated Press, Αριστοτέλη Σαρρηκώστα, καθώς και από τη συλλογή του Π. Πουλίδη και Υιών, του Αρχείου της ΕΡΤ.

Η ταινία αρχίζει με νυχτερινά πλάνα αυτοκινήτων στους δρόμους της Αθήνας, που συμμετέχουν στους πανηγυρισμούς για την κατάρρευση της δικτατορίας και την επιστροφή στην Ελλάδα του πρώην Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, συνοδευόμενος από τον δημοσιογράφο και στενό του συνεργάτη Παναγιώτη Λαμπρία, αποβιβάζεται από αεροσκάφος στο αεροδρόμιο του Ελληνικού, όπου του επιφυλάσσεται αποθεωτική υποδοχή από το συγκεντρωμένο πλήθος. Αστυνομικοί προσπαθούν να δημιουργήσουν διάδρομο, προκειμένου ο Κωνσταντίνος Καραμανλής να διασχίσει το πλήθος που πανηγυρίζει και να μεταβεί στην αίθουσα αφίξεων. Ακολουθούν πλάνα από τους αθηναϊκούς δρόμους με αυτοκίνητα από τα οποία ανεμίζουν ελληνικές σημαίες ή έχουν κολλημένα πρωτοσέλιδα της εφημερίδας "Η Βραδυνή" με φωτογραφία του Κ. Καραμανλή και τίτλο "Έρχεται! Ο Κ. Καραμανλής στις 12 θα βρίσκεται στην Αθήνα". Επίσης, προβάλλονται πλάνα από το κέντρο της Αθήνας το μεσημέρι της 23 ης Ιουλίου, αυτοκίνητα και πλήθος κόσμου συγκεντρωμένο στο Σύνταγμα, καθώς και στιγμιότυπα από την άφιξη πολιτικών στη Βουλή, όπως οι πρώην Πρωθυπουργοί Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Στέφανος Στεφανόπουλος και Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας, καθώς και οι πρώην Υπουργοί Πέτρος Γαρουφαλιάς και Γεώργιος Μαύρος, προκειμένου να συμμετάσχουν σε σύσκεψη της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας υπό την προεδρία του Προέδρου της Δημοκρατίας Στρατηγού Φαίδωνα Γκιζίκη, με αντικείμενο την αντιμετώπιση της Κυπριακής Κρίσης και του εσωτερικού πολιτικού αδιεξόδου.

Ακολούθως, παρουσιάζονται πλάνα από την εν λόγω σύσκεψη και στην οποία λαμβάνουν μέρος, πέραν των προαναφερθέντων πολιτικών, ο πρώην Πρωθυπουργός Σπυρίδων Μαρκεζίνης, ο πρώην Υπουργός Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας, ο πρώην Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Ξενοφών Ζολώτας, ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων Στρατηγός Γρηγόριος Μπονάνος, ο Αρχηγός του Στρατού Αντιστράτηγος Ανδρέας Γαλατσάνος, ο Αρχηγός του Ναυτικού Αντιναύαρχος Πέτρος Αραπάκης και ο Αρχηγός της Αεροπορίας Αντιπτέραρχος Αλέξανδρος Παπανικολάου.

Η ταινία Επικαίρων συνεχίζει με νυχτερινά πλάνα της 23 ης προς 24 η Ιουλίου 1974, από την άφιξη οχήματος που μεταφέρει τον Κωνσταντίνο Καραμανλή στον κατάμεστο από επευφημούντες πολίτες χώρο της Βουλής. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής εισέρχεται στο κτήριο του Κοινοβουλίου και διακρίνεται να ανταλλάσσει χειραψία με τον δικηγόρο Αλέξανδρο Λυκουρέζο. Στη συνέχεια, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορκίζεται Πρωθυπουργός από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Σεραφείμ ενώπιον του Προέδρου της Δημοκρατίας Στρατηγού Φαίδωνα Γκιζίκη.

Το απόγευμα της 24 ης Ιουλίου πραγματοποιείται ειδική τελετή για την ορκωμοσία των μελών του πρώτου κλιμακίου της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Η σύνθεση κλιμακίου έχει ως εξής: Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως και Υπουργός Εξωτερικών Γεώργιος Μαύρος, Υπουργός Συντονισμού και Προγραμματισμού Ξενοφών Ζολώτας, Υπουργός Εθνικής Αμύνης Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας, Υπουργός Εσωτερικών Γεώργιος Ράλλης, Υπουργός Δικαιοσύνης Κωνσταντίνος Παπακωνσταντίνου, Υπουργός Δημοσίας Τάξεως Σόλων Γκίκας, Υπουργός Πολιτισμού και Επιστημών Κωνσταντίνος Τσάτσος, Υπουργός Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Νικόλαος Λούρος, Υπουργός Απασχόλησης Κωνσταντίνος Λάσκαρης, Υπουργός Κοινωνικών Υπηρεσιών Ανδρέας Κοκκέβης και Υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Παναγιώτης Λαμπρίας. Παρατίθενται πλάνα από την ορκωμοσία τους από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Σεραφείμ ενώπιον του Προέδρου της Δημοκρατίας Στρατηγού Φαίδωνα Γκιζίκη και του Πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Την 25 η Ιουλίου 1974 ο Κωνσταντίνος Καραμανλής απευθύνει διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό. Η ταινία περιλαμβάνει πλάνα από το εσωτερικό του στούντιο του ΕΙΡΤ στο Ραδιομέγαρο της Αγίας Παρασκευής κατά τη διάρκεια της μετάδοσης του διαγγέλματος, καθώς και του τεχνικού προσωπικού πίσω από τις κάμερες. Δίπλα στον Κ. Καραμανλή διακρίνεται όρθιος ο Υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Παναγιώτης Λαμπρίας. Στο διάγγελμά, το οποίο παρουσιάζεται αυτούσιο στην ταινία Επικαίρων, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής υπογραμμίζει, μεταξύ άλλων, την απόλυτη ανάγκη εθνικής σύμπνοιας και αναφέρεται στις προτεραιότητες της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, πρώτος στόχος της οποίας είναι η προάσπιση της εδαφικής ακεραιότητας και της ανεξαρτησίας της Κύπρου, καθώς και η χάραξη της πορείας προς μια πραγματικά προοδευτική Δημοκρατία, στην οποία θα έχουν θέση όλοι οι Έλληνες. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής καλεί τους νέους να συνεισφέρουν στην προσπάθεια και υπογραμμίζει την κρισιμότητα της μεταβατικής αυτής περιόδου και την ανάγκη για πολιτική ωριμότητα, προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος για την ελευθερία, τη δημοκρατία και την ευημερία του έθνους.

Το τελευταίο μέρος του ρεπορτάζ παρουσιάζει πλάνα από την ορκωμοσία των μελών του δεύτερου κλιμακίου της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας κατά την 26 η Ιουλίου 1974. Η σύνθεσή του έχει ως εξής: Υπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Γεώργιος Ράλλης, Υπουργός Εσωτερικών Χριστόφορος Στράτος, Υπουργός Οικονομικών Ιωάννης Πεσμαζόγλου, Υπουργός Γεωργίας Δημήτριος Παπασπύρου, Υπουργός Βιομηχανίας Χαράλαμπος Πρωτοπαππάς, Υπουργός Εμπορίου Αθανάσιος Κανελλόπουλος, Υπουργός Δημοσίων Έργων Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης, Υπουργός Μεταφορών και Επικοινωνιών Γεώργιος Μυλωνάς, Υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας Ιωάννης Μηναίος, Υφυπουργός Συντονισμού και Προγραμματισμού Ευάγγελος Δεβλέτογλου, Υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Ιωάννης Μπούτος, Υφυπουργός Εσωτερικών Ιωάννης Βαρβιτσιώτης, Υφυπουργοί Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Δημήτριος Τσάτσος και Κωνσταντίνος Αποσκίτης, Υφυπουργός Οικονομικών Γεώργιος Λιανόπουλος, Υφυπουργός Γεωργίας Γεώργιος Παπαγιαβής, Υφυπουργός Βιομηχανίας Αθανάσιος Ταλιαδούρος, Υφυπουργός Εμπορίου Κωνσταντίνος Στεφανόπουλος, Υφυπουργός Κοινωνικών Υπηρεσιών Αθανάσιος Τσαλδάρης, Υφυπουργός Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνος Αλαβάνος και Υφυπουργός Μεταφορών και Επικοινωνιών Εμμανουήλ Κεφαλογιάννης.

Παραγωγή: Γενική Γραμματεία Τύπου και Πληροφοριών

Το αφιέρωμα περιλαμβάνει επίσης, μια σειρά 23 φωτογραφικών τεκμηρίων, που φωτίζουν τις δραματικές αυτές στιγμές που ακολούθησαν την κατάρρευση του δικτατορικού καθεστώτος και τις πρώτες ημέρες της Μεταπολίτευσης. Οι φωτογραφίες προέρχονται από τη συλλογή του φωτορεπόρτερ του Associated Press, Αριστοτέλη Σαρρηκώστα, καθώς και από τη συλλογή του Π. Πουλίδη και Υιών, του Αρχείου της ΕΡΤ.

Μέσα από τον φωτογραφικό φακό των φωτορεπόρτερ καταγράφονται η άφιξη του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι τη νύχτα της 23 ης προς 24 η Ιουλίου και η ορκωμοσία του τις πρώτες πρωινές ώρες της 24 ης Ιουλίου, η συγκρότηση της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, καθώς και η επιστροφή των εγκλείστων του στρατοπέδου της Γυάρου -από τα πρώτα μέτρα επανόδου στη Δημοκρατία. Παρουσιάζεται ακόμα, η άφιξη στην Αθήνα πολιτικών προσωπικοτήτων που είχαν εκπατρισθεί στο εξωτερικό, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης, η Αμαλία Φλέμιγκ, η Μελίνα Μερκούρη, ο Ανδρέας Παπανδρέου. Στο κλίμα των πανηγυρισμών που αντικατοπτρίζεται σ' αυτά τα φωτογραφικά στιγμιότυπα, προστίθενται, τέλος, οι εικόνες από τις διαδηλώσεις των Κυπρίων που ακολούθησαν τα γεγονότα του "ΑΤΤΙΛΑ ΙΙ", καθώς και από το τηλεοπτικό διάγγελμα που απηύθυνε ο Πρωθυπουργός τον Αύγουστο του 1974.
Δείτε το αφιέρωμα στη διεύθυνση: https://www.ert.gr/arxeio-afierwmata/apokatastasi-tis-dimokratias-24-ioylioy-1974/

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Γρηγόρης Κράλλης

# data[].attributes.attachment_link.title
Αφιέρωμα του Αρχείου της ΕΡΤ - 24 Ιουλίου 1974: Αποκατάσταση της Δημοκρατίας - Γραφείο Τύπου ΕΡΤ

# data[].attributes.attachment_link.description
Αφιέρωμα του Αρχείου της ΕΡΤ Αποκατάσταση της Δημοκρατίας - 24 Ιουλίου 1974 Τα ξημερώματα τις 24ης Ιουλίου 1974 ο πρώην Πρωθυπουργός της Ελλάδας, Κωνσταντίνος Καραμανλής επιστρέφει από το Παρίσι.

# data[].attributes.body
Διάσκεψη Γενεύης

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Στις 20 Ιουλίου 1974, καθώς εξελισσόταν η πρώτη τουρκική εισβολή στην Κύπρο, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησε το Ψήφισμα 353, το οποίο μεταξύ άλλων "κάλεσε την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο να προσέλθουν σε συνομιλίες χωρίς καθυστέρηση για την αποκατάσταση της ειρήνης στην περιοχή και της συνταγματικής διακυβέρνησης της Κύπρου και να τηρούν ενήμερο τον γενικό γραμματέα". Η Πρώτη Διάσκεψη της Γενεύης συνήλθε μεταξύ της 25ης και 30ής Ιουλίου με συμμετοχή των υπουργών Εξωτερικών των τριών Εγγυητριών Δυνάμεων. Με την έναρξή της, έγινε γρήγορα σαφές ότι η Τουρκία κρατούσε σχεδόν όλα τα χαρτιά, ιδιαίτερα μετά την απερίφραστη άρνηση της αμερικανικής κυβέρνησης να εμπλακεί με ενεργό τρόπο στην κατάσταση. Οι πλείστες των τουρκικών θέσεων και αξιώσεων έγιναν γρήγορα αποδεκτές από τις άλλες δύο κυβερνήσεις.

Στις 30 Ιουλίου, οι Εγγυήτριες Δυνάμεις εξέδωσαν μια Διακήρυξη (Geneva Declaration) όπου, μεταξύ άλλων, οι υπουργοί σημείωσαν την ύπαρξη "στην πράξη, στη Δημοκρατία της Κύπρου, δύο αυτόνομων διοικήσεων", της ελληνοκυπριακής και της τουρκοκυπριακής, και συμφώνησαν να εξετάσουν στις επερχόμενες διαπραγματεύσεις τα προβλήματα "που εγείρονται από την ύπαρξη των δύο αυτόνομων διοικήσεων". Η διατύπωση αυτή θεωρήθηκε από ορισμένους ότι εξίσωνε τη νόμιμη κυβέρνηση της Δημοκρατίας αφενός και την παράνομη τουρκοκυπριακή de facto διοίκηση αφετέρου.
Τρεις προτάσεις για το νέο πολίτευμα
Στη δεύτερη Διάσκεψη της Γενεύης (10-14 Αυγούστου 1974) παρούσες ήταν και οι δύο κοινότητες στην Κύπρο, μαζί με τις τρεις εγγυήτριες δυνάμεις. Διατυπώθηκαν και παρουσιάστηκαν τρεις προτάσεις για το πολιτειακό μέλλον της Κύπρου, οι πρώτες δύο από την τουρκική πλευρά και η τρίτη από την ελληνοκυπριακή (με τη σύμφωνη γνώμη της Αθήνας). Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης, Ραούφ Ντενκτάς, πρότεινε τη συγκρότηση μιας Κυπριακής Δημοκρατίας που θα αποτελείτο από δύο ομόσπονδα κράτη, ένα ελληνοκυπριακό και ένα τουρκοκυπριακό. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Τουράν Γκιουνές, πρότεινε τη συγκρότηση δύο αυτόνομων περιοχών, αλλά η τουρκοκυπριακή δεν θα είχε πλήρη γεωγραφική συνέχεια. Και οι δύο προτάσεις προέβλεπαν ότι οι Τουρκοκύπριοι θα ήλεγχαν το 34% του εδάφους της Δημοκρατίας.

Η ελληνοκυπριακή πλευρά απέρριψε τη λύση της ομοσπονδίας με το επιχείρημα ότι δεν θα ήταν λειτουργική και βιώσιμη στα κυπριακά δεδομένα, ενώ θα αποτελούσε και αναγνώριση των αποτελεσμάτων της τουρκικής εισβολής.

Δύο θέματα που έχουν απασχολήσει πολλούς μελετητές είναι τα ακόλουθα: Πρώτον, πώς συγκρίνονται τα Σχέδια Ντενκτάς και Γκιουνές; Δεύτερον, έπρεπε το Σχέδιο Γκιουνές (που είχε παρουσιαστεί από την τουρκική πλευρά ως σχέδιο "καντονίων") να γίνει αποδεκτό έστω ως θέμα αρχής; Πολλοί πιστεύουν, ακόμη και σήμερα, ότι το Σχέδιο Γκιουνές ήταν κατά πολύ καλύτερο και ότι έπρεπε να γίνει αποδεκτό ως θέμα αρχής από την ελληνοκυπριακή πλευρά.

O Τουράν Γκιουνές, ο Γεώργιος Μαύρος και ο Τζέιμς Κάλαχαν στη Διάσκεψη της Γενεύης. ΙΔΡΥΜΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Γ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ
Μεγάλες ομοιότητες
Στην πραγματικότητα, όμως, οι ομοιότητες των δύο Σχεδίων είναι πολύ περισσότερες από τις διαφορές τους. Στην πράξη, το Σχέδιο Γκιουνές ήταν ουσιαστικά διπεριφερειακό σύστημα, εφόσον θα υπήρχε μια κυρίως τουρκοκυπριακή επαρχία στο βόρειο μέρος της Κύπρου, με την προσθήκη ορισμένων περιοχών σε άλλα μέρη του νησιού. Σε θεσμικό επίπεδο, και ο Ντενκτάς και ο Γκιουνές προέβλεπαν την ύπαρξη δύο αυτόνομων κοινοτικών διοικήσεων, η κάθε μία με πλήρη έλεγχο της δικής της περιοχής (ή περιοχών), εντός συγκεκριμένων γεωγραφικών συνόρων, με μια κεντρική κυβέρνηση που θα είχε καθορισμένες και περιορισμένες αρμοδιότητες. Και στα δύο Σχέδια η έκταση της περιοχής υπό τουρκοκυπριακό έλεγχο ήταν η ίδια. Τέλος, η πιο σημαντική ομοιότητα μεταξύ των δύο Σχεδίων ήταν ο τρόπος εφαρμογής τους. Θα εφαρμόζονταν και τα δύο άμεσα, με συνεπακόλουθο ότι οι δύο αυτόνομες διοικήσεις θα αναλάμβαναν άμεσα και πλήρως την πλήρη εξουσία εντός των περιοχών τους και με ενδεχόμενο την πλήρη κατάρρευση και διάλυση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Είναι πρόδηλο από την πιο πάνω ανάλυση ότι το Σχέδιο Γκιουνές, όπως τουλάχιστον παρουσιάστηκε, ήταν χειρότερο από το Σχέδιο Ντενκτάς, τουλάχιστον ως προς την εφαρμογή του. Τα τουρκικά στρατεύματα θα αποστέλλονταν στις διάφορες περιοχές που θα υπάγονταν στην τουρκοκυπριακή διοίκηση, χωρίς να γίνουν οι αναγκαίες διευθετήσεις και χωρίς την εμπλοκή της ειρηνευτικής δύναμης των Ηνωμένων Εθνών.
Συνέβαλε στη διατήρηση της Κυπριακής Δημοκρατίας
Ο τρόπος που εξελίχθηκε η διάσκεψη καθώς και οι χειρισμοί των Κληρίδη και Μαύρου δεν κατέστρεψαν αλλά αντίθετα διέσωσαν την Κυπριακή Δημοκρατία. Η τύχη της Κύπρου ήταν δεδομένη και μη αναστρέψιμη από τη στιγμή της απόβασης τουρκικού στρατού στην Κύπρο. Μόνο στρατιωτική κινητοποίηση για απόκρουση της τουρκικής εισβολής θα είχε, ενδεχομένως, οποιοδήποτε αποτέλεσμα και ουδείς των "εμπλεκόμενων" μερών ήταν έτοιμος να προβάλει στρατιωτική αντίδραση στην τουρκική εισβολή και επέμβαση.

Το ερώτημα αν η Γενεύη ήταν μια "χαμένη ευκαιρία" για επίλυση του Κυπριακού δεν μπορεί να απαντηθεί καταφατικά, ούτε ακόμα και από αυτούς που πιστεύουν ότι στο παρελθόν υπήρξαν "χαμένες ευκαιρίες". Με το πραξικόπημα και την εισβολή, τα δεδομένα άλλαξαν τόσο δραματικά που η απόσταση μεταξύ του minimum που θα μπορούσε να δεχθεί η τουρκική πλευρά και του maximum που θα μπορούσε να παραχωρήσει η ελληνοκυπριακή πλευρά έγινε αγεφύρωτη.

Η Διάσκεψη της Γενεύης έληξε χωρίς καμία αποδοχή των τουρκικών προτάσεων και χωρίς αναγνώριση των στρατιωτικών τετελεσμένων στην Κύπρο. Αντίθετα, ιδιαίτερα με την εξέλιξη της συζήτησης και τη στάση της Μεγάλης Βρετανίας, τονίστηκαν η συνεχιζόμενη ύπαρξη της Κυπριακής Δημοκρατίας και η νομιμότητα της κυπριακής κυβέρνησης, όπως είχε αποκατασταθεί με την κατάρρευση του ελληνικού στρατιωτικού καθεστώτος και την ανάληψη της εξουσίας στην Κύπρο από τον Γλαύκο Κληρίδη.

Με βάση την πιο πάνω οπτική γωνία, μπορεί πραγματικά να προβληθεί και να υποστηριχθεί η (εκ πρώτης όψεως παράδοξη) άποψη ότι η Διάσκεψη της Γενεύης βοήθησε και συνέβαλε στη διατήρηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, έστω και αν δεν αποσόβησε την περαιτέρω τουρκική στρατιωτική επέκταση στην Κύπρο και την εθνική καταστροφή και ανθρωπιστική τραγωδία που ακολούθησαν.

Συνάντηση Κωνσταντίνου Καραμανλή - Γλαύκου Κληρίδη στην Αθήνα. ΙΔΡΥΜΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Γ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ

Η Διάσκεψη της Γενεύης είχε ένα προβλεπτό και ένα απρόβλεπτο αποτέλεσμα. Το προβλεπτό ήταν ότι, χωρίς έντονη εμπλοκή από τις μεγάλες δυνάμεις, η Διάσκεψη δεν θα κατέληγε σε θετικό αποτέλεσμα, με σχεδόν σίγουρη την κατάρρευσή της και την περαιτέρω προέλαση του τουρκικού στρατού στην Κύπρο, του οποίου η πορεία δεν μπορούσε τότε να προβλεφθεί. Το απρόβλεπτο αποτέλεσμα ήταν ότι η Κυπριακή Δημοκρατία εξήλθε από τη Διάσκεψη με αλώβητη, εάν όχι ενδυναμωμένη, την αποκλειστική διεθνή της αναγνώριση και νομική κυριαρχία.
Η στάση του Κωνσταντίνου Καραμανλή
Ενα τελευταίο σημαντικό ερώτημα αφορά τη στάση που κράτησε ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας Κωνσταντίνος Καραμανλής. Η ελληνική κυβέρνηση ουδεμία στρατιωτική βοήθεια προσέφερε στην Κύπρο κατά τη διάρκεια της περιόδου της Διάσκεψης της Γενεύης, ούτε και μετά την κατάρρευσή της. Οπως ανέφερε ο Καραμανλής στον Κληρίδη κατά τη διάρκεια της σύντομης παραμονής του Κληρίδη (λίγες ώρες) στην Αθήνα, μετά την κατάρρευση της Διάσκεψης της Γενεύης, η Ελλάδα βρισκόταν σε πολύ κακή στρατιωτική κατάσταση και ουδεμία βοήθεια μπορούσε να

προσφέρει. Πώς κρίνεται αυτή η στάση του Καραμανλή;

Ο Καραμανλής αντιμετώπισε το Κυπριακό με ψυχρή λογική, προσπαθώντας να τηρήσει αποστάσεις τόσο από τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο όσο και από τον Μαύρο. Δεν υπάρχει φυσικά οποιαδήποτε αμφιβολία ότι είχε να αντιμετωπίσει τεράστια προβλήματα με την επιστροφή του στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης της συνεχιζόμενης παρουσίας ακραίων στρατιωτικών στοιχείων τόσο στην Αθήνα όσο και στην Κύπρο.

Σε διάφορες συσκέψεις του Καραμανλή με τους αρχηγούς των Ενόπλων Δυνάμεων, που έγιναν στο πρώτο ήμισυ του Αυγούστου, ο Καραμανλής διαμόρφωσε την άποψη ότι η Ελλάδα δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσει πόλεμο με την Τουρκία, ότι τα στρατιωτικά μέσα της Τουρκίας ήταν σαφώς υπέρτερα και ότι ήταν αδύνατον να διεξαχθούν επιχειρήσεις στην Κύπρο, "η οποία σε τέτοια περίπτωση θα καταληφθεί ευχερώς υπό των Τούρκων".

Ο Κ. Καραμανλής με τον Αμερικανό υφυπουργό Εξωτερικών, Α. Χάρτμαν, Αθήνα, 6 Αυγούστου. ΙΔΡΥΜΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Γ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ

Δυστυχώς, όποιο και να ήταν το στρατιωτικό σκεπτικό, ουδεμία στρατιωτική βοήθεια προσφέρθηκε στην Κύπρο. Το θέμα αντιμετωπίστηκε "ως καθαρά στρατιωτικό" και διαμορφώθηκε η άποψη ότι, σε περίπτωση αποστολής στρατιωτικής δύναμης στην Κύπρο ή στην περιοχή της Κύπρου, ή αλλού, οποιαδήποτε ελληνική στρατιωτική δύναμη θα αντιμετώπιζε σοβαρότατους κινδύνους. Μπορεί κάποιος να διερωτηθεί εάν θα ήταν ίδια η απόφαση του Καραμανλή εάν δεν κινδύνευε η Κύπρος αλλά κάποιο μέρος της ελληνικής επικράτειας.

Ο ίδιος ο Καραμανλής, το φθινόπωρο του 1974, εξέφρασε αμφιβολίες για την ορθότητα της απόφασής του, αμέσως μετά την επιστροφή του από το Παρίσι, να απορρίψει την πρόταση του Τούρκου πρωθυπουργού για διμερή συνάντηση. Η εντύπωση είναι αναπόφευκτη. Ο Καραμανλής, από την αρχή, αποφάσισε ότι η υπόθεση της Κύπρου ήταν χαμένη και ότι δεν μπορούσε να βοηθήσει με οποιονδήποτε ουσιαστικό τρόπο.

Η άποψη του συγγραφέα είναι ότι η ελληνική κυβέρνηση, όποια και να ήταν η στρατιωτική της αδυναμία, έπρεπε να είχε επέμβει δυναμικά και ενδεχoμένως στρατιωτικά και ότι ο Καραμανλής κακώς (πολύ κακώς) ουδέν έπραξε για να βοηθήσει την Κύπρο την ώρα της μεγαλύτερής της δοκιμασίας.
* Ο κ. Πολύβιος Πολυβίου είναι δικηγόρος, μέλος της Ελληνοκυπριακής Αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη της Γενεύης το 1974.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΠΟΛΥΒΙΟΣ ΠΟΛΥΒΙΟΥ*

# data[].attributes.attachment_link.title
Κυπριακό, η Διάσκεψη της Γενεύης

# data[].attributes.attachment_link.description
Στις 20 Ιουλίου 1974, καθώς εξελισσόταν η πρώτη τουρκική εισβολή στην Κύπρο, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησε το Ψήφισμα 353, το οποίο μεταξύ άλλων "κάλεσε την Ελλάδα, την Τουρκία και το Ηνωμένο Βασίλειο να προσέλθουν σε συνομιλίες χωρίς καθυστέρηση για την αποκατάσταση της ειρήνης στην περιοχή και της συνταγματικής διακυβέρνησης της Κύπρου και να τηρούν ενήμερο τον γενικό γραμματέα".

# data[].attributes.headline
14 Αυγούστου 1974

# data[].attributes.subject
14 Αυγούστου 1974

# data[].attributes.body
Αττίλας 2

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Στον πρώτο Αττίλα, η αποτυχία της ελληνικής πλευράς ήταν απόλυτη: η Τουρκία εγκατέστησε προγεφύρωμα, απέκρουσε τις αντεπιθέσεις εκείνης της νύχτας και κατόπιν μπορούσε απρόσκοπτα να το ανεφοδιάζει, ενώ κυριαρχούσε και στον αέρα. Κατόπιν, παραβιάζοντας την εκεχειρία, η Τουρκία επεξέτεινε τη ζώνη ελέγχου της, οδήγησε τη Διάσκεψη της Γενεύης σε αδιέξοδο, εξαπέλυσε τη δεύτερη εισβολή, τον Αττίλα ΙΙ, και κατέλαβε περίπου το 38% της έκτασης του νησιού μέσα σε τρεις μόλις ημέρες (14-16 Αυγούστου). Ηταν μια τεράστια καταστροφή.

Εκτοτε, συχνά διατυπώθηκε ο ισχυρισμός, κυρίως από την Ακρα Δεξιά, ότι τον Αύγουστο του 1974 η κυβέρνηση Καραμανλή επέλεξε να μην πολεμήσει ενώ, υποτίθεται, μπορούσε. Αυτή η κατηγορία για "προδοσία" των δημοκρατικών και του Καραμανλή προσωπικά επιχειρεί να εξισορροπήσει το γεγονός ότι η ήττα επήλθε στον πρώτο Αττίλα από άφρονες στρατηγικές επιλογές της χούντας. Αγαπημένα επιχειρήματα των ακροδεξιών είναι ότι η Ελλάδα μπορούσε να στείλει στρατεύματα, ότι διέθετε ορισμένα υπερσύγχρονα αεροπλάνα F4 Phantom που μπορούσε να χρησιμοποιήσει στην Κύπρο και ότι ο Καραμανλής απέφυγε τη σύγκρουση με τη φράση "η Κύπρος είναι μακράν" (την οποία, σημειωτέον, δεν φαίνεται ποτέ να είπε ο ίδιος). Αλλά δεν είναι μόνον (ή πάντοτε μόνη της) η Ακρα Δεξιά. Η φημολογία περί του μυθώδους "φακέλου της Κύπρου" που μυστηριωδώς κρατείται "κλειστός" αποτέλεσε οργανικό τμήμα των θεωριών συνωμοσίας της μεταδικτατορικής εποχής. Συχνά χρησιμοποιήθηκε, με τρόπο ασύστολα λαϊκιστικό, και από τα αριστερά του Καραμανλή. Η υπόθεση εργαλειοποιήθηκε πολιτικά και ανασύρθηκε μετά την αποχώρηση του Καραμανλή από την Προεδρία της Δημοκρατίας το 1985, ακριβώς για να πληγεί ο ίδιος. Τότε συγκροτήθηκε όχι ένας "φάκελος" με έγγραφα, αλλά μια σειρά μαρτυριών (μεταγενέστερων, που δεν είναι καθόλου το ίδιο), οι οποίες όμως και πάλι δεν έδειξαν κάποια αβελτηρία της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας για τις 14-16 Αυγούστου.
Απόλυτη αδυναμία εμπλοκής σε πόλεμο
Υπήρχε, λοιπόν, η δυνατότητα στρατιωτικής εμπλοκής της χώρας τον Αύγουστο του 1974; Τα διαθέσιμα έγγραφα -δημοσιευμένα από το 1997- των συσκέψεων της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας με τη στρατιωτική ηγεσία δείχνουν ότι δεν υπήρχε. Στις 12-13 Αυγούστου (πριν από την έναρξη του "Αττίλα ΙΙ"), οι ηγέτες των Ενόπλων Δυνάμεων ενημέρωσαν την κυβέρνηση ότι η τουρκική πλευρά διέθετε υπεροχή στις δυνάμεις ξηράς, περίπου 3:1, καθώς και στον αέρα. Παρά την ποιοτική (αλλά όχι και ποσοτική) υπεροχή του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, ανέκυπτε και το πρόβλημα ότι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου ήταν ανοχύρωτα και επομένως εύκολη λεία μιας τουρκικής ενέργειας. Με απλά λόγια, οι συσχετισμοί των στρατιωτικών δυνάμεων δεν επέτρεπαν στην Ελλάδα, μόνη της, μια στρατιωτική επιλογή.

Ο "Αττίλας ΙΙ" σε πλήρη εξέλιξη...

Δεν ήταν, όμως, μόνον οι αριθμοί των αρμάτων, των αεροσκαφών και των στρατιωτών. Μετά την επταετή χούντα και το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου στις 15 Ιουλίου, δεν υπήρχε ενότητα στο εσωτερικό μέτωπο είτε στην Ελλάδα είτε στην Κύπρο - παράγοντας αναγκαίος για τη διεξαγωγή σύγχρονου πολέμου (όπως θα έπρεπε να είχαμε μάθει το 1940). Αλλά, πολύ περισσότερο, ανέκυπτε το μέγιστο πρόβλημα της αποτυχίας της επιστράτευσης που είχε κηρύξει η χούντα. Αποτυχημένη επιστράτευση σήμαινε ότι δεν υπήρχε σημαντικός όγκος αξιόμαχων δυνάμεων και δυνατότητα για αποτελεσματική αξιοποίησή τους στο πεδίο της μάχης. Εκείνες τις ημέρες, επομένως, υπήρχε πράγματι καλή αεροπορία (αλλά η ακτίνα δράσης της δεν έφτανε στην Κύπρο)· καλό Πολεμικό Ναυτικό· και ορισμένες αξιόμαχες επίλεκτες μονάδες και σχηματισμοί όπως οι μοίρες καταδρομών και τα τεθωρακισμένα - αλλά τα μισά από τα τελευταία ήταν στην Αθήνα για να την κρατούν υποταγμένη, όχι στο μέτωπο... Στρατός, όμως, με την έννοια της ολοκληρωμένης ένοπλης δύναμης, ικανής να διεξάγει πόλεμο, δεν υπήρχε. Οπως τόνισε μεταγενέστερα ο Π. Κανελλόπουλος, η επιστράτευση ήταν "η μεγαλύτερη αποτυχία που έχει ποτέ συμβεί στη στρατιωτική ιστορία της Ελλάδος" και οδήγησε σε κατάρρευση το ίδιο το χουντικό καθεστώς.
Στρατός εκτός ελέγχου
Τέλος, η ίδια η κυβέρνηση δεν έλεγχε τον στρατό. Είναι ενδεικτικό ότι στις 11 Αυγούστου, ο Καραμανλής, έπειτα από πληροφορίες των υπουργών Εθνικής Αμύνης, Ευ. Αβέρωφ και Δημοσίας Τάξεως, Σ. Γκίκα, για πιθανό στρατιωτικό κίνημα, κάλεσε τους αρχηγούς του Στρατού Ξηράς και σε μια δραματική συνάντηση τους ανάγκασε να αποσύρουν από το Λεκανοπέδιο Αττικής τις δυνάμεις τους, που κρατούσαν όμηρο την κυβέρνηση. Ηταν μόλις τρεις ημέρες πριν από την έναρξη του "Αττίλα ΙΙ"... Χωρίς στρατό, χωρίς αεροπορική κάλυψη στην Κύπρο, με τους Τούρκους να έχουν εδραιώσει το προγεφύρωμά τους εκεί, με τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου ανοχύρωτα, χωρίς συμπαγές εσωτερικό μέτωπο, με πολλούς αξιωματικούς να συνωμοτούν για να ανατρέψουν την κυβέρνηση, και με τον ίδιο τον πρωθυπουργό να αντιμετωπίζει τις απόπειρες δολοφονίας του, ακριβώς εκείνες τις ημέρες... Καμία χώρα δεν κάνει πόλεμο έτσι.
Ενδεχόμενη αποστολή ενισχύσεων στο νησί
Υπήρχε, όμως, η επιλογή της ενίσχυσης των δυνάμεων στην Κύπρο; Από το πρωί της 14ης Αυγούστου, σε συσκέψεις στο Πεντάγωνο, εξετάστηκαν οι δυνατότητες αποστολής υποβρυχίων και αεροσκαφών, καθώς και μιας μεραρχίας. Ωστόσο, η στρατιωτική ηγεσία επισήμανε στην κυβέρνηση ότι τα αεροσκάφη δεν θα μπορούσαν να επηρεάσουν την εξέλιξη των επιχειρήσεων και δεν θα είχαν καύσιμα για να επιστρέψουν.

Ο "Νηρεύς", ένα από τα δύο σύγχρονα υποβρύχια του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.

Επομένως, χρήση τους στην Κύπρο θα συνεπαγόταν και την απώλειά τους, άρα εδραίωση της αεροπορικής υπεροχής της Τουρκίας και στο Αιγαίο.

Η προετοιμασία μιας μεραρχίας θα απαιτούσε 6 ή 7 ημέρες και πάντως δεν θα μπορούσε να φθάσει στη νήσο, αφού κατά τη μετάβασή της θα ήταν εκτεθειμένη στις επιθέσεις της τουρκικής αεροπορίας.

Ο Καραμανλής εξέτασε το ενδεχόμενο να επιβιβαστούν στα πλοία της νηοπομπής ο ίδιος και ο Αβέρωφ, ελπίζοντας ότι η παρουσία τους θα απέτρεπε τουρκική επίθεση· ζητήθηκε επίσης βρετανική συνδρομή για να φτάσουν στην Κύπρο οι ελληνικές δυνάμεις. Αλλά σε λίγο είχε γίνει σαφές ότι η τουρκική επιχείρηση ολοκληρωνόταν με ταχείς ρυθμούς και η δράση έστω και μιας ελληνικής μεραρχίας δεν θα αναχαίτιζε την τουρκική προέλαση - αντίθετα, η πιθανότατη καταστροφή της απλώς θα μεγιστοποιούσε την τουρκική υπεροχή και στο Αιγαίο.

Ιδιαίτερα ενδεικτική των τεράστιων ελλειμμάτων στρατηγικής (αλλά και κοινής λογικής) είναι η συζήτηση -ακόμη γίνεται- για τη δυνατότητα χρήσης των 20 περίπου αεροσκαφών Phantom, που είχαν πράγματι μεγαλύτερες δυνατότητες από τα F84 και F86 που διέθετε η χώρα το 1964 ή από τα F104 που παρέλαβε εκείνο το έτος.
Η ακτίνα δράσεως
Το ερώτημα στην περίπτωσή μας δεν είναι το εάν τα Phantom ήταν καλά αεροπλάνα. Το ερώτημα είναι το εάν είχαν επαρκή ακτίνα δράσεως για να επιχειρήσουν στην Κύπρο.

Ασφαλώς, η ακτίνα δράσεως δεν είναι εύκολα υπολογίσιμη: εξαρτάται από τον οπλισμό που φέρει το αεροσκάφος (που και αυτός εξαρτάται από το είδος της αποστολής που εκτελεί), από το ύψος πτήσεως, από την πιθανότητα εμπλοκής με την εχθρική αεροπορία κ.λπ. Με άλλα λόγια, η ακτίνα δράσεως δεν είναι ένας σταθερός "αριθμός", αλλά ένα τόξο πιθανών τιμών. Ωστόσο, τα F4 δεν είχαν μεγαλύτερη ακτίνα δράσης σε σύγκριση με τα παλαιότερα εκείνα αεροσκάφη. Δεν μπορούσαν να εκτελέσουν επιχειρήσεις αεροπορικής υποστήριξης στην Κύπρο.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, για λόγους ηθικού, ήταν σημαντικό για τους μαχητές στην Κύπρο να δουν "ένα ελληνικό αεροπλάνο".

Αιχμάλωτοι των τουρκικών δυνάμεων εισβολής με καλυμμένα τα μάτια.

Ωστόσο, το ελληνικό αεροπλάνο που θα φαινόταν στον κυπριακό ουρανό εκείνες τις ημέρες, θα έφευγε κατόπιν για τη Συρία για να παραδοθεί εκεί, και δεν θα επέστρεφε για να μετρήσει στον συσχετισμό δυνάμεων Ελλάδας-Τουρκίας. Αυτό η Ελλάδα το ήξερε από την εποχή της κρίσης του 1964.
Μια συζήτηση εκτός πραγματικών δεδομένων
Η μάχη του Ιουλίου 1974 δεν ήταν εκ των προτέρων χαμένη. Αλλά στις 20 Ιουλίου η τουρκική εισβολή βρήκε την Αθήνα απομονωμένη και ανίκανη, και μια εμφύλια σύγκρουση στην ίδια την Κύπρο, με τις στρατιωτικές της δυνάμεις αδύναμες να αποκρούσουν την εισβολή· και τα πολυβολεία στο Πέντε Μίλι ανεπάνδρωτα. Ελλαδίτες και Ελληνες Κύπριοι πολέμησαν με μεγάλη γενναιότητα, αλλά τούτο δεν αρκούσε για να μεταβάλει τα δυσμενή στρατηγικά δεδομένα. Η εδραίωση του τουρκικού προγεφυρώματος στις 20-21 Ιουλίου προδίκασε το αποτέλεσμα. Τον Αύγουστο, στον δεύτερο "Αττίλα" των τριών ημερών, δεν υπήρχε στρατιωτική επιλογή.

Είναι, όμως, πολύ ανησυχητικό το πόσο εύκολα αναβιώνει, ακόμη και σήμερα, η "συζήτηση" περί κάποιας "προδοσίας" του Καραμανλή και της δημοκρατικής κυβέρνησης. Βέβαια, ο Ιωαννίδης δεν πίστευε ότι η Κύπρος είναι "μακράν" και γι' αυτό έκανε ό,τι έκανε... Αλλά είναι αδιανόητο να συζητούμε την εισβολή στην Κύπρο (και ιδιαίτερα τη δεύτερη εισβολή του Αυγούστου) λες και μπορούσαμε να την αποτρέψουμε με δύο υποβρύχια και είκοσι Phantom, σαν να παίζουμε ηλεκτρονικό παιχνίδι στο play station. Το γεγονός ότι η συζήτηση αυτή γίνεται ακόμη, απλώς αποδεικνύει ότι αποδεχόμαστε τη "λογική" του Ιωαννίδη και τον τυχοδιωκτισμό του: αρνούμαστε να δούμε την πραγματική τρέλα του 1974, και απλώς στεναχωριόμαστε γιατί δεν πέτυχε...
* Ο κ. Ευάνθης Χατζηβασιλείου είναι καθηγητής στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
κωνσταντινοσ καραμανλησ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ*

# data[].attributes.attachment_link.title
Ο Αττίλας ΙΙ και η στάση της Ελλάδας

# data[].attributes.attachment_link.description
Στον πρώτο Αττίλα, η αποτυχία της ελληνικής πλευράς ήταν απόλυτη: η Τουρκία εγκατέστησε προγεφύρωμα, απέκρουσε τις αντεπιθέσεις εκείνης της νύχτας και κατόπιν μπορούσε απρόσκοπτα να το ανεφοδιάζει, ενώ κυριαρχούσε και στον αέρα.

# data[].attributes.headline
ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ<

# data[].attributes.body
ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Τις μέρες των Χριστουγέννων του 1963, πριν από 54 χρόνια, μετά από άγριες συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπριακών δυνάμεων και Τουρκοκυπρίων και με την Τουρκία να απειλεί με απόβαση στο νησί, μπήκαν για πρώτη φορά οι βάσεις για την ουσιαστική διχοτόμηση της Κύπρου.

Τότε ορίστηκε η λεγόμενη "πράσινη γραμμή", που χώρισε τη Λευκωσία. Ήταν η πρώτη πράξη της διχοτόμησης που ολοκληρώθηκε με την εισβολή και τον Αττίλα του 1974.

Εκείνες τις μέρες το Κυπριακό πρόβλημα έμπαινε σε μια νέα φάση, με κύριο χαρακτηριστικό την γενίκευση των αιματηρών συγκρούσεων μεταξύ των δυο κοινοτήτων και την Αθήνα και την Άγκυρα να βρίσκονται στα πρόθυρα πολεμικής σύγκρουσης.

Το καλοκαίρι του 1963, η Ελλάδα βρίσκεται στη δίνη μιας πολιτικής κρίσης που κορυφώνεται μετά την δολοφονία του βουλευτή της Αριστεράς Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη στις 22 Μαΐου. Στις 11 Ιουνίου παραιτείται ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής και η κυβέρνησή του. Ακολουθεί η ορκωμοσία μιας μεταβατικής κυβέρνησης υπό τον άνθρωπο των Ανακτόρων Παναγιώτη Πιπινέλη. Όμως η κυβέρνηση αυτή δεν μπορεί να σταθεί κι έτσι στις 28 Σεπτεμβρίου ορκίζεται υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον Στυλιανό Μαυρομιχάλη και προκηρύσσονται εκλογές για τις 3 Νοεμβρίου. Οι εκλογές αναδεικνύουν πρώτο κόμμα την Ένωση Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου με σχετική πλειοψηφία. Ο Παπανδρέου θα σχηματίσει κυβέρνηση, αλλά θα επιμείνει να οδηγήσει τη χώρα σε νέες εκλογές που θα γίνουν στις 16 Φεβρουαρίου του 1964 και θα του δώσουν ευρεία πλειοψηφία.

Στην Κύπρο οι αντιπαραθέσεις των δύο κοινοτήτων κορυφώνονται καθώς αναδεικνύονται οι αδυναμίες και τα λάθη των συμφωνιών Ζυρίχης και Λονδίνου που οδήγησαν στην κολοβή και προβληματική ανεξαρτησία της Μεγαλονήσου. Οι Τουρκοκύπριοι , υποκινούμενοι από την Τουρκία προβάλουν συνεχώς εμπόδια στη λειτουργία του κράτους χρησιμοποιώντας κυρίως ως όπλο το δικαίωμα του βέτο που αναγνωρίζει στον Τουρκοκύπριο αντιπρόεδρο το Σύνταγμα. Οι δυσλειτουργίες του Συντάγματος εμφανίζονται σε όλους τους τομείς της ζωής και τους θεσμούς (όπως είναι για παράδειγμα οι δήμοι) δημιουργώντας τεράστια προβλήματα στη λειτουργία του Κυπριακού Κράτους.

Οι ένοπλες παραστρατιωτικές ομάδες

Την ίδια στιγμή και οι δυο πλευρές η ελληνοκυπριακή και η τουρκοκυπριακή ετοιμάζουν "αμυντικά σχέδια" μπροστά στο ενδεχόμενο μιας ανοιχτής σύγκρουσης. Και στις δυο κοινότητες οι ένοπλες παραστρατιωτικές ομάδες, κυρίως της άκρας δεξιάς και με έντονα τα εθνικιστικά χαρακτηριστικά ενισχύονται. Στις τουρκοκυπριακές περιοχές φτάνουν όπλα και στρατιωτικοί από την Τουρκία. Στην ελληνοκυπριακή πλευρά συγκροτούνται ένοπλες ομάδες ορισμένες από τις οποίες έχουν σαφή αντικομμουνιστική τοποθέτηση, είναι εναντίον του ΑΚΕΛ, ακόμη και του προέδρου αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Στις ομάδες αυτές που συνδέονται με την Ελληνική Δύναμη Κύπρου (ΕΛΔΥΚ), που βρισκόταν στο νησί με βάση τις συμφωνίες με τις οποίες συστάθηκε η Δημοκρατία της Μεγαλονήσου, ξεχωριστό ρόλο παίζουν δύο πρόσωπα που θα τα βρούμε έντεκα χρόνια μετά να πρωταγωνιστούν στο προδοτικό πραξικόπημα της 15 Ιουλίου 1974. Ο Νίκος Σαμψών που οι πραξικοπηματίες διόρισαν "πρόεδρο" της Κυπριακής Δημοκρατίας και ο τότε ταγματάρχης Δημήτριος Ιωαννίδης, ο κορυφαίος Εφιάλτης της προδοσίας.

Μέσα σ' αυτές τις συνθήκες, ο πρόεδρος Μακάριος, πιεζόμενος και από εθνικιστικά στοιχεία εκδηλώνει την πρόθεση να επιδιώξει αναθεώρηση του Συντάγματος που προέκυψε από τις συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου. Mετά από 53 χρόνια μπορούμε βάσιμα να υποστηρίξουμε πως με την κίνησή αυτή του αρχιεπισκόπου και προέδρου της Κύπρου τέθηκε ουσιαστικά και πάλι επί τάπητος το θέμα της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα και μπήκε στο περιθώριο η θέση της αυτοδιάθεσης ενώ από την άλλη πλευρά δόθηκε και η δυνατότητα στην Άγκυρα να προωθήσει τα σχέδια της για διχοτόμηση του νησιού.

Η αντίδραση από την τουρκική πλευρά στις προθέσεις του Μακαρίου ήταν άμεση. Ο υπουργός Εξωτερικών Ερκίν δήλωσε στις 3 Απριλίου 1964: "Η Τουρκική Δημοκρατία είναι αποφασισμένη και ακλόνητος εις την θέλησίν της όπως εφαρμοσθούν κατά γράμμα αι συμφωνίαι και το Σύνταγμα και προστατευθούν τα τουρκικά δικαιώματα".

Επιφυλακτική ήταν και η κυβέρνηση των Αθηνών που φοβόταν μια εκτός ελέγχου έκρηξη στο νησί που θα οδηγούσε σε πολεμική αναμέτρηση με την Τουρκία.

Όμως ο Μακάριος επέμεινε να προχωρήσει στη συνταγματική αναθεώρηση. Οι προτάσεις του Μακαρίου, όπως αναφερόταν και στον διεθνή Τύπο, ήταν λογικές και απέβλεπαν στη μείωση των διχοτομικών στοιχείων των συμφωνιών της Ζυρίχης και στην εξασφάλιση της ενότητας του Κυπριακού Κράτους καθώς και στην δυνατότητά του να λειτουργήσει. Αυτό που αμφισβητήθηκε από την τότε ελληνική κυβέρνηση αλλά και πολλούς αναλυτές ήταν αν τα 13 σημεία υποβλήθηκαν την κατάλληλη στιγμή αιφνιδιάζοντας ακόμη και την Αθήνα.

Η Αγγλική προβοκατόρικη ενθάρρυνση

Στο σχέδιο του αυτό ο Μακάριος είχε και τη στήριξη της Μεγάλης Βρετανίας. Εκείνες τις μέρες η βρετανική κυβέρνηση, μέσω του ύπατου αρμοστή σερ Άρθουρ Κλαρκ, έπαιξε για μια ακόμη φορά ένα βρώμικο προβοκατόρικο παιχνίδι σε βάρος των Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.

Με δυο λόγια: Οι Άγγλοι ήθελαν να οδηγήσουν τα πράγματα στην Κύπρο σε συγκρούσεις και ταραχές μεταξύ των δύο κοινοτήτων για να επαναφέρουν την κυριαρχία τους στη Μεγαλόνησο, στο πλαίσιο μια γενικότερης προσπάθειας να ανακτήσουν τις θέσεις που είχαν στο χώρο της Μέσης Ανατολής.

Ο Σπύρος Λιναρδάτος στο βιβλίο του "Από τον Εμφύλιο στη Χούντα" (τ. Δ΄ 1961-1964, σ. 367) σημειώνει για τα αγγλικά σχέδια: "Σε τι αποβλέπει η αγγλική κυβέρνηση με την ανάμιξή της στην κυπριακή κρίση; Υποστηρίζεται βάσιμα ότι το Λονδίνο έσπρωξε τον Μακάριο να επισπεύσει τις διαδικασίες για την αναθεώρηση του Συντάγματος, ακριβώς γιατί ήθελε να προκληθεί η κρίση. Η εξάπλωση του νασερισμού, η εξέγερση στην Υεμένη, η κατάρρευση της "Ομοσπονδίας της Νότιας Αραβίας" (βρετανικού αποικιακού κατασκευάσματος), η ανεξαρτησία της Αλγερίας, η ίδρυση του ΟΠΕΚ, οι εθνικοποιήσεις στην Αίγυπτο και, κυρίως, η ολοένα σημαντικότερη παρουσία του σοβιετικού στόλου στη Μεσόγειο οδηγούν τη βρετανική διπλωματία σε αναθεώρηση της πολιτικής της στο Κυπριακό.

Η ανεξαρτησία , έστω και με τους περιορισμούς των συνθηκών της Ζυρίχης και του Λονδίνου, η προσχώρηση της Κυπριακής Δημοκρατίας στους αδέσμευτους περικλείουν κινδύνους για την αυτοκρατορική πολιτική της Μεγάλης Βρετανίας. Γι' αυτό το Λονδίνο και πολύ εντονότερα η Ουάσινγκτον θα θελήσουν να επαναφέρουν στην επικαιρότητα την "ένωση" της Κύπρου με την Ελλάδα, με τρόπο όμως τέτοιο που θα οδηγεί στη διχοτόμηση. Η "διπλή ένωση", όπως θα ονομαστεί, εξυπηρετεί καλύτερα τα συμφέροντα του ΝΑΤΟ, δεδομένου, ότι εξασφαλίζει τη νατοποίηση της Κύπρου. Στη γραμμή αυτή θα βοηθήσουν ενεργητικά οι "ενωτικοί", φιλογριβικοί και άλλοι, στην Κύπρο και την Ελλάδα".

Λάδι στη φωτιά από τους ακροδεξιούς

Δεν είναι τυχαίο ότι λάδι στη φωτιά ρίχνουν συνειδητά ακροδεξιά έντυπα στην ελληνοκυπριακή πλευρά. Η εφημερίδα του Σαμψών "Μάχη" αποκαλύπτει στις 9 Νοεμβρίου ότι μεταξύ των αξιωματικών του τουρκικού αποσπάσματος στην Κύπρο κυκλοφορεί φυλλάδιο στο οποίο αναφέρεται ότι, όταν ο αντιπρόεδρος Κιουτσούκ δώσει το σύνθημα, η τουρκική δύναμη θα επέμβει. Δυο μέρες μετά, η ίδια εφημερίδα αποκαλύπτει ένα, προερχόμενο από "διαρροή", απόρρητο σχέδιο άσκησης που διεξάγουν οι βρετανικές δυνάμεις με το όνομα ROUND TABLE. Το σενάριο της άσκησης ήταν η αντιμετώπιση μιας εκρηκτικής κατάστασης που θα δημιουργούσαν απόπειρα ακραίων στοιχείων να καταλάβουν την εξουσία, οχλοκρατικές εκδηλώσεις και κοινοτικές ταραχές.

Τα 13 σημεία του Μακαρίου

Στις 30 Νοεμβρίου 1963 ο Μακάριος πρότεινε στον Τουρκοκύπριο αντιπρόεδρο Κιουτσούκ 13 σημεία αναθεώρησης του Συντάγματος: Κατάργηση του δικαιώματος βέτο όχι μόνο στον αντιπρόεδρο αλλά και στον πρόεδρο της Δημοκρατίας, ενοποίηση της Δικαιοσύνης και όχι χωριστά δικαστήρια για κάθε κοινότητα, αναλογική συμμετοχή Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων στη δημόσια διοίκηση, ενιαία αστυνομία, κατάργηση χωριστών δήμων και των διατάξεων που προέβλεπαν χωριστές πλειοψηφίες για τη θέσπιση ορισμένων νόμων από τη Βουλή των Αντιπροσώπων κ.α.

Ο Τουρκοκύπριος αντιπρόεδρος με την καθοδήγηση της Άγκυρας απέρριψε τις προτάσεις του Μακαρίου. Η ένταση ανεβαίνει στο νησί και στις 21 Δεκεμβρίου ξεσπούν οι πρώτες συγκρούσεις. Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί σταματούν για έλεγχο δυο αυτοκίνητα με δύο ζευγάρια Τουρκοκυπρίων, που κινούνται σε κακόφημη συνοικία της Λευκωσίας, στα σύνορα του ελληνοκυπριακού και τουρκοκυπριακού τομέα. Οι Τουρκοκύπριοι αρνούνται τον έλεγχο, γίνεται επεισόδιο, στην περιοχή σπεύδουν και άλλοι ομοεθνείς τους, αλλά και Ελληνοκύπριοι και το λόγο έχουν τελικά τα όπλα. Κανείς δεν γνωρίζει ακόμη ποια πλευρά άνοιξε πυρ. Η ουσία είναι ότι έρευσε το πρώτο αίμα: Δύο Τουρκοκύπριοι νεκροί κι ένας βαριά τραυματισμένος Ελληνοκύπριος αστυνομικός.

Οι συγκρούσεις γενικεύονται τις επόμενες ημέρες με δεκάδες νεκρούς. Τουρκοκύπριοι ένοπλοι οχυρώνονται σε σπίτια στη Λευκωσία και βάλλουν εναντίον των Ελληνοκυπρίων. Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί εγκαταλείπουν τις θέσεις τους και ενώνονται με τους ενόπλους των παραστρατιωτικών ομάδων. Η Τουρκική Δύναμη Κύπρου (ΤΟΥΡΔΥΚ) εγκαταλείπει το στρατόπεδο της και καταλαμβάνει θέσεις στον στρατηγικής σημασίας δρόμο Λευκωσίας - Κυρήνειας. Όλη η Λευκωσία μετατρέπεται σε πεδίο μάχης. Στόχος των Τουρκοκυπρίων είναι η κατάληψη και εκκαθάριση των βορείων προαστίων της Λευκωσίας έτσι ώστε να προετοιμασθεί ο διαμελισμός του νησιού. Αλλά και σε άλλα σημεία της Κύπρου είναι εμφανής η βάση σχεδίου επιδίωξη δημιουργίας προγεφυρωμάτων για ενδεχόμενη τουρκική απόβαση (Αμμόχωστος, Μανσούρα, Πάφος, Άγιος Ιλαρίων κ.α.).

Αγριότητες με θύματα αμάχους και από τις δυο πλευρές

Στο προάστιο της Λευκωσίας Ομορφίτα, όπου Ελληνοκύπριοι δέχονται επίθεση από Τουρκοκύπριος ενόπλους, επεμβαίνει ο Νίκος Σαμψών με τους ακροδεξιούς ενόπλους του. Την επομένη το γύρο του κόσμου κάνει η φωτογραφία του με το περίστροφο στο ένα χέρι και την τουρκική σημαία - λάφυρο στο άλλο και πίσω του αιχμαλώτους γυναίκες, παιδιά και γέροντες Τουρκοκυπρίους.

Στη διάρκεια των επιχειρήσεων και κυρίως από τις παραστρατιωτικές ομάδες και από τις δυο πλευρές έγιναν αγριότητες με θύματα τους αμάχους. "Ακολουθούν ανεπίτρεπτα και αξιοθρήνητα πράγματα που βαρύνουν και τις δυο πλευρές σημειώνει ο τότε πρεσβευτής και μετέπειτα υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Καραμανλή μετά την μεταπολίτευση Δημήτριος Μπίτσιος. Πιο συγκεκριμένα, ο μελετητής του Κυπριακού, Χρήστος Χρηστίδης, στο βιβλίο του "Κυπριακό και ελληνοτουρκικό 1953-1967", αναφέρει: "Πάντως, την παραμονή των Χριστουγέννων, οι Τούρκοι έγιναν καθαρά επιθετικοί. Ενεργούσαν προφανώς πάνω σε καλομελετημένο σχέδιο: Πιάνουν επίκαιρα σημεία στην παλιά Λευκωσία, εγκαθιστούν φυλάκια, οργανωμένα μπλόκα. Λεηλατούν τα ελληνικά και αρμένικα σπίτια που βρίσκονται μέσα ή σιμά στην τουρκική συνοικία και διώχνουν τους ενοίκους. Αναπτύσσονται ευρύτερα, καταλαμβάνουν διάφορα προάστια της Λευκωσίας και περικυκλώνουν την ελληνική συνοικία της Ομορφίτας, όπου είχαν γίνει ήδη στα περασμένα συγκρούσεις και βανδαλισμοί των Τούρκων και οι έχθρες έμεναν ζωντανές. Οι Έλληνες της Ομορφίτας ζητούν απεγνωσμένα βοήθεια. Τα Χριστούγεννα σπεύδουν ομάδες, η μια με επικεφαλής τον Νίκο Σαμψών, κι οι επιχειρήσεις τους απελευθέρωσαν τους Έλληνες. Αλλά μέσα στην αλλοφροσύνη των παθών, έγιναν από μέρους των ατάκτων μας αντίποινα αξιοθρήνητα κατά των Τούρκων χωρίς διάκριση φύλου ή ηλικίας".

Η Άγκυρα απειλεί με επέμβαση

Την ίδια ώρα τουρκικά αεροσκάφη πετούν πάνω από τη Λευκωσία, πολεμικά σκάφη πλέουν προς το νησί και η Άγκυρα απειλεί με επέμβαση. Στην Ελλάδα οι Ένοπλες Δυνάμεις τίθενται σε κατάσταση ετοιμότητας. Ο κίνδυνος σύγκρουσης με εμπλοκή της Ελλάδας και της Τουρκίας είναι άμεσος. Τελικά μετά από πρόταση του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών Σοφοκλή Βενιζέλου και με συμφωνία της Άγκυρας οι δυνάμεις της ΕΛΔΥΚ (Ελληνική Δύναμις Κύπρου) και ΤΟΥΡΔΥΚ μπήκαν κάτω από τις διαταγές του Βρετανού στρατηγού Γιανγκ. Έτσι, στις 26 Δεκεμβρίου, βρετανικά τεθωρακισμένα πήραν θέσεις ανάμεσα στις αντιμαχόμενες πλευρές. Παρ' όλα αυτά, ο κίνδυνος της τουρκικής εισβολής παραμένει και αποτρέπεται μετά την αυστηρή προειδοποίηση που απηύθυνε στην ΄Άγκυρα η Σοβιετική Ένωση, ότι δεν θα παραμείνει αδιάφορη σε μια εισβολή αλλά και την παρέμβαση των Αμερικανών.

Στις 28-29 Δεκεμβρίου υπογράφεται συμφωνία για κατάπαυση των εχθροπραξιών και τον διαχωρισμό της Λευκωσίας. Η πόλη χωρίζεται και η "πράσινη γραμμή" που πήρε το όνομά της από το πράσινο μολύβι που χρησιμοποίησε ο στρατηγός Γιανγκ για να χωρίσει στο χάρτη τις ελληνοκυπριακές από τις τουρκοκυπριακές συνοικίες έμεινε στην ιστορία. Η γραμμή αυτή, ξεκινούσε από το ξενοδοχείο Λήδρα Πάλας, περνούσε από την Πύλη Πάφου και δια των οδών Πάφου και Ερμού, συνέχιζε στην περιοχή Αγ. Κασσιανού και κατέληγε στην περιοχή Καϊμακλίου - Β. Πόλου. Αυτή ήταν και η πρώτη πράξη της διχοτόμησης του νησιού.

Λίγες μέρες αργότερα συγκλήθηκε στο Λάνκαστερ Χάουζ του Λονδίνου η Πενταμερής Διάσκεψη για την Κύπρο. Αλλά τα όσα έγιναν μετά θα αποτελέσουν αντικείμενο άλλου σημειώματος...

Βασική βιβλιογραφία προσιτή στον Έλληνα αναγνώστη

- Σπύρου Λιναρδάτου "Από τον Εμφύλιο στη Χούντα" τ. Δ΄ 1961-1964, εκδόσεις Παπαζήση.
- Χρήστου Χρηστίδη "Κυπριακό και ελληνοτουρκικό 1953-1967" ( χωρίς εκδότη).
- Νίκου Κρανιδιώτη "Ανοχύρωτη Πολιτεία" , τ. Α΄, Εκδόσεις "Εστία"
- Σούλας Ζαβού " Τα πολιτικά κόμματα της Κύπρου στον 20ο αιώνα, εκδόσεις Καστανιώτη.
- "Δοκίμιο Ιστορίας ΚΚΕ 1949-1968", Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή.
- "Το ΚΚΕ- Επίσημα κείμενα" , τ. 9ος 1961-1967, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή.
- Σπύρου Μαρκεζίνη " Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία της Ελλάδος 1936-1975", τ. Γ΄ 1952-1975, Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος.
- Τάσου Τρίκκα "ΕΔΑ 1951-1967- Το νέο πρόσωπο της Αριστεράς", τ. Β΄, Εκδόσεις Θεμέλιο.
- "Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις" (συλλογική εργασία) , Εκδόσεις "Γνώση".
- "Κύπρος 1959-1969", Εκδόσεις Αλφάδι, ένα φωτογραφικό λεύκωμα με συγκλονιστικές φωτογραφίες από τις συγκρούσεις του Δεκεμβρίου 1963.

# data[].attributes.attachment_link.title
Χριστούγεννα 1963: Η πρώτη διχοτόμηση της Κύπρου

# data[].attributes.attachment_link.description
Τότε ορίστηκε η λεγόμενη "πράσινη γραμμή", που χώρισε τη Λευκωσία.

# data[].attributes.body
Ανακήρυξη ψευδοκράτους του Ντενκτάς

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Η Τουρκία επιχειρεί από χθες να νομιμοποιήσει την παράνομη κατοχή της Κύπρου, επιβάλλοντας την διχοτόμηση της νήσου", αναφέρει η "Καθημερινή" στο πρωτοσέλιδο της 16ης Νοεμβρίου 1983.

Την προηγούμενη ημέρα, ο ηγέτης των Τουρκοκυπρίων Ραούφ Ντενκτάς είχε ανακηρύξει "ενώπιον του κόσμου και της ιστορίας" το ψευδοκράτος με την ονομασία "Τουρκική ∆ημοκρατία της Βόρειας Κύπρου", ισχυριζόμενος ότι η κίνησή του αυτή θα διευκόλυνε την προοπτική μιας διζωνικής ομοσπονδίας, μέσω της ισότιμης εκπροσώπησης των δύο κοινοτήτων του νησιού.

"Η διεθνής αντίδραση υπήρξε άμεση, καθολική και κατηγορηματική από τις δυτικές χώρες, ενώ οι ανατολικές εσιώπησαν πλήρως, όπως και οι αδέσμευτες, με εξαίρεση τη Γιουγκοσλαβία. Οι δυτικές κυβερνήσεις εκτός της καταδίκης της ενεργείας του Ντενκτάς υπογράμμισαν ότι δεν θα αναγνωρίσουν το λεγόμενο "τουρκοκυπριακό κράτος"", συνεχίζει η εφημερίδα.

Από την άλλη, ο Πρόεδρος της ∆ημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής δήλωσε: "Για μία ακόμη φορά οι Τούρκοι προσφεύγουν στην αυθαιρεσία και τα τετελεσμένα γεγονότα. Παραβιάζουν το ∆ιεθνές ∆ίκαιο. Παραβιάζουν τις ∆ιεθνείς Συνθήκες. Και περιφρονούν προκλητικά τις Αποφάσεις των Ηνωμένων Εθνών. Η αυθαιρεσία όμως δεν νομιμοποιεί ποτέ την παρανομία. Ο Ελληνισμός ενωμένος θα αντιμετωπίσει με ψυχραιμία, αλλά και αποφασιστικότητα και τη νέα αυτή τουρκική πρόκληση. ∆εν θα αναγνωρίσει ποτέ την αυθαιρεσία των Τούρκων. Και θα συνεχίσει τον αγώνα για την αποκατάσταση της ελευθερίας και της νομιμότητος στην Κύπρο".

# data[].attributes.attachment_link.title
Ιστορικά Φύλλα με την "Κ": Ανακήρυξη ψευδοκράτους από Ντενκτάς και αντιδράσεις

# data[].attributes.attachment_link.description
"Η Τουρκία επιχειρεί από χθες να νομιμοποιήσει την παράνομη κατοχή της Κύπρου, επιβάλλοντας την διχοτόμηση της νήσου", αναφέρει η "Καθημερινή" στο πρωτοσέλιδο της 16ης Νοεμβρίου 1983.