# data[].attributes.body
Wegwijzer toetsgebruik bij leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften (TOS)

# data[].attributes.headline
Vragenboekje voor ouders van een kind met TOS

# data[].attributes.subject
Vragenboekje voor ouders van een kind met TOS

# data[].attributes.body
In de zorg voor kinderen met TOS is een goede samenwerking tussen ouders en professionals belangrijk. Door samen te werken kunnen we meer bereiken. Met het project Samen met ouders willen we deze samenwerking verbeteren.

In het project Samen met ouders is een vragenboekje voor ouders ontwikkeld. Het doel hiervan is om ouders bewust te maken van vragen die ze kunnen stellen aan behandelaren. Tijdens de behandeling is er veel aandacht voor het kind met (een vermoeden van) TOS en wat het kind nodig heeft. Daardoor blijft er vaak minder aandacht voor wat ouders allemaal meemaken en hoe zij daar mee om kunnen gaan.

Het boekje is bedoeld om deze onderwerpen ‘op de kaart’ te zetten. Ouders kunnen door de voorbeelden ideeën krijgen over vragen die ze kunnen stellen. Dit zijn vragen die zij anders misschien niet zouden stellen. Als professional kun je het boekje aan ouders van een kind met TOS meegeven en inzetten in de behandeling.

De boekjes zijn gemaakt in het Nederland, Turks, Engels, Pools en Arabisch.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de zorg voor kinderen met TOS is een goede samenwerking tussen ouders en professionals belangrijk. Door samen te werken kunnen we meer bereiken. Met het project Samen met ouders willen we deze samenwerking verbeteren.

In het project Samen met ouders is een vragenboekje voor ouders ontwikkeld. Het doel hiervan is om ouders bewust te maken van vragen die ze kunnen stellen aan behandelaren. Tijdens de behandeling is er veel aandacht voor het kind met (een vermoeden van) TOS en wat het kind nodig heeft. Daardoor blijft er vaak minder aandacht voor wat ouders allemaal meemaken en hoe zij daar mee om kunnen gaan.

Het boekje is bedoeld om deze onderwerpen 'op de kaart' te zetten. Ouders kunnen door de voorbeelden ideeën krijgen over vragen die ze kunnen stellen. Dit zijn vragen die zij anders misschien niet zouden stellen. Als professional kun je het boekje aan ouders van een kind met TOS meegeven en inzetten in de behandeling.

De boekjes zijn gemaakt in het Nederland, Turks, Engels, Pools en Arabisch.

Vragenboekje Nederlands Vragenboekje Turks Vragenboekje Engels Vragenboekje Pools Vragenboekje Arabisch
Wil je het boekje liever zelf printen en vouwen? Dan kan dat ook. Onderstaande versie kun je uitprinten en opvouwen.
Opvouwbare versie vragenboekje Nederlands
Wil je een drukversie van het vragenboekje? Mail dan naar communicatie@deelkracht.nl

Er is een handleiding waarin staat hoe professionals het boekje kunnen gebruiken.
Handleiding
Er is ook een poster van het boekje. Deze kan op de behandelgroepen worden opgehangen. Dit helpt ouders zich het vragenboekje te herinneren.
Poster
Terug naar overzicht

# data[].attributes.attachment_link.title
Vragenboekje voor ouders van een kind met TOS - Deelkracht

# data[].attributes.attachment_link.description
In het project Samen met ouders is een vragenboekje voor ouders ontwikkeld. Het doel hiervan is om ouders bewust te maken van vragen die ze kunnen stellen aan behandelaren. Tijdens de behandeling is er veel aandacht voor het kind met (een vermoeden van) TOS en wat het kind nodig heeft.

# data[].attributes.headline
TOS en dan? Praktische tools voor leerkrachten in het SBO

# data[].attributes.subject
TOS en dan? Praktische tools voor leerkrachten in het SBO

# data[].attributes.attachment_link.title
TOS en dan? Praktische tools voor leerkrachten in het SBO |

# data[].attributes.attachment_link.description
Ambulant dienstverlener Ingrid Haan komt al 9 jaar wekelijks bij Boulevard410. In die tijd begeleidde zij zo’n 25 kinderen met TOS in verschillende klassen. Inmiddels samen met collega Dave de Waard, maar in de beginjaren met oud-collega Marieke den Hartog. Ingrid vertelt: ‘Omdat er elk jaar nieuwe leerkrachten bij kwamen, merkten Marieke en ik dat we steeds opnieuw de basis moesten uitleggen. Namelijk: je hebt een kind met TOS in de klas, dat ziet er zo uit en dit kun je doen. Op een zeker moment ontstond het plan dat gewoon eens op te schrijven.’ Tegelijkertijd zag schoollogopedist Linda Plomp dat leerkrachten ook bij andere leerlingen hulp konden gebruiken. Ze verduidelijkt: ‘Als een kind het moeilijk had in de klas, was het niet altijd duidelijk waardoor het kwam. Maar ze hadden wel baat bij de kennis die leerkrachten van Auris kregen.’

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Samen voor goed onderwijs voor nieuwkomers.

Canva is een fantastisch hulpmiddel om aantrekkelijke didactische middelen te maken die goed aansluiten bij de doelgroep.

Bij de methode ''Wereld voor Woorden'' miste ik nog schriftelijk oefenmateriaal en daardoor ben ik me in Canva gaan verdiepen.

Omdat niet iedereen zelf het wiel uit hoeft te vinden deel ik graag wat ik al gemaakt heb. Om zo over te nemen of als inspiratie om er je eigen draai aan te geven.

Voor nu zijn dat per thema een werkboek met herhalings- en verdiepingsopdrachten en schrijf- en spelmateriaal per thema. Ook vind je posters voor aan de muur en flyers voor ouders om thuis te kunnen oefenen.

Er komen op een later tijdstip vast nog materialen bij, voor nu is de website gevuld.

Ik hoop dat je er iets aan hebt!

Met hartje gemaakt, Annet

# data[].attributes.attachment_link.description
Lesmateriaal voor nieuwkomers in het basisonderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ambulante Dienst Regio Den Haag - Ambulante Dienst Den Haag

# data[].attributes.attachment_link.title
TOS-inc.nl | Ondersteunend tekenen bij TOS

# data[].attributes.headline
Bernadette Sanders - TOS - Boeken en SMARTonderwijs

# data[].attributes.subject
Bernadette Sanders - TOS - Boeken en SMARTonderwijs

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dyslexie, TOS, autisme, ADHD, onderwijs en andere onderwijs- en ontwikkelingsgerichte onderwerpen

Ik ben Bernadette Sanders, orthopedagoog en eigenaar van Smartonderwijs.
Ooit begonnen als kleuterjuf in het toen traditionele kleuteronderwijs. Vervolgens heb ik lesgegeven in het basisonderwijs, een opleiding gedaan voor Remedial teaching, een opleiding pedagogisch en didactisch onderzoek aan het Seminarium in Utrecht en aansluitend, na vele andere opleidingen, ben ik afgestudeerd in Leiden als orthopedagoog (drs.) met als afstudeerrichting leer- en gedragsproblemen.

Naast de onderwijservaring voor de klas, heb ik 17 jaar ervaring als intern begeleider in Rotterdam. Vanuit mijn werkzaamheden voor cluster 2 heb ik tevens ervaring met het geven van voorlichtingen, cursussen en workshops in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en het MBO.

Een nieuwe uitdaging lag voor mij in het werk als ambulant dienstverlener binnen cluster 2 voor leerlingen en docenten in het basis- en voortgezet onderwijs. Het betreft de begeleiding van kinderen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS), kinderen met een autisme spectrum problematiek, kinderen die slechthorend zijn en kinderen met auditieve verwerkingsproblemen (AVP).

Na deze uitdaging volgde er een nieuwe, werkzaamheden als orthopedagoog binnen het Samenwerkingsverband Drechtsteden een invulling geven aan PassendOnderwijs.

Smartonderwijs ontstond omdat ik erg veel plezier beleef aan het verzorge​n van inspirerende SMARTthinking
​
scholing, het geven van interactieve lezingen en workshops en omdat ik graag meedenken over de hulpvragen die leven bij leerlingen en onderwijsgevenden. Samen zoeken naar de juiste passende oplossing voor alle partijen. Zo ontstond Smartonderwijs met een totaal andere invulling voor de letters SMART.

Met SMARTonderwijs hoop ik hulp te bieden aan die groep kinderen, die ondanks alle problemen met betrekking tot hun communicatieve redzaamheid, een weg proberen te vinden om zich staande te houden in het onderwijs en in onze 'verwachtingsvolle', maar vooral talige maatschappij.
Door scholing te verzorgen en handvatten te bieden aan leerkrachten en docententeams hoop ik een bijdrage te kunnen leveren aan het 'passend onderwijs' waarin kinderen met een hulpvraag een plek moeten zien te vinden, maar zeker ook met aandacht voor de hulpvraag in de dagelijkse praktijk van de docent .

Bernadette Sanders heeft als specialismen TOS (Taalontwikkelingsstoornissen), taalontwikkelingsachterstand (TOA), dyslexie en leerproblemen. Deze problemen laten vaak ook een hulpvraag laten zien in 'ongewenst' gedrag en met betrekking tot de sociaal-emotionele ontwikkeling. Dit is dan ook een terugkerend onderdeel in de trainingen en lezingen die Smartonderwijs verzorgd.

Met de juiste hulp en begeleiding, 'passend en op maat', leren de kinderen te vertrouwen in hun eigen mogelijkheden en kunnen deze kinderen groeien in hun leerproces en wordt hun zelfbeeld sterker en daarmee ook de motivatie voor school en leren.
Meer vertrouwen in je eigen mogelijkheden, betekent meer groei in het leerproces en in jezelf.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dyslexie, TOS, autisme, ADHD, onderwijs en andere onderwijs- en ontwikkelingsgerichte onderwerpen Ik ben Bernadette Sanders, orthopedagoog en eigenaar van Smartonderwijs.Ooit begonnen als kleuterjuf in het toen traditionele kleuteronderwijs. Vervolgens heb ik lesgegeven in het basisonderwijs, een opleiding gedaan voor Remedial teaching, een opleiding pedagogisch en didactisch onderzoek aan het Seminarium in Utrecht en aansluitend, na vele andere opleidingen, ben ik afgestudeerd in Leiden als orthopedagoog (drs.)

# data[].attributes.headline
TOS vanuit een neuropsychologisch perspectief (zonder ondertiteling) (Kentalis)

# data[].attributes.subject
TOS vanuit een neuropsychologisch perspectief (zonder ondertiteling) (Kentalis)

# data[].attributes.attachment_link.title
TOS vanuit een neuropsychologisch perspectief (zonder ondertiteling)

# data[].attributes.body
Taal is overal. Ontdek hoe andere gezinnen dagelijkse momenten benutten om samen te praten.

# data[].attributes.attachment_link.description
Taaltips voor ouders en kinderen in meerdere talen.

# data[].attributes.headline
Gratis online module: ‘Inclusieve sportbegeleiding voor kinderen met TOS’

# data[].attributes.subject
Gratis online module: ‘Inclusieve sportbegeleiding voor kinderen met TOS’

# data[].attributes.attachment_link.title
Inclusieve sportbegeleiding voor Kinderen met TOS

# data[].attributes.headline
TOS shop. De online gids voor kinderen en volwassenen met TOS

# data[].attributes.subject
TOS shop. De online gids voor kinderen en volwassenen met TOS

# data[].attributes.attachment_link.description
Koop de beste boeken over TOS . Het laatste nieuws over TOS. Krijg hulp met TOS. Alles handig en overzichtelijk op één plek.

# data[].attributes.headline
Versies stappenplan in gesprek met je kind

# data[].attributes.subject
Versies stappenplan in gesprek met je kind

# data[].attributes.body
In gesprek met je kind: picto's en vereenvoudigd.

# data[].attributes.headline
Versies stappenplan in gesprek met je kind

# data[].attributes.subject
Versies stappenplan in gesprek met je kind

# data[].attributes.body
In gesprek met je kind: Turks.

# data[].attributes.headline
Simea Richtlijn toelaatbaarheidsbepaling versie juli 2025

# data[].attributes.subject
Simea Richtlijn toelaatbaarheidsbepaling versie juli 2025

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Spelenderwijs in contact met taal

De toename in de instroom van anderstalige kleuters wordt door veel onderbouwteams als een enorme uitdaging ervaren. Want hoe maak je contact met kleuters die nog geen of nauwelijks Nederlands spreken? En hoe ga je om met de veelvoud aan moedertalen van de kinderen op je groep?

De zandtafel vol taal van juf Jet

Ooit zag ik een filmpje van een leerkracht op een basisschool met veel nieuwkomers nabij een AZC. Zij ontving na de zomervakantie een groep vers in Nederland gearriveerde kleuters uit verschillend landen. Haar laagdrempelige manier van kennismaking met de kinderen had iets ontwapenends: juf Jet stond met de kinderen aan de zandtafel en pakte een handje fijn zand in haar vuist waarna ze het droge zand in een straal naar beneden liet stromen. Ze maakte er een geluidje bij 'wsjjj'. De kinderen imiteerden haar.

Op een gegeven moment liet ze haar handen onder het zand verdwijnen. De kleuters volgden haar voorbeeld. Onder het zand raakten de handen van haar en de kinderen elkaar. Eerst even wennen, maar ze moesten er allemaal enorm bij lachen.

Vervolgens ging juf Jet verder en schudde onder het zand de hand van een kind en stelde zich voor: 'Hallo, ik heet juf Jet, en jij?' Dikke pret, de kleuters vonden het prachtig.

Het filmpje ging verder en toonde dezelfde leerkracht en kleuters enkele weken later. Het spel had zich tijdens het thema Zomer ontwikkeld tot een prachtig doen-alsof-spel. De zandtafel was getransformeerd tot ijscokar waar keurige zandbolletjes op hoorntjes werd geschept. Tijdens het ervaren en beleven van het kopen en eten van ijsjes werd er al veel taal gebruikt en was er volop interactie.

Spel en taal

Dit voorbeeld toont de enorme kracht van spel en het handelend bezig zijn. Het is een laagdrempelige en natuurlijke manier om kleuters die nog geen Nederlandse taal hebben, op een verkennende en veilige wijze in contact te laten komen met jou, met elkaar en met taal. Aanvankelijk staat het spelplezier en het onderzoeken/ontdekken voorop en gaandeweg wordt het spel en de taal daarbij steeds uitgebreider en complexer.

Belangrijk is dat je kinderen in hun spontane spel voldoende vrij laat om zich ook in hun thuistaal te uiten of hen tijdens het spel, als ze dat zelf willen, te laten spelen en overleggen met kinderen die dezelfde taal spreken. Daarmee wordt hun denkvermogen op basis van het aanwezige kennisnetwerk in hun brein aangesproken. En dat netwerk is de basis waardoor ze een nieuwe taal sneller leren.

Van prentenboek tot doen-alsof-spel

Een goed gekozen prentenboek bij het onderwerp van de themaweek, kan kinderen verder helpen om een verhaal rond het thema beeldend te maken. Het geeft taal, woorden en een scenario die kleuters kunnen inzetten om na te spelen in de themahoek. Het kan daarbij helpend zijn om het verhaal eerst zelf te demonstreren. Gaandeweg zullen kleuters daar zelf verder op door fantaseren.

Het herhaald aanbieden van een prentenboek heeft nog meer voordelen voor het taal-leren bij meertalige kinderen. Door het herhaald aanbieden van het prentenboek kan je in verschillende stadia van de themaweken aan verschillende taaldoelen werken, zoals woordenschat, een gesprekje voeren over de betekenis van het verhaal, of het werken aan luisterbegrip.

Veel prentenboeken zijn in verschillende talen verschenen. Een overzicht vind je op websites als Prentenboeken in alle talen, Bukiboek, Nik-Nak Meertalig lezen en spelen, Lappabooks of een app zoals Bookabooka. Dit geeft je de mogelijkheid om de verhalen of de boeken mee naar huis te geven. Wetenschappelijk onderzoek laat namelijk zien dat het voor tekstbegrip niet uitmaakt in welke taal je leest of voorleest. Kinderen leren in hun moedertaal woorden en begrippen die ze kunnen gebruiken bij het leren van het Nederlands. Dus: als ouders voorlezen in de eigen taal is dat óók goed voor de Nederlandse taalontwikkeling.

Speel zelf ook regelmatig mee

De rol van de leerkracht bij het regelmatig begeleiden van themaspel in de hoeken blijft gedurende het hele thema van groot belang om de taalontwikkeling van anderstalige kinderen te blijven voeden en uitdagen. Grijp daarbij kansen door zelf een rol te spelen in het themaspel waarbij je kinderen uitdaagt tot actief nadenken en taal produceren.

Zeven tips voor de interactie met anderstalige kleuters:

Een krachtige start voor elke kleuter

Benieuwd hoe jij samen met jouw onderbouwteam de begeleiding van meertalige jonge kinderen bij taal- en spelontwikkeling kan versterken? Neem gerust contact met mij op om de mogelijkheden te bespreken. Mijn gegevens staan onder dit blog.

Of volg de academietraining Meertaligheid als middel om te leren bij de CPS Academie in Amersfoort. In deze training leer je onder andere over de ontwikkeling van het meertalige brein, het belang van aandacht voor de thuistalen van leerlingen, vanuit een duidelijke visie omgaan met meertaligheid en meertaligheid praktisch inzetten in de klas.

De toename in de instroom van anderstalige kleuters wordt door veel onderbouwteams als een enorme uitdaging ervaren. Want hoe maak je contact met kleuters die nog geen of nauwelijks Nederlands spreken? En hoe ga je om met de veelvoud aan moedertalen van de kinderen op je groep?

# data[].attributes.attachment_link.description
De toename in de instroom van anderstalige kleuters wordt door veel onderbouwteams als een enorme uitdaging ervaren. Want hoe maak je contact met kleuters die nog geen of nauwelijks Nederlands spreken? En hoe ga je om met de veelvoud aan moedertalen van de kinderen op je groep?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kennis die leerling heeft in de thuistaal, helpt bij het leren van de nieuwe taal. De omgeving waarin de leerling opgroeit en de onderwijservaring bepaalt het kennisniveau. Als de leerling bijvoorbeeld al veel ervaring heeft opgedaan met kennis over de bergen, het weer, de windrichtingen, de flora en de fauna, dan zit die kennis in thuistaal opgeslagen in het gemeenschappelijke kennisreservoir. Deze kennis kan de leerling op school benutten bij een wereldoriëntatie les. Hoe je dat doet vind je op deze pagina.

Naast de kennis die je van huis uit hebt meegekregen, hebben leerlingen ook vaardigheden ontwikkeld in hun thuistaal: ze voeren gesprekken, wachten op hun beurt, vertellen iets, kunnen lezen en rekenen. In hoeverre een leerling daar ervaring mee heeft opgedaan zal per kind verschillen. Als je bijvoorbeeld kan lezen in je moedertaal, zul je het technisch leesproces in het Nederlands ook sneller kunnen doorlopen. Je weet dan immers al dat de symbolen op papier iets betekenen en hebt daarmee al een aantal stappen doorlopen in het technisch leesproces die belangrijk zijn bij het leren lezen in elke taal. Dit zogenoemde meta-linguïstisch bewustzijn in zijn thuistaal, kan de leerling helpen bij het leesproces in de nieuwe taal.

De leerling komt dus binnen met een kennisreservoir die jij als leerkracht niet direct kan zien. Door de thuistaal in te zetten, maak je deze kennis zichtbaar. En benut de leerling alles wat hij in zijn 'rugzak' heeft. Op deze pagina staat informatie over meertalig beleid op school, talen zichtbaar maken en thuistalen functioneel inzetten.

Bron: Cummins, J., & Swain, M. (2014). Bilingualism in education: Aspects of theory, research and practice. Routledge.

# data[].attributes.attachment_link.description
Leerlingen komen nieuw naar Nederland, hier gaan ze een nieuwe taal leren. De leerlingen beheersen ook al 1-2 of soms drie talen. Hoe gaan we hier mee om?

# data[].attributes.headline
In hoeverre draagt impliciet leren bij aan de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis?

# data[].attributes.subject
In hoeverre draagt impliciet leren bij aan de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis?

# data[].attributes.attachment_link.title
In hoeverre draagt impliciet leren bij aan de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis? | Kennisrotonde

# data[].attributes.attachment_link.description
Over de effectiviteit van impliciet leren om de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis te verbeteren, is weinig bekend. Er is wel bewijs dat expliciet leren bijdraagt aan de mondelinge taalvaardigheid. Door bijvoorbeeld directe instructie en afgepaste informatie te geven, leren leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis grammatica beter. En ze kunnen grammaticaregels dan ook beter toepassen.

# data[].attributes.attachment_link.title
De kracht van thuistaal in de klas - Leraar24

# data[].attributes.attachment_link.description
Het functioneel inzetten van de thuistaal in de klas helpt meertalige kinderen beter te leren en het verhoogt hun motivatie en zelfvertrouwen. Zeven tips om de thuistalen van leerlingen beter te waarderen en te benutten.

# data[].attributes.headline
Meertalige peuters die thuistaal beter spreken, zijn vaak ook beter in het Nederlands

# data[].attributes.subject
Meertalige peuters die thuistaal beter spreken, zijn vaak ook beter in het Nederlands

# data[].attributes.attachment_link.title
Meertalige peuters die thuistaal beter spreken, zijn vaak ook beter in het Nederlands | Radboud Universiteit

# data[].attributes.attachment_link.description
Om bij meertalige peuters een mogelijke taalontwikkelingsstoornis (TOS) te signaleren, moeten professionals een meertalig perspectief innemen, volgens taalonderzoeker Lisa Verbeek.

# data[].attributes.headline
Proefschrift over leren en verwerven van taal bij kinderen met TOS en een hersentumor

# data[].attributes.subject
Proefschrift over leren en verwerven van taal bij kinderen met TOS en een hersentumor

# data[].attributes.attachment_link.title
Proefschrift over leren en verwerven van taal bij kinderen met TOS en een hersentumor – VHZ Online

# data[].attributes.attachment_link.description
Ontwikkelingsstoornissen (bijv. een taalontwikkelingsstoornis (TOS)), of een hersenletsel tijdens de taalontwikkeling (bijv. door een tumor in de achterste schedelgroeve) kunnen leiden tot taalstoornissen bij kinderen. Op dit moment weten we echter nog onvoldoende over de soorten problemen die kinderen met taalstoornissen ervaren bij het gebruiken en/of leren van een taal. Zo zijn de mechanismen die aan de basis liggen van problemen tijdens het leren van werkwoorden bij kinderen met een TOS nog onvoldoende bekend.

# data[].attributes.headline
Taaltips. Zo help je jouw kind (voor ouders)

# data[].attributes.subject
Taaltips. Zo help je jouw kind (voor ouders)

# data[].attributes.attachment_link.description
Een website met betrouwbare informatie over TOS. Gemaakt door onderzoekers, zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het hebben van een taalontwikkelingsstoornis (TOS) is niet makkelijk. Daarom zetten we iedereen die TOS heeft op vrijdag 15 oktober 2021 in het zonnetje. Op deze dag wordt internationaal aandacht gevraagd voor TOS. En dat is hard nodig. Want veel mensen hebben nog nooit gehoord van TOS.

# data[].attributes.body
Over taalstimulering bij jonge kinderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Sterker in taal door spel | 9789493336261 | Eveline Bogers | Boeken | bol

# data[].attributes.attachment_link.description
Sterker in taal door spel (Paperback). “Een goede taalontwikkeling is de basis om te komen tot communicatie en interactie, stelt ons in staat gedachten…

# data[].attributes.headline
Alle materialen met betrekking tot TOS op een rij

# data[].attributes.subject
Alle materialen met betrekking tot TOS op een rij

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Leerlingen met TOS mondiger en communicatief redzamer

# data[].attributes.body
Auris, Kentalis, VierTaal en Vitus Zuid werken samen in Siméa. Het programma 'Passend & Inclusiever' is een meerjarig programma gericht op inclusief onderwijs voor de ruim 17.000 kinderen die onderwijs en begeleiding krijgen vanuit deze vier organisaties.

# data[].attributes.body
Hieronder vindt u de downloads van onze speeltuinkaarten. Ze zijn met zorg samengesteld in de hoop dat iedereen zich duidelijk kan maken en fijn samen kan spelen! Ook kinderen en volwassenen die niet kunnen spreken of moeite hebben met het begrijpen van de Nederlandse taal. Elke woordsoort heeft een eigen achtergrondkleur; we hebben hierbij gebruik gemaakt van de Modified Fitzgerald Key. Ze zijn beschikbaar in de symbolensets van SymbolStix (SS) en Picture Communication Symbols (PCS), omdat beiden veel gebruikt worden in ondersteunde communicatiehulpmiddelen. De kaarten zijn af te drukken op posterformaat (A0) en alle formaten die kleiner zijn dan dat. Voor optimaal gebruik adviseren we een poster en een (geplastificeerde) losse kaart die je mee kunt nemen. We hebben twee versies. Versie A heeft alleen pictogrammen en versie B heeft ook letters en cijfers. Beide zijn voorzien van uitleg een legenda en de QR naar onderstaande korte instructiefilm (nu ook beschikbaar met Engelse ondertiteling).

We verstrekken deze kaarten als download gratis. Ons doel is om ondersteunde communicatie (OC) zichtbaarder te maken in de maatschappij. Uitleg over de kaarten zijn apart te downloaden (zie onder). Deze uitleg kan op de achterkant van de kaart of het bord worden bevestigd, zodat voor iedereen helder is hoe de kaarten te gebruiken.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kaarten ten behoeve van communicatie in de speeltuin, het schoolplein of het sportveld. De kaarten zijn ook op A0 af te drukken, zodat ze op een bord kunnen worden bevestigd.

# data[].attributes.body
Wil je weten hoe je leerlingen met (een vermoeden van) een taalontwikkelingsstoornis (TOS) nog beter kunt ondersteunen? Als expertiseorganisatie laten we je graag zien hoe je hen in het regulier onderwijs kunt ondersteunen. De Auris Taalexpress ontwikkelde hiervoor korte video's. In deze video's beantwoorden we vragen van een leerkracht en laten zien hoe je dit kunt toepassen in de klas.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wil je weten hoe je leerlingen met (een vermoeden van) een taalontwikkelingsstoornis (TOS) nog beter kunt ondersteunen? Als expertiseorganisatie laten we je graag zien hoe je hen in het regulier onderwijs kunt ondersteunen. De Auris Taalexpress ontwikkelde hiervoor korte video's. In deze video's beantwoorden we vragen van een leerkracht en laten zien hoe je dit kunt toepassen in de klas. Mocht je meer ondersteuning nodig hebben, kijk dan ook eens op:

Tot slot

Vragen of suggesties over de Auris Taalexpress? Stuur een mail naar taalexpress@auris.nl.

De video's op deze website zijn eigendom van Koninklijke Auris Groep.
Wil je de video's gebruiken? Dat mag.
Vermeld dan wel Koninklijke Auris Groep als bron en verwijs naar onze website: www.auris.nl.

Alle video's zijn geproduceerd door Sjoerd Versluis van Skipframe.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wil je weten hoe je leerlingen met (een vermoeden van) een taalontwikkelingsstoornis (TOS) nog beter kunt ondersteunen? Als expertiseorganisatie laten we je graag zien hoe je hen in het regulier onderwijs kunt ondersteunen. De Auris Taalexpress ontwikkelde hiervoor korte video's. In deze video's beantwoorden we vragen van een leerkracht en laten zien hoe je dit kunt toepassen in de klas.

# data[].attributes.headline
Schoolreis: Van behandelgroep naar onderwijs voor kinderen met TOS

# data[].attributes.subject
Schoolreis: Van behandelgroep naar onderwijs voor kinderen met TOS

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jouw kind met TOS gaat straks naar school. Deze schoolreis laat zien hoe routes kunnen lopen. In elke route staat wat jij kan doen.

Speciaal onderwijs voor TOS

Als het nodig is kunnen kinderen naar het speciaal onderwijs voor TOS gaan. Dit heette vroeger cluster 2-onderwijs. Op deze scholen is veel kennis over TOS.

Algemene informatie Ga naar de routekaart

Ander speciaal (basis)onderwijs

Soms gaan kinderen naar ander speciaal onderwijs of naar het speciaal basisonderwijs (SBO). Hier krijgen kinderen extra ondersteuning en zijn de klassen kleiner.

Algemene informatie Ga naar de routekaart

# data[].attributes.attachment_link.description
Jouw kind met TOS gaat straks naar school. Deze schoolreis laat zien hoe routes kunnen lopen. In elke route staat wat jij kan doen. Als het nodig is kunnen kinderen naar het speciaal onderwijs voor TOS gaan. Dit heette vroeger cluster 2-onderwijs. Op deze scholen is veel kennis over TOS.

# data[].attributes.headline
Uitleg over een taalontwikkelingsstoornis (TOS)

# data[].attributes.subject
Uitleg over een taalontwikkelingsstoornis (TOS)

# data[].attributes.attachment_link.title
Uitleg over een taalontwikkelingsstoornis (TOS)

# data[].attributes.headline
Werkzame elementen groepsbehandeling van peuters en kleuters met TOS

# data[].attributes.subject
Werkzame elementen groepsbehandeling van peuters en kleuters met TOS

# data[].attributes.attachment_link.title
Werkzame elementen groepsbehandeling van peuters en kleuters met TOS

# data[].attributes.attachment_link.description
Een overzicht laat niet alleen zien welke elementen bij TOS als werkzaam worden ervaren door ouders en professionals,

# data[].attributes.attachment_link.description
Vroeggeboorte, slaapproblemen en een rokende moeder blijken specifieke risicofactoren voor het ontwikkelen van een taalontwikkelingsstoornis.

# data[].attributes.attachment_link.description
In deze podcast interviewt Pien van der Most elke maand een professional die werkt met leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis én een online/ offline (team)training of workshop “TekenenbijTOS” heeft gevolgd. Over de krachten en de aandachtspunten van de leerlingen met TOS, inzichten én een goud…

# data[].attributes.headline
Kinderen met een taalontwikkelingsstoornis lopen achterstanden tóch gedeeltelijk in

# data[].attributes.subject
Kinderen met een taalontwikkelingsstoornis lopen achterstanden tóch gedeeltelijk in

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Anders dan wordt aangenomen, lopen kinderen met een ernstige taalontwikkelingsstoornis (TOS) achterstanden in hun taalontwikkeling soms wel degelijk gedeeltelijk in. Dat zagen onderzoeker en logopedist Gerda Bruinsma, hoogleraar Logopediewetenschap Ellen Gerrits en hoogleraar Psycholinguïstiek Frank Wijnen in hun onderzoek aan het Institute for Language Sciences.

Achterstanden inhalen

"Dat de taal zich wel ontwikkelt was al bekend uit eerder onderzoek, maar tot nu toe blijkt meestal dat de achterstanden van kinderen met TOS ten opzichte van leeftijdsgenoten niet kleiner werden", vertelt Gerda Bruinsma. "Het is bijzonder dat dat in ons onderzoek wel gebeurde. We zagen vooruitgang in de woordenschat en het taalbegrip, en in mindere mate in morfosyntaxis, dat is grammatica en zinsstructuur." Het onderzoek bevestigt dan ook dat zwakke morfosyntaxis een hardnekkig kenmerk is van TOS.

Bruinsma heeft met Ellen Gerrits en Frank Wijnen onderzoek gedaan bij Auris en Kentalis, twee instellingen voor onderwijs aan kinderen met TOS. "We hebben dossiergegevens van kleuters met TOS gebruikt om de vooruitgang in taalvaardigheid gedurende één schooljaar te bepalen."

Speciaal onderwijs

Het onderzoek richtte zich op verschillende groepen kinderen met TOS. Een van die groepen bestond uit meertalige kinderen, naar hen is nog weinig onderzoek gedaan. Bruinsma, Gerrits en Wijnen constateerden dat zij evenveel vooruitgang lieten zien in hun taalontwikkeling als eentalige kinderen.

De onderzoekers keken ook naar kinderen met complexe taalproblemen en kinderen met een gemiddeld lagere intelligentie. Anders dan vaak wordt gedacht, lieten ook zij net zoveel vooruitgang zien als de andere kinderen.

Alle kinderen met TOS kunnen dan ook goed gebruikmaken van de ondersteuning van speciaal onderwijs, betogen de drie onderzoekers. "Meertalige kinderen of kinderen met een lagere intelligentie worden echter niet altijd toegelaten tot het speciaal onderwijs of eerder doorverwezen naar andere instanties, omdat het beeld bestaat dat ze onvoldoende profiteren van het speciaal onderwijs", zegt Bruinsma. "Ons onderzoek laat zien dat dat niet terecht is."

Deze kinderen zouden onvoldoende profiteren van speciaal onderwijs. Ons onderzoek laat zien dat dat idee onterecht is.

Taalontwikkelingsstoornis (TOS)

In hun onderzoek analyseerden Bruinsma, Gerrits en Wijnen de gegevens van een groep kinderen met ernstige, hardnekkige TOS. Een TOS is een neurocognitieve ontwikkelingsstoornis, waarbij de taalverwerking niet optimaal is. "Dat betekent dat kinderen met TOS patronen in de omgevingstaal niet goed herkennen", legt Bruinsma uit. "Dat geeft onvoldoende basis om taal te begrijpen en zelf te gaan gebruiken."

Bruinsma, Gerrits en Wijnen hebben een artikel gepubliceerd in het International Journal of Language and Communication Disorders. Ze verwachten dat de resultaten van hun onderzoek snel in de praktijk kunnen worden gebruikt. "Omdat we hebben samengewerkt met praktijkpartners, en omdat ik zelf als docent aan de Hogeschool Utrecht logopedisten opleid, kunnen de resultaten snel toegepast worden door professionals die met kinderen met TOS werken."

# data[].attributes.attachment_link.title
Kinderen met een taalontwikkelingsstoornis lopen achterstanden tóch gedeeltelijk in

# data[].attributes.attachment_link.description
Anders dan wordt aangenomen, lopen kinderen met een ernstige taalontwikkelingsstoornis (TOS) achterstanden in hun taalontwikkeling soms wel degelijk gedeeltelijk in. Dat zagen onderzoeker en logopedist Gerda Bruinsma, hoogleraar Logopediewetenschap Ellen Gerrits en hoogleraar Psycholinguïstiek Frank Wijnen in hun onderzoek aan het Institute for Language Sciences.

# data[].attributes.headline
Wat werkt in het betrekken vanlaagopgeleide NT1- en NT2-oudersbij de ontluikende geletterdheidvan hun kinderen?

# data[].attributes.subject
Wat werkt in het betrekken vanlaagopgeleide NT1- en NT2-oudersbij de ontluikende geletterdheidvan hun kinderen?

# data[].attributes.headline
Kinderen lopen taalachterstanden gedeeltelijk in

# data[].attributes.subject
Kinderen lopen taalachterstanden gedeeltelijk in

# data[].attributes.attachment_link.title
Kinderen lopen taalachterstanden gedeeltelijk in

# data[].attributes.attachment_link.description
Kinderen met een ernstige TOS kunnen hun taalachterstanden soms wel degelijk gedeeltelijk inlopen, blijkt uit nieuw onderzoek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op deze site vind je daarom:

vuistregels voor taalontwikkeling en meertalig opvoeden

allerlei tips om met je kind aan de slag te gaan met taal

Heb je een vraag of wil je ons iets vertellen?

# data[].attributes.attachment_link.title
taal begint thuis - samen aan de slag met taal

# data[].attributes.attachment_link.description
Op deze site vind je daarom: vuistregels voor taalontwikkeling en meertalig opvoeden allerlei tips om met je kind aan de slag te gaan met taal Heb je een vraag of wil je ons iets vertellen?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kind en taal

Wat is taal en hoe verloopt de taalontwikkeling? Waar moet u op letten als een kind met meerdere talen tegelijk opgroeit? Wat kunt u doen om het praten en luisteren van het kind te stimuleren? In welke boeken of op welke websites vindt u goede informatie? Past het spraaktaalniveau van een kind bij zijn/haar leeftijd? Waar kunt u terecht voor adviezen en wat doet een logopedist? De website Kind en Taal geeft u antwoorden en informatie.

Bent u op zoek naar een logopedist bij u in de buurt, klik hier.

De website is een initiatief van de Nederlandse Vereniging voor Logopedie en Foniatrie (NVLF), de beroepsvereniging van logopedisten.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat is taal en hoe verloopt de taalontwikkeling? Waar moet u op letten als een kind met meerdere talen tegelijk opgroeit? Wat kunt u doen om het praten en luisteren van het kind te stimuleren? In welke boeken of op welke websites vindt u goede informatie?

# data[].attributes.headline
App's om spraak, taal en communicatie te stimuleren

# data[].attributes.subject
App's om spraak, taal en communicatie te stimuleren

# data[].attributes.attachment_link.title
Praatapps.nl - Apps om spraak, taal en communicatie te stimuleren

# data[].attributes.attachment_link.description
Informatie over apps om spraak, taal en communicatie van kinderen te stimuleren. Ruim 150 reviews, tips van logopedisten en informatie over workshops.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Meertaligheid is een cadeau!

Wil jij een verhaal in je favoriete taal horen? Of de taal van je buurjongen, je oma of je klasgenootje? Wij geloven in de kansen van meertaligheid. Onze vrijwilligers hebben de leukste prentenboeken voor je vertaald en lezen ze voor in hun eigen taal. Veel luisterplezier!

# data[].attributes.attachment_link.description
Meertaligheid is een cadeau! Wil jij een verhaal in je favoriete taal horen? Of de taal van je buurjongen, je oma of je klasgenootje? Wij geloven in de kansen van meertaligheid. Onze vrijwilligers hebben de leukste prentenboeken voor je vertaald en lezen ze voor in hun eigen taal. Veel luisterplezier!

# data[].attributes.headline
Bilingual Children's Products in Over 50 Languages

# data[].attributes.subject
Bilingual Children's Products in Over 50 Languages

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
NEED HELP? PERSONAL SHOPPER SERVICE

We're happy to offer advice on the best books to meet your needs. For customers who wish to save time ordering, check out our Bilingual Book Sets and our free Personal Shopper Service.

Top Selling Recommendations

You want the best for your young language learners. We offer only high quality, beautifully illustrated, professionally translated books, posters and audio products. Read our testimonials from language experts and customers.

SUPPORTING TEACHERS/PARENTS

Our aim is to help you meet the needs of language learners and diverse classrooms. Our BLOG is filled with articles that support the education of dual-language children and promote literacy. You can also download free multicultural lesson plans that teach all students to appreciate and understand the diversity in our communities.

INSPIRE LANGUAGE LEARNERS

PROMOTE MULTICULTURALISM

Language Lizard offers bilingual books, multicultural books and dual language audio books for kids and English language learners (ELL) of all ages. We work closely with schools and libraries to provide the best books for preschool, kindergarten and elementary language learners. Secondary school and adult English as a Second Language (ESL) students also use our bilingual stories (such as those in our popular World Folktales and Fables collection) to improve their reading and listening skills. Parents of very young children enjoy the bilingual board books and simple bilingual stories to help teach a second language to babies and toddlers in a fun and engaging way. All of our books are dual-language picture books with English and the foreign language (second language) on the page. We also offer multilingual posters that help educators create a welcoming environment in diverse classrooms.

In addition, we offer unique interactive bilingual audio books and book sets that use the Mantra Lingua PENpal Audio Recorder Pen to turn regular bilingual books into audio books. This revolutionary "talking pen" supports reading, writing, speaking and listening for ELL students and foreign language learners. Oral language skills are further enhanced with recordable labels, which allow teachers to personalize instruction to meet the needs of their diverse student populations.

Searching and ordering on our site is simple. You can search by language, age or product type using the list on the left side of our site (note: click on the white box on the top-left if you are on a mobile phone, iPad or small screen). If you click on "Spanish", you will find a robust selection of Spanish children's books, Spanish audio books, Spanish English Bilingual Book sets for kids, an illustrated English Spanish dictionary as well as multilingual posters and teaching cards that include Spanish, English and other languages. Similarly, you can click on "Arabic" and find Arabic children's books, Arabic audio books, Arabic English book sets, an English Arabic dictionary and more. If you click on "Chinese", you will find Chinese children's books, bilingual dictionaries, Chinese audiobooks that can be heard in Cantonese or Mandarin, etc.

So whether you are looking for bilingual children's books in more commonly taught languages such as French, German, Italian and Japanese, or bilingual books for kids in less commonly taught languages such as Hindi, Nepali, Russian and Somali, you can find it easily on our online bookstore. On our product pages you will find full descriptions, a choice of languages, story videos of many of the bilingual titles, and video descriptions of our interactive bilingual audio book sets. Also, be sure to check out our free resources page, sign up to receive our newsletter and free multicultural lesson plans, and read about any special promotions or giveaways on our " Discounts and Promotions" page.

If you need help making product selections, please do not hesitate to contact us. Educators that wish to save time ordering may request the services of our free Personal Shoppers who can place a "pre-order" (or quote). These quotes can be included on official school or library purchase orders.

UKRAINIAN CHILDREN'S BOOKS AVAILABLE! SUPPORT REFUGEES WITH BOOK SETS IN 30 LANGUAGES

Language Lizard is excited to announce that our Living in Harmony books are now available in Ukrainian. We are raising funds for refugees with book set purchases of this series in any language....

Continue reading

TAGALOG LANGUAGE: INTERESTING FACTS & RESOURCES

Today we feature the Tagalog language! We've gathered background information and interesting facts about the language. We also have information on our newest children's books available in Tagalog. Where is Tagalog spoken? Coming from the Austronesian language, Tagalog is predominantly spoken....

Continue reading

# data[].attributes.attachment_link.title
Bilingual Children's Products in Over 50 Languages

# data[].attributes.attachment_link.description
We're happy to offer advice on the best books to meet your needs. For customers who wish to save time ordering, check out our Bilingual Book Sets and our free Personal Shopper Service.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Library News and Notes

June 2, 2021

Dear Readers,

Great news! I was able to rebuild a simple version of the in-browser book reader which has enabled me to add back all of the ICDL books. The interface is not what it used to be, and we no longer have translations of books (only the original language the book was published in) - but we have all ~4,000 books back. The site is fast and reliable and should be able to stay around for some time to come. Happy reading!

May 5, 2021

Dear Readers,

Good news! Thanks to the UMD Computer Science Department, which has agreed to host a static version of ICDL, we have been able to resuscitate the library a bit, and have brought back 1/4 of the books in PDF form (that we have "download" rights for). We had to create a vastly simpler site without many, many of the features - no search, no translations, etc. But about 1,000 of the books are back, and we will work on bringing back more books and at least some aspects of the original site. Please note that we do not have the right to allow you to redistribute these books further, and they are provided to you only for personal use.

Thank you for so many of your heart-warming and gracious emails which encouraged us to find a way to keep the ICDL alive.

April 19, 2021

Dear Readers,

It has been over 20 years since we launched the International Children's Digital Library. In that time, we have served about 15 million people reading over 1,000,000 hours of children's books. We launched at a time when the concept of reading books online was a bit odd, and almost unheard of for children's books. After all these years, as far we know, we are still the largest collection of freely available complete children's books from around the world. And we did that without ever exposing children to commercial activities or risking their privacy.

But for many years, we have served this mission without any funds. And now all of the founders have moved on to other things in their lives. The servers are very old and dusty and there is no one to maintain them. Our licenses for the books are for use only by the ICDL so while we have considered a number of alternatives, none of them really made sense.

And so now it is time to say goodbye and read with the innumerable other resources in the world. The ICDL has been our labor of love, and we will always remember these books, the volunteers, libraries, publishers, and readers around the world with great fondness.

Keep reading!

- Founders Ben Bederson, Allison Druin, Ann Weeks, Anne Rose and Tim Browne (in memoriam)
Email directors

# data[].attributes.attachment_link.title
ICDL - International Children's Digital Library

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Elke anders- en meertaligheid verdient dezelfde waardering.

Iedere moedertaal is een fundament waar je trots op mag zijn.

Het is leuk om op een speelse manier een taal te ontdekken .

Hoe rijker je bent in je moedertaal, hoe vlotter leer je een volgende.

Kinderen horen te dromen en ambitieus te zijn.

Talensensibilisering en wereldbewustzijn zijn goed voor iedereen.

Een vrolijke eekhoorn toont je eikels, kastanjes en allerlei noten waar je zelf naar op zoek kunt gaan.
Met Arabisch, Bulgaars, Engels, Frans, Pools en Turks + een groot kijkboek

Binnenkort is het weer volop snoepjes- en cadeautjestijd. Wat dacht je van kwaliteitsvolle Arabische letterkoekjes uit Antwerpen?

Je kunt ze bestellen bij Soraya Biscuits.

Groot nieuws

Muis heeft groot nieuws. Hoewel ze het bijna niet kunnen geloven, vertellen alle dieren het verder. Maar wat is het?

Nog met Arabisch, Duits, Frans, Roemeens, Tigrinya en Turks

Kleine Muis vlucht met haar moeder uit het bos, weg van de oorlog. Ze vinden onderdak bij een gezin van spitsmuizen.

Met Arabisch, Dari, Engels, Frans, Oekraïens, Pasjtoe, Pools, Russisch en Tigrinya

Uit angst dat drie vreemde vissen hun mooie leventje komen verstoren, bouwen vijf vissenvrienden een muur.

Met Bulgaars, Engels, Frans, Pools, Spaans en Turks

TRANSTALIG

Drie vrienden

Ali, Eylül en Daniël gebruiken twee talen door elkaar terwijl ze verhalen vertellen uit de Nederlandse, Turkse en Vlaamse cultuur. MET AUDIO via podcast
Nederlands-Turks en Nederlands-Engels (boek omkeren)

Zo stoer als mijn broer

Dit meisje heeft een grote, stoere broer. Hij vindt zijn kleine zus helemaal niet stoer.

Met Arabisch, Bulgaars, Farsi, Frans, Pools en Turks

Meertalig kwartetspel: van ieder compliment bestaan 4 versies met twee andere talen naast het Nederlands.
Met Arabisch, Duits, Engels, Frans, Pools, Roemeens, Spaans en Turks

Aap rijdt naar de bakker

Aap rijdt met zijn auto naar de bakker en belandt in de file. Hoe zou dat komen? Is de auto wel altijd de beste keuze?

Met Arabisch, Chinees, Engels, Frans, Italiaans, Kurmanji, Pools, Spaans en Turks

Onderweg van school naar huis, vindt Lina een muntstuk. Maar een kleine draak wil hem ook.
Met Arabisch, Armeens, Frans, Pools, Spaans en Turks

Wie houdt van vlinders? Wie heeft een hekel aan vroeg opstaan? Verzamel de 5 kaarten die bij de kinderen horen en ontdek welke taal ze nog spreken.

Met Arabisch, Chinees, Dari, Frans, Italiaans, Portugees, Swahili, Turks en Urdu

Roslin, Pip, Ella, Hamza en Mesut spreken elk een andere taal, maar ze kennen ook allemaal ... de berentaal!
Met Arabisch, Engels, Frans, Pools en Turks

Ik ben Ahmad

Deze Nederlandstalige paperback bevat het autobiografisch verhaal van Ahmad, die net geen 9 was toen hij samen met zijn vader uit Afghanistan vluchtte. Twee jaar krijg hij zijn plek in België. Dit vult hij met veel ambitie en maatschappelijk betrokkenheid.

# data[].attributes.attachment_link.title
NIK-NAK - tweetalige kinderboeken en meertalig materiaal

# data[].attributes.attachment_link.description
Meertalig lezen en spelen - tweetalige kinderboeken en meertalig materiaal voor de ondersteuning van thuistalen en meertaligheid

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Voor wie is deze website?
Deze website is bedoeld als een hulpmiddel aan logopedisten, klinisch linguïsten en andere taalonderzoekers die te maken krijgen met meertalige kinderen die worden doorverwezen met een vermoeden van een specifieke taalstoornis in de gesproken taal. Van taalonderzoekers kan niet verwacht worden dat zij kennis hebben van tientallen talen. Ook zijn er voor veel talen geen genormeerde toetsen voorhanden om vast te stellen of een kind een verstoorde taalontwikkeling heeft. Met deze website proberen wij een handreiking te bieden in deze situatie. Tevens kan deze pagina inzichtgevend zijn voor leerkrachten die met meertalige leerlingen te maken hebben.

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor wie is deze website? Deze website is bedoeld als een hulpmiddel aan logopedisten, klinisch linguïsten en andere taalonderzoekers die te maken krijgen met meertalige kinderen die worden...

# data[].attributes.headline
Zo ondersteun je leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis

# data[].attributes.subject
Zo ondersteun je leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis

# data[].attributes.attachment_link.title
Zo ondersteun je leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis - Leraar24

# data[].attributes.attachment_link.description
Vijf procent van de Nederlandse kinderen heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Hoe herken je zo’n stoornis en hoe kun je deze leerlingen helpen?

# data[].attributes.headline
Helderheid rond passend onderwijs. Wat leraren in het basisonderwijs moeten weten over de ondersteuning aan leerlingen. 

# data[].attributes.subject
Helderheid rond passend onderwijs. Wat leraren in het basisonderwijs moeten weten over de ondersteuning aan leerlingen. 

# data[].attributes.headline
De menselijke taal begon niet met keelklanken, maar met handgebaren. 

# data[].attributes.subject
De menselijke taal begon niet met keelklanken, maar met handgebaren. 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het beeld dat prehistorische holbewoners door middel van laag gegrom met elkaar communiceerden, verbannen onderzoekers naar het rijk der fabelen.
Hoe ontstond de menselijke taal? Het is een vraag waar menig wetenschapper zich nog altijd het hoofd over breekt. Vaak worden onze verre voorouders afgeschilderd als 'grommers' die door middel van lage keelklanken ideeën uitwisselden. Maar in hoeverre klopt dat beeld eigenlijk? Is dit echt hoe taal is geëvolueerd? Een nieuwe studie suggereert van niet.

Taal
In films en series lijkt het algemeen aanvaard dat prehistorische holbewoners tegen elkaar grommen als communicatiemiddel. Toch weten we helemaal niet zeker of zij echt op deze manier met elkaar 'praatten'. Volgens onderzoeker Nicolas Fay is het echter heel belangrijk dat we beter begrijpen wat de bakermat van de menselijke taal is geweest. "Taal is zo waardevol," vertelt hij in gesprek met Scientias.nl. "Zowel voor ons leervermogen, voor het aangaan van relaties en zoveel meer. Daarom is het belangrijk om vanuit een fundamenteel onderzoeksperspectief meer inzicht te krijgen in waar taal precies vandaan komt."

Hints
In de studie namen de onderzoekers de proef op de som. Ze rekruteerden vrijwilligers afkomstig uit zowel Australië als de eilandengroep Vanuatu. De deelnemers werden in groepen verdeeld en moesten proberen met behulp van handgebaren of non-verbale klanken specifieke woorden over te brengen - een beetje zoals het spelletje hints. Wat het extra lastig maakte, was dat de vrijwilligers niet alleen totaal verschillende talen spraken, maar dat ze ook cultureel gezien sterk verschilden.

Dit experiment werd vervolgens herhaald met tien ziende en tien blinde vrijwilligers. Met behulp van handgebaren of non-verbale klanken moesten ze een groepje studenten duidelijk maken wat ze bedoelden.

Handgebaren
Het onderzoek leidt tot een interessante ontdekking. "We kwamen erachter dat je veel beter met gebaren dan met gegrom betekenissen kunt overbrengen," concludeert Fay. Sterker nog, de kans dat een onuitgesproken woord succesvol door de ander werd begrepen - zowel tijdens het eerste, als tijdens het tweede experiment - was met handgebaren zelfs twee keer zo groot. Maar waarom? "Gebaren kunnen heel 'iconisch' zijn," legt Fay desgevraagd uit. "Hiermee bedoel ik dat dergelijke gebaren sterk kunnen lijken op hun betekenis. Dit is heel waardevol wanneer je niet met elkaar kunt praten. Bovendien zijn gebaren universeler dan klanken. Verschillende deelnemers gebruikten vaak hetzelfde gebaar om hetzelfde woord over te brengen. En dat maakt communicatie geslaagder."

Oorsprong menselijke taal
Het lijkt er dus op dat gebaren een veel beter communicatiemiddel zijn dan gegrom. En dat heeft verstrekkende implicaties voor ons idee over de oorsprong van de menselijke taal. Volgens de onderzoekers laten de experimenten namelijk zien dat het heel aannemelijk is dat onze verre voorouders niet door middel van gegrom, maar door middel van handgebaren met elkaar communiceerden. "Theorieën over de taaloorsprong zijn vaak speculatief vanwege een gebrek aan direct bewijs," zegt Fay. "Maar onze studie levert bewijs dat de menselijke taal waarschijnlijk begon met handgebaren."

Herzien
Het betekent dat de manier waarop prehistorische holbewoners met elkaar communiceerden, moet worden herzien. Waarschijnlijk gebruikten ze niet hun stembanden, maar hun handen om simpele ideeën over te brengen. Aangenomen wordt dat gesproken taal vervolgens ongeveer 150.000 jaar geleden voor het eerst in Oost-Afrika ontstond.

Waarom gesproken taal het van handgebaren wist te winnen? "Hier zijn verschillende verklaringen voor, die overigens allemaal speculatief zijn," aldus Fay. "Er zijn aanwijzingen dat spraak efficiënter is. In die zin is het logisch dat spraak het stokje van handgebaren overnam - nadat het communicatiesysteem dus eerst door middel van gebaren tot stand was gebracht. De verklaring die ik prefereer is dat, in tegenstelling tot de mond, de handen belangrijk zijn voor zoveel verschillende handelingen. Daarom is het mijns inziens best logisch dat de mond de communicatietaak overnam, zodat de handen vrijkwamen."

# data[].attributes.attachment_link.title
'De menselijke taal begon niet met keelklanken, maar met handgebaren'

# data[].attributes.attachment_link.description
Het beeld dat prehistorische holbewoners door middel van laag gegrom met elkaar communiceerden, verbannen onderzoekers naar het rijk der fabelen. Hoe ontstond de menselijke taal? Het is een vraag waar menig wetenschapper zich nog altijd het hoofd over breekt. Vaak worden onze verre voorouders afgeschilderd als 'grommers' die door middel van lage keelklanken ideeën uitwisselden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tweetalig zijn opgevoed en nu bijvoorbeeld vloeiend Engels of Duits spreken naast het Nederlands: hoe ideaal klinkt dat? Maar wat als de twee talen Berber en Marokkaans-Arabisch zijn? Of Armeens plus Arabisch? Dan gaan vaak de wenkbrauwen omhoog. Dan zijn er opeens zorgen of meertaligheid niet nadelig is voor een kind, en moeten ze vooral maar snel Nederlands leren praten. Maar met die houding helpen we nieuwkomers niet. Juist als kinderen trots zijn op hun eigen taal en deze mogen gebruiken in de klas, dan leren ze ook sneller een nieuwe taal. Nieuwkomers nemen een koffer vol taalkennis mee. Die moeten we ten volle benutten, in plaats van onuitgepakt in de hoek zetten. Bij de Universiteit Utrecht helpen we kinderen, ouders en leraren die waardevolle bagage zo goed mogelijk te benutten.

Geschatte leestijd: 15 minuten

Mythe: Meertaligheid leidt tot taalachterstand

Meertaligheid zit Nederlands leren niet in de weg. Sterker nog: een rijk taalaanbod thuis - in welke taal dan ook - draagt juist bij aan de taalontwikkeling van een kind, daarmee ook de verwerving van een nieuwe taal. "Taal is meer dan woorden en grammatica. Taal geeft je ook handvatten, om te leren tellen of abstracte concepten te begrijpen, zoals gisteren of morgen. Je kunt alleen maar abstract denken en rekenen als je taal hebt", zegt taalwetenschapper Jacomine Nortier van de Universiteit Utrecht.

"Een kind dat in het Marokkaans kan tellen, maar geen woord Nederlands spreekt, is verder in zijn ontwikkeling dan een Nederlandssprekend kind dat niet kan tellen. Die eigen taal moet je vooral niet afpakken. De woordenschat in elk van de afzonderlijke talen is bij meertalige kinderen vaak iets lager dan bij een ééntalig kind, maar de taalontwikkeling gaat snel. En daar gaat het om: als kinderen maar talig worden, het maakt niet uit in welke taal. Thuistalen moeten we echt verwelkomen. Die gaan niet ten koste van het Nederlands, zoals vaak wordt gedacht. Elke taal is een verrijking."

Mythe: Meertaligheid is een probleem

"Meertaligheid is wereldwijd de norm, en ook in Nederland spreken veel mensen meerdere talen of meerdere dialecten, wat ook te beschouwen is als meertaligheid. In Papoea-Nieuw-Guinea leren kinderen zelfs vier of vijf talen parallel. Er is geen enkele aanwijzing dat die kinderen problemen ondervinden door hun meertaligheid", zegt Elma Blom, hoogleraar Taalontwikkeling en Meertaligheid, die onderzoek doet naar opgroeien in een meertalige omgeving. Dat meertalige leerlingen soms slechter scoren blijkt vaak te herleiden naar sociale of culturele achtergrond, of naar toetssystemen die zijn niet toegerust op meertalige kinderen; het wordt niet veroorzaakt door de meertaligheid zelf.

Mythe: ook thuis moeten kinderen Nederlands spreken

Thuis blijven praten in de thuistaal is voor kinderen om nog meer redenen belangrijk: "Als niet-Nederlandsprekende ouder moet je vooral geen Nederlands proberen te spreken met je kinderen. Dat draagt niet bij aan het goed leren van Nederlands", zegt taalonderzoeker Manuela Pinto.

Mythe: in de klas moet alleen Nederlands worden gesproken

Scholen die trots of dwingend een veel gezien bordje ophangen met 'Op school spreken wij Nederlands' zouden zich dus even achter de oren moeten krabben. "De thuistaal moeten we juist een plek geven in de klas", zegt taalonderzoeker Sergio Baauw, die voorstander is van het strategisch inzetten van de thuistaal. "Dat betekent niet: praat maar wat je wil. Maar bijvoorbeeld: een klassikale uitleg in het Nederlands, vervolgens in groepjes in een andere taal een opdracht maken, en tot slot het resultaat van de opdracht in het Nederlands verwoorden."

Vooral vluchtelingenkinderen nemen vaak een koffer vol met talenkennis mee. "Je moet je voorstellen dat kinderen soms een lange weg achter de rug hebben. Dat maakt kinderen ontzettend taalgevoelig", zegt Baauw. "Ze komen bijvoorbeeld uit Syrië, waar ze Arabisch leerden, verbleven een tijd in Marokko waar ze Marokkaans-Arabisch spraken, kwamen in contact met Spaans en Catalaans in Spanje, pikten nog wat Frans op, en leren nu Nederlands. Het zijn allemaal resources, zoals we dat als taalonderzoekers zien, waar kinderen uit kunnen putten. Die kennis moeten we ze veel meer laten benutten op school."

Mythe: elke ouder moet in één taal spreken met de kinderen

Maar wat als kinderen al die talen door elkaar gaan gebruiken? Om het mixen van talen te voorkomen, was lange tijd een veelgebruikte en geadviseerde strategie: one person, one language (OPOL). In een Duits-Keniaans gezin spreekt moeder bijvoorbeeld enkel in het Duits met de kinderen, en vader in Swahili, en alleen onderling spreken de ouders Engels. Zo strikt hoeft het niet, zeggen taalonderzoekers tegenwoordig. Er is weinig bewijs dat het gunstig is voor het leren van een taal. En een te strikte scheiding is zelfs niet wenselijk: dan hebben kinderen thuis geen woorden om over school te kunnen vertellen, of is het moeilijk om over een uitje met vader aan moeder te kunnen vertellen.

"Meertaligheid betekent niet dat het in kinderhoofdjes chaos is. Ze scheiden hun taalsystemen van jongs af aan en weten heel goed met wie ze welke taal kunnen spreken", zegt Blom, die recent een VICI-beurs kreeg voor onderzoek naar het mixen van talen. En mixen ze wel, dan hoeft dat geen probleem te zijn. "Soms mixen kinderen talen om met woorden uit de ene taal gaten in de andere taal op te vullen. Maar het kan ook een teken zijn van creativiteit of een uitgebreide woordenschat. Het kan samenhangen met een lage taalvaardigheid, maar ook juist met een grote uitdrukkingsvaardigheid."

Straattaal
Het mixen kan bovendien contextafhankelijk zijn. Dat is goed te zien bij straattaal, een mengtaal die jongeren uit verschillende culturele achtergronden spreken naast het Nederlands. "Straattaal is geen teken van gebrekkige kennis van taal, maar juist een blijk van goede beheersing", zegt Nortier. "In verschillende contexten spreken ze verschillende talen; in een sollicitatiegesprek zullen ze zeker geen straattaal spreken. Ze kunnen het functioneel toepassen."

Webapp voor thuistalen in de klas

"De moedertaal beïnvloedt in grote mate het leren van Nederlands. Er zijn namelijk grote verschillen tussen de kenmerken van talen", zegt Nortier. "Het Chinees, Vietnamees en Indonesisch hebben bijvoorbeeld geen meervoudsuitgangen. Het Russisch en het Berber kennen geen lidwoorden, en het Turks geen verschil tussen hij of zij. Het Marokkaans-Arabisch heeft wel lidwoorden, maar geen verschil tussen 'de' en 'het'. Als je dat soort kenmerken kent als leerkracht, dan weet je ook welke concepten lastig zijn voor een leerling."

Speciaal voor leerkrachten ontwikkelde taalwetenschapper Sterre Leufkens de webapplicatie Moedertaal in NT2 (MoedINT2), waarmee ze vorm gaf aan een idee van Nortier. "Uit de praktijk blijkt dat docenten het vaak lastig vinden om met moedertaalspecifieke problemen om te gaan. Ze weten niet van iedere taal wat de verschillen met het Nederlands zijn, laat staan dat ze oefeningen paraat hebben om juist hiermee te oefenen." Het programma helpt hen daarbij: in de webapp vinden ze overzichten van cruciale verschillen en overeenkomsten tussen het Nederlands en een aantal veelvoorkomende eerste talen, met oefeningen erbij. Zo weten ze precies welke leerling moeite zal hebben met lidwoorden, voorzetsels of bijwoorden, en hoe ze daarbij kunnen helpen.

Nieuwe methodes voor het meten van taalontwikkeling

Om meer te leren over de Nederlandse taal en cultuur gaan kinderen die nieuw zijn in Nederland soms eerst naar een taalschool voordat ze doorstromen naar het reguliere onderwijs. Voor leerkrachten is het lastig te bepalen in welke basisschoolgroep ze het beste kunnen instromen, omdat er geen instrument is om hun taalontwikkeling en -kennis te meten. "De testen zijn niet afgestemd op meertalige kinderen. Maar een tweetalig kind is niet de som van twee eentaligen. Het resultaat is dat nieuwkomers altijd te laag worden ingeschat", legt taalwetenschapper Shalom Zuckerman, uit, die samen met Manuela Pinto een nieuwe methode ontwikkelt om het taalniveau van meertalige kinderen te testen.

Eerder bedachten Zuckerman en Pinto al de methode van het Coloring Book, dat geschikt is voor eentalige kinderen. "Hiermee testen we op een speelse manier het taalbegrip. Op basis van zinnen kleuren de kinderen objecten in. Bijvoorbeeld: 'de tafel is rood' en 'het tafelkleed is blauw'. Door de actie zien we wat ze weten, terwijl het voor de kinderen voelt als een spel: ze hebben niet door dat ze getest worden", zegt Zuckerman. "Bovendien is de gokkans bij deze test kleiner dan bij reguliere taaltesten met vragenlijsten, en is het een groot pluspunt dat begrippen met deze kleurmethode in een context worden geplaatst", vult Pinto aan.

Nu werken Zuckerman en Pinto aan een nieuw instrument - Nederlands voor alle kinderen - om de taalontwikkeling van nieuwkomers nauwkeuriger in kaart te brengen. "Daarmee kunnen leerkrachten het taalproces van individuele kinderen volgen, afgestemd op hun leeftijd en omstandigheden zoals hun moedertaal, of ze het Latijnse schrift al kennen of hoe lang ze in Nederland zijn. Daarmee kunnen leerkrachten een goed gewogen advies geven om op de juiste plek in het reguliere onderwijs te integreren", zegt Zuckerman. "We merken vanuit leerkrachten dat daar veel vraag naar is."

Nieuw toetsbeleid voor nieuwkomers

Ook in het reguliere onderwijs zou het toetssysteem beter rekening moeten houden met meertaligheid. "Net zoals we dat met dyslectische kinderen doen: die geven we meer tijd, een aangepast schrift. Je kunt niet eisen dat ze eerst vloeiend en foutloos leren lezen en schrijven voordat ze naar het vwo mogen, dat zou ondenkbaar zijn. Waarom zouden we nieuwkomers niet hetzelfde behandelen als dyslectische kinderen?", zegt Baauw, die scholen adviseert over nieuwkomers vanuit het EDINA-project (EDucation International for Newly Arrived migrant pupils).

Vanwege 'onvoldoende' taalniveau wordt nieuwkomers na de basisschool nu vaak het beroepsonderwijs geadviseerd, terwijl ze misschien prima naar het hoger onderwijs hadden gekund. Uit onderzoek blijkt bovendien dat de taalachterstand vaak later wel wordt ingehaald. "Loodgieters zijn natuurlijke hartstikke welkom, maar het moet wel een keuze zijn", zegt Baauw. "We moeten de potentie van deze kinderen tot hun recht laten komen."

Meertaligen met een taalstoornis

Door de vooroordelen over meertaligheid lopen nieuwkomers bovendien goede zorg of begeleiding mis, als er wel iets aan de hand is. "Aangeboren taalafwijkingen zijn lastig te diagnosticeren, en bij nieuwkomers is dat extra moeilijk. Bijna automatisch wordt aangenomen dat ze een taalachterstand hebben, en moeite met taal wordt snel toegeschreven aan hun meertaligheid", zegt Blom, die aan diverse instrumenten werkt om een taalontwikkelingsstoornis (TOS) bij meertaligen te kunnen diagnosticeren.

Welkom met eigen taal

Vanuit het Europese project LUCIDE (Languages in Urban Communities - Integration and Diversity for Europe) onderzocht Nortier good practices van meertaligheid in allerlei steden, bijvoorbeeld in de zorg, het bedrijfsleven en de publieke sector, en stelde toolkits op voor het inzetten van meertaligheid op een positieve en creatieve manier. "Worden mensen bijvoorbeeld in hun eigen taal aangesproken bij de receptie van een gezondheidscentrum, dan zullen ze zich veel meer gerustgesteld voelen", zegt Nortier. "Een paar woorden is al voldoende."

Ook in wetenschapsmusea zouden thuistalen een veel prominentere plek kunnen krijgen. "Wetenschapsmusea zijn een van de contexten waarin kinderen leren. Thuistalen kunnen kinderen zelden inzetten in deze context. Door meer te doen met thuistalen, geef je kinderen de kans te leren, mee te doen en zich welkom te voelen", zegt Blom, die hier vanuit het project Multi-Stem onderzoek naar doet. Dat kan bijvoorbeeld met bordjes in meerdere talen, een meertalig digitaal aanbod, buddy's in meerdere talen die mee kunnen lopen, of pre-teaching video's over de expositie die ze thuis vooraf kunnen bekijken.

Wat kun jij doen?

Benieuwd welke studies bij dit thema passen?

Meer verhalen van Universiteit Utrecht

# data[].attributes.attachment_link.description
Tweetalig zijn opgevoed en nu bijvoorbeeld vloeiend Engels of Duits spreken naast het Nederlands: hoe ideaal klinkt dat? Maar wat als de twee talen Berber en Marokkaans-Arabisch zijn? Of Armeens plus Arabisch? Dan gaan vaak de wenkbrauwen omhoog. Dan zijn er opeens zorgen of meertaligheid niet nadelig is voor een kind, en moeten ze vooral maar snel Nederlands leren praten.

# data[].attributes.headline
Boeiende en inspirerende Webinars over TOS

# data[].attributes.subject
Boeiende en inspirerende Webinars over TOS

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Boeiende en inspirerende Webinars over TOS

Vergroot je kennis over TOS. Herken de kenmerken en de hulpvragen achter het gedrag van het kind of de leerling. Hulpvragen die het kind/ leerling zelf niet kan verwoorden.

Webinars met theorie en achtergrond kennis, maar vooral ook praktische adviezen en tips .

TOS is de meest voorkomende stoornis die het minst bekend is

De komende maanden zal ik een aantal webinars verzorgen over TOS. Elke Webinar vindt plaats in de avond van 19.30 tot 21.30 uur. De kosten voor het bijwonen van een Webinar is U kunt zich opgeven via onderstaande link of door een mail te sturen aan

Het zijn webinars gericht op zorg- en onderwijsprofessionals. Wanneer ouders geïnteresseerd zijn kunnen ook zij er aan deelnemen. De inhoud zal hier dan niet op aangepast worden.

tijdelijk € 39,50. Er gaat 10% van de opbrengst naar giro 555 voor Oekraïne.
Elke deelnemer ontvangt een Certificaat als bewijs van deelname, er worden geen accreditaties gegeven. info@smartonderwijs.com. U krijgt dan na betaling een link toegestuurd om aan de betreffende webinar deel te nemen.

Enkele reacties van deelnemers aan trainingen en lezingen:

"Dank voor je heldere presentatie, Bernadette. Je vertelt heel boeiend"

"Ik heb je lezing met veel interesse en plezier gevolgd en weer veel inspiratie opgedaan!"

"Allereerst wil ik complimenten geven over je presentatie over TOS in de klas.Qua inhoud, tempo en techniek was dit uitstekend verzorgd! De theorie sluit goed aan bij onze praktijk."

"Zowel inhoudelijk als mede de presentatie waren enorm sterk"

"Ik heb de hele tijd geboeid geluisterd naar Bernadette. Wat een kennis heeft zij en wat is het fijn om naar haar te luisteren. Dit had voor mij langer mogen duren. Heel veel nieuwe inzichten en praktische tips om aan het werk te gaan".

Taalontwikkelingsstoornissen bij het jonge kind

Webinar voor zorgprofessionals, logopedisten en onderwijsprofessionals zoals pedagogisch medewerkers, leerkrachten onderbouw en intern begeleiders.

Taalontwikkelingsstoornissen in het voortgezetonderwijs en mbo

Webinar voor onderwijs- en borgprofessionals betrokken bij de leerlingen en jongeren in het voortgezet onderwijs en het mbo
​

Taalontwikkelingsstoornis (TOS) of Taalontwikkelingsachterstand en Meertaligheid

Webinar voor zorg- en onderwijsprofessionals in het onderwijs
​​

In gesprek met de leerling met TOS. Hoe verhelder je de hulpvraag van de leerling?

Webinar voor zorg- en onderwijsprofessionals in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en het mbo.

TOS in relatie tot gedrag en de Executieve Functies

Webinar voor zorg- en onderwijsprofessionals in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en het mbo.​

TOS in relatie tot Dyslexie en Begrijpend lezen

​Webinar voor zorg- en onderwijsprofessionals in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en het mbo.

Taalontwikkelingsstoornissen en de invloed op de sociaal-emotionele ontwikkeling en het gedrag .

Webinar voor zorg- en onderwijsprofessionals in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en het mbo.

# data[].attributes.attachment_link.description
Vergroot je kennis over TOS. Herken de kenmerken en de hulpvragen achter het gedrag van het kind of de leerling. Hulpvragen die het kind/ leerling zelf niet kan verwoorden. Webinars met theorie en achtergrond kennis, maar vooral ook praktische adviezen en tips .

# data[].attributes.headline
De kracht van samenhangend taalonderwijs

# data[].attributes.subject
De kracht van samenhangend taalonderwijs

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het taalonderwijs op de basisschool is vaak opgedeeld in losse onderdelen, zoals spelling, technisch lezen, begrijpend lezen, schrijfvaardigheid en woordenschat. Maar het taal- en leesonderwijs worden motiverender en betekenisvoller voor je leerlingen als je taaldomeinen in samenhang behandelt. Door ook verbinding met andere leergebieden te maken, zoals wereldoriëntatie, zorg je voor duurzame kennis- en taalontwikkeling. In deze whitepaper vind je tips om doelgericht te werken aan meer samenhang in je (taal)onderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.title
De kracht van samenhangend taalonderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Het taalonderwijs op de basisschool is vaak opgedeeld in losse onderdelen, zoals spelling, technisch lezen, begrijpend lezen, schrijfvaardigheid en woordenschat. Maar het taal- en leesonderwijs worden motiverender en betekenisvoller voor je leerlingen als je taaldomeinen in samenhang behandelt. Door ook verbinding met andere leergebieden te maken, zoals wereldoriëntatie, zorg je voor duurzame kennis- en taalontwikkeling.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tweetalig zijn opgevoed en nu bijvoorbeeld vloeiend Engels of Frans spreken naast het Nederlands: hoe ideaal klinkt dat? Maar wat als de twee talen Berber en Marokkaans-Arabisch zijn? Of Armeens plus Arabisch? Dan gaan vaak de wenkbrauwen omhoog. Dan zijn er opeens zorgen of meertaligheid niet nadelig is voor een kind, en moeten ze vooral maar snel Nederlands leren praten. Maar met die houding helpen we nieuwkomers niet. Juist als kinderen trots zijn op hun eigen taal en deze mogen gebruiken in de klas, dan leren ze ook sneller een nieuwe taal. Nieuwkomers nemen een koffer vol taalkennis mee. Die moeten we ten volle benutten, in plaats van onuitgepakt in de hoek zetten. Bij de Universiteit Utrecht helpen we kinderen, ouders en leraren die waardevolle bagage zo goed mogelijk te benutten.

Geschatte leestijd: 15 minuten

Mythe: Meertaligheid leidt tot taalachterstand

Meertaligheid zit Nederlands leren niet in de weg. Sterker nog: een rijk taalaanbod thuis - in welke taal dan ook - draagt juist bij aan de taalontwikkeling van een kind, daarmee ook de verwerving van een nieuwe taal. "Taal is meer dan woorden en grammatica. Taal geeft je ook handvatten, om te leren tellen of abstracte concepten te begrijpen, zoals gisteren of morgen. Je kunt alleen maar abstract denken en rekenen als je taal hebt", zegt taalwetenschapper Jacomine Nortier van de Universiteit Utrecht.

"Een kind dat in het Marokkaans kan tellen, maar geen woord Nederlands spreekt, is verder is zijn ontwikkeling dan een Nederlandssprekend kind dat niet kan tellen. Die eigen taal moet je vooral niet afpakken. De woordenschat in elk van de afzonderlijke talen is bij meertalige kinderen vaak iets lager dan bij een ééntalig kind, maar de taalontwikkeling gaat snel. En daar gaat het om: als kinderen maar talig worden, het maakt niet uit in welke taal. Thuistalen moeten we echt verwelkomen. Die gaan niet ten koste van het Nederlands, zoals vaak wordt gedacht. Elke taal is een verrijking."

Mythe: Meertaligheid is een probleem

"Meertaligheid is wereldwijd de norm, en ook in Nederland spreken veel mensen meerdere talen of meerdere dialecten, wat ook te beschouwen is als meertaligheid. In Papoea-Nieuw-Guinea leren kinderen zelfs vier of vijf talen parallel. Er is geen enkele aanwijzing dat die kinderen problemen ondervinden door hun meertaligheid", zegt Elma Blom, hoogleraar Taalontwikkeling en Meertaligheid, die onderzoek doet naar opgroeien in een meertalige omgeving. Dat meertalige leerlingen soms slechter scoren blijkt vaak te herleiden naar sociale of culturele achtergrond, of naar toetssystemen die zijn niet toegerust op meertalige kinderen; het wordt niet veroorzaakt door de meertaligheid zelf.

Mythe: ook thuis moeten kinderen Nederlands spreken

Thuis blijven praten in de thuistaal is voor kinderen om nog meer redenen belangrijk: "Als niet-Nederlandsprekende ouder moet je vooral geen Nederlands proberen te spreken met je kinderen. Dat draagt niet bij aan het goed leren van Nederlands", zegt taalonderzoeker Manuela Pinto.

Mythe: in de klas moet alleen Nederlands worden gesproken

Scholen die trots of dwingend een veel gezien bordje ophangen met 'Op school spreken wij Nederlands' zouden zich dus even achter de oren moeten krabben. "De thuistaal moeten we juist een plek geven in de klas", zegt taalonderzoeker Sergio Baauw, die voorstander is van het strategisch inzetten van de thuistaal. "Dat betekent niet: praat maar wat je wil. Maar bijvoorbeeld: een klassikale uitleg in het Nederlands, vervolgens in groepjes in een andere taal een opdracht maken, en tot slot het resultaat van de opdracht in het Nederlands verwoorden."

Vooral vluchtelingenkinderen nemen vaak een koffer vol met talenkennis mee. "Je moet je voorstellen dat kinderen soms een lange weg achter de rug hebben. Dat maakt kinderen ontzettend taalgevoelig", zegt Baauw. "Ze komen bijvoorbeeld uit Syrië, waar ze Arabisch leerden, verbleven een tijd in Marokko waar ze Marokkaans-Arabisch spraken, kwamen in contact met Spaans en Catalaans in Spanje, pikten nog wat Frans op, en leren nu Nederlands. Het zijn allemaal resources, zoals we dat als taalonderzoekers zien, waar kinderen uit kunnen putten. Die kennis moeten we ze veel meer laten benutten op school."

Mythe: elke ouder moet in één taal spreken met de kinderen

Maar wat als kinderen al die talen door elkaar gaan gebruiken? Om het mixen van talen te voorkomen, was lange tijd was een veelgebruikte en geadviseerde strategie: one person, one language (OPOL). In een Duits-Keniaans gezin spreekt moeder bijvoorbeeld enkel in het Duits met de kinderen, en vader in Swahili, en alleen onderling spreken de ouders Engels. Zo strikt hoeft het niet, zeggen taalonderzoekers tegenwoordig. Er is weinig bewijs dat het gunstig is voor het leren van een taal. En een te strikte scheiding is zelfs niet wenselijk: dan hebben kinderen thuis geen woorden om over school te kunnen vertellen, of is het moeilijk om over een uitje met vader aan moeder te kunnen vertellen.

Straattaal
Het mixen kan bovendien contextafhankelijk zijn. Dat is goed te zien bij straattaal, een mengtaal die jongeren uit verschillende culturele achtergronden spreken naast het Nederlands. "Straattaal is geen teken van gebrekkige kennis van taal, maar juist een blijk van goede beheersing", zegt Nortier. "In verschillende contexten spreken ze verschillende talen; in een sollicitatiegesprek zullen ze zeker geen straattaal spreken. Ze kunnen het functioneel toepassen."

Webapp voor thuistalen in de klas

"De moedertaal beïnvloedt in grote mate het leren van Nederlands. Er zijn namelijk grote verschillen tussen de kenmerken van talen", zegt Nortier. "Het Chinees, Vietnamees en Indonesisch hebben bijvoorbeeld geen meervoudsuitgangen. Het Russisch en het Berber kennen geen lidwoorden, en het Turks geen verschil tussen hij of zij. Het Marokkaans-Arabisch heeft wel lidwoorden, maar geen verschil tussen 'de' en 'het'. Als je dat soort kenmerken kent als leerkracht, dan weet je ook welke concepten lastig zijn voor een leerling."

Speciaal voor leerkrachten ontwikkelde taalwetenschapper Sterre Leufkens de webapplicatie Moedertaal in NT2 (MoedINT2), waarmee ze vorm gaf aan een idee van Nortier. "Uit de praktijk blijkt dat docenten het vaak lastig vinden om met moedertaalspecifieke problemen om te gaan. Ze weten niet van iedere taal wat de verschillen met het Nederlands zijn, laat staan dat ze oefeningen paraat hebben om juist met die daarmee te oefenen." Het programma helpt hen daarbij: in de webapp vinden ze overzichten van cruciale verschillen en overeenkomsten tussen het Nederlands en een aantal veelvoorkomende eerste talen, met oefeningen erbij. Zo weten ze precies welke leerling moeite zal hebben met lidwoorden, voorzetsels of bijwoorden, en hoe ze daarbij kunnen helpen.

Nieuwe methodes voor het meten van taalontwikkeling

Om meer te leren over de Nederlandse taal en cultuur gaan kinderen die nieuw zijn in Nederland soms eerst naar een taalschool voordat ze doorstromen naar het reguliere onderwijs. Voor leerkrachten is het lastig te bepalen in welke basisschoolgroep ze het beste kunnen instromen, omdat er geen instrument is om hun taalontwikkeling en -kennis te meten. "De testen zijn niet afgestemd op meertalige kinderen. Maar een tweetalig kind is niet de som van twee eentaligen. Het resultaat is dat nieuwkomers altijd te laag worden ingeschat", legt taalwetenschapper Shalom Zuckerman, uit, die samen met Manuela Pinto een nieuwe methode ontwikkelt om het taalniveau van meertalige kinderen te testen.

Nu werken Zuckerman en Pinto aan een nieuw instrument - Nederlands voor alle kinderen - om de taalontwikkeling van nieuwkomers nauwkeuriger in kaart te brengen. "Daarmee kunnen leerkrachten het taalproces individuele kinderen volgen, afgestemd op hun leeftijd en omstandigheden zoals hun moedertaal, of ze het Latijnse schrift al kennen of hoe lang ze in Nederland zijn. Daarmee kunnen leerkrachten een goed gewogen advies geven om op de juiste plek in het reguliere onderwijs te integreren", zegt Zuckerman. "We merken vanuit leerkrachten dat daar veel vraag naar is."

Nieuw toetsbeleid voor nieuwkomers

Vanwege 'onvoldoende' taalniveau wordt nieuwkomers na de basisschool nu vaak het beroepsonderwijs geadviseerd, terwijl ze misschien prima naar het hoger onderwijs hadden gekund. Uit onderzoek blijkt bovendien dat de taalachterstand vaak later wel wordt ingehaald. "Loodgieters zijn natuurlijke hartstikke welkom, maar het moet wel een keuze zijn", zegt Baauw. "We moeten de potentie van deze kinderen tot hun recht laten komen."

Meertaligen met een taalstoornis

Welkom met eigen taal

Vanuit het Europese project LUCIDE (Languages in Urban Communities - Integration and Diversity for Europe) onderzocht Nortier good practices van meertaligheid in allerlei steden, bijvoorbeeld in de zorg, het bedrijfsleven en de publieke sector, en stelde toolkits op voor het inzetten van meertaligheid op een positieve en creatieve manier. "Worden mensen bijvoorbeeld in hun eigen taal aangesproken bij de receptie van een gezondheidscentrum, dan zullen ze zich veel meer gerustgesteld voelen", zegt Nortier. "Een paar woorden is al voldoende."

Ook in wetenschapsmusea zouden thuistalen een veel prominentere plek kunnen krijgen. "Wetenschapsmusea zijn een van contexten waarin kinderen leren. Thuistalen kunnen kinderen zelden inzetten in deze context. Door meer te doen met thuistalen, geef je kinderen de kans te leren, mee te doen en zich welkom te voelen", zegt Blom, die hier vanuit het project Multi-Stem onderzoek naar doet. Dat kan bijvoorbeeld met bordjes in meerdere talen, een meertalig digitaal aanbod, buddy's in meerdere talen die mee kunnen lopen, of pre-teaching video's over de expositie die ze thuis vooraf kunnen bekijken.

Wat kun jij doen?

Benieuwd welke studies bij dit thema passen?

Meer verhalen van Universiteit Utrecht

# data[].attributes.attachment_link.description
Tweetalig zijn opgevoed en nu bijvoorbeeld vloeiend Engels of Frans spreken naast het Nederlands: hoe ideaal klinkt dat? Maar wat als de twee talen Berber en Marokkaans-Arabisch zijn? Of Armeens plus Arabisch? Dan gaan vaak de wenkbrauwen omhoog. Dan zijn er opeens zorgen of meertaligheid niet nadelig is voor een kind, en moeten ze vooral maar snel Nederlands leren praten.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Schoolbesturen hebben nog tot en met 7 maart om het informatiepakket voor de pilot "Leergroei in het vo" aan te vragen. Het NCO gebruikt hierbij toetsgegevens om scholen een terugkoppeling te geven over de leergroei van hun leerlingen. Indien u uiterlijk 14 maart het getekende contract en inschrijfformulier terugstuurt aan het NCO, dan ontvangt u in het najaar van 2022 de terugkoppeling in de vorm van een schoolrapportage.

# data[].attributes.attachment_link.description
Schoolbesturen hebben nog tot en met 7 maart om het informatiepakket voor de pilot "Leergroei in het vo" aan te vragen. Het NCO gebruikt hierbij toetsgegevens om scholen een terugkoppeling te geven over de leergroei van hun leerlingen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mission

CLS aims to achieve a deeper understanding of the nature of language and the way it functions by explicitly connecting and integrating research on the cognitive and social processes underlying language systems, language processing, language use, and language acquisition. We actively seek to deploy our findings to optimise language-related tasks in society.

Our strategy is to conduct empirical research on language, from single sounds to discourse in multiple modalities, including speech, text, gestures, signs, and images. We highly value diversity in research techniques, applying observational, behavioural, and neurocognitive methods, as well as language and speech technology. To facilitate research, CLS invests in the collection of extensive data sets and in developing innovative automated techniques for analysing text, audio, and video.

# data[].attributes.attachment_link.description
CLS aims to achieve a deeper understanding of the cognitive and social processes underlying language systems, language processing, and language use.

# data[].attributes.headline
Zo help je een leerling met extra ondersteuningsbehoefte aan een soepele overgang naar het VO

# data[].attributes.subject
Zo help je een leerling met extra ondersteuningsbehoefte aan een soepele overgang naar het VO

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De overgang van primair- naar voortgezet onderwijs is een grote stap in het leven van elke leerling en diens ouders. Scholen bereiden die zorgvuldig voor. Bij leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte zijn vaak een behoorlijke hoeveelheid partijen betrokken. We zetten voor je op een rij hoe je hen helpt bij een soepele overgang naar het voortgezet onderwijs.

Wanneer geef je een leerling met extra ondersteuningsbehoefte het schooladvies? Waarop let je bij de overdracht? Hoe volg je deze leerling? Hoe betrek je zijn/haar ouders en het samenwerkingsverband? Op deze en meer vragen vindt je antwoord op de website www.vanponaarvo.nl.

Praktijk en tips

Bij de veel gestelde vragen op deze site wordt onder kopje 14 (Soepele overgang PO-VO voor leerling met extra ondersteuningsbehoefte) de praktijk geschetst en vindt je tips. En heb je zelf nog vragen? Dan kun je altijd contact opnemen met het Steunpunt Passend Onderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zo help je een leerling met extra ondersteuningsbehoefte aan een soepele overgang naar het VO

# data[].attributes.attachment_link.description
De overgang van primair- naar voortgezet onderwijs is een grote stap in het leven van elke leerling en diens ouders. Scholen bereiden die zorgvuldig voor. Bij leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte zijn vaak een behoorlijke hoeveelheid partijen betrokken. We zetten voor je op een rij hoe je hen helpt bij een soepele overgang naar het voortgezet onderwijs.

# data[].attributes.headline
Meertaligheid in de klas wakkert het vuur in leerlingen aan

# data[].attributes.subject
Meertaligheid in de klas wakkert het vuur in leerlingen aan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gebruik van thuistaal motiveert om te leren

Ongeveer één op de drie leerlingen spreekt thuis (al dan niet naast het Standaardnederlands) een andere taal. Meertaligheid biedt dan ook volop kansen voor het onderwijs. Aandacht voor meertaligheid in de klas zorgt ervoor dat leerlingen meer zelfvertrouwen hebben, zich meer thuis voelen op school én gemotiveerder zijn om te leren. Bij het Stedelijk College in Eindhoven staat meertaligheid al stevig op de agenda.

Het onderwijs in Nederland is vaak nog ééntalig ingericht: leren gebeurt in principe in het Nederlands. Ruimte voor meertaligheid betekent dat leerlingen ál hun talenkennis mogen benutten. De kennis en vaardigheden die ze al hebben in hun thuistaal, worden zo ook belangrijk op school. Inge Jansen, leerplanontwikkelaar bij SLO: "Nu wordt er in ons schoolsysteem meestal geen aanspraak gedaan op die talige kennis en vaardigheden. Terwijl het juist goed is om andere talen de klas in te halen. Zo ervaren leerlingen dat ze bij de ontwikkeling van hun taalvaardigheden voortbouwen op hun bestaande talenkennis."
Plek in de klas
Meertaligheid kan op verschillende manieren een plek krijgen in de klas. Inventariseer welke talen een rol spelen in het leven van leerlingen en ga daarover in gesprek met elkaar. Leerlingen kunnen hun talenkennis ook inzetten bij het leren, door bijvoorbeeld informatie te verzamelen in een taal naar keuze en het verslag in het Nederlands te schrijven. Het schakelen tussen talen zorgt voor meer inzicht in de eigen én de Nederlandse taal.
Betere motivatie
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat aandacht voor meertaligheid op school een groot aantal positieve effecten heeft. Het gebruik van de thuistaal maakt het niet alleen makkelijker om Nederlands en andere talen te leren, maar het biedt ook kansen voor het leren bij andere vakken. Daarnaast krijgen leerlingen meer zelfvertrouwen als ze gebruik mogen maken van al hun talenkennis. Ze voelen zich daardoor meer thuis op school. Dat motiveert hen om te leren en dat heeft een positief effect op hun leerresultaten.
Open houding
"Waardering voor de thuistaal van leerlingen is een erkenning van identiteit en cultuur", zegt Inge. "Hun thuistaal doet ertoe in de klas en de leraar is daarin geïnteresseerd. Alleen dat motiveert al enorm. Leerlingen zien ook dat alle talen gelijk zijn: hun taal is net zoveel waard als de talen die ze op school leren. Aandacht voor andere talen zorgt er bovendien voor dat álle leerlingen een nieuwsgierige, open houding ontwikkelen ten opzichte van andere talen en culturen. Leerlingen leren zich zo bewegen in de meertalige samenleving die Nederland is."
Meertaligheid integreren op school
Bij het Stedelijk College in Eindhoven, een school voor mavo, havo, vwo en tweetalig onderwijs, staat meertaligheid sinds drie jaar hoog op de agenda. Mara Rooijmans, docent Nederlands en Ruben Verlaek, docent Engels, sloten zich aan bij het Lectoraat Meertaligheid van de Fontys-lerarenopleiding in Tilburg. Mara: "Wij doen praktijkonderzoek naar het inbrengen van meertaligheid in het curriculum van onze school. Die opdracht past goed bij ons, want we hebben veel meertalige leerlingen. Uit een enquête die we hielden onder leerlingen bleek dat maar liefst 25% van de respondenten thuis een andere taal spreekt."

"Waardering voor de thuistaal van leerlingen is een erkenning van identiteit en cultuur. Hun thuistaal doet ertoe in de klas en de leraar is daarin geïnteresseerd.

Starten met bewustwording
Het onderzoek van Mara en Ruben begon met een enquête onder collega's, om in kaart te brengen of leraren meertaligheid een belangrijk onderwerp vonden. Dat bleek zo te zijn. Mara en Ruben ontwikkelden vervolgens een Nederlandse en een Engelse les rond meertaligheid. Mara: "In mijn les ging ik met leerlingen in gesprek over meertaligheid. Ze lazen teksten over meertalig zijn en schreven met behulp van die teksten een artikel over de voordelen ervan. Daarna vroeg ik hun wat ze vonden van deze aandacht voor meertaligheid. Eén leerling zei: 'ik kan nu eindelijk verwoorden hoe moeilijk het is om alles in het Nederlands te moeten doen, terwijl het niet mijn eerste taal is'. Leerlingen waren heel positief over het initiatief en het zorgde er ook voor dat onze docenten beter begrepen hoe uitdagend het is om geen onderwijs te krijgen in je moedertaal."
Trots op taal
Ruben startte zijn les Engels met een TED Talk over de voordelen van meertaligheid. Leerlingen schreven daar een brief over en deden onderzoek naar hun eigen taal: hoe kan die taal een positief effect hebben, op de handel bijvoorbeeld? "Ik wilde leerlingen er bewust van maken dat het spreken van meerdere talen verrijkend is", zegt Ruben. "Mijn leerlingen reageerden heel positief op de les. Een leerling vertelde dat hij trotser is op zijn thuistaal, nu hij wist hoe groot de invloed van talen op de wereld is."
Positieve effecten
Mara en Ruben zien dat meertaligheid veel positieve effecten heeft. Leerlingen hebben zo meerdere tools ter beschikking die ze in hun voordeel kunnen gebruiken. "Informatie opzoeken in hun thuistaal, zorgt er bijvoorbeeld voor dat onderwerpen meer gaan leven", zegt Ruben. "Leerlingen voelen zich meer gezien en gemotiveerd als ze hun thuistaal mogen inzetten. Meertaligheid levert ook meer sociale binding tussen leerlingen op. Ze leren elkaar beter kennen. Tijdens mijn les kwamen verschillende leerlingen uit vwo 5 er bijvoorbeeld achter dat ze al jaren een klasgenoot hebben die Servisch spreekt."
Meertaligheid is niet moeilijk
Het hoeft niet moeilijk te zijn om meertaligheid een plek te geven in lessen. Mara: "Neem een les over leenwoorden bijvoorbeeld. Het is heel makkelijk om daar thuistalen bij te betrekken. Tijdens workshops die we gaven aan collega's, kwam een stagiair scheikunde met een ander voorbeeld. Bij het behandelen van elementen uit het periodieke systeem bespreekt hij ook uit welke taal de naam van het element stamt. Zoveel in de wereld om ons heen is meertalig, je vindt makkelijk openingen om er aandacht aan te besteden. In mijn ideale wereld zijn alle collega's zich er straks bewust van dat ze allemaal ook taaldocent zijn."
De juiste vorm zoeken
Om hun collega's te helpen meertaligheid in hun lessen te verwerken, ontwikkelden Mara en Ruben een website met informatie en lesideeën rond meertaligheid. "Dat werkte helaas niet zo goed", zegt Mara. "De website wordt te weinig gebruikt. Onze collega's én directie vinden meertaligheid belangrijk, maar er zijn nu zoveel andere prioriteiten. Een website bleek niet de manier om meertaligheid een plek te geven in ons curriculum."
Leerlingen inzetten
Ruben: "Nu willen we daarom onze leerlingen gaan inzetten om docenten duidelijk te maken dat de urgentie rond meertaligheid hoog is. Onze school heeft een speciaal tweetalig programma voor havo/vwo-leerlingen met een internationale achtergrond, die extra ondersteuning krijgen in Nederlandse taal. We gaan hen interviewen om te onderzoeken hoe ze onze ondersteuning beleven en waar nog kansen liggen. De informatie die we daar uithalen, willen we vertalen naar onze reguliere klassen. Bij onze collega's zetten we een tweede enquête uit. We willen graag weten wat ze nu al doen op het gebied van taalondersteuning. Zo leggen we de basis voor een nieuw taalbeleidsplan op onze school, waar meertaligheid een belangrijk onderdeel van is."
Voor meer informatie
Binnenkort is op www.slo.nl een vernieuwde themapagina over meertaligheid te vinden.
Straattaal hoort ook bij meertaligheid
Meertaligheid gaat naast thuistalen ook over dialecten, streektalen, gebarentaal en straattaal. SLO-leerplanontwikkelaar Inge Jansen: "Door aandacht te besteden aan straattaal, haal je de wereld van jongeren de klas in. Het is interessant om samen te bespreken waar straattaalwoorden vandaan komen en in welke culturele context ze gebruikt worden. Je stelt je als leerkracht zo open om te leren van de jongeren en je laat zien dat je hen serieus neemt. Dat werkt heel motiverend."

# data[].attributes.attachment_link.title
Meertaligheid in de klas wakkert het vuur in leerlingen aan

# data[].attributes.attachment_link.description
Gebruik van thuistaal motiveert om te leren Ongeveer één op de drie leerlingen spreekt thuis (al dan niet naast het Standaardnederlands) een andere taal. Meertaligheid biedt dan ook volop kansen voor het onderwijs. Aandacht voor meertaligheid in de klas zorgt ervoor dat leerlingen meer zelfvertrouwen hebben, zich meer thuis voelen op school én gemotiveerder zijn om te leren.

# data[].attributes.headline
Meertalig opvoeden, hoe dan?Hoe leerkrachten ouders kunnen adviseren

# data[].attributes.subject
Meertalig opvoeden, hoe dan?Hoe leerkrachten ouders kunnen adviseren

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe leerkrachten ouders kunnen adviseren

Sharon Unsworth

is universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze doet onderzoek naar tweetalig opvoeden. Daarnaast presenteert ze Kletsheads, een podcast over meertaligheid.

Veel kinderen in Nederland groeien meertalig op. Een kind succesvol meertalig opvoeden gaat niet altijd vanzelf. Hoe zouden leerkrachten ouders daarbij kunnen ondersteunen? Wat zeg je wel en wat zeg je niet tegen (de ouders van) een meertalige leerling? Sharon Unsworth geeft in dit artikel adviezen met praktische handreikingen.

Als een kind meertalig opgroeit, gebruikt één ouder of gebruiken beide ouders thuis een andere taal dan het Nederlands, en leert het kind Nederlands op de kinderopvang of op school. Ook als er thuis dialect of een streektaal zoals het Limburgs gesproken wordt, is er sprake van meertaligheid.

Meertalig opgroeien heeft veel voordelen: meertalige kinderen kunnen communiceren in meerdere talen, kunnen vaak beter reflecteren op taal dan eentaligen en leren ook gemakkelijker nieuwe talen. Dit 'meertalig en multicultureel kapitaal' leidt niet alleen tot een beter carrièreperspectief, maar zorgt ook voor een betere band tussen kind en ouder. Deze voordelen gaan op voor kinderen die beide talen (goed) beheersen. Een goed ontwikkelde thuistaal heeft verder ook voordelen voor het leren van de schooltaal, want concepten en vaardigheden in de niet-Nederlandse taal kunnen overgedragen worden naar het Nederlands.

Als leerkracht voer je natuurlijk regelmatig gesprekken met ouders over de (taal)ontwikkeling van hun kind. Daar zal meertaligheid misschien al een deel van uitmaken. Welke kennis over meertaligheid is belangrijk om in je achterhoofd te houden bij zo'n gesprek? Hoe betrek je ouders bij de taalontwikkeling van het kind op school?

Onderdompelen in het Nederlands?

Het spreekt voor zich dat een goede beheersing van het Nederlands een voorwaarde is voor schoolsucces. Anderstalige kinderen die in het Nederlands nog niet taalvaardig genoeg zijn moeten dit worden. Het lijkt logisch dat de beste manier om dit proces te faciliteren is om ze in het Nederlands onder te dompelen - niet alleen op school, maar ook thuis. Onderzoek laat echter zien dat die aanpak achterhaald is. Het idee dat ontwikkeling in de ene taal ten koste gaat van de andere taal, komt door een eentalig perspectief op de wereld dat ervan uitgaat dat de twee talen in de hersenen van een meertalige gescheiden zijn.

Genoeg taalaanbod is natuurlijk belangrijk om een taal te leren, maar er bestaat geen directe een-op-een-relatie tussen hoeveel je een taal hoort en hoe snel je hem leert. Als dit wél zo was dan zou je verwachten dat meertalige kinderen - die hun 'taaltaart' in meerdere stukken moeten snijden en dus in de meeste gevallen per taal minder taalaanbod horen dan eentalige kinderen - altijd slechter zouden presteren in beide talen dan eentalige leeftijdsgenoten. Dit is niet het geval.

Niet alle taalaanbod is echter even effectief. Als ouders het Nederlands niet goed beheersen dan heeft hun input in het Nederlands minder impact (Unsworth et al., 2019). Daarnaast leidt het tot minder taalaanbod in de thuistaal waardoor een kind daar waarschijnlijk ook minder taalvaardig in wordt (en dus ook minder meertalig).

Meertaligheid leidt niet alleen tot een beter carrièreperspectief, maar zorgt ook voor een betere band tussen kind en ouder

Ouders kunnen het beste de taal spreken die zij het beste beheersen. Dit is niet alleen belangrijk voor de taalontwikkeling van het kind, maar ook voor de relatie tussen kind en ouder. Raad ouders dus aan om deze taal te blijven gebruiken, om hierin voor te lezen of - als de taal in kwestie niet geschreven wordt - verhalen te vertellen. Laat hen situaties creëren waarin het kind uitgedaagd wordt deze taal te gebruiken.

Animatie Meertaligheid

De Radboud Universiteit heeft drie korte animaties over meertaligheid ontwikkeld. De animaties zijn bedoeld om basisschoolleerlingen en hun leerkrachten kennis te laten maken met meertaligheid, maar ze kunnen ook met ouders ingezet worden om op een toegankelijke, korte en krachtige manier wat basisinformatie te delen. Vooral de tweede (Meertalig opgroeien: Hoe is dat nou eigenlijk?) en derde (Een meertalige mengelmoes in je hoofd?) clip zijn relevant. De animaties zijn beschikbaar in het Nederlands, Arabisch, Engels, Pools en Turks.

Sommige ouders zijn zelf meertalig opgevoed of beheersen een tweede taal in hoge mate. Welke taal zij dan met hun kind het beste kunnen gebruiken hangt van meerdere factoren af, waaronder de vraag wie de taal nog meer spreekt en in hoeverre de taal nodig is, bijvoorbeeld om met familie te communiceren. Bij het meertalig opvoeden is het vooral de niet-Nederlandse taal die onder druk komt te staan, zeker nadat het kind met school is begonnen, als er oudere schoolgaande broers of zussen zijn, en/of als er thuis al veel Nederlands wordt gesproken. Zelfs bij talen met een hoge status, zoals het Duits of Engels, gaat het leren van de niet-Nederlandse taal dus niet altijd vanzelf. Daarom kunnen anderstalige ouders hun inspanningen het beste op deze taal richten.

Wel of geen taalachterstand?

Meertalige kinderen hebben soms (maar zeker niet altijd) een lagere taalvaardigheid in het Nederlands dan hun eentalige klasgenoten. Vaak komt dit doordat ze nog niet genoeg zijn blootgesteld aan het Nederlands. Maar het kan ook liggen aan het feit dat ze bepaalde woorden - zeker huis-tuinen- keukentaal - alleen in hun andere taal kennen. Dit betekent echter niet dat ze een taalachterstand hebben, maar eerder een achterstand in het Nederlands. Aangezien het onderwijssysteem (helaas) vooral op eentalige kinderen is ingericht, is het natuurlijk belangrijk dat meertalige kinderen deze achterstand zo snel mogelijk inhalen. Maar dat kost tijd (voor tips hierover zie o.a. het kennisdossier Meertaligheid in het onderwijs).

Als je het vermoeden hebt dat er meer aan de hand is dan een achterstand in het Nederlands, dan is het belangrijk om ouders naar de taalontwikkeling van het kind in de andere taal te vragen. Want als een kind een taalontwikkelingsstoornis heeft, zorgt dit voor problemen in beide talen. Hier is ook een aflevering van de Kletsheads-podcast (zie kader) aan gewijd.

Kletsheads

Kletsheads is een podcast over meertalige kinderen voor ouders, leerkrachten en logopedisten, met in elke aflevering een mix van wetenschap, ervaringen en praktische tips. Sharon Unsworth is de maker en presentator van de podcast. Luisteren kan via de website ( www.kletsheadspodcast.nl) of de podcast-app op je telefoon. De podcast is ook in het Engels beschikbaar ( www.kletsheadspodcast.org), en is te vinden op social media: @kletsheadsnl (Nederlandstalig, Instagram, Facebook of Twitter) of @kletsheads (Engelstalig, Instagram, Facebook of Twitter)!

Om de Nederlandse taalontwikkeling van meertalige leerlingen te kunnen beoordelen is het cruciaal - zeker in het begin - om iets te weten over hun taalachtergrond. Een handige tool om de taalervaring van meertalige kinderen in kaart te brengen vind je bij het Q-BEx ( Quantifying Bilingual Experience) project (zie kader).

Q-BEx project

Het Q-BEx project heeft een online en gratis vragenlijst ontwikkeld die ouders thuis of samen met leerkrachten in kunnen vullen. De resultaten van die vragenlijst laten zien welke talen een kind hoort, hoeveel het deze hoort en van wie. Ook wordt zichtbaar hoe goed het kind de talen begrijpt en spreekt. Op dit moment wordt er gewerkt aan een ingekorte versie die toegespitst is op de behoeftes van scholen en leerkrachten. Meer weten? Kijk op de website ( www.q-bex. org) of neem contact op ( qbex@ru.nl).

Alle talen even waardevol

Het is belangrijk positief te reageren op meertaligheid, of de andere taal nu het Engels is of het Turks. De voordelen van meertaligheid gelden voor alle talen. De taalachtergrond zou geen invloed moeten hebben op de verwachtingen die een leerkracht van een leerling heeft. Taalwetenschappelijk gezien zijn er geen objectieve verschillen tussen talen waardoor de ene beter geschikt zou zijn om meertalig in op te voeden. Dat de ene taal een hogere status in onze samenleving heeft dan de andere, heeft vooral te maken met de economische en culturele waarde die door de samenleving aan bepaalde talen gehecht wordt (Agirdag, 2020).

De ultieme blijk van waardering voor de andere talen van meertalige kinderen is om deze op school toe te staan. Scholen met een 'alleen Nederlands'- beleid zouden dit los kunnen laten. Zo'n beleid kan er namelijk voor zorgen dat sommige ouders zich minder prettig voelen op school, omdat ze niet met hun kind mogen communiceren in hun eigen taal. Het volgende voorbeeld maakt dit gevoel duidelijk: als een Nederlander naar Japan verhuist en op school gedwongen wordt Japans te spreken met zijn kind zonder die taal goed te beheersen, dan zou dat ook heel moeilijk zijn, zo niet onmogelijk!

Tussentaalinvloed hoort erbij

Meertalige kinderen klinken soms anders dan eentalige leeftijdsgenoten doordat hun andere taal het Nederlands beïnvloedt. Ik kreeg bijvoorbeeld tijdens een oudergesprek te horen dat mijn meertalige zoon been gebruikte om de poot van een tafel aan te duiden, een 'fout' die overduidelijk tot zijn thuistaal Engels kan worden herleid, waar de poot van de tafel een leg heet. Thuis zien we dit soort tussentaalinvloed ook de andere kant op, want hij gebruikt af en toe zinsstructuren die meer Nederlands dan Engels zijn, bijvoorbeeld There come a lot of monsters in my house. Dit is niet ongrammaticaal, maar zijn eentalige nichtjes zeggen het net anders ( A lot of monsters come in my house).

Dit soort tussentaalinvloed hoort bij meertalig zijn en komt ook voor bij kinderen die beide talen goed beheersen. Om dit soort 'fouten' beter te begrijpen kan het handig zijn om kennis te nemen van een aantal basiseigenschappen van andere talen en wat de mogelijke invloed hiervan is op het Nederlands. Raadpleeg bijvoorbeeld de Moedertaal in NT2-app van de Universiteit Utrecht ( www.moedint2.nl) of luister vanaf eind januari naar het derde seizoen van de Kletsheads-podcast waarin Sterre Leufkens, de maker van deze app, meer vertelt over een aantal veel gesproken talen in Nederland.

Tot slot

Door op school begrip te tonen voor en interesse te hebben in de meertalige thuissituatie laat je ouders zien dat je de volledige identiteit van het kind belangrijk vindt, wat een positief effect kan hebben op hun betrokkenheid op school en ook op het kind zelf (Van Praag et al., 2016). Verder win je ook informatie in die cruciaal kan zijn om de (taal)ontwikkeling van meertalige leerlingen beter te begrijpen en ondersteunen. Door ouders van wetenschappelijk onderbouwd advies te voorzien, help je ze om geïnformeerde besluiten te nemen over hun taalgebruik thuis, wat - hoe tegenstrijdig dat in eerste instantie ook lijkt - positieve gevolgen kan hebben voor het schoolsucces van de kinderen. Zodoende kan de leerkracht ervoor zorgen dat alle kinderen kunnen profiteren van de kansen die een meertalige opvoeding biedt.

In de praktijk: thuistaal verbindt

We werken tijdens een taalbegeleiding met het prentenboek Wil je mijn vriendje zijn? van Eric Carle. De dierennamen spreek ik samen met moeder in op een audiodrager zodat haar 6-jarige zoon deze in de klas kan opzoeken en herhalen. Moeder spreekt het Turkse woord in en ik volg met de Nederlandse naam. Deze gezamenlijke voorbereiding voor iets wat haar kind tot steun kan zijn in de klas legt de basis voor een goed contact en vertrouwen voor de rest van de begeleiding. De thuistaal wordt helpend ingezet. Het leverde tijdens de samenwerking met de moeder mooie gesprekken op. Zo wist moeder, die al een tijdje in Nederland woont, niet meer hoe 'zeehond' in het Turks wordt uitgesproken. Ze is het in haar familie gaan navragen. Ook voor de jongen was het prettig. Zodra hij op de knop van de recorder drukte was het eerste wat hij zei "Dat is mijn moeder!" met een glimlach van oor tot oor.

Tijdens een andere taalbegeleiding blijkt de kracht van beeldtaal in combinatie met aandacht voor de thuistaal. Ik werk met een plakboek dat heen en weer gaat tussen thuis en school en dat ook door de leerkracht samen met het kind wordt bekeken. De taalactiviteiten worden als het ware in beeld gevangen. Op een van die begeleidingsmomenten lopen we langs een klassendeur met afbeeldingen van vlaggen van landen. Het meisje (5 jaar) blijft stilstaan. Ze zoekt haar eigen drie vlaggen, maar die vindt ze niet. We zijn zelf gaan zoeken met een verrassend resultaat. Heel enthousiast tekent ze in een snel tempo de mensen die bij de vlaggen horen. Ze heeft een IJslandse vader en een Argentijnse moeder. De oma's komen regelmatig logeren. Wat was ze trots op deze pagina! Deze kleine actie heeft bij het meisje een taalbewustzijn in gang gezet. Moeder vertelde dat niet lang daarna haar dochter tijdens een wandeling door het park iemand Spaans hoorde spreken en blij verrast opkeek naar haar moeder met een blik van herkenning. Ze besefte dat er verschillende talen gesproken kunnen worden. We hebben in de daaropvolgende lessen regelmatig via mijn telefoon 'Vertalen van Nederlands naar Spaans' gebruikt. Het is een kleine moeite aandacht te hebben voor de thuistaal, en met zoveel effect. Gehoord en gezien worden is ontzettend belangrijk!

Thea de Jong werkt bij het expertisecentrum van Innoord en ondersteunt onder andere jonge NT2- leerlingen.

Verder lezen

Het kennisdossier Meertaligheid in het onderwijs bevat wetenschappelijk onderbouwde antwoorden op vragen over het omgaan met meertalige kinderen vanuit het perspectief van beleidsmakers, onderwijsprofessionals en ouders. Samengesteld door de Nederlandse Taalunie, meertalig.nl en meertaligheid.be, waar je ook bijhorende video's en tools vindt.

Boek: Het meertalige kind van Marinella Orioni

De website metrotaal.be biedt een schatkist aan tips en tools voor scholen en hun intern begeleiders als het gaat om meertalige ouders, van voorbeelden van hoe je hun deskundigheid in kunt zetten tot concrete tips bij de communicatie met anderstalige ouders.

In het boek Meertaligheid, een troef! Inspirerend werken met meertalige kinderen op school en in de buitenschoolse opvang van Sara Gielen en Ayse Isçi vind je stappenplannen, ervaringsverhalen en voorbeelden van activiteiten om samen met ouders te doen.

Bronnen

Agirdag, O. (2020). Onderwijs in een gekleurde samenleving. Antwerpen: Epo.

Unsworth, S., Brouwer, S., de Bree, E. & Verhagen, J. (2019). Predicting bilingual preschoolers' patterns of language development: degree of non-native input matters. Applied Psycholinguistics, 40, 1189-1219.

Van Praag, L., Sierens, S., Agirdag, O. Lambert, P. Slembrouck, S., Van Avermaet, P., Van Braak, J., Van de Craen, P., Van Gorp, K., & Van Houtte, M. (red.) (2016). Haal meer uit meertaligheid. Omgaan met talige diversiteit in het basisonderwijs. Leuven / Den Haag: Acco.

Adesope, O., Lavin, T., Thompson, T., and Ungerleider, C. (2010). A systematic review and meta-analysis of the cognitive correlates of bilingualism. Review. of Educational. Research, 80, 207-245. doi: 10.3102/0034654310368803

Agirdag, O. (2014) The long-term effects of bilingualism on children of immigration: student bilingualism and future earnings, International Journal of Bilingual Education and Bilingualism, 17, 449-464, doi: 10.1080/13670050.2013.816264

Bridges, K., & Hoff, E. (2014). Older sibling influences on the language environment and language development of toddlers in bilingual homes. Applied Psycholinguistics, 35, 225-241. doi:10.1017/S0142716412000379

Cenoz, J. (2013). The influence of bilingualism on third language acquisition: Focus on multilingualism. Language Teaching, 46, 71-86.

Cummins, J. (1981). Four misconceptions about language proficiency in bilingual education. Nabe Journal, 5, 31-45.

Müller, L.-M., Howard, K., Wilson, E., Gibson, J., & Katsos, N. (2020). Bilingualism in the family and child well-being: A scoping review. International Journal of Bilingualism, 24, 1049-1070.

Van Dijk, C.N., van Wonderen, E., Koutamanis, E., Kootstra, G.J., Dijkstra, T.D. & Unsworth, S. (2021). Cross-linguistic influence in simultaneous and early sequential bilingual children: a meta-analysis. Journal of Child Language. doi: 10.1017/S030500092100033

Unsworth, S. (2016). Quantity and quality of language input in bilingual language development. In E. Nicoladis & S. Montanari (Eds.), Lifespan perspectives on bilingualism (pp. 136-196). Mouton de Gruyter/APA.

Deel dit artikel

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe leerkrachten ouders kunnen adviseren Sharon Unsworth is universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze doet onderzoek naar tweetalig opvoeden. Daarnaast presenteert ze Kletsheads, een podcast over meertaligheid. Veel kinderen in Nederland groeien meertalig op. Een kind succesvol meertalig opvoeden gaat niet altijd vanzelf. Hoe zouden leerkrachten ouders daarbij kunnen ondersteunen?

# data[].attributes.headline
Baby’s blijken gevoelig voor taalpatronen in versjes

# data[].attributes.subject
Baby’s blijken gevoelig voor taalpatronen in versjes

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is al langer bekend dat het zingen van liedjes en rijmpjes een baby activeert of juist kalmeert. Nu blijkt dat baby's ook gevoelig zijn voor de taalpatronen in dit soort versjes. Dat blijkt uit promotieonderzoek van taalwetenschapper Laura Hahn aan de Radboud Universiteit. Dit inzicht kan van pas komen voor het begeleiden van kinderen met een taalontwikkelingsstoornis of bij het meertalig opgroeien.
De versjes die veel baby's van hun ouders te horen krijgen, bevatten allerlei poëtische kenmerken, zoals rijm, ritme en versregels. Hahn onderzocht in hoeverre baby's deze taalpatronen opmerken. In het Baby Research Center van de Radboud Universiteit liet ze de baby's kinderliedjes en versjes horen.

In een van haar experimenten onderzocht Hahn met behulp van de HPP-methode (Head Turn Preference Paradigm) in hoeverre baby's zich bewust zijn van frasen, versregels in liedjes. De kinderen zaten bij hun ouders op schoot en hoorden van links en van rechts liedjes. Ze hielden hun hoofd langer gericht naar liedjes die met hele frasen werden gezongen. Bij liedjes waar losse woorden klonken keken de baby's sneller weg. 'Dit suggereert dat baby's meer interesse hebben voor de liedjes met frasen en dat ze in staat zijn om frasen in liedjes te herkennen', vertelt Hahn.

Grotere woordenschat

Daarnaast bestudeerde Hahn of baby's rijm en ritme in liedjes en gesproken versjes kunnen waarnemen. Dit deed zij door ze te laten luisteren naar rijmende en niet-rijmende en ritmische en niet-ritmische versjes. Zowel in de luistertijd als in de hersenactiviteit bleken er verschillen te zitten tussen rijmende en niet-rijmende stimuli. Deze werden deels beïnvloed door het ritme, hoewel niet al deze verschillen significant waren. 'Dat vraagt om vervolgonderzoek', aldus Hahn. Wel ontdekte zij een verband tussen de gevoeligheid voor rijm en ritme in liedjes en versjes en de grootte van de woordenschat van een baby. 'Het voordragen van rijmpjes kan dus een positief effect hebben op de taalontwikkeling van baby's.

Taalontwikkelingsstoornis of meertalig opgroeien

Het kan dus geen kwaad om ons bewust te zijn van de functies van rijmpjes en liedjes. 'We weten al van de socio-emotionele voordelen van dit soort versjes. Kinderen worden er vrolijk of juist kalm van. Nu hebben we ook een eerste beeld van hoe baby's spelenderwijs kennismaken met taalpatronen. Dat kan goed van pas komen, bijvoorbeeld op kinderdagverblijven, voor kinderen met een taalontwikkelingsstoornis of kinderen die meertalig opgroeien', stelt Hahn. Hoewel vervolgonderzoek nodig is, ziet ze al meer praktische mogelijkheden. Als mensen via een aantrekkelijke manier gewend kunnen raken aan die patronen, kunnen ze bekender worden met een taal. Dat zou dat een reden kunnen zijn om extra aandacht te besteden aan muziek en poëzie in de interactie met jonge kinderen. Thuis, maar bijvoorbeeld ook in het onderwijs.

Bron: radboudrecharge.nl

------
Abonneer u op onze gratis digitale nieuwsbrief en u ontvangt wekelijks een overzicht van relevante ontwikkelingen rond vroeghulp- en -signalering

# data[].attributes.attachment_link.title
Baby's blijken gevoelig voor taalpatronen in versjes - Vakblad Vroeg

# data[].attributes.attachment_link.description
Het is al langer bekend dat het zingen van liedjes en rijmpjes een baby activeert of juist kalmeert. Nu blijkt dat baby's ook gevoelig zijn voor de taalpatronen in dit soort versjes. Dat blijkt uit promotieonderzoek van taalwetenschapper Laura Hahn aan de Radboud Universiteit.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Deze Profielschets Taalontwikkelingsstoornis (TOS) is gericht op leerlingen met een specifieke beperking en is toegespitst op taalontwikkelingsstoornissen. De bedoeling van deze profielschets is om een bijdrage te leveren aan het vormgeven van passend onderwijs voor TOS leerlingen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Deze Profielschets Taalontwikkelingsstoornis (TOS) is gericht op leerlingen met een specifieke beperking en is toegespitst op taalontwikkelingsstoornissen. De bedoeling van deze profielschets is om een bijdrage te leveren aan het vormgeven van passend onderwijs voor TOS leerlingen.

# data[].attributes.headline
Alle materialen met betrekking tot TOS op een rij.

# data[].attributes.subject
Alle materialen met betrekking tot TOS op een rij.

# data[].attributes.attachment_link.description
Taal100 van het Expertisecentrum Nederlands, een praktische handleiding voor leerkrachten, taalcoördinatoren en onderwijsadviseurs om het taalonderwijs en de interactie te stimuleren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Meertaligheid is een cadeau!

Wil jij een verhaal in je favoriete taal horen? Of de taal van je buurjongen, je oma of je klasgenootje? Wij geloven in de kansen van meertaligheid. Onze vrijwilligers hebben de leukste prentenboeken voor je vertaald en lezen ze voor in hun eigen taal. Veel luisterplezier!

# data[].attributes.attachment_link.description
Meertaligheid is een cadeau! Wil jij een verhaal in je favoriete taal horen? Of de taal van je buurjongen, je oma of je klasgenootje? Wij geloven in de kansen van meertaligheid. Onze vrijwilligers hebben de leukste prentenboeken voor je vertaald en lezen ze voor in hun eigen taal. Veel luisterplezier!

# data[].attributes.headline
Welke hulpmiddelen gebruiken kinderen, jongeren en volwassenen met TOS?

# data[].attributes.subject
Welke hulpmiddelen gebruiken kinderen, jongeren en volwassenen met TOS?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe leg je uit wat TOS is?

Uitleggen wat een taalontwikkelingsstoornis is, valt niet mee. TOS is ingewikkeld en iedereen met TOS is een beetje anders.

Met een plaatje wordt het makkelijker om TOS uit te leggen: voor mensen met TOS, voor ouders van kinderen met TOS én voor professionals in zorg en onderwijs.

Onderzoekers en ervaringsdeskundigen van Deelkracht maakten daarom:

een poster waarop in een oogopslag te zien is wat TOS is en hoeveel kanten TOS heeft. Ouders, cliënten, leerlingen, professionals, jongeren en (jong) volwassenen met TOS kunnen op de poster zoeken naar de bolletjes die ze herkennen.

een presentatie waarin de zes verschillende kanten van TOS als losse onderdelen getoond worden.

een presentatie met uitleg in eenvoudige taal.

Je kunt de poster en de presentaties downloaden door op de links hierboven te klikken.

Het oorspronkelijke ontwerp van het TOS-spraaktaal-web is van de Engelse organisatie RADLD (Raising Awareness of Developmental Language Disorder).

# data[].attributes.attachment_link.title
Leg uit wat TOS is met Spraaktaalweb - Deelkracht

# data[].attributes.attachment_link.description
Met een plaatje wordt het makkelijker om TOS uit te leggen. Onderzoekers en ervaringsdeskundigen van Deelkracht maakten een plaat waarop in een oogopslag te zien is wat TOS is en hoeveel kanten TOS heeft.

# data[].attributes.headline
Taal ondersteunen bij een kind met een TaalOntwikkelingsStoornis (TOS)

# data[].attributes.subject
Taal ondersteunen bij een kind met een TaalOntwikkelingsStoornis (TOS)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Taalontwikkelingsstoornis

|Door: Heleen Gorter
Mijn zoon kreeg op tweeëneenhalf jarige leeftijd de diagnose TOS.
Een van de eerste dingen die wij leerden toen we het traject van behandeling en begeleiding in gingen was VAT, Volgen, Aanpassen en Toevoegen. We volgden onze zoon in waar hij mee bezig was en gaven woorden aan waar hij mee bezig was. We pasten ons aan, aan waar hij mee bezig was, letterlijk door op zijn hoogte te zijn, maar ook ons taalgebruik pasten wij aan. We gebruikten woorden op zijn niveau. En we voegden woorden toe om zo zijn taal te verrijken. Van deze aanpak ging onze zoon niet praten, maar onze communicatie verbeterde wel. Hij ging onze woorden voor zijn spel verwachten en maakte dat duidelijk door ons aan te kijken, aan te raken of door het voorwerp waar hij het woord voor wilde voor ons te houden. Ook vertaalden wij zijn wensen, ideeën en bedoelingen in korte zinnen zoals hij ze gezegd zou hebben als hij dat had gekund.

Later leerden hij en wij gebarentaal (Nederlands ondersteund met Gebaren). De gebaren hielpen hem in eerste instantie enorm om aan anderen duidelijk te maken wat hij wilde. Later toen hij heel voorzichtig leerde praten hielpen de gebaren hem de woorden op te roepen en uit te spreken. Ook werden zijn eerste spreek pogingen beter begrepen als hij het gebaar erbij gebruikte en dat gaf hem zelfvertrouwen. Het mooie was dat naarmate hij duidelijker ging spreken en zijn woorden beter begrepen werden, hij de gebaren vanzelf achterwege liet. Het spreken was uiteindelijk vele malen sneller dan het gebaar.

De beleefmappen die wij tijdens zijn jaren op de vroegbehandelgroep en op het cluster 2 onderwijs bijhielden gaven hem de mogelijkheid te vertellen over wat hij had meegemaakt. De foto's ondersteunden hem om herinneringen te hebben en te verwoorden en ze hielpen zijn toehoorders zijn nog gebrekkige uitspraak en zeer gebrekkige verhaallijn te volgen. Ook konden de toehoorders vragen aan hem stellen over wat hij had meegemaakt. Hij werd en voelde zich gehoord wat hem opnieuw zelfvertrouwen gaf en hem stimuleerde zijn praten en vertellen verder te ontwikkelen.

Ondanks dat het praten steeds beter ging en nu eigenlijk gewoon goed gaat, bleef en blijft mijn zoon het nodig hebben dat taal ondersteund wordt.

Taal ondersteunen op school

Die ondersteuning kan ook in het reguliere onderwijs, op verschillende manieren, geboden worden en is veelal een visuele ondersteuning. Let wel, het betreft een ondersteuning van de gesproken taal en geen vervanging van de gesproken taal! (Taal in het kwadraat blz 45-48)

Dagprogramma - Veel scholen gebruiken al pictogrammen om het dagprogramma duidelijk te maken. Neem dagelijks het dagprogramma door, vertel hoe het dagprogramma eruit ziet en laat de pictogrammen daarbij zien voordat ze één voor één op volgorde op de daarvoor bestemde plek worden gehangen. Hierdoor komt het dagprogramma op twee manier binnen, talig en via het symbool en krijgt het kind tijd om dit te verwerken. Bovendien breidt het kind zijn woordenschat op deze manier uit. Het terug kunnen vallen gedurende de dag op het zichtbare dagprogramma geeft rust in het hoofd, er hoeft niet nagedacht te worden over wat er straks gaat gebeuren.

Zingen- Zingen is taal. Voor veel kinderen met TOS gaan liedjes veel te snel en zijn de woorden te moeilijk. Te moeilijk om te begrijpen en te moeilijk om uit te spreken. Pas het tempo van de liedjes aan en gebruik gebaren (NmG) om de kernwoorden van de liedjes te ondersteunen. Niet alleen kinderen met een TOS zullen hier van profiteren. Ook tweetalige kinderen, kinderen met een taalachterstand en kinderen met andere problematiek zullen veel beter mee kunnen doen en geconcentreerd blijven.

Kringgesprek- Overleg met de ouders of zij thuis met/voor hun kind een beleefblad kunnen maken van waar van kind over wil vertellen in de kring, zodat het houvast heeft en de andere kinderen ook beter begrijpen waar het over gaat. Wees een structurerend luisteraar. Stel wie, wat, waar, wanneer en hoe vragen en vat het vertelde samen. Geef het kind tijd! Een beleefblad kan bestaan uit foto's, plaatjes, een tekening en kan worden ondersteund met woorden en of een kort verhaaltje. Maak zelf, liefst met het kind, ook een beleefblad over wat het op school heeft meegemaakt en geef dat mee aan het kind. Zo kan het kind thuis, net als alle andere kinderen in het gezin, vertellen wat het heeft gedaan op school.

Stimuleer vertellen- Het vertellen van een verhaal is voor een kind met TOS heel erg moeilijk en blijft heel lang een doel om aan te werken. Bij het begin beginnen, hoofdzaken en bijzaken onderscheiden, tot de kern van het verhaal komen en het verhaal afronden om maar een paar belangrijke onderdelen van het vertellen te noemen. In één op één begeleiding kan hier heel goed mee geoefend worden. Schrijf, of beter nog teken mee met wat het kind vertelt. Het kind kan dan al vertellend terugvallen op waar het in het verhaal gebleven is, kan als het verdwaald in bijzaken weer bij te kern teruggebracht worden en kan naar een afronding van het verhaal begeleid worden. www.ondersteunendtekenenmettos.nl

TOScongres

Op vrijdag 11 februari wordt het TOScongres gehouden. Op dit congres zijn er naast de drie plenaire lezingen zestien workshops over TOS. De plenaire lezingen worden gegeven door hoogleraar logopedie Ellen Gerrits, bijzonder Hoogleraar TOS Constance Vissers en mijn eigen ouder ervaringsverhaal. In de workshops komt het primair onderwijs ruim aan bod met onder andere een workshop Taalontwikkelingsstoornissen bij het jonge kind, TOS op de basisschool; praktisch bekeken, Meertaligheid & TOS, Overlap tussen TOS en dyslexie en TOS en/of Autisme. Als ook een workshop Ontdek de kracht van ondersteunend tekenen bij TOS en Verhalen vertellen met de vertelvlecht. Het congres is op locatie en online te volgen www.tos-centraal.nl.

De nieuwste artikelen wekelijks in je mail? MELD JE AAN voor de PrimaOnderwijs nieuwsbrief.

# data[].attributes.attachment_link.title
Taal ondersteunen bij een kind met een TaalOntwikkelingsStoornis (TOS)

# data[].attributes.attachment_link.description
Mijn zoon kreeg op tweeëneenhalf jarige leeftijd de diagnose TOS. Een van de eerste dingen die wij leerden toen we het traject van behandeling en begeleiding in gingen was VAT, Volgen, Aanpassen en Toevoegen. We volgden onze zoon in waar hij mee bezig was en gaven woorden aan waar hij mee bezig was.

# data[].attributes.headline
Meerjarig onderzoek naar kinderen met TOS: de stap van peuter naar kleuter

# data[].attributes.subject
Meerjarig onderzoek naar kinderen met TOS: de stap van peuter naar kleuter

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bronvermelding

De nummers in de overzicht bronvermelding corresponderen met de nummers (1) in de tekst van het artikel.

1. Beitchman, J.H., Wilson, B., Johnson, C., Atkinson, L., Young, A., Adlaf, E., Escobar, M., & Douglas, L. (2001). Fourteen-year follow-up of speech/language-impaired and control children: Psychiatric outcome. Journal of American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 40, 75-82.

2. Botting, N. (2020). Language, literacy and cognitive skills of young adults with developmental language disorder (DLD). International Journal of Language & Communication Disorders, 55(2), 255-265.

3. Clegg, J., Hollis, C., Mawhood, , & Rutter, M. (2005). Developmental language disorder, a follow-up in later life. Cognitive, language and psychosocial outcomes. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 46, 128-149.

4. Conti-Ramsden, G., & Botting, N. (2004). Social difficulties and victimization in children with SLI at 11 years of age. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 47, 145-161.

5. Conti-Ramsden, G., Mok, P., Durkin, K., Pickles, A., Toseeb, U., & Botting, N. (2019). Do emotional difficulties and peer problems occur together from childhood to adolescence? The case of children with a history of developmental language disorder (DLD). European child & adolescent psychiatry, 28(7), 993-1004.

6. Conti-Ramsden, G., Mok, P.L.H., Pickles, A., & Durkin, K. (2013). Adolescents with a history of specific language impairment (SLI): Strengths and difficulties in social, emotional and behavioural functioning. Research in Developmental Disabilities, 34, 4161-4169.

7. Duinmeijer, I. (2017). Persistent grammatical difficulties in Specific Language Impairment: Deficits in knowledge or in knowledge implementation? Utrecht: LOT.

8. Durkin, K., & Conti-Ramsden, G. (2010). Young people with specific language impairment: A review of social and emotional functioning in adolescence. Child Language Teaching and Therapy 26, 105-121.

9. Dunn, Lloyd M., & Dunn, Leota M. (2005). Peabody Picture Vocabulary Test-III-NL, Nederlandse versie door Liesbeth Schlichting. Harcourt Assessment B.V., Amsterdam.

10. Durkin, K., Toseeb, U., Botting, N., Pickles, A., & Conti-Ramsden, G. (2017). Social confidence in early adulthood among young people with and without language impairment. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 60, 1635-1647. doi: 10.1044/2017_JSLHR-L-16-0256.

11. Erhart, M., Ellert, U., Kurth, B., & Ravens-Sieberer, U. (2009). Measuring adolescents' HRQoL via self reports and parent proxy reports: an evaluation of the psycholmetric properties of both versions of the KINDL-R instrument. Health and Quality of Life Outcomes, 7:77. doi:10.1186/1477-7525-7-77.

12. Gerrits, E., Beers, M., Bruinsma, G., & Singer, I. (2017). Handboek Taalontwikkelingsstoornissen. Bussum: Coutinho.

13. Gertner, B.L., Rice, M.L., & Hadley, P.A. (1994). Influence of communicative competence on peer preference in a preschool classroom. Journal of Speech and Hearing Research 37, 913-923.

14. Goodman, R. (1997). The Strenghts and Difficulties Questtionaire: a research note. Journal of Child Psychology & Psychiatry, 38, 581-586.

15. Hadley, P.A., & Rice, M.L. (1991). Conversational responsiveness of speech and language-impaired preschoolers. Journal of Speech and Hearing Research 34, 1308-1317.

16. Isarin, J. (2012). SpraakSaam. Jongeren met een taalstoornis spreken zich uit. Sint-Michielsgestel: PonTeM-Kentalis.http://www.kentalis.nl/Projecten/spraak-en-taal/jongeren/SpraakSaam/eindverslag-participatie.

17. Leonard, B.L. (2014). Children with Specific Language Impairment. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press.

18. McLeod, S., Harrison, L.J., & McCormack, J. (2012). The intelligibility in Context Scale: Validity and reliability of a subjective rating measure. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 55, 648-656.

19. Mok, P.L.H., Pickles, A.P., Durkin, K., & Conti-Ramsden, G. (2014). Longitudinal trajectories of peer relations in children with specific language impairment. J C P P, 55(5), 516-527.

20. Ravens-Sieberer, U., & Bullinger, M. (1998a). Assessing health related quality of life in chronically ill children with the German KINDL: first psychometric and content-analytical results. Quality of Life Research, 4, 7, 399-407.

21. Schlichting J.E.P.T., & Spelberg H.C. (2010) Schlichting test voor taalbegrip. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

22. Schlichting J.E.P.T., & Spelberg H.C. (2012). Schlichting Test voor Taalproductie-II: voor Nederland en Vlaanderen. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

23. Schoon, I., Parsons, S., Rush, R., & Law, J. (2010). Children's language ability and psychosocial development: A 29-year follow-up study. Pediatrics 126, e73-e80.

24. Snowling, M.J., Bishop D.V.M., Stothard, S.E., Chipchase, B., & Kaplan, C. (2006). Psychosocial outcomes at 15 years of children with a preschool history of speech-language impairment. Journal of Child Psychiatry, 47, 759-065.

25. St Clair, M.C., Pickles, A., Durkin, K., & Conti-Ramsden, G. (2011). A longitudinal study of behavioral, emotional and social difficulties in individuals with a history of specific language impairment (SLI). Journal of Communication Disorders, 44(2), 186-199.

26. Tellegen, P.J., Winkel, M., Wijnberg-Williams, B., & Laros, J.A. (1998). Snijders-Oomen Nonverbal Intelligence Test (SON-R) 2,5-7: Manual and research report. Amsterdam: Hogrefe uitgevers.

27. Tomblin, J.B., Records, N.L., Buckwalter, P., Zhang, X., Smith, E. & O'Brien, M. (1997). Prevalence of specific language impairment in kindergarten children. Journal of Speech, Language, and Hearing Research 40, 1245-1260.

28. Van den Bedem, N. (2020). Emotions and the psychosocial development of children with and without Developmental Language Disorder. Academisch proefschrift, Universiteit Leiden.

29. Weerdenburg, M., Kuper, M., Linden, M. Van der, Isarin, J., & Bonder, F. (2013). SpraakSaam COMPetentie Eindverslag. Sint-Michielsgestel: PonTeM-Kentalis. http://www.kentalis.nl/Projecten/spraak-en-taal/jongeren/SpraakSaam/eindverslag-competenties.

30. Zwitserlood, R. (2014). Language growth in Dutch school-age children with specific language impairment. Utrecht: LOT.

31. Zwitserlood, M., Wiefferink, K., & Gerrits, E. (submitted). Speech and language intervention via parents: a randomized clinical trial with Dutch toddlers with DLD.

# data[].attributes.attachment_link.title
Meerjarig onderzoek naar kinderen met TOS: de stap van peuter naar kleuter

# data[].attributes.attachment_link.description
De nummers in de overzicht bronvermelding corresponderen met de nummers (1) in de tekst van het artikel. Beitchman, J.H., Wilson, B., Johnson, C., Atkinson, L., Young, A., Adlaf, E., Escobar, M., & Douglas, L. (2001). Fourteen-year follow-up of speech/language-impaired and control children: Psychiatric outcome. Journal of American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 40, 75-82.

# data[].attributes.headline
Neuropsychologisch model belicht innerlijke taal bij TOS

# data[].attributes.subject
Neuropsychologisch model belicht innerlijke taal bij TOS

# data[].attributes.attachment_link.title
Neuropsychologisch model belicht innerlijke taal bij TOS – VHZ Online

# data[].attributes.attachment_link.description
SOEP is een werkmodel Sociaal Emotionele Problematiek. Constance Vissers en Daan Hermans ontwikkelden dit werkmodel met collega’s. Het helpt om problemen in communicatie en sociaal emotionele ontwikkeling van kinderen met TOS beter te begrijpen.

# data[].attributes.headline
Kinderopvang wil meer doen voor kinderen met stoornis in taalontwikkeling

# data[].attributes.subject
Kinderopvang wil meer doen voor kinderen met stoornis in taalontwikkeling

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kinderen met een stoornis in de taalontwikkeling (TOS) hebben moeite met het gebruiken van taal. De kinderopvang is een belangrijke plek voor het signaleren en doorverwijzen van deze kinderen voor diagnostiek of passende behandeling. Ook kan de kinderopvang zelf een betekenisvolle rol vervullen in het goed begeleiden van kinderen met een TOS op hun groep.
Hoe kan je als professional in de kinderopvang kinderen met een stoornis in de taalontwikkeling (TOS) en hun ouders optimaal begeleiden? Deze vraag stond centraal in Deelkracht, een onderzoeksprogramma van Auris, Kentalis en de NSDSK.

Uit het onderzoek onder 394 pedagogisch professionals blijkt dat 44% de afgelopen drie jaar kinderen met TOS op de groep hebben gehad. TOS is bij de meesten (91%) wel een bekende term, maar 45% van hen vindt zelf er te weinig kennis van te hebben. Zo weet 30% van de pedagogisch professionals niet dat kinderen met TOS laat gaan praten en denkt 20% van de professionals onterecht dat meertaligheid kan leiden tot TOS.

Veel professionals geven aan het nodig te vinden dat er meer aandacht voor TOS komt en wensen zelf graag betere scholing op dit vlak. Er is zowel behoefte aan meer theoretische als praktische kennis over hoe je de stoornis kunt signaleren of hoe je deze kinderen kunt ondersteunen. Qua vorm is er zowel behoefte aan informatiebijeenkomsten of praktijkgerichte workshops als aan 'coaching on the job'.

Veel respondenten geven aan dat kinderen met TOS een minder goed welbevinden hebben, minder goed kunnen communiceren met andere kinderen en minder goed kunnen meedoen met de dagelijkse gang van zaken. Meer specialistische ondersteuning is volgens de meeste respondenten (86%) dan ook nodig.

Verder lezen

Wil je meer lezen over het onderzoek of de volledige rapportage van de enquête lezen? Kijk dan op www.deelkracht.nl/projecten/samen-met-sociaal-domein-0-5/

Zie ook:
Stoornis in taalontwikkeling eerder herkennen kan!
Stoornis in taalontwikkeling grijpt in op hele ontwikkeling

------
Abonneer u op onze gratis digitale nieuwsbrief en u ontvangt wekelijks een overzicht van relevante ontwikkelingen rond vroeghulp- en -signalering

# data[].attributes.attachment_link.title
Kinderopvang wil meer doen voor kinderen met stoornis in taalontwikkeling - Vakblad Vroeg

# data[].attributes.attachment_link.description
Kinderen met een stoornis in de taalontwikkeling (TOS) hebben moeite met het gebruiken van taal. De kinderopvang is een belangrijke plek voor het signaleren en doorverwijzen van deze kinderen voor diagnostiek of passende behandeling. Ook kan de kinderopvang zelf een betekenisvolle rol vervullen in het goed begeleiden van kinderen met een TOS op hun groep.

# data[].attributes.headline
Jonge kinderen met TOS kampen met dubbele belasting

# data[].attributes.subject
Jonge kinderen met TOS kampen met dubbele belasting

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
TOS is een neurocognitieve stoornis in het verwerven van taal. Maar taalstoornissen komen bijna nooit alleen, legt prof.dr. Constance Vissers uit. "Veel kinderen met TOS kampen met uiteenlopende problematiek, met name op sociaal-emotioneel gebied. Er is namelijk sprake van een sterke interactie tussen taal en andere cognitieve functies." Gevolg is dat een taalstoornis niet alleen de dialoog met de buitenwereld beïnvloedt, maar ook de dialoog met de eigen binnenwereld. "Dit vergt in opvoeding, diagnostiek, zorg en onderwijs specifieke aandacht. Vanwege deze dubbele belasting is er bij kinderen met TOS namelijk sprake van taalstoornissen in het kwadraat."
De relatie tussen TOS en sociaal-emotionele problematiek ligt voor de hand, vertelt Constance Vissers. "In taal kunnen we verwoorden waar de ander misschien aan denkt of wat hij of zij voelt. Op die manier ondersteunt taal de sociaal-emotionele ontwikkeling." Maar dit geldt ook andersom. "Hoe meer sociale en emotionele uitwisseling, hoe meer taalaanbod. Een complex en wederkerig samenspel dus."

Toegangspoort

Bijkinderen met een haperende taalontwikkeling heeft dit samenspel grote gevolgen. "Niet voor niets zien we bij hen vaak een spectrum aan sociaal-emotionele problemen terug. Dit hang vermoedelijk samen met een verminderd vermogen om aan de ene kant gedrag van anderen te begrijpen en aan de andere kant zichzelf te reguleren. Innerlijke taal speelt een centrale rol in het samenspel tussen deze twee cognitieve functies. Innerlijke taal is namelijk de toegangspoort tot onszelf. Het is van belang voor het reguleren van ons gedrag en onze emoties. Dit verklaart waarschijnlijk waarom we veel sociaal-emotionele en communicatieve problemen zien bij kinderen met TOS."

Werkmodel

Samen met Daan Hermans en Jet Isarin heeft Constance Vissers het samenspel tussen sociale taal en innerlijke taal bij kinderen met TOS op de kaart gezet, met name voor het behandelen van kinderen met een taalontwikkelingsstoornis. "We hebben een werkmodel ontwikkeld om jonge kinderen met TOS die kampen met sociaal-emotionele problemen te ondersteunen. Het gaat er vooral om te ontrafelen wat er aan deze problemen op cognitief niveau ten grondslag ligt. Is er bijvoorbeeld sprake van problemen met de executieve functies, het herkennen van emoties of het vermogen om intenties te begrijpen? De behandeling van de sociaal-emotionele problemen moet op deze analyse worden afgestemd. Het stimuleren van innerlijke taal is dan een mogelijke ingang om verder te komen. Het vormt de toegang voor de cognitieve ontwikkeling van jonge kinderen."

Hoopgevend

Maatwerk is belangrijk wil deze behandelaanpak werken. Inmiddels is hiermee ervaring opgedaan voor opgroeiende jongeren. "Voor hen hebben we een groepsbehandeling ontwikkeld, met als uitgangspunt het stimuleren van de innerlijke taal. We doen dat bijvoorbeeld door samen te zoeken naar woorden voor gevoelens, maar ook door te oefenen in het elkaar hierover te bevragen. Daarnaast zetten we verschillende perspectieven op een bepaalde situatie naast elkaar. Hiermee laten we zien dat je op verschillende manieren naar hetzelfde kunt kijken. Zo proberen we het bewustzijn van gedachten en gevoelens te vergroten. Doel hiervan is hen flexibeler te maken in sociaal opzicht." De eerste ervaringen smaken naar meer. "Het lijkt erop dat deze jongeren in sociaal-emotioneel opzicht echt evenwichtiger zijn nadat ze die behandeling hebben gehad. Dat is hoopgevend. Het zou erg mooi zijn als we een dergelijke behandeling ook voor heel jonge kinderen ontwikkelen. Door een neuropsychologische bril naar TOS kijken is echt pionierswerk."
Constance Vissers is klinisch neuropsycholoog en bijzonder hoogleraar Taalontwikkelingsstoornissen aan de Radboud Universiteit. Zij combineert sinds 2014 wetenschappelijk onderzoek en klinische taken binnen Kentalis (programmalijn TOS), de Radboud Universiteit en haar psychologenpraktijk.
------
Abonneer u op onze gratis digitale nieuwsbrief en u ontvangt wekelijks een overzicht van relevante ontwikkelingen rond vroeghulp- en -signalering

# data[].attributes.attachment_link.title
Jonge kinderen met TOS kampen met dubbele belasting - Vakblad Vroeg

# data[].attributes.attachment_link.description
TOS is een neurocognitieve stoornis in het verwerven van taal. Maar taalstoornissen komen bijna nooit alleen, legt prof.dr. Constance Vissers uit. "Veel kinderen met TOS kampen met uiteenlopende problematiek, met name op sociaal-emotioneel gebied. Er is namelijk sprake van een sterke interactie tussen taal en andere cognitieve functies."

# data[].attributes.headline
Boek brengt relatie tussen TOS en gedrag helder in beeld

# data[].attributes.subject
Boek brengt relatie tussen TOS en gedrag helder in beeld

# data[].attributes.attachment_link.title
Boek brengt relatie tussen TOS en gedrag helder in beeld - Vakblad Vroeg

# data[].attributes.attachment_link.description
Recensie: ‘Taal in het kwadraat’, Veel kinderen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) hebben ook sociaal-emotionele problemen.

# data[].attributes.attachment_link.embed_code
Boek brengt relatie tussen TOS en gedrag helder in beeld

# data[].attributes.headline
Mijn TOS en ik - VierTaal leerlingen vertellen

# data[].attributes.subject
Mijn TOS en ik - VierTaal leerlingen vertellen

# data[].attributes.attachment_link.title
Mijn TOS en ik - VierTaal leerlingen vertellen

# data[].attributes.attachment_link.title
15 oktober Wereld TOS dag - Vakblad Vroeg

# data[].attributes.attachment_link.description
Het was 15 oktober Wereld TOS-dag. Ruim 250.000 kinderen in Nederland hebben een taalontwikkelingsstoornis en op deze dag wordt hier aandacht voor gevraagd. Vakblad Vroeg heeft hier regelmatig over gepubliceerd. Hieronder een greep uit de berichten van de afgelopen tijd. Boek brengt relatie tussen T…

# data[].attributes.attachment_link.embed_code
15 oktober Wereld TOS dag

# data[].attributes.headline
Zo geef je aandacht aan een taalontwikkelingsstoornis (TOS) in de klas

# data[].attributes.subject
Zo geef je aandacht aan een taalontwikkelingsstoornis (TOS) in de klas

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Taalontwikkelingsstoornis

|Door: Elise de Jong
Volgens diverse wetenschappelijke onderzoeken heeft 5 tot 7% van alle schoolgaande kinderen een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Het komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes. Kinderen met TOS ervaren problemen op het gebied van het taalbegrip, de taalproductie of een combinatie van beiden. Bij TOS staat het taalprobleem centraal en kan deze taalstoornis niet verklaard worden door andere problemen of onvoldoende taalaanbod. Ook in de onderwijswereld is TOS een relatief onbekend probleem, doordat er relatief weinig onderzoek naar gedaan is en er geen bekende mensen met een TOS zijn die als voorbeeld kunnen dienen.

Belang voor klassikale aandacht

Tussen een medeleerling en een kind met TOS kan regelmatig een conflict of misverstand ontstaan. Zij zijn vaak lastig te begrijpen of begrijpen anderen minder goed. Voor medeleerlingen kan dit een lastige situatie zijn. Daarom is het goed om in de klas aandacht te besteden aan het onderwerp TOS, zodat er wederzijds begrip kan ontstaan. Op welke manieren kun je dat doen?
Leerlingen met TOS aan het woord
Met name voor een leerling met TOS, vooral als ze het zelf nog niet kunnen uitleggen, is het prettig als anderen vertellen wat TOS is en wat het betekent om TOS te hebben. In deze minidocu van Stichting VierTaal vertellen leerlingen Serife, Justyn, Jimmy en Layla hun eigen TOS verhaal.
Quiz over een TOS
Duik als onderwijsprofessional in de wereld van TOS door bijvoorbeeld de volgende websites te bezoeken https://www.tosinbeeld.nl/ en https://auris.nl/vertel-over-tos/. Stel vragen op en stel een quiz samen voor jouw klas. Op deze manier leren leerlingen op een spelenderwijs meer over TOS.
Uitleg via een poster
Als je dieper wilt ingaan op TOS en wat de oorzaken zijn, kun je gebruik maken van de praatplaat van Auris. Op de voorzijde staat een tekening en op de achterzijde staat een korte uitleg.
Mindmappen
Voor leerlingen met TOS is mindmapping een ideale methode om de lesstof, een samenvatting of een andere taalactiviteit beter in zich op te nemen. Je kunt deze visualiseringstechniek ook gebruiken om TOS in beeld te brengen. Na een korte uitleg, laat je alle leerlingen een mindmap over TOS maken. Doe het ouderwets met pen en papier of gebruik een online mindmapping tool.

Wil je een leerling met TOS helpen?

Bespreek je zorg eerst met je IB-er en de ouders van de leerling. De IB-er kan contact opnemen met het AanMeldPunt van de Cluster 2 instelling (Auris of Kentalis bv) in de regio en of de Ambulante Dienstverlening. School, ouders en Auris brengen samen de ondersteuningsbehoeften van het kind en de school in kaart. De mate van ernst van de stoornis wordt bepaald door logopedische en psychologische testen. De Ambulant Dienstverlener komt het kind en de school in de praktijk ondersteunen. Als er sprake is van intensieve ondersteuning, dan wordt de leerling naar een Cluster 2 school verwezen. Voor meer informatie kun je de website van Simea bekijken.

De nieuwste artikelen wekelijks in je mail? MELD JE AAN voor de PrimaOnderwijs nieuwsbrief.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zo geef je aandacht aan een taalontwikkelingsstoornis (TOS) in de klas

# data[].attributes.attachment_link.description
Volgens diverse wetenschappelijke onderzoeken heeft 5 tot 7% van alle schoolgaande kinderen een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Het komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes. Kinderen met TOS ervaren problemen op het gebied van het taalbegrip, de taalproductie of een combinatie van beiden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In een boodschap voor ouders en andere belangstellenden/betrokkenen is het belangrijk geen schuldgevoel op te roepen, de kern te raken en duidelijk te maken wat een TOS inhoudt. Daarnaast is een realistisch perspectief belangrijk.

Download de folder

Wat is de oorzaak?

Oorzaak is deels nog onbekend
Genetisch (soms erfelĳke) component
TOS zit in het brein:

Neurobiologisch ontwikkelingsstoornis

Taal-leervermogen is aangedaan

Zwak verbaal (werk)geheugen

Er is niet 1 aanwĳsbare oorzaak, maar een uitsluitingsdiagnose.

Meer informatie.

Praatplaat over de mogelijke oorzaken van TOS

Aantallen

Best vaak:

1 op de 20 kinderen.

Meer dan autisme of dyslexie

Het komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes

Verhouding 3:1

Verklaring: hersenontwikkeling bij jongens verloopt trager dan bij meisje.

Meer informatie:

TOS komt best vaak voor, meer dan ASS of dyslexie: rond 1 op de 20 kinderen heeft een TOS.

TOS komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes (verhouding ongeveer 3:1), de verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat de hersenontwikkeling bij jongens trager verloopt dan bij meisjes (de myelinisatie: de opbouw van de isolatielaag rond de zenuwvezels).

TOS is een heterogene stoornis: kinderen kunnen problemen hebben met spraak (fonologie of spraakmotoriek), met taalbegrip of taalproductie of met combinaties daarvan.

Literatuur

Burger, E., van de Wetering, M., van Weerdenburg, M. (2012). Kinderen met specifieke taalstoornissen: (be)handelen en begeleiden in zorg en onderwijs
Gerrits, E., Beers, M. Bruinsma, G. (2017). Handboek taalontwikkelingsstoornissen
Julien, M. (2013) Taalstoornissen bij meertalige kinderen: diagnose en behandeling
Manders, E., den Bal, C., van den Heuvel, E. (2013). Taalontwikkelingsstoornissen: fenomenen, onderzoek en behandeling
Compilatie: Dr. Rob Zwitserlood, onderzoeker Auris Ondersteunende Diensten, 2017

# data[].attributes.attachment_link.description
In een boodschap voor ouders en andere belangstellenden/betrokkenen is het belangrijk geen schuldgevoel op te roepen, de kern te raken en duidelijk te maken wat een TOS inhoudt. Daarnaast is een realistisch perspectief belangrijk.

# data[].attributes.headline
Orthodidactische uitgangspunten van de speciale hulp bij fonologische problemen -3-

# data[].attributes.subject
Orthodidactische uitgangspunten van de speciale hulp bij fonologische problemen -3-

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Orthopedagoog bij

orthodidactiek@telenet.be

APA Geplaatst op 29 juni 2021
Buijks, J. (2021). Orthodidactische uitgangspunten van de speciale hulp bij fonologische problemen -4-.
Geraadpleegd op 22-09-2021,
van https://wij-leren.nl/fonologische-problemen-speciale-hulp-uitgangspunten.php
Fonologische incompetentie, het niet kunnen 'spelen' met klanken, is in het primair onderwijs een belangrijke oorzaak van bemoeilijkt voorbereidend en aanvankelijk (technisch) lezen en schrijven/spellen. Dit artikel is onderdeel van een serie over hulp bij fonologische problemen in voorbereidend en aanvankelijk lezen en schrijven/spellen. Hier staat een overzicht van alle artikelen, materialen en bronnen.

Kinderen met fonologische zwakte hebben speciale hulp nodig bij lezen en schrijven/spellen, in deze artikelenreeks is de hulp gebaseerd op twee orthodidactische uitgangspunten:

Klankanalytisch uitgangspunt bij lezen, schrijven, dictee, spellen;

Senso-motorische en contextuele steun bij fonologische zwakte.

Klankanalytisch uitgangspunt

Een woord mag dan wel klinken als één ononderbroken geluid, het bestaat altijd uit losse fonemen. Je kunt woorden vergelijken met gele vla: de egaal kleurige en consistente massa, waarin de te onderscheiden ingrediënten, nadat ze in de vla zijn gemengd, niet meer zichtbaar zijn. Wil je weten wat de oorspronkelijke losse ingrediënten zijn in de vla, dan heb je bepaalde strategieën nodig, om dit te achterhalen. Ook een woord wordt door een jong kind veelal niet meteen en spontaan opgevat als een constructie van losse fonemen, toch zeker niet als er sprake is van fonologische incompetentie.

Kinderen met fonologische problemen zijn het meest gebaat bij het expliciet aanleren van de fonemen en van de associatie tussen foneem en grafeem.

Een globaal- of structuurmethode is minder goed bruikbaar dan een leesmethode waarbij de klank centraal staat en de klanken/letters één voor één worden aangeleerd. Want lezen en spelling doen een 'beroep op woordanalytische vaardigheid: een voorgesproken woord moet in klanken worden ontleed en vervolgens moet er iets met die klanken worden gedaan' (van den Bos en Ruijssenaars e.a.).
In een dergelijke klankanalytische aanpak krijgt het kind in eerste instantie de klanken en bijbehorende letters los aangeboden, wel steeds in een context van woord/begrip en beleving, gericht op de essentiële lees- en spellingshandeling: 'spelen' met klanken. Zolang de klankvaardigheid gebrekkig verloopt, is snel op woordniveau lezen nog niet aangewezen. Dit zou radend lezen in de hand werken, waarbij het kind probeert al of niet via de betekenis van het woord of de context 'volledige woordrepresentatie uit het hoofd te leren' (Wentink e.a.).

Janson geeft aan, dat er een duidelijk onderscheid nodig is tussen klanken en letters, resp. tussen klankdelen en lettergrepen: klanken kun je horen, letters niet en klanken kun je niet zien, letters wel. Hij stelt dat de fonologie leidend is: de juiste uitspraak en het horen, onderscheiden en nazeggen van klanken en woorden is de basis van het lees- en spellingsproces, daarom is het leren van klanken een auditief en mondeling proces. De weergave van woorden met de juiste letters kan niet als vertrekpunt fungeren, want dat is een visueel inprentingsproces.

'Kinderen moeten juist leren om vanuit de woorden die ze denken of spreken de klankpatronen te herkennen en die klanken te koppelen aan de daarbij passende letters. Dit is ook de reden dat het leren spellen wordt voorafgegaan door een grondige verkenning van de klanken, de klankgroepen en de klemtonen uit de spreektaal én, los daarvan, door een even grondige verkenning van de lettervormen van ons alfabet. Pas als beide voldoende herkend, onderscheiden en benoemd kunnen worden kan met het leren spellen (en ook met het leren lezen) begonnen worden. Daarbij is het belangrijk te starten met klankzuivere woorden, omdat daarin een vaste koppeling is tussen een klank en een of twee letters. Pas als die basis wordt beheerst, is het verantwoord verder te gaan met de uitzonderingen daarop' (Janson).

Het analytische en spellende principe van geïsoleerde klanken is een belangrijk 'self teachend mechanisme' (Scheltinga), om de koppeling van klanken aan letters te leren en om daarmee welk woord dan ook te lezen of te schrijven.

Kinderen krijgen hiermee een basistool in handen, waarmee ze hun lees- en schrijfproces zelf kunnen managen en corrigeren. Ook in andere vakken, waar de insteek niet sec op leesbegeleiding ligt, kunnen zij dan toch voort met deze zelf helpende strategie.Spellend lezen is geen doel op zich, want lezen draait om vloeiende woordherkenning en dat verloopt efficiënter als woorden niet letter voor letter worden gedecodeerd.

Maar de inzet van de spellende strategie kan de helpende hand zijn bij stagnatie of stress, zowel in aanvang van het lezen en het schrijven, als verderop. Het helpt bij korte woorden/woorddelen en bij langere woorden/zinnen, bij fonetisch zuivere woorden en bij fonetische onzuivere. Het fonologisch zwakke kind kan het nodig hebben om de eerste letter(s) van een woord te spellen of een lettercluster of lettergreep, om zo een aanzetje te creëren tot het lezen/schrijven en begrijpen van het hele woord of de volledige zin.

Het gaat er om, dat een mens met (blijvend) zwakke fonologische vaardigheden en zwakke leestechniek, klankanalytisch moet kunnen werken, ook in het voortgezet lezen, in het vervolgonderwijs en in het latere leven. Even terug naar de losse klank (en letter) en het analyse synthese proces via de lange handelende weg doen. Even een paar klanken isoleren door ze expliciet te produceren, motoriseren, visualiseren, identificeren, positioneren of analyseren, om daarna de juiste synthese te kunnen maken.

De directe herkenning van woorddelen, het hele woord of de zin wordt met deze zelftherapeutische strategie door het kind in eigen regie op gang geholpen.

Dikwijls is gedeeltelijke verklanking al voldoende of schakelend spellen (Karels), om het hele woord te kunnen 'pakken'. Het uitdrukkelijk toepassen van deze klankanalytische procedure kost natuurlijk wel meer inspanning en tijd. Maar het alternatief is, dat zonder deze fonologische accuratesse, radend en slordig lezen ontstaat, met veel fouten en frustraties. Als eenmaal het woord of de zin technisch ontrafeld is, kan aan de begripsconnectie begonnen worden. Ook dit is een proces dat tijd en energie kan kosten, als het relateren van gelezen woorden/zinnen aan wat het voorstelt en betekent, stap voor stap moet gebeuren.

Het feit dat het kind blijft hangen in spellend lezen of in langdurend, misschien permanent langzaam lezen, zou eigenlijk geen risicogevoel moeten opwekken. Dan leest een kind of volwassene maar wat langzamer, zolang hij maar weet hoe hij het accurate leesproces kan aanpakken. Lezers en schrijvers die de lange weg van deelvaardigheden en senso-motorische en contextuele ondersteuning nodig hebben, zouden dit gewoon openlijk moeten kunnen doen, zonder schaamte of verstoppertje (casus 1). Niet iedereen voldoet aan de snelle leesnorm en komt op hetzelfde eindpunt uit. Wel kan elke leerling voldoen aan de norm van kwaliteitsvol lezen, met de juiste strategieën van ontsleuteling, woordinprenting en begripsverbinding, waarbij tijdsdruk geen rol zou mogen spelen.

Luc Koning wil in plaats van 'racelezen' naar 'redzaamheidslezen', snel lezen moet niet het belangrijkste doel of de norm zijn. 'Uit onderzoek is gebleken dat snel lezen helemaal niet nodig is en zeker niet voor het begrijpend lezen (..). Bij het redzaamheidslezen wordt de nadruk op de nauwkeurigheid gelegd en het tekstverwerkend lezen' (redzaamheidslezen.nl).
Dit betekent dat er (een grote) diversiteit blijft tussen lezers die tijdkostende deelvaardigheden nodig hebben en lezers die snel het geautomatiseerde niveau bereiken. Divergente differentiatie is dan meer op zijn plaats dan convergente, binnen het BO zelf of door middel van plaatsing in SBO of SO cluster 2.

Deze kinderen moet meer tijd gegund worden, meer passend onderwijs, met ruimte voor hun eigen leermanieren en leertempo, tegemoetkomend aan en aansluitend op de onderwijsbehoeften. De speciale hulp op maat is enerzijds gericht op het procedureel werken aan de fonemische accuratesse en anderzijds om het kind 'over de drempel' van de woordanalytische fase te krijgen naar het woordholistische leesniveau, de 'woordbeeldautomatisering' (Luc Koning).
Als directe woordherkenning en meer op tempo lezen eenmaal doenbaar worden, zonder gevoelens van psychische druk, dan moet dat natuurlijk meteen met beide handen aangepakt en gestimuleerd worden.

Senso-motorische en contextuele steun bij fonologische zwakte

In het onderwijs, zelfs in de eerste groepen van het basisonderwijs, ligt het accent bij instrueren en communiceren vooral op verbaal-linguïstische vaardigheden. Kinderen met talige en fonologische zwakte hebben het hier heel moeilijk mee, zij kunnen niet puur op 'taal varen', zij hebben ook non verbale communicatie - en leerstrategieën nodig. Ze hebben meer en langer behoefte aan embodied learning, bewegend en belichaamd leren, waarbij in de informatieopname en de communicatie erover, de nadruk sterker ligt op senso-motorisch en visueel-ruimtelijk werken.

De taalontwikkeling wordt dan niet alleen via het taalkanaal ontwikkeld, maar ook langs meer ervaringsgerichte en lijfelijke wegen geprikkeld en opgebouwd (Prins).

Een soortgelijke visie vindt men in de sensorische integratie of -informatieverwerking (SI): de basis van de cognitieve- en spraaktaalontwikkeling zit in de senso-motoriek. Cognitief leren wordt opgevat als het internaliseren van senso-motorische informatie van het eigen lichaam en vanuit de omgeving. Het kind leert taal niet alleen met zijn 'taalmachientje', maar tevens via de zintuigen, het performale functioneren en het gevoelsleven: horen met zijn oren, voelen en motorisch uitvoeren met zijn handen en mond- en lichaamsmotoriek, zien en nadoen en associëren met zijn ogen, verbinden met eigen emoties en ervaringen. Hoewel spraaktaal problematiek dikwijls gepaard gaat met problemen in de senso-motoriek, grijpen kinderen met fonologische problemen graag naar senso-motorische ondersteuning, het enige alternatief als de puur talige weg hen zo moeilijk afgaat.

In de vier leerniveau's van de handelingsleertheoretische benadering van Ruijssenaars (op basis van de leertheorie van Galpérin), de materiële, perceptieve, verbale en mentale leerfase, is een analoge opzet zichtbaar. In de materiële en perceptieve leerfasen wordt voornamelijk lijfelijk gehandeld, denkstappen worden gemotoriseerd en gevisualiseerd, ze zijn uitgebreid, uitwendig, hardop en omslachtig. Het automatiseringsproces in lezen, van woordanalytisch naar woordholistisch begint spellend, klank voor klank, het is 'een aandachtvragend en bewust verlopend proces, dat verwerkingscapaciteit vergt' (van der Leij).

In de verbale en mentale leerfasen wordt op talig en abstract niveau gewerkt, sneller ook. Er wordt (meer) rechtstreeks gelezen en geschreven, de onderliggende materiële en perceptieve werkvormen zijn dan minder nodig of ze zijn verkort. Ruijssenaars stelt dat (deel) vaardigheden eerst een senso-motorische voorbereiding nodig hebben en dat bij problemen het geïsoleerd aanleren van de onderliggende deelvaardigheden een noodzakelijk principe wordt of dat er op teruggevallen moet kunnen worden.

Het leren verwoorden en denken vanuit de handelingsleerpsychologische visie kan worden opgevat als een proces dat gebaseerd is op concrete handelingen, die zich onder invloed van gericht onderwijs, ontwikkelen tot schematische en mentale denkhandelingen. Het langer vasthouden aan onderliggende strategieën van handelen en waarnemen, maakt dat taalzwakke kinderen toch met vertrouwen in eigen competenties het lees- en spellingsproces in kunnen gaan.

Ook het inbedden in een betekenisvolle context en het aansluiten op de belevingswereld en het kennis- en taalnetwerk van het kind, moet expliciet gebeuren, handelend, visueel en stap voor stap.

Emotionele betrokkenheid bij een onderwerp verhoogt passie, motivatie en openstaan voor leerervaringen. Het ontspant ook, een duidelijke meerwaarde, toch zeker bij kinderen met leerbelemmeringen.

Volwassene die fonologisch een moeizaam technisch lees- en spellingstraject heeft doorgemaakt, heeft altijd het hakken en plakken nodig gehad en daar ook de gelegenheid toe gehad op school. Hij heeft jarenlang RT en logopedie gehad. Hij is pas in het hoger onderwijs wat sneller op woord- en zinsniveau gaan lezen, maar nog steeds met stagnaties en strategiepauzes, die hij bewust inzet: hakken en plakken van de eerste letters of lettergrepen. Hij beseft en accepteert dat dit zijn 'gereedschap' is bij het lezen van de vele leesteksten en boeken.
Buijks, J. (2021). Orthodidactische uitgangspunten van de speciale hulp bij fonologische problemen -4-.
Geraadpleegd op 22-09-2021,
van https://wij-leren.nl/fonologische-problemen-speciale-hulp-uitgangspunten.php

# data[].attributes.attachment_link.title
Orthodidactische uitgangspunten van de speciale hulp bij fonologische problemen -3-

# data[].attributes.attachment_link.description
Orthopedagoog bij orthodidactiek@telenet.be APA Geplaatst op 29 juni 2021 Buijks, J. (2021). Orthodidactische uitgangspunten van de speciale hulp bij fonologische problemen -4-. Geraadpleegd op 22-09-2021,van https://wij-leren.nl/fonologische-problemen-speciale-hulp-uitgangspunten.php Fonologische incompetentie, het niet kunnen 'spelen' met klanken, is in het primair onderwijs een belangrijke oorzaak van bemoeilijkt voorbereidend en aanvankelijk (technisch) lezen en schrijven/spellen.

# data[].attributes.headline
De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-

# data[].attributes.subject
De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
APA Geplaatst op 28 juni 2021
Filipiak, P. (2021). De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-.
Geraadpleegd op 22-09-2021,
van https://wij-leren.nl/verwerving-zinsopbouw-woordopbouw.php
In een drietal artikelen wordt de taalontwikkeling van het jonge kind belicht. Het eerste artikel besteedt aandacht aan de denkontwikkeling, de sociale ontwikkeling en de non-verbale communicatie. In het tweede artikel ligt de focus op de taalontwikkeling. Hoe verloopt de fonologische en lexicale ontwikkeling vanaf de babytijd? In dit derde artikel belichten we de verwerving van zins- en woordbouw door het jonge kind.

De verwerving van zins- en woordbouw

De dreumes gaat woorden en zinnetjes begrijpen. Hij zoekt zijn speen als hem gevraagd wordt "Waar is je speen?". En hij wordt blij als zijn broertje roept "Daar!". Het kind gaat proberen na te zeggen wat tegen hem gezegd wordt en het uit steeds meer herkenbare klanken. Rond de eerste verjaardag zegt het zijn eerste echte woordje, meestal "mama", maar ook wel "auto" of "woef", en hij verwoordt wie of wat belangrijk voor hem is. In deze eenwoordfase communiceert de dreumes met de woordjes die het ter beschikking heeft.

Tussen anderhalf en twee jaar breidt de dreumes zijn woordenschat sterk uit en het komt in de tweewoordfase: "Woefie aai?" betekent "Ik wil de hond aaien.".

Het kind wordt nu erg geholpen in zijn opbouw van de taal wanneer ouders terugpraten in correcte zinnen. Dus als het kind kaas benoemt als "taas" niet zeggen: "Nee, het is kaas.", maar "Ja, jij krijgt kaas.". (3)
Al snel volgt de fase van de meerwoordfase. De peuter breidt zijn actieve taalgebruik uit tot meer woorden per uiting. De kleuter kan kleine verhaaltjes vertellen en wat later ook aan de hand van plaatjes een verhaaltje navertellen en ontwikkelt zich op vele vlakken: motorisch, cognitief en geheugen, sociaal, emotioneel, en in samenhang met dat alles, ook op het vlak van taal. Ook in grammaticale zin verbetert het kind zijn uitingen.
Zie voor meer informatie over de taalverwerking de volgende site: https://www.kinderneuropsychologie.org/encyclopedie/taalverwerving

Het mechanisme van de verwerving van zins- en woordbouw

Het vermogen om bedoelingen van anderen te begrijpen is cruciaal voor de sociaal-pragmatische verklaring over de ontwikkeling van syntaxis en morfologie bij jonge kinderen. (2) Dreumesen, peuters en kleuters gebruiken zinspatronen (syntaxis) en woordvormen (morfologie) die hen nooit expliciet zijn onderwezen. Ze zijn in staat om zinsbouw af te leiden uit de volwassen taal.
'Kernzinnen of holofrasen', zoals 'doen, nietdoen' worden in feite als één klank- en gebruiksgeheel onthouden. Ze hoeven door het kind tijdens het eigen praten niet geconstrueerd te worden. Kernzinnen vormen een voorraad aan uitingen die 'de kern' vormen voor de verdere uitbouw van de zinsstructuur en van morfologische verbuigingen en vervoegingen van woorden. Zie voor meer informatie: https://www.greelane.com/nl/geesteswetenschappen/engels/holophrase-language-acquisition-1690929/

Nadat ze een voorraadje holofrases beheersen, gaan ze steeds meer letten op de regelmatigheden (en onregelmatigheden) van zinnen en woordvormen. Daarmee ontwikkelen ze hun 'zinsbouwend en woordvormend vermogen' en gaan van eenwoorduitingen, via tweewoorduitingen naar meerwoordzinnen die grammaticaal steeds completer worden.

Ze krijgen, als het goed is, vaak reacties op hun (onvolmaakte) zinnen en kunnen daardoor hun zinnen verbeteren. Ze worden niet verbeterd; ze verbeteren zichzelf.

Ze ontwikkelen op deze manier abstracte zinsbouw- en woordvormregels die ze in nieuwe situaties met andere taalelementen kunnen gebruiken.
Door een deel van een eigen kernzin 'Ik ben gek op....' te verbinden met hun favoriete dingen, geven jonge kinderen bijvoorbeeld ook commentaar op elkaar en op voorwerpen of gebeurtenissen. Ze herhalen een deel van de kernzin 'Ik ben gek op ......' en combineren dit met allerlei woorden die ze al kennen: 'Ik ben gek op oma.'. Deze manier van leren noemen we 'Zinnen verzinnen'. Op deze manier maken kinderen nieuwe zinnen en leren daarmee de grammatica van de taal.

Kinderen blijken, anders gezegd, een vermogen te bezitten om uit kenmerken van zinnen de achterliggende grammaticale structuur voor nieuwe zinnen uit te proberen. Elman, 2003 in (2); Zie ook: Linda Ventriglia; Conversations of Miguel and Maria; How children Learn A second Language; 1982.
Ze leren dit door eerst de betekenis en bedoeling bij de spreker te achterhalen en daarna de relatie tussen de betekenis en de geuite taalvorm te koppelen. Dit taalleren in een interactie tussen taalleerders en taalbeheersers is een belangrijk taal leerprincipe. (1). Er is met andere woorden bewijs dat kinderen jonger dan 24 maanden al aanzienlijke syntactische kennis bezitten. Eenjarige bezitten al een mentale gevoeligheid voor de goede volgorde van zowel inhouds- als functiewoorden in zinnen en de positionering van specifieke morfemen. (2)

Een dreumes begint later in het tweede levensjaar verschillende patronen van grammaticale frames op te merken.

Als het onderdelen van zo'n frame kan losmaken en vervangen door een ander taalelement, probeert het een taalstructuur uit, waarmee de bouw van nieuwe taaluitingen mogelijk wordt. Het kind luistert naar de eigen taaluitingen, vergelijkt deze met het taalaanbod uit zijn omgeving en pas de eigen vondst aan.
Zinsbouwontwikkeling begint met het leren van taal zonder begrip van de onderliggende structuren van de meerwoordzinnen of kernzinnen. Toch leren dreumesen, peuters en kleuters die gaandeweg. Door te kijken naar de initiatieven die kinderen op dit punt zelf nemen, krijg je meer inzicht in dit leerproces. Je kunt er daardoor beter bij aansluiten in je taalstimulering. Syntactic Supports for Word learning; L.R. Naigles, L. D. Swensen in (2).

Fasering van zinsbouw- en woordvorm-ontwikkeling

Gaandeweg ontdekt het kind, dat mama soms iets doet, dan weer dat papa iets aan mama geeft. En daarbij wordt ontdekt dat er betekenisverschil is door een woordvolgorde in: 'Mama geeft papa een koekje; Papa geeft mama een koekje.'. De dreumes zal dan ook leren om met een goede woordvolgorde een bedoeling aan anderen over te brengen.
Dit laatste slaagt steeds beter door de verwerving van begrijpelijke meerwoordzinnen. (3)

Het aantal begrepen en gesproken woorden in zinnen breidt zich verder uit.

Volgens Brown ontstaat de zinsstructuur in een aantal fasen van 1 tot ongeveer 7 jaar, die natuurlijk niet precies op elkaar volgen maar elkaar ook overlappen. Hij gebruikte de gemiddelde lengte van de uiting van een kind (MLU), uitgedrukt in morfemen, om deze stadia aan te geven en kinderen met dezelfde chronologische leeftijd vertonen duidelijke verschillen in uitingslengte. Er blijken vijf fasen te onderscheiden in de ontwikkeling van de zins- en woordbouw. In fase 1 ligt de gemiddelde uitingslengte van kinderen dicht bij twee morfemen en in fase 5 bevatten uitingen gemiddeld vier morfemen. (1) Beschouw stadia en fasen als elkaar overlappende takken in de grillige ontwikkelingsboom van jonge kinderen.

Fase 1. De vroege spraak van dreumesen en peuters gaat in telegramstijl. Met slechts een- en tweewoorduitingen bereiken ze veel, zoals dingen benoemen, vragen om meer, iemand koppelen aan een actie ('Mama ga') of een object ('Papa sok'), een kwaliteit van iets benoemen ('ei heet ') relateren, en verbaal wijzen ('Deze auto'). Lidwoorden (de, het, een) , werkwoordsvormen (ben, bent, is, zijn) en hulpwerkwoorden (wil, kan) worden nog grotendeels weggelaten, maar kinderen gaan in de richting van de betekenisvolle woordvolgorde van het volwassen taalgebruik.
Wanneer dreumesen en peuters voldoende woorden kennen, beginnen zij met korte vragen te stellen of benoemen zij in telegramstijl dingen die hun interesse hebben, zoals: 'deur open', 'ik koek', 'bed toe', 'ik dorst'. De intonatie en de klemtonen zijn in deze fase erg belangrijk voor het begrip. Hierdoor kunnen we in combinatie met de context begrijpen wat de dreumes of peuter bedoelt. 'Deur open' kan betekenen dat de deur op dit moment openstaat. 'Deur open?' kan ook betekenen dat het kind vraagt om de deur te openen. (3)

Fase 2. Een morfeem is de kleinste talige vorm met een betekenisvolle of een grammaticale betekenis. De zin 'De meisje-s speel-de-n voet-bal' bevat vier zelfstandige betekenisvolle morfemen: meisje, speel, voet en bal. En vier grammaticale morfemen de, -s, -de, -n, die respectievelijk een aanduiding van bepaaldheid en meervoud betekenen. Voetbal is een combinatie van de vrije morfemen voet en bal. Meisjes bestaat uit een vrij en een gebonden morfeem: meisje en de meervoud -s. In het Nederlands kunnen morfemen voorvoegsels, achtervoegsels, tijdsvervoegingen van werkwoorden en verbuigingen van zelfstandige naamwoorden zijn.

Peuters beginnen deze grammaticale relaties te 'finetunen' door woordeinden of woordvormen toe te voegen voor de tijd van een werkwoord, door meervoud uit te drukken met -s en -en, door lidwoorden en voorzetsels toe te voegen en door eerdere zinsconstructies of kernzinnen verder grammaticaal te verfijnen.
Een zin bestaat uit enorm veel verschillende onderdelen: de persoonsvorm, het lidwoord, bijwoorden, hulpwerkwoorden enzovoort.

Kinderen leren eerst het zelfstandig naamwoord, maar al snel daarna komen er ook werkwoorden en bijwoorden bij.

De eerste lidwoorden verschijnen tussen de leeftijd van anderhalf en twee jaar. Zo'n 22 procent van de driejarigen vergeet nog het lidwoord te gebruiken. Rond het tweede levensjaar gebruiken kinderen ook regelmatig het woord 'en'. Later volgen woorden als 'toen', 'maar', 'want', 'omdat' en 'daarom'. (3)

Wanneer het kind regelmatig de /t/ toevoegt (aan de zin 'hij loopt') of weglaat (bij de zin 'ik loop'), heeft het kind de vervoegingen van persoonsaanduidingen eigen gemaakt. Vanaf drie jaar, nadat de plaats van de persoonsvorm en andere werkwoorden in een zin zijn ingeslepen, leert de peuter het verschil tussen enkelvoud en meervoud.Het kind ontdekt wanneer hij 'ik speel' of 'wij spelen' moet gebruiken.
Als laatste ontdekt en imiteert de kleuter de juiste vervoegingen van werkwoorden met klankveranderende tijdsaanduidingen: lopen, liep. Het kind maakt van de zin 'Ik pannenkoek eet.' dan 'Ik heb een pannenkoek gegeten.', maar het woordonderdeel ge- wordt nog weleens vergeten. Tijdens deze ontdekkingsreis zijn dus de vervoegingen niet altijd meteen juist. (3).

Fase 3. In deze fase zetten peuters en kleuters eenvoudige meerwoordzinnen om in andere zinstypen zoals vragen, ontkenningen ('Dat wil ik niet') en eisen of verzoeken ('Doe dat niet!'). Rond de leeftijd van 3,5 jaar gebruiken peuters nauwelijks vraagwoorden, maar binnen zo'n twintig weken na deze leeftijd kunnen kinderen zich dit toch eigen maken. Na het verwerven van de juiste plek voor de persoonsvorm en andere werkwoorden, ontdekken ze nu ook waar ze lidwoorden en onderwerpen in een zin moeten plaatsen. Kinderen spreken steeds meer in complete zinnen. Naast het leren van de voegwoorden, ontdekken en imiteren kleuters de plaats van de persoonsvorm en andere werkwoorden in een zin. (3)

Fase 4. Er zijn drie soorten van zinsinsluiting die als eerste na de kleuterperiode verschijnen: zinsaanvulling, indirecte vragen en bijzinnen. Met zinsaanvulling zegt het kind zinnen als 'Ik denk dat ik wat kauwgom wil.', 'Ik hoop dat we kunnen gaan.', of 'Ik denk dat je gelijk hebt.'. Indirecte vragen zijn vragen als 'Wie mijn auto heeft meegenomen, moet hem teruggeven.' en 'Weet je waar die is?'.

Fase 5. Deze fase begint al rond de leeftijd van drie of vier jaar, maar strekt zich uit tot in de basisschoolleeftijd en na de adolescentie. De zinnen in telegramstijl verdwijnen, waardoor zinnen van peuters en kleuters nu meer lijken op die van volwassenen. Uiteindelijk worden de eerder beschreven zinnen uitgesproken als 'De deur is open.', 'Ik wil een koekje.', 'Ik ga naar bed toe.' en 'Ik heb dorst.'.

Door goed te luisteren naar andere kinderen en volwassenen om zich heen, dus bij voldoende taalaanbod, construeren ze uiteindelijk in grammaticale zinnen wanneer zij genoeg taalruimte en taalfeedback krijgen.

Op deze manier spreken schoolkinderen steeds meer in complete en samengestelde zinnen.
In eerste instantie verbindt het schoolkind volledige zinnen door simpelweg 'en' of 'en dan' toe te voegen als verbindingswoordjes. Dan horen we uitingen als 'Ik heb je gebeld en je hebt niet geantwoord.' of 'Ik kwam thuis en toen was mijn mama weg.'. Uiteindelijk verschijnen voegwoorden zoals 'maar', 'omdat' en 'zo' die de koppeling van beweringen nauwkeuriger uitdrukken. Uiteindelijk leren kinderen tijdens de differentiatieperiode (2,5 tot 7/9 jaar) ook aanwijzende voornaamwoorden als 'deze', 'die', bezittelijke voornaamwoorden als 'mijn', jouw' en vraagwoorden als 'wie', 'wat', 'wanneer'. (3)

Met de differentiatiefase is de taalontwikkeling geenszins afgesloten. De begripsontwikkeling gaat het hele leven door. De tekstopbouw en de schriftelijke vaardigheden worden in de lagere schoolperiode verder ontwikkeld. Er wordt in dit verband gesproken over de voltooiingsfase (tot 9 jaar). Complexere en langere zinsbouw komt gemiddeld genomen pas na het 12e levensjaar echt goed tot ontwikkeling.

Literatuur

1. Er is in de artikelen gebruik gemaakt van het werk van Allen /Brown/Yatvin in 'Learning Language Through Communication' uit 1986. Dit boek is vooral sterk in het typeren van de communicatieve kant van de denk- en taalontwikkeling van kinderen. Zowel wat betreft hun voorschoolse- als basisschoolperiode.

2. Erika Hoff en Marilyn Shatz redigeerden in 2009 het 'Blackwell Handbook of Language Development' met uitgebreide en gedetailleerde informatie, van verschillende auteurs, over de taalverwerving van kinderen.

3. In het bet boek van Eveline Bogers, Al Pratend wijs, vind je veel tips voor de taalstimulering van jonge kinderen. Het boek maakt onder andere gebruik van de informatie van A.M. Schaerlaekens.

4. In 1977 en 2016 schreef A.M Schaerlaekens het boek 'De taalontwikkeling van het kind'. Daarin beschrijft ze gedetailleerd de verschillende periodes in het taalverwervingsproces van kinderen, vanaf de geboorte tot de leeftijd van 8 jaar. De tweede editie uit 2016 is op verschillende punten geactualiseerd. Het werk van Schaerlaekens vormt de basis van veel informatie over de taalverwerving van kinderen in het Nederlandse taalgebied.

5. Handboek taalontwikkeling, taalpathologie en taaltherapie bij Nederlandssprekende kinderen S.M. Goorhuis A.M. Schaerlaekens, oktober 2000.
Dit handboek van Goorhuis en Schaerlaekens geeft een beeld van wat taalverwerving is, hoe dit taalverwervingsproces verloopt en wat mogelijke problemen kunnen zijn in het taalverwervingsproces. Dit kan een handleiding zijn voor iedereen die met kinderen werkt.

6. Kindertaalverwerving: een handboek voor het Nederlands
S. Gillis A.M. Schaerlaekens, januari 2000
Het boek geeft een overzicht van de manier waarop kindertaalverwerving verloopt. Daarnaast worden verschillende facetten van deze taalverwerving thematisch uitgediept, telkens door een specialist op het betreffende gebied. Aan de orde komen onder andere methodologie van de kindertaalstudie, klankperceptie en klankproductie in het eerste levensjaar, fonologische ontwikkeling, lexicon en semantiek, grammaticale ontwikkeling en pragmatiek. Ook de tweedetaalverwerving en de taalpathologie komen aan bod.

Filipiak, P. (2021). De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-.
Geraadpleegd op 22-09-2021,
van https://wij-leren.nl/verwerving-zinsopbouw-woordopbouw.php

# data[].attributes.attachment_link.title
De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-

# data[].attributes.attachment_link.description
APA Geplaatst op 28 juni 2021 Filipiak, P. (2021). De mondelinge taalontwikkeling van jonge kinderen -3-. Geraadpleegd op 22-09-2021,van https://wij-leren.nl/verwerving-zinsopbouw-woordopbouw.php In een drietal artikelen wordt de taalontwikkeling van het jonge kind belicht. Het eerste artikel besteedt aandacht aan de denkontwikkeling, de sociale ontwikkeling en de non-verbale communicatie.

# data[].attributes.headline
7 onderzoeken voor kinderen en volwassenen met een auditieve en/of communicatieve beperking van start

# data[].attributes.subject
7 onderzoeken voor kinderen en volwassenen met een auditieve en/of communicatieve beperking van start

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Binnen het ZonMw-programma Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten starten 7 nieuwe projecten voor mensen met een auditieve en/of communicatieve beperking. De projecten komen voort uit Deelkracht, een samenwerking tussen instellingen voor mensen met een auditieve en/of communicatieve beperking.

De 7 startende projecten

Kinderen met een taalontwikkelingsstoornis hebben grote moeite met taal leren. Sommige kinderen kunnen naar een gewone school (vaak met extra begeleiding) en voor sommige kinderen is het speciaal onderwijs een betere plek. Voor ouders is het niet altijd makkelijk om een passende school of ondersteuning voor hun kind te vinden. Zij voelen zich vaak onvoldoende toegerust om hun kind goed te begeleiden in de overgang van zorg naar onderwijs. Deze studie onderzoekt wat er nodig is voor ouders om de juiste school of ondersteuning voor hun kind te vinden en wat er nodig is voor leraren en behandelaren om ouders daarbij te helpen.

Dove en slechthorende kinderen hebben een hoger risico om achterstand op te lopen in de gesproken taalontwikkeling. De onderzoekers willen weten welke kinderen meer risico hebben op een achterstand in gesproken taalontwikkeling. Daarom onderzoeken zij bij dove en slechthorende kinderen en bij horende kinderen de ontwikkeling van 2 basisvaardigheden: het onderscheiden van spraakklanken en het herkennen van woorden. Ook onderzoeken zij het belang van zichtbare spraak bij de ontwikkeling van deze vaardigheden. Het doel is om tijdig een verhoogd risico op problemen in de gesproken taalontwikkeling te signaleren.

Vaak hebben kinderen met een taalontwikkelingsstoornis problemen met sociaal-communicatieve vaardigheden. Zo kan het uiten van gedachtes en gevoelens bij hen vaak moeilijker zijn, net zoals het begrijpen van emotionele uitdrukkingen op de gezichten van anderen. Dit onderzoek richt zich op de relatie tussen sociaal-communicatieve vaardigheden en impliciet leren bij kinderen met een taalontwikkelingsstoornis. De sociaal-communicatieve vaardigheden van deze kinderen in het dagelijks leven worden gemeten. Ook wordt er onderzocht of een nieuwe interventie voor het herkennen van emotionele uitdrukkingen op het gezicht werkt.

Om gesproken taal te kunnen leren moet je spraak goed kunnen horen. Voor kinderen met een matig gehoorverlies is dit leerproces niet vanzelfsprekend. Zelfs als een kind een hoortoestel draagt kan het in rumoerige situaties lastig zijn om spraak goed te kunnen horen. In dit project wordt de toegang tot gesproken taal in de thuisomgeving, op het kinderdagverblijf en bij eventuele opa's en oma's thuis in kaart gebracht. Dit wordt gedaan met de nieuwste generatie hoortoestellen die per dag aangeven hoeveel uur een kind het hoortoestel gedragen heeft en in welke akoestische situaties (rumoer/stilte). Daarnaast wordt met een kleine recorder (Lena) alle spraak die tot het kind gericht wordt opgenomen. Zo kunnen het aantal woorden en het aantal beurtwisselingen berekend worden. Tot slot vinden er op locatie (thuis/kinderdagverblijf) geluidsmetingen plaats om de akoestische kenmerken in kaart te brengen. Met deze informatie kunnen ouders en zorgverleners worden geholpen om gesproken taal toegankelijker te maken voor matig slechthorende kinderen.

Voorlezen is een plezierige manier van contact hebben, waarbij je samen verhalen beleeft. Helaas is voorlezen aan mensen met een meervoudige beperking niet altijd vanzelfsprekend, zoals bij mensen met een verstandelijke beperking die slechthorend of doofblind zijn. Dit betekent niet dat deze mensen niet kunnen genieten van een verhaal. De methode Zintuigenverhalen prikkelt tijdens het voorlezen verschillende zintuigen en gebruikt aangepaste vormen van communicatie. Hierdoor kunnen mensen met een meervoudige beperking ook genieten van een verhaal. Eerder onderzoek liet zien dat Zintuigenverhalen leidde tot meer contact tussen personen met een meervoudige beperking en hun communicatiepartners. Wetenschappers onderzoeken samen met ouders, leerkrachten en begeleiders hoe gedeelde aandacht en gedeeld plezier bij mensen met een meervoudige beperking gestimuleerd kan worden met Zintuigenverhalen. Met deze kennis wordt instructiemateriaal en een training ontwikkeld.

Dove en slechthorende kinderen in het regulier onderwijs zijn vaak meer vermoeid dan hun leeftijdsgenoten die wel kunnen goed horen. Dit komt mogelijk deels doordat dove en slechthorende kinderen zich meer moeten inspannen om te begrijpen en te verstaan wat er wordt gezegd. Als de luisterinspanning structureel te hoog is kan dit leiden tot chronische vermoeidheid. Dit onderzoek richt zich op de luisterinspanning bij dove en slechthorende kinderen in het regulier onderwijs tussen de 9 en 12 jaar oud. De luisterinspanning van dove en slechthorende kinderen wordt vergeleken met de luisterinspanning van horende kinderen. Daarnaast wordt onderzocht wat er gebeurt met de luisterinspanning als er achtergrondlawaai is en wanneer spraakafzien of ondersteunende gebaren wordt gebruikt.

Bij kinderen met een taalontwikkelingsstoornis of kinderen met een auditieve beperking komt het regelmatig voor dat zij problemen hebben met hun werkgeheugen. Het werkgeheugen zorgt voor het tijdelijk vasthouden van informatie, wat nodig is voor taalontwikkeling. Bij deze groep kinderen verloopt de taalontwikkeling dus moeilijk. Door het uitvoeren van subtests onder een grote groep kinderen, kunnen de onderzoekers de sterke en zwakke kanten van het werkgeheugen in zogenoemde profielen vaststellen. Aan de hand van deze profielen kunnen er behandeladviezen worden opgesteld.

Meer over het onderzoeksprogramma

De projecten, die gehonoreerd zijn binnen het programma Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten, beginnen in september 2021 en duren maximaal twee jaar. Alle projecten komen voort uit een samenwerking van expertiseorganisaties van Deelkracht en partners in wetenschap en onderzoek.

Onderzoekers en zorgprofessionals van Koninklijke Kentalis, Koninklijke Auris Groep en Nederlandse Stichting voor het Dove en Slechthorende Kind (NSDSK) werken samen met ervaringsdeskundigen en met andere organisaties aan het ontwikkelen en inzetten van kennis voor een toegankelijke samenleving. Samen vormen zij het programma Deelkracht.
Vind hier meer informatie over Deelkracht.
Meer weten?

Meer informatie over de projecten en het programma Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten kunt u vinden op de website van ZonMw. Wilt u meer weten over de bijdragen van de expertiseorganisaties aan het ZonMw programma, neemt u dan contact op met een van de onderstaande personen:
* Dr. J. (Jolanda) Dwarswaard (manager Kentalis Academie)
* Drs. J.J.M. (Judith) Raaphorst (hoofd Beleid, Onderzoek & Kwaliteit bij Auris)
* N. (Noëlle) Uilenburg Msc (manager Onderzoek en Ontwikkeling NSDSK Academie)

# data[].attributes.attachment_link.title
7 onderzoeken voor kinderen en volwassenen met een auditieve en/of communicatieve beperking van start - ZonMw

# data[].attributes.attachment_link.description
Binnen het ZonMw-programma Expertisefunctie Zintuiglijk Gehandicapten starten 7 nieuwe projecten voor mensen met een auditieve en/of communicatieve beperking. De projecten komen voort uit Deelkracht, een samenwerking tussen instellingen voor mensen met een auditieve en/of communicatieve beperking. Kinderen met een taalontwikkelingsstoornis hebben grote moeite met taal leren.

# data[].attributes.headline
LAAT NIEMAND JE VERTELLEN DAT JE IETS NIET KUNT!

# data[].attributes.subject
LAAT NIEMAND JE VERTELLEN DAT JE IETS NIET KUNT!

# data[].attributes.attachment_link.title
Laat niemand je vertellen dat je iets niet kunt! | Kentalis

# data[].attributes.attachment_link.description
Ruben (22) heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS): 'Laat niemand je vertellen dat je iets niet kunt. Laat mijn verhaal een voorbeeld voor je zijn, je bent niet alleen!'

# data[].attributes.body
Kinderen met een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) en slechthorende en dove kinderen kunnen hun gedachten en gevoelens moeilijker onder woorden brengen, en/of hebben moeite anderen te begrijpen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Iedereen is wel eens verdrietig, boos, of juist blij. Hoe je omgaat met emoties is heel belangrijk in sociaal contact. Hoe laat je zien dat je iets niet leuk vindt? Hoe reageer je als je een spel wint? Wat doe je als je jaloers bent? Kinderen leren hun emoties te herkennen, te begrijpen en te uiten in sociale interacties met ouders, docenten en leeftijdsgenoten. Communicatie is hierbij erg belangrijk.

Wat gebeurt er als je minder begrijpt van de communicatie om je heen? Kinderen met een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) en slechthorende en dove kinderen kunnen hun gedachten en gevoelens moeilijker onder woorden brengen, en/of hebben moeite anderen te begrijpen. Hierdoor is het leren over je eigen en andermans emoties moeilijker. Binnen het Focus on Emotions lab van Universiteit Leiden doen wij onderzoek naar de gevolgen van communicatieproblemen op de sociaal-emotionele ontwikkeling.

Het onderzoek van het Focus on Emotions lab breidt zich momenteel uit naar de jongeren op de middelbare school. Niet voor alle jongeren is de toegang tot de sociale, fysieke en culturele omgeving binnen een school even toegankelijk. Dit geldt zowel voor jongeren met een TOS, die slechthorend zijn of voor jongeren met autisme. Het schoolplein project richt zich specifiek op deze laatste doelgroep. Samen met autistische jongeren zoeken we antwoord op de vraag hoe scholen beter toegankelijk kunnen worden voor iedereen.

In het project hebben we onderzoek gedaan naar de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen met een Taalontwikkelingsstoornis (TOS) tussen de 9 en 16 jaar. Lees meer over de uitkomsten en opbrengsten van dit onderzoek onder EmoTOS.

In het DECIBEL project doen wij onderzoek naar kinderen met gehoorverlies. Heb jij een brief thuis gekregen over dit onderzoek en wil je meer weten? Kijk dan hier: DECIBEL.

Het schoolplein project

In dit onderzoek doen we onderzoek naar de sociale inclusie van jongeren met autisme in het middelbaaronderwijs

Partnerorganisaties:

Dit onderzoek wordt gesubsidieerd door:

Stichting Het Heinsius-Houbolt fonds

# data[].attributes.attachment_link.description
Iedereen is wel eens verdrietig, boos, of juist blij. Hoe je omgaat met emoties is heel belangrijk in sociaal contact. Hoe laat je zien dat je iets niet leuk vindt? Hoe reageer je als je een spel wint? Wat doe je als je jaloers bent?

# data[].attributes.headline
Je spreekt thuis verschillende talen?Dat is goed voor je kind!

# data[].attributes.subject
Je spreekt thuis verschillende talen?Dat is goed voor je kind!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de context van migratie en meertaligheid hebben ouders vaak behoefte aan informele steun bij de opvoeding van hun kinderen. Het opvoeden wordt nog complexer wanneer ze geconfronteerd worden met een andere taal, andere opvoedingswaarden, normen en verwachtingen. Ze twijfelen vaak aan de waarde van hun eigen opvattingen en referentiekaders, waardoor ze op termijn niet meer weten wat goed is en wat niet, ook op het gebied van taalstimulering. Cruciaal hierbij is het versterken van onderwijsondersteunend gedrag van ouders. In deze brochure staan er enkele tips die ouders kunnen helpen bij het opvoeden van hun kind in een meertalige context. De folder is geschreven in laagdrempelig Nederlands. Daarnaast werd de folder op initiatief van Onderwijscentrum Gent ook vertaald in 13 andere courante talen (Albanees, Arabisch, Bulgaars, Slovaaks, Frans, Turks, Servisch, Duits, Pools, Roemeens, Kroatisch, Engels en Farsi). Recent kwam daar dankzij de Hogeschool Utrecht ook een vertaling in het Tigrinya bij. Deze vertaalde folders, die ook op deze pagina kunnen worden gedownload, kunnen gericht worden meegegeven aan ouders die (een van) deze talen als thuis- of moedertaal hebben, en momenteel nog onvoldoende taalvaardig zijn in het Nederlands.
De versie in het Arabisch wordt momenteel opnieuw vormgegeven, maar is op deze pagina alvast in niet-gelay-oute vorm beschikbaar.

# data[].attributes.attachment_link.description
In de context van migratie en meertaligheid hebben ouders vaak behoefte aan informele steun bij de opvoeding van hun kinderen. Het opvoeden wordt nog complexer wanneer ze geconfronteerd worden met een andere taal, andere opvoedingswaarden, normen en verwachtingen.

# data[].attributes.headline
Problemen taalontwikkeling al vroeg zichtbaar

# data[].attributes.subject
Problemen taalontwikkeling al vroeg zichtbaar

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De ouders van Daan merkten toen hij anderhalf was al dat er wat mis was: hij sprak nog weinig woordjes. Toen hij met tweeëneenhalf ook nog geen zinnetjes kon maken, zochten ze hulp bij een logopedist. "Als zijn vader op de motor naar zijn werk ging, was het 'papa broem broem'", vertelt zijn moeder. "Terwijl andere kinderen al zinnen konden maken met vijf woorden. Ook in zijn woordenschat lag hij achter op leeftijdsgenoten."

De logopedist verwees Daan al snel door naar een audiologisch centrum. Daar werd hij uitgebreid getest. Met zijn gehoor bleek niets mis, ook niet met zijn taalbegrip. Wel met zijn taalproductie. Op basis van de tests werd gesproken van een 'ernstige taalstoornis'.

Daan heeft een taalontwikkelingsstoornis. Dat betekent dat hij problemen heeft met de verwerking van taal. In zijn geval werkt het alleen door in de taalproductie. Hij heeft soms moeite met het uitspreken van woorden, maar verder heeft hij nergens last van. Inmiddels is hij zeven jaar en kan hij gewoon meekomen in het regulier onderwijs, maar daar ging een behandeltraject aan vooraf in het speciaal onderwijs.

Zoals Daan zijn er nog veel meer kinderen die problemen hebben met het produceren en/of begrijpen van taal. Zo'n 5 tot 7 procent van de Nederlandse kinderen heeft TOS. Zo'n taalontwikkelingsstoornis openbaart zich al op jonge leeftijd, zegt Iris Selten. Zij doet als promovendus aan de Universiteit Utrecht onderzoek naar kinderen met een TOS in de leeftijdsgroep drie tot zeven jaar. "Ouders merken de problemen vaak als eerste: hun kind is bijvoorbeeld pas heel laat gaan praten of is moeilijk te begrijpen."

De naam 'taalontwikkelingsstoornis' (afgekort: TOS) bestaat ongeveer even lang als de Engelse benaming Developmental Language Disorder (DLD), in 2017 geïntroduceerd door de Britse Dorothy Bishop, een van de bekendste onderzoekers op het gebied van TOS. Daarvoor was in Nederland de term ESM gangbaar, afkorting van Ernstige Taal- en Spraak Moeilijkheden. In het Engels sprak men o.a. van Specific Language Impairment (SLI).

Diagnose stellen

In Nederland worden kinderen op een leeftijd van anderhalf al kort gescreend op taal in het consultatiebureau. Toch wordt een TOS daar niet altijd herkend. Bij Daan bijvoorbeeld waren het de ouders zelf die in actie moesten komen; het consultatiebureau wuifde hun zorgen weg. Dat TOS niet altijd herkend wordt heeft verschillende oorzaken volgens Elma Blom. Zij is hoogleraar Taalontwikkeling en Meertaligheid in Gezin en Onderwijs aan de Universiteit Utrecht.

Ten eerste zijn er grote individuele verschillen in de taalontwikkeling van kinderen. Als een kind wat later op gang komt, hoef je je als ouder niet meteen zorgen te maken. Taalproblemen kunnen ook nog eens heel verschillende oorzaken hebben. Dat maakt het ook voor specialisten moeilijk om een diagnose te stellen. "Kinderen kunnen moeite hebben met taal om allerlei redenen", zegt Blom. "Omdat ze te weinig taalaanbod krijgen, omdat ze slecht horen. Pas als je dat soort oorzaken hebt uitgesloten, kun je spreken van TOS." Bij meertalige kinderen is het soms moeilijk vast te stellen of er sprake is van te weinig taalaanbod of een TOS. Daarom is er in deze groep relatief veel onder- en overdiagnose.

Maar ook bij eentalige kinderen is het moeilijk vast te stellen. Het kan namelijk in verschillende aspecten van de taal voorkomen: kinderen kunnen moeite hebben met de uitspraak, de woordenschat of de grammatica. Ook de mate waarin verschilt per kind. "Er zijn voorbeelden van eeneiige tweelingen waarbij het ene kind wel de diagnose kreeg en het andere niet", vertelt Blom. "Dat betekent niet dat het kind zonder diagnose geen taalprobleem heeft, maar net niet genoeg voor een diagnose. En het laat ook zien dat TOS niet alleen genetisch bepaald is: een eeneiige tweeling heeft immers hetzelfde DNA."

Speciaal onderwijs

Op het moment dat een kind de diagnose TOS krijgt, zijn er verschillende behandeltrajecten mogelijk, afhankelijk van de mate van de TOS. Kinderen met een ernstige TOS worden meestal verwezen naar het speciaal onderwijs, dat in Nederland is ondergebracht bij organisaties als VierTaal, Auris, Kentalis en Vitus Zuid. Deze scholen vallen onder het zogenaamde cluster 2-onderwijs. Kinderen met een lichtere vorm gaan soms ook naar het regulier onderwijs, met ondersteuning vanuit het speciaal onderwijs. Er zijn ook kinderen die eerst op speciaal onderwijs zitten, maar dan opeens heel erg vooruitgaan en weer doorstromen naar het regulier onderwijs. Selten: "Taal kan voor deze kinderen een zwakke plek blijven, maar ze hebben geen behandeling meer nodig."

Het speciaal onderwijs bestaat uit 4 clusters:

Cluster 1: blinde, slechtziende kinderen;

Cluster 2: dove, slechthorende kinderen en kinderen met een taal- spraakontwikkelingsstoornis;

Cluster 3: motorisch gehandicapte, verstandelijk gehandicapte en langdurig zieke kinderen;

Cluster 4: kinderen met psychische stoornissen en gedragsproblemen.

Voor Daan verliep het inderdaad zo. Hij kwam eerst terecht in een peuterbehandelgroep en volgde daarna drie jaar speciaal onderwijs. In november vorig jaar is hij doorgestroomd van groep 4 uit het speciaal onderwijs naar groep 4 van het regulier onderwijs. Hij ervaart daar nog weinig problemen van zijn TOS, vertelt zijn moeder, ook omdat hij nu weet hoe hij ermee om moet gaan. "Hij beweegt als het ware om zijn TOS heen." Ze geeft een voorbeeld: "Laatst waren ze op zijn school bezig met sch-woorden. Hij trok het plaatje van een schilder, maar noemde het een 'verfman', waarschijnlijk omdat hij nog moeite heeft met de uitspraak van die sch. Maar een andere verklaring zou kunnen zijn dat hij gewoon zegt wat hij voor zich ziet, hij is erg visueel ingesteld. Zijn antwoord is binnen deze opdracht misschien fout, maar hij weet wel duidelijk te maken wat hij denkt. Dat is knap."

Uit onderzoek blijkt dat kinderen met TOS vaak moeite hebben met de auditieve verwerking van taal. Dat betekent dat het geluid van taal niet goed verwerkt kan worden in de hersenen. Daarom wordt op cluster2-scholen veel gewerkt met visuele ondersteuning: met pictogrammen en plaatjes. Ook wordt taal ondersteund met gebaren. Daan heeft daar nu nog profijt van, vertelt zijn moeder. "Soms komt hij niet op een woord, maar als we dan het bijbehorende gebaar gebruiken, komt het woord gelijk boven. Dat is magisch."

Mogelijke oorzaken

Dat kinderen met TOS moeite hebben met auditieve verwerking kan veel verschillende oorzaken hebben. Blom werkt momenteel aan een grote overzichtsstudie met een aantal collega's, en noemt er een aantal. "Relatief veel kinderen met TOS zijn vroeggeboren. Als kinderen in het derde trimester van de zwangerschap worden geboren, is dat net op het moment dat er van alles gebeurt in de hersenontwikkeling wat cruciaal is voor taal leren."

Maar het is niet zo dat alle kinderen die vroeggeboren worden TOS ontwikkelen, het is niet zo zwartwit. "Er zijn meerdere wegen naar TOS", zegt Blom. "Ook de gezondheid van de moeder tijdens de zwangerschap kan bijvoorbeeld een rol spelen. Zo heeft roken mogelijk effect op de auditieve verwerking van de foetus." Behalve deze omgevingsfactoren kunnen er ook biologische factoren zijn: TOS lijkt ook genetisch bepaald. Dus als TOS in de familie voorkomt, neemt de kans bij een kind toe.

Cognitie of taalspecifiek

Een andere vraag die nog openligt voor wetenschappers is hoe taalspecifiek het leerprobleem is van kinderen met een TOS. Het kan immers ook zo zijn dat er een algemeen cognitief leerprobleem is dat effect heeft op de taalverwerking. Imme Lammertink promoveerde vorig jaar op een onderzoek waarin deze vraag centraal stond. Uit eerdere studies kwam naar voren dat veel kinderen met TOS problemen ervaren met statistisch leren. Dit is een leermechanisme waardoor we makkelijk patronen kunnen ontdekken in de wereld om ons heen. De promovendus voerde daarom diverse experimenten uit onder kinderen met en zonder TOS.

In totaal deden 72 kinderen tussen de acht en twaalf jaar oud mee aan de experimenten. De 36 TOS-kinderen waren zowel afkomstig uit het cluster2-onderwijs als uit het regulier onderwijs. De kinderen kregen steeds zinnetjes te horen in een niet-bestaande taal. Daar zaten twee regelmatigheden in verstopt, die kinderen zonder TOS al snel wisten te ontdekken. De kinderen met TOS hadden meer moeite om die regels op te pikken. In een ander experiment kregen de kinderen aliens op een beeldscherm te zien, die ze moesten groeperen. In deze taak - waarin opnieuw patroonherkenning werd getoetst, maar dan op niet-talig visueel niveau - scoorden beide groepen even goed. Lammertink concludeerde daarom dat het statistisch leerprobleem van kinderen met TOS taalspecifiek is. De uitkomst past ook bij een eerder beeld dat werd geschetst dat kinderen met TOS visueler zijn ingesteld dan kinderen zonder TOS.

Lammertink doet nu onderzoek voor Kentalis, een organisatie die zich richt op mensen die slechthorend, doof of doofblind zijn of een taalontwikkelingsstoornis (TOS) of communicatief meervoudige beperking hebben. "Ik denk dat we misschien wel geboren worden met een algemeen statistisch leermechanisme, maar dat dat mechanisme zich domeinspecifiek gaat ontwikkelen. Dus dat je uiteindelijk een specifiek mechanisme hebt voor statistisch leren van taal of muziek. En dat kinderen met TOS met name in dat talige domein moeite hebben met statistisch leren. Maar dat zou ik graag verder willen onderzoeken."

UMC Utrecht voor NEMO Kennislink

In het brein

Selten onderzocht ook wat er gebeurt in het brein van kinderen met TOS. Daar was tot nu toe weinig onderzoek naar gedaan. Dat komt omdat het voor kinderen niet eenvoudig is om langere tijd stil te liggen in een MRI-scanner. Bovendien vinden veel kinderen het ook best spannend. Daarom konden de kinderen eerst wennen in een nepscanner. In de echte MRI-scanner luisterden de kinderen naar taal en 'andersomtaal' - taaluitingen die achterstevoren werden afgespeeld. Op die manier hoopte Selten te ontdekken of er grote verschillen waren tussen een groep kinderen met TOS en een groep kinderen zonder taalproblemen. Die waren er niet. Voor alle kinderen gold dat ze voor het verwerken van taal en andersomtaal dezelfde hersengebieden gebruikten. Bovendien werd bij alle kinderen de hersenactiviteit bij het horen van echte taal sterker dan bij andersomtaal.

Het enige verschil dat Selten vond was dat de hersenactiviteit bij kinderen met TOS bij het luisteren naar taal net wat minder sterk was dan bij kinderen zonder taalproblemen. Daaraan zou je kunnen zien dat kinderen met TOS taal in hun hersenen op een andere manier verwerken. Belangrijker is volgens Selten de constatering dat bij al deze kinderen dezelfde hersengebieden oplichten voor het verwerken van taal. "We zagen dat vooral de linkerhersenhelft werd gebruikt. Eerder is ook weleens gezegd dat kinderen met TOS taal rechts verwerken, maar dat vonden wij dus niet."

Dat neemt niet weg dat de hersenen zich net wat anders lijken te gedragen bij kinderen met een TOS. Dat zou misschien ook kunnen verklaren waarom Daan problemen heeft met taal, maar op andere vlakken juist weer uitblinkt. "Rekenen is bijvoorbeeld voor hem appeltje-eitje", vertelt zijn moeder. "Daar haalt hij een groot deel van zijn zelfvertrouwen uit. Hij is er echt heel goed in, en dat valt hem en ook anderen op. Dus TOS is dan misschien de beperking, maar dat maakt ook ruimte voor andere talenten."

Wat er precies in het brein van kinderen met TOS gebeurt, weten we niet. Blom hoopt dat toekomstig onderzoek daar verandering in brengt: "Op gedragsniveau kunnen we ouders al aardig uitleggen wat er gebeurt, maar vaak willen mensen ook weten wat er zich in het hoofd van hun kinderen afspeelt." Zowel Blom als Selten zien de sleutel in individueel onderzoek, juist omdat de oorzaken zo divers kunnen zijn. Bovendien gaat TOS nogal eens samen met andere aandoeningen, zoals adhd of autisme. Het liefst zou Blom al die aandoeningen samennemen in een grootschalige studie, waarbij verschillende vakgebieden - biologie, psychologie, pedagogiek, taalwetenschap, statistiek - samenwerken.

Onderwijs met een uitroepteken

Selten is zich ook bewust van de beperking van MRI-onderzoek: het zegt niets over de oorzaak van TOS. Toch focust ze liever op wat het wél laat zien: "We hebben geconstateerd dat de taalverwerking in de hersenen van kinderen met een TOS er niet heel afwijkend uitziet, dat is hoopvol."

Hoewel veel kinderen met TOS tot in de volwassenheid last hebben van hun taalproblemen, kan de juiste ondersteuning in het onderwijs een flink verschil maken. Die meerwaarde zag Daans moeder ook. Voor haar is de cluster2-school waar Daan heeft gezeten 'onderwijs met een uitroepteken': zoveel profijt heeft hij ervan gehad. "Zonder de engelen van Auris had hij nooit zo'n zachte landing in het regulier onderwijs gehad. We bewonderen ook de leerkrachten van zijn huidige school, zij zien hem net als de andere leerlingen. Iedereen heeft, in meer of mindere mate, op een bepaald gebied een beetje extra aandacht nodig. Bij hem is dat TOS. Zijn TOS is voor altijd. En dat mag, want dat maakt hem wie hij is. We hopen dat de wereld om hem heen dat ook altijd zo zal zien."
De gebruikte naam Daan is om privacy-redenen gefingeerd. Werkelijke naam en contactgegevens zijn bekend bij de redactie.
Meer lezen over dit onderwerp?

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: Problemen taalontwikkeling al vroeg zichtbaar

# data[].attributes.attachment_link.description
Vijf tot zeven procent van de kinderen in Nederland heeft een taalontwikkelingsstoornis, afgekort: TOS. Toch is TOS nog een relatief onbekend begrip. En dat terwijl een vroege diagnose deze kinderen enorm helpt om goed met hun taalproblemen om te gaan.

# data[].attributes.headline
Wat iedereen moet weten over de taalontwikkeling van kinderen in een diverse samenleving

# data[].attributes.subject
Wat iedereen moet weten over de taalontwikkeling van kinderen in een diverse samenleving

# data[].attributes.headline
Zindelijkheidsproblemen bij kinderen met een TOS

# data[].attributes.subject
Zindelijkheidsproblemen bij kinderen met een TOS

# data[].attributes.headline
Evaluatie Fodok/FOSS op passend onderwijs

# data[].attributes.subject
Evaluatie Fodok/FOSS op passend onderwijs

# data[].attributes.body
Passend Onderwijs

In 2020 vond de Evaluatie Passend Onderwijs plaats. In het meest recente nummer van FODOKFOSSFORUM vertellen we over de niet altijd positieve ervaringen met onderwijs en ambulante begeleiding van dove en slechthorende leerlingen en leerlingen met TOS en komen we met een aantal aanbevelingen. ... lees meer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Waarom duurt het zo lang om een diagnose TOS/taalachterstand vast te stellen?

8 juli 2019 - Leestijd 15 - 20 minuten

Bij een vroege signalering van TOS speelt het consultatiebureau een belangrijke rol. Uit onderzoek bij JGZ Kennemerland blijkt dat niet alle kinderen met een onvoldoende taalontwikkeling tijdig worden opgespoord. Ouders zijn gevraagd naar hun ervaringen.

# data[].attributes.attachment_link.description
8 juli 2019 - Leestijd 15 - 20 minuten Bij een vroege signalering van TOS speelt het consultatiebureau een belangrijke rol. Uit onderzoek bij JGZ Kennemerland blijkt dat niet alle kinderen met een onvoldoende taalontwikkeling tijdig worden opgespoord. Ouders zijn gevraagd naar hun ervaringen.