# data[].attributes.attachment_link.readable_text
SLO heeft voor het jonge kind inhoudskaarten ontwikkeld voor ieder leergebied met een overzicht van het mogelijke aanbod in de vorm van aanbodsdoelen. Deze doelen geven een richting waarin kinderen onderwerpen verkennen en ermee leren omgaan. De inhoudskaarten staan hieronder.

De inhoudskaarten voor fase 1 zijn bedoeld voor de eerste leerjaren van het basisonderwijs. Daarnaast zijn er kaarten ontwikkeld voor peuters (pre-fase). De aanbodsdoelen hierop geven een vrijblijvend inzicht waar een pedagogisch medewerker mogelijk aandacht aan kan besteden.

Inhoudslijnen

Ook voor fase 2 en 3 in het basisonderwijs zijn er inhoudslijnen met aanbodsdoelen. Voor inzicht in de doorgaande lijn is hieronder steeds een verwijzing opgenomen naar de volledige inhoudslijnen voor fase 1, 2 en 3. Meer informatie over aanbodsdoelen vind je op de pagina:
*toelichting begrippen bewegen/bewegingsonderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
SLO heeft voor het jonge kind inhoudskaarten ontwikkeld voor ieder leergebied met een overzicht van het mogelijke aanbod in de vorm van aanbodsdoelen. Deze doelen geven een richting waarin kinderen onderwerpen verkennen en ermee leren omgaan. De inhoudskaarten staan hieronder. De inhoudskaarten voor fase 1 zijn bedoeld voor de eerste leerjaren van het basisonderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kwaliteitskaarten van School aan Zet - Onderwijs Maak Je Samen

# data[].attributes.attachment_link.description
Het programma School aan Zet heeft de afgelopen jaren bijna vierduizend scholen in het primair onderwijs, speciaal (basis) onderwijs en voortgezet onderwijs ondersteund bij hun kwaliteitsverbetering met behulp van gesprekken, praktische tools en voorbeelden. Een van de tools, de ontwikkelde kwalitei…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In deze podcast ga ik in gesprek met Shirley Snip en José Schraven. We bespreken hoe leerkrachten in het basisonderwijs de effectiviteit van het lees-spellingonderwijs kunnen vergroten. José Schraven heeft hier onderbouwde preventie instructie-methode voor ontwikkeld. Met als doel het technisch lezen te verbeteren. We bespreken tal van valkuilen in het onderwijs zoals gebrekkige letterkennis, onvoldoende aandacht voor klanken leren en schrijfproblemen. Met hun praktische en onderbouwde aanpak presenteren ze een cruciaal denkkader voor het onderwijs om kinderen te helpen beter te lezen en spellen. Kijk voor meer informatie, praktijkvoorbeelden, filmpjes en bijvoorbeeld instructiebladen op: zoleerjekinderenlezenenspellen.

Je kunt dit gesprek ook bekijken op het Tjipcast YouTube kanaal:

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe leren we kinderen goed lezen en spellen op de basisschool? Tjipcast 096 met Shirley Snip en José Schraven

# data[].attributes.attachment_link.description
In deze podcast ga ik in gesprek met Shirley Snip en José Schraven. We bespreken hoe leerkrachten in het basisonderwijs de effectiviteit van het lees-spellingonderwijs kunnen vergroten. José Schraven heeft hier onderbouwde preventie instructie-methode voor ontwikkeld. Met als doel het technisch lezen te verbeteren. We bespreken tal van valkuilen in het onderwijs zoals gebrekkige letterkennis,...

# data[].attributes.attachment_link.title
Onderzoekskader 2021 voor het toezicht op de voorschoolse educatie en het primair onderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Het onderzoekskader 2021 van de Inspectie van het Onderwijs beschrijft hoe het toezicht op de voor- en vroegschoolse educatie en het primair onderwijs is ingericht. Het onderzoekskader omvat het waarderingskader en de werkwijze. Het onderzoekskader 2021 wordt jaarlijks geactualiseerd. De versie van 2023 is van toepassing per 1 augustus 2023 en vervangt de versie van 2022.

# data[].attributes.attachment_link.description
Handreikingen, materialen en documenten die ontwikkeld zijn door het Expertisecentrum Nederlands.

# data[].attributes.attachment_link.description
Didactief is een onafhankelijk vakblad voor leraren en leidinggevenden, onderzoekers en beleidsmedewerkers. Didactief vertaalt onderwijsonderzoek voor de praktijk.

# data[].attributes.attachment_link.title
JSW - vakblad voor leerkrachten in het basisonderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Vakblad JSW (Jeugd in School en Wereld) informeert je over de laatste ontwikkelingen in het basisonderwijs en vertaalt deze naar de praktijk.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een document met alle werkvormen die je kunt vinden op deze kennisbank. Bij elke werkvorm kun je zien hoelang je er ongeveer mee bezig bent, waarvoor je het kunt gebruiken met daarbij een omschrijving, de stappen die je doorloopt en eventuele tips.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In hoeverre begrijpen leerlingen of studenten de leerstof? Het is de kernvraag bij formatief handelen: op basis van het antwoord beslis je als docent of lerende wat de volgende stap is in het leerproces. Het is dus belangrijk om regelmatig te checken op begrip, wat op veel verschillende manieren kan! In dit artikel 9 werkvormen die je makkelijk kunt inzetten en uitvoeren om te checken op begrip.
Formatief handelen

Onder formatief handelen worden alle activiteiten verstaan die leerlingen en docenten uitvoeren om de leeractiviteiten van leerlingen in kaart te brengen, te interpreteren en te gebruiken om betere beslissingen te maken over vervolgstappen (Black & William, 2009). Belangrijk hierbij zijn heldere leerdoelen en succescriteria, het leren zichtbaar maken en effectieve feedback. Meer werkvormen, onderzoeken, tools en andere informatie over formatief handelen kun je vinden op one themapagina formatief handelen.

Checken op begrip

Leerlingen maken het leren zichtbaar, zodat je als docent (en leerling zelf) kunt checken op begrip: is de leerstof goed begrepen? Op basis van deze check kies je als docent de vervolgactie: is het wenselijk dan wel nodig om iets nog een keer uit te leggen of kun je door naar het volgende onderdeel? En is het wenselijk om nu feedback te geven of juist om leerlingen zelf nog wat stappen te laten zetten, zodat de feedback écht nodig is?

Het checken op begrip vormt de kern van formatief handelen: de data op basis waarvan je beslist wat de vervolgstap is - iets wat je als docent waarschijnlijk doorlopend onbewust doet en door er bewust mee bezig te zijn mogelijk nog beter kan doen.

Scharniervragen

Stel je vragen over de leerstof aan leerlingen, welke vragen stel je dan? Een goede vraag kan veel informatie geven. Een goede vraag vormt een scharnier van het ene lespunt naar het andere lespunt, het is een scharniervraag. Makkelijk is dat niet: een goede vraag samenstellen kan tijd kosten! Hoe kom je tot goede scharniervragen? Lees meer daarover in dit artikel.

7 simpele werkvormen

Op welke manier kun je simpel checken of leerlingen of studenten de leerstof goed begrijpen? Met simpel bedoelen we niet dat het niet waardevol is maar dat het zonder al te veel voorbereiding kan worden ingezet in de les en ook niet te veel tijd kost om uit te voeren. Veel werkvormen kosten slechts 60 seconden! Hieronder 7 werkvormen.

1. Startticket

Laat leerlingen aan het begin van de les 3 vragen beantwoorden over leerstof van de vorige les(sen). Dit door de antwoorden bijvoorbeeld in hun schrift te noteren. Bespreek daarna de antwoorden: wie had het goed? wie niet? waar komt dat door? Zo heb je als docent inzicht in waar leerlingen staan én heb je een rustige start van de les, zeker als dit voor leerlingen een standaard onderdeel wordt aan de start van de les.

Zorg er voor dat de vragen helder zijn en niet te veel tijd kosten om te beantwoorden. Eventueel kun je leerlingen ook hun antwoorden digitaal laten geven, zodat je alle antwoorden op het bord hebt. Zo is het een krachtige variant van de exit ticket.

2. Doorvragen

Stel een leerling een inhoudelijke vragen en laat hem of haar antwoord geven. Vraag vervolgens een tweede leerling of het antwoord klopt. Vraag vervolgens een derde leerling waarom beide antwoorden kloppen, niet kloppen of waar het verschil vandaan komt als dat er is. Kies hierbij willekeurig leerlingen en benoem ook vooraf dat je dit doet. Zo houd je alle leerlingen betrokken.

3. Rad van antwoord

Leerlingen die hun vinger opsteken de vraag laten beantwoorden, is vaak niet zo effectief: je weet enkel wat die ene leerling weet én de rest van de leerlingen stopt met denken. Laat leerlingen dan ook enkel hun vinger opsteken als ze vragen hebben. Door leerlingen denktijd te geven én vervolgens willekeurig iemand de beurt te geven, denken alle leerlingen na ('want je kan de beurt krijgen') én zijn leerlingen meer betrokken op het moment dat het antwoord dat wordt gegeven anders is dan hun antwoord ('huh, waarom denk ik wat anders?'). Gebruik bijvoorbeeld wheelofnames.com zodat het écht willekeurig is.

4. ABCD

Geef leerlingen kaartjes met daarop ABCD, stel meerkeuze vragen en laat leerlingen het kaartje omhoog houden met het antwoord dat volgens hen juist is. Bespreek vervolgens welk antwoord juist is, waarom dit zo is en waarom andere antwoorden die zichtbaar zijn onjuist zijn. Zorg er daarbij voor dat je leerlingen actief betrekt.

Waarom niet via een digitale quiz? Door leerlingen kaartjes omhoog te laten houden zien ze elkaars antwoorden, kunnen ze hun antwoord nog wijzigen en kun je gericht met leerlingen in dialoog over het antwoord. Zo gaat het doorgaans meer leven dan '5 mensen hadden antwoord B, maar antwoord A is goed'.

5. Wisbordjes

Werk je liever met open vragen? Laat leerlingen dan antwoord geven op (digitale) witbordjes. Gebruik je fysieke wisbordjes dan houden leerlingen hun bordje omhoog, gebruik je een digitale tool als Whiteboard.fi dan krijg je alle antwoorden meteen te zien. Door deze manier van werken moeten alle leerlingen actief meedoen én zie je in één oogopslag in hoeverre leerlingen de leerstof hebben begrepen én welke misconcepties er zijn die besproken kunnen worden.

Ook kun je leerlingen hun antwoord laten noteren op een tool als Padlet, zodat je samen naar alle antwoorden kunt bekijken en deze kunt bespreken, oftewel live beoordelen.

6. Denken delen uitwisselen

Laat leerlingen individueel nadenken over een open vraag, laat ze dit daarna bespreken in tweetallen (groepjes) en vervolgens klassikaal terugkoppelen. Wat komt er uit de verschillende groepen naar voren? En zijn ze het onderling eens geworden? Door leerlingen eerst zelf te laten nadenken krijgt iedereen de kans om mee te doen en zorgt dit ervoor dat alle leerlingen aangesproken worden. Dus niet elkaar alleen maar napraten! Denken delen uitwisselen is een simpele en krachtige werkvorm om alle leerlingen actief te betrekken bij de les én snel inzichtelijk te krijgen in hoeverre zij de leerstof begrijpen.

7. Vier hoeken

Laat ieder hoek of muur voor een antwoord staan, zoals een zijde voor antwoord A, een zijde voor antwoord B, etc. Stel vervolgen een vraag en laat leerlingen een positie innemen in het lokaal, afhankelijk van hun antwoord. Bespreek vervolgens waarom leerlingen ergens staan en geef ze de ruimte om, op basis van die bespreking, ter plekke over te lopen naar een andere plek. Deze schijnbaar simpele manier van werken zorg er voor dat leerlingen écht actief worden betrokken bij vraag of discussie en maakt het goed zichtbaar in hoeverre bepaalde leerlingen iets goed begrijpen of juist uitgaan van misconcepties.

Meer werkvormen?

Op zoek naar meer praktische werkvormen? Lees dan zeker eens deze blog van NWEA, waarin 27 strategieën worden genoemd. Niet altijd praktisch omschreven, maar er zitten zeker leuke strategieën tussen.

Daarnaast bieden we in onze app Pocket Didactiek meer dan 50 werkvormen, 80 lestips, 30 tools en andere praktische tips en inzichten voor in de les. Ook in ons boek 33 tips voor HBO-didactiek vind je veel lestips en werkvormen, waaronder ook voor formatief handelen (net zo geschikt voor het VO en MBO).

Meer overzicht in het curriculum?
Stop met het gebruik van Word- en Excel bestanden en ontwerp als team op een interactieve manier een krachtig, overzichtelijker en samenhangend curriculum.

# data[].attributes.attachment_link.title
7 formatieve werkvormen om te checken op begrip

# data[].attributes.attachment_link.description
Op welke manier kun je met formatief handelen snel checken op begrip? In dit artikelen bespreken we 7 simpele werkvormen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Taaldenkgesprekken zijn dialogen waarin leerlingen met elkaar en de onderwijsprofessional kennis en inzicht opbouwen. Zo ontwikkelen ze hun taalvaardigheid én denkvaardigheid. Een taaldenkgesprek zet leerlingen aan tot nadenken en praten. Ze bouwen kennis, begrip en inzicht op. Zo komen ze tot dieper leren.

# data[].attributes.attachment_link.description
Taaldenkgesprekken zijn dialogen waarin leerlingen met elkaar en de onderwijsprofessional kennis en inzicht opbouwen. Zo ontwikkelen ze hun taalvaardigheid én denkvaardigheid. Een taaldenkgesprek zet leerlingen aan tot nadenken en praten. Ze bouwen kennis, begrip en inzicht op. Zo komen ze tot dieper leren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Spreken en luisteren in het basisonderwijs

Mondelinge taal is niet gebonden aan een specifiek vakgebied of een specifieke situatie: het is er altijd. Tijdens de verschillende lessen op school zijn er tal van mogelijkheden om mondelinge taal te stimuleren. Dat kan door liedjes, door een kringgesprek, maar ook door mondelinge taal expliciet in te zetten bij creatieve vakken en wereldoriëntatie.

Directeuren en een intern begeleider lichten het belang van het stimuleren van mondelinge taal toe. Ze vertellen hoe zij hier op hun school vorm aan geven.

→ Inleiding
→ Paragraaf 3.1 Interactief taalonderwijs

Leerlijnen

Er zijn veel mogelijkheden om tijdens een kringgesprek of presentatie gericht aandacht te besteden aan mondelinge taal. Om hierin stappen te kunnen zetten is het belangrijk te weten wat mondelinge taalvaardigheid inhoudt en welke vaardigheden er worden onderscheiden. Hier bieden de leerlijnen en tussendoelen mondelinge communicatie uitkomst.

Een directeur, intern begeleider en leerkracht vertellen hoe het bewust kijken naar leerlijnen hen helpt in hun onderwijsaanbod. Zij lichten toe op welke wijze zij aandacht besteden aan de verschillende leerlijnen mondelinge communicatie.

→ Paragraaf 1.1 Spreek- en luistervaardigheden
→ Paragraaf 1.2 Pragmatische taalvaardigheid
→ Paragraaf 1.3 Uitdrukkingsvaardigheid
→ Paragraaf 1.4 Tekstvaardigheid
→ Paragraaf 1.5 Taalbeschouwing
→ Paragraaf 1.6 Van leerlijnen naar tussendoelen

Toetsen en observeren

Om goed zicht te krijgen op de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen is observeren essentieel. Niet alleen omdat toetsen vaak maar zicht geven op een beperkt onderdeel van het taaldomein, maar ook omdat er voor een aantal mondelinge taalvaardigheden geen toetsen beschikbaar zijn of er alleen toetsen voor de onderbouw zijn ontwikkeld. In het kader van het project 'Opbrengstgericht werken aan mondelinge taalvaardigheid' is geïnventariseerd welke methodeonafhankelijke toetsen er zijn. Daarnaast zijn er observatielijsten ontwikkeld om de mondelinge taalontwikkeling van leerlingen in groep 1 tot en met 8 in kaart te brengen.

Intern begeleiders, leerkrachten en directie bespreken het belang van het observeren van de mondelinge taalontwikkeling. Zij gaan in op hun ervaringen met de observatielijsten mondelinge taalvaardigheid.

→ Paragraaf 2.1 Toetsen
→ Paragraaf 2.2 Observeren en registreren
→ Paragraaf 2.3 Evalueren: peerevaluatie, zelfevaluatie, portfolio
→ Paragraaf 2.4 Interpreteren
→ Bijlage 4: Observatielijsten mondelinge taalvaardigheid

Taal bij andere vakken

Taal is in alle vakken op school aanwezig. Dat creëert kansen om aan taal te werken: denk aan het bespreken van moeilijke woorden in de context van een aardrijkskundethema over landbouw. Of een gesprek naar aanleiding van een verhaal over het bombardement van Rotterdam. Wanneer tijdens andere vakken kansen worden gegrepen om de mondelinge taalontwikkeling te stimuleren, krijgt zowel de taal- als de kennisontwikkeling van de leerlingen een impuls.

Janneke, leerkracht van groep 6, geeft een geschiedenisles waarin verschillende leerlijnen mondelinge taal de revue passeren. Ze stimuleert deelname aan gesprekken (leerlijn 1), interactief leren (leerlijn 2) en de woordenschat (leerlijn 4) van leerlingen.

→ Paragraaf 3.2 Taal bij andere vakken

De rol van de leerkracht

Kinderen leren taal door taal te gebruiken en taal te horen. De leerkracht speelt hierbij een belangrijke rol. Zij vervult een voorbeeldfunctie en zorgt voor een begrijpelijk taalaanbod. Bovendien schept ze ruimte om leerlingen voldoende gelegenheid te geven om te praten.

Een leerkracht en intern begeleider vertellen hoe ze de mondelinge taalvaardigheid bij kleuters stimuleren.

→ Paragraaf 3.1 Interactief taalonderwijs
→ Paragraaf 3.3 Inrichten van de leeromgeving
→ Hoofdstuk 4 Taalstimulering bij leerlingen met een taalachterstand
→ Hoofdstuk 5 Taalstimulering bij hoogbegaafde leerlingen
→ Bijlage 7: Kijkwijzer leeromgeving
→ Bijlage 8: Kijkwijzers mondelinge taalvaardigheid

Kleuters praten over prentenboeken

Als een gesprek over een onderwerp gaat dat de leerlingen werkelijk interesseert, nemen zij actiever deel aan het gesprek. Een prentenboek kan een betekenisvolle aanleiding, oftewel een anker, vormen voor een bepaald thema. De leerkracht zorgt ervoor dat er op een verantwoorde manier aan verschillende leerlijnen gewerkt wordt.

Annette, intern begeleider, stimuleert naar aanleiding van een prentenboek over Sinterklaas het deelnemen aan gesprekken (leerlijn 1), taalgebruik (leerlijn 3), woordenschat (leerlijn 4) en begrijpend luisteren (leerlijn 5).

→ Paragraaf 3.3 Inrichten van de leeromgeving
→ Hoofdstuk 4 Taalstimulering bij leerlingen met een taalachterstand
→ Hoofdstuk 5 Taalstimulering bij hoogbegaafde leerlingen
→ Bijlage 7: Kijkwijzer leeromgeving
→ Bijlage 8: Kijkwijzers mondelinge taalvaardigheid

Schakelklas

Wie opgroeit in een taalarme omgeving of in een omgeving waarin een andere taal dan het Nederlands wordt gesproken, komt vanzelfsprekend minder met de Nederlandse taal in aanraking. Deze kinderen kennen vaak minder woorden (in het Nederlands), drukken zich niet altijd in goede zinnen uit en zullen soms moeite hebben om een gesprek goed te volgen. Voor de kinderen met (een risico op) een taalachterstand, is extra taalstimulering op school cruciaal voor hun ontwikkeling.

Marijke is leerkracht van een schakelklas. Hier biedt zij een groepje leerlingen met een risico op een taalachterstand extra ondersteuning. Ze bespreekt het thema 'wonen' aan de hand van een foto. Marijke legt veel nadruk op de uitdrukkingsvaardigheid van de leerlingen (leerlijn 3: taalgebruik en leerlijn 4: woordenschat).

→ Hoofdstuk 4 Taalstimulering bij leerlingen met een taalachterstand
→ Bijlage 8: Kijkwijzers mondelinge taalvaardigheid

Vertellen en presenteren in groep 1-2

Goed kunnen vertellen en presenteren houdt in dat leerlingen iets zo kunnen vertellen dat anderen snappen wat er bedoeld wordt. Presenteren is voor veel leerlingen een spannende bezigheid. Door hier van jongs af aan aandacht aan te besteden wordt dit een routine.

Marijke werkt met haar leerlingen in de schakelklas met het kletstheater. Hierbij vertellen de kinderen aan de hand van zelfgemaakte tekeningen over de plek waar ze wonen. Marijke bespreekt voorafgaand aan de presentatie hoe je je als spreker en als luisteraar moet gedragen. Ze stimuleert het begrijpend luisteren door de leerlingen een luistervraag mee te geven.

→ Hoofdstuk 4 Taalstimulering bij leerlingen met een taalachterstand
→ Bijlage 8: Kijkwijzers mondelinge taalvaardigheid

Spreekbeurt in groep 8

Vertellen en presenteren zijn vaardigheden die van groep 1 tot en met groep 8 gestimuleerd kunnen worden. Het is belangrijk dat de leerkracht het goede voorbeeld geeft. De leerkracht zorgt voor een goed opgebouwd verhaal, blijft bij de kern en brengt de boodschap over met een goede intonatie en met non-verbale ondersteuning.

Jolien (11 jaar) uit groep 8 houdt haar spreekbeurt over roken. Ze vertelt hoe ze de voorbereiding van haar spreekbeurt heeft aangepakt en reflecteert na afloop op haar eigen presentatie.

→ Hoofdstuk 4 Taalstimulering bij leerlingen met een taalachterstand
→ Hoofdstuk 5 Taalstimulering bij hoogbegaafde leerlingen

Reflecteren op spreekbeurt

Leerlingen zijn gebaat bij feedback op hun presentaties. Zowel de leerkracht als de leerlingen in de klas kunnen feedback geven op de informatieve waarde, de wijze van presenteren, de duidelijkheid en formulering en de interactie met het publiek.

Kees, de leerkracht van Jolien, bespreekt welke afspraken er zijn gemaakt over het houden van een spreekbeurt. Met de leerlingen in de klas wordt zowel de vorm als de inhoud van de spreekbeurt van Jolien geëvalueerd.

→ Hoofdstuk 4 Taalstimulering bij leerlingen met een taalachterstand
→ Hoofdstuk 5 Taalstimulering bij hoogbegaafde leerlingen

# data[].attributes.attachment_link.description
Mondelinge taal is niet gebonden aan een specifiek vakgebied of een specifieke situatie: het is er altijd. Tijdens de verschillende lessen op school zijn er tal van mogelijkheden om mondelinge taal te stimuleren. Dat kan door liedjes, door een kringgesprek, maar ook door mondelinge taal expliciet in te zetten bij creatieve vakken en wereldoriëntatie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het Expertisecentrum Nederlands staat voor goed taalonderwijs en werkt aan een constante verbetering van het onderwijs in Nederland. We zijn experts in het verbinden van wetenschap en praktijk. We doen praktijkgericht- en beleidsgericht onderzoek naar effectief taalonderwijs, de rol van taal bij onderwijs- en leerprocessen en ondersteuning bij speciale leerbehoeften zoals dyslexie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Risico’s signaleren in de kleutergroepen - HJK