# data[].attributes.headline
Суммативті бағалау

# data[].attributes.subject
Суммативті бағалау

# data[].attributes.body
Суммативті бағалау-оқу дәлелдері жоспарлы және жүнелі жинақшлатын және де оку сапасы туралы қорытынды қабылдау үшін қолданылатын кез келген қызметті сипаттайтын ұғым. Бұл ұғым екі аспектіні көздейді: оқуды бағалау және оқу үшін бағалау: "Оқыту дедуктивті сипатта болғандықтан, біз оны тікелей бақылай алмаймыз», дейді Дейл Шунк өзінің «Оқыту теориясы» еңбегінде, Ол тек нәтиже арқылы, яғни оқушылар не істеді, не айтты - сол арқылы ғана анықталады. Оқушылармен жұмыс жүргізетін зерттеушілер мен практик- мамандар оқушылардың білім алатынына шек келтірмесе де, нақты нені үйренгеніне көз жеткізу үшін олардың жетістіктерін бағалауы тиіс.Бүгінде жыл соңында әрбір мектеп, ЖОО өзінің үлгерім нәтижесін анықтап, есеп береді. Бұл да суммативті бағалаудың бір түрі.
Суммативті бағалау мұғалімге оқушылардың оқуда мақсатқа жету процесін қадағалап отыруға мүмкіндік береді және оқу процесіне дер кезінде өзгертулер мен түзетулер енгізуге, ал оқушыға өзінің білім алуында жоғары дарежедегі жауапкершілікті сезінуге комектеседі. Суммативті бағалау:
* күнделікті тәжірибеде қолданылады (сабақ сайын, күнделікті)
" окушыға да, мүғалімге де колайлы түрде пайдаланылады.
Суммативті бағалау- білім берудің ерте кезеңінде оқыту процесіне өзгерістер енгізу мақсатында  оқушының прогрестік дамуын бағалау.
Әрбір оқушының жеке жетістіктерін басқа оқушылармен салыстырмай және оқудың нәтижесінің әкімшілік қорытындысы ретінде қарастырмай, мектепке суммативті багалау тәсілдерін енгізу міндеті көкейкесті мәселе болып тұр.
Суммативті бағалауға мысалды тест түрінде жасау:
1. Аксонның деполяризация фазасында натрин нондары-ның ағысы…

A) жасуша ішіне қарай бағытталады…

B) жасуша сыртына қарай бағытталады…

C) нольге тең…

D) пассивті…

E) активті…

2. Аксонның деполяризация фазасында ноидардың ағысы…

A) кальции ионы жасуша ішіне, калии иондары жасуша

сыртына қарай бағытталады…

B) тек калии ионы гана сыртқа қарай бағытталады…

C) иондардың ағасы нольге тең…

D) пассивті…

E) активті…

3. Кардиомициттің плато фазасында…

A) Натрии иондары ішке, ал калии иондары сыртқа қарай

бағытталады.

B) Кальции нондары ішке, калии иондары жасуша сыртына

қарай бағытталады.

C) нольге тең.

D) иондардың ағысы пассивті.

E) иондардың ағысы активті.

4. Кардиомициттің әсер потенциалының ұзақтығын аксон әсер

потенциалына салыстырғанда…

A) ұзақ.

B) кем.

C) тең.

D) фазаға сәйкес әр түрлі.

E) дұрыс жауап жоқ.
5. Биомембранадағы пон каналдарының нондарды өткізуі…

A) Аф м тәуелді емес.

B) Аф мтәуелді.

C) K', Na", Ca2" иондары үшін бірдей.

D) әр иондар үшін жеке каналдар бар.

E) тек А, С жауаптары дұрыс.
6.Бұлшық ет талшықтарының жіңішке жіп құрамына … кіреді.

a) актин және тропонин…

b) актин, миозин және тропомиозин…

c) миозин…

d) актин, тропомиозин және тропонен…

e) актин және миозин…

7. Бұлшық ет талшықтарының жуан жіп құрамына … кіреді.

a) актин және тропонин…

b) актин, миозин және тропомиозин…

c) миозин…

d) актин, тропомиозин және тропонен…

e) актин және миозин…
8. Изотониквалық жиырылу кезінде:

a) талшық ұзындығы өзгереді, кернеуі тұрақты болады.

b) кернеуі өзгереді, талшық ұзындығы тұрақты болады.

c) талшық ұзындығы және кернеуі тұрақты болады.

d) талшық ұзындығы және кернеуі өзгереді.
9.Изометриялық жиырылу кезінде

a) талшық ұзындығы өзгереді, кернеуі тұрақты болады.

b) кернеуі өзгереді, талшық ұзындығы тұрақты болады.

c) талшық ұзындығы және кернеуі тұрақты болады.

d) талшық ұзындығы және кернеуі өзгереді.

10. Студенттің өз бетінше дайындауына арналған сұрақтар

1. Бұлшық ет талшықтарының жіңішке жібінің құрылысы.

2. Бұлшық ет талшықтарының жуан жібінің құрылысы.

3. Бұлшықет жұмысының ПӘК.

4. Бұлшықет атқаратын жұмыс.

# data[].attributes.headline
Оқытудың белсенді әдістерін  қолдана отырып, өз мамандығы бойынша бір тақырыпқа  дәріс өткізу  әдістемесін дайындау.

# data[].attributes.subject
Оқытудың белсенді әдістерін  қолдана отырып, өз мамандығы бойынша бір тақырыпқа  дәріс өткізу  әдістемесін дайындау.

# data[].attributes.body
Сабақ жоспары (лекция сабақтың құрылымы)
Курс:  1
Топ:  Биомедицина
Сабақ нөмері: №5
Пән атауы: Қазіргі заманғы биомедицина мәселелері
Оқытушың аты-жөні: Байжуманова Аружан
Уақыты: 05.11.2022 10:00-10:50
Өткізілетін орны: 212 дәрісхана
Сабақтың тақырыбы: Республикада жиі кездесетін онкологиялық аурулардың түрлері және оларды диагностикалаудағы скрининг әдісін сипаттаңыз.
Мақсаты: Елімізде жиі кездесетін онкологиялық аурулардың түрлерімен және оларды диагностикалаумен таныстыру.
Оқыту әдістері, тәсілдері, оқыту технологиялары:
Дамыта оқыту, проблемалық оқыту технологиясы, тірек-сызбалар, сұрақ-жауап әдісі, баяндау әдісі, ақпарат құралдарынан жинақталған мәліметтер,бес сұрақ,еркін әңгіме және бинго оқыту технологиялары.
Лекция жоспарымен танысу:
1. Қатерлі ауруларды диагностикалаудағы заманауи жетістіктер;

2.Қатерлі ісіктердің алдын - алу.
Жұмыс алгоритмі:
Жұмыс алгоритмі
1.Үлкен қағаз бен маркер керек.
2. Студенттерге «Қалай» немесе «Неге» деген сұрау есімдіктері қолданылатын сұрақтар қойылады.
3. Ұсыныстар оқу плакатында жазылады.
4.Мұғалімдер идеяларды дамытып, одан арғы идеяларды зерделеу үшін бір сұрау пайдаланады.
5. Мұғалімдер идея/ұсыныс толық қарастырылғанша дейін бірдей сұрағы бар сұрақтарды пайдалануды жалғастыра береді.
Зерделеніп отырған мағына:Онкологиялық ауруларды диагностикалаудың түрлері.
1. Простата обырын диагностикалаудың ең жаңа әдісі қалай аталады және ол туралы не білесін?
Қатерлі ауруларды диагностикалаудағы заманауи жетістіктерге келетін болсақ, жақында ГБ№40 урологтарының иелігінде простата обырын диагностикалаудың ең жаңа әдісі – фьюжн биопсиясы (Fusion Biopsy) пайда болды.Әдістің жоғары дәлдігі мен сенімділігіне қатерлі ісікке күдікті ошақтардың дәл биопсиясын жасауға мүмкіндік беретін простата безінің МРТ және ультрадыбыстық бейнелерін біріктіру арқылы қол жеткізіледі.Бұл биопсия кезінде сынамалардың көп саны алынады - шамамен 30, ал стандарт кезінде ол 12-ден 18-ге дейін алынады.Осылайша, ультрадыбыстық бақыланатын трансректальды МРТ синтезі биопсиясы простата обыры үшін жасушаларды анықтау мен бейнелеуді жақсартуға мүмкіндік береді.
2.ПЭТ/КТ (компьютерлік томографиямен біріктірілген позитронды-эмиссиялық томография) диагностикалау әдісі қалай жұмыс жасайды?
ПЭТ/КТ (компьютерлік томографиямен біріктірілген позитронды-эмиссиялық томография) - бүгінгі таңда диагностиканың ең заманауи және перспективалы әдісі. Бұл әдіс ісік процестерін анықтау үшін онкологияда қолданылады. Бұл онкологиялық ауруларды емдеудің тиімділігін бағалау және процестің таралуын, яғни бүкіл денеде ісік жасушаларының метастазын бағалау үшін қажет.
3. Катерлі ісіктердің алдын алуының 3 бағыты қалай жүргізіледі?
Индустриальдык жол - зиянды қалдықтарсыз жұмыс істейтін өндіріс орындарын салу, қалалардың экологиялық ахуалын жаксарту.

Гигиеналык жол - жек бас гигиенасын сактау, организмдегі Физиологиялык процестердің қолайлы өтуіне ыкпал ететін тұрмыс, енбек жағдайларын жасау.

Клиникалык жол - iсiк алды дерттермен ауыратын науқастарды бақылауға алу.
Келесі,бинго оқыту технолгиясы:
Студенттер 2 топқа бөлінеді.
1. Әр студентке тоғыз, он екі немесе он алты шаршыға бөлінген Бингоға арналған карточка беріледі.
2. Әрбір шаршыда тақырыпқа қатысты тапсырма көрсетіледі.
1-топқа арналған тапсырмалар:
 Қатерлі ісіктің дамуындағы жетекші орын алатын факторларды дәледеп көрсет;
Эндоваскулярлық хирургия деп аталатын медициналық бағыт туралы ойынды айт.
 Онкологиялық және басқа да аурулардың алдын алуға болатын әмбебап медициналық нұсқауларды ата.
2-топқа арналған тапсырмалар:
 Асқазанның қатерлі ісігі туралы мәлімет бер.
 Скринингтік зерттеу туралы не білесің.
 Артерия ішілік химиотерапия туралы ойыңды айт.
3. Студенттер әрбір пікірге сәйкес келетін адамды тапқан кезде, осы адамға қарастырылып отырған мәселелер бойынша өздерінің қосымша екі сұрағын қоя алады. Бұл егжей-тегжейлі талқылау жүргізуге мүмкіндік береді. Мысалы:
4. Тапсырманы орындағаннан кейінгі жауап алу барысында мұғалім студенттерден қайсысы естерінде қалғандығы немесе қосымша сұрақтар арқылы басқа адамдардан нені білгендігі туралы сұрайды.
5. Егер де Бингога арналған карточканы істеуге немесе көшірмелеуге мүмкіндік болмаса, мұғалім нөмірленген сөйлемдерді тақтаға, диаскопиялық проекторға немесе флипчартқа жазады. Одан кейін студент қарсы отырған адамның нөмірін және атын жазады.
Үй тапсырмасы: Онкологиялық ауруларды диагностикалаудың басқа да әдістерін қарастырып келу.
Ұсынылатын әдебиеттердің тізімі:
1. Современные вопросы клинической фармакологии: Учебное пособие /Сидоренкова Н.Б., Терентьева Н.В., Титова З.А., Пляшешников М.А. - М.: НИЦ ИНФРА-М, 2014. - 217 с.
2. Инфекционные болезни и эпидемиология: учебник. Покровский В.И., Пак С.Г., Брико Н.И.3-е изд., 2013. - 1008 с.
3. Миллер Н. Прививки: действительно ли они безопасны и эффективны? // М.: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2012. - 147 с.
4. Карпищенко А.И. и др. Онкомаркеры и их диагностическое значение. Москва:ГЭОТАР-Медиа, 2019г.-250 с.
5. Сизенцов А.Н., Мисетов А.И., Каримов И.Ф. Антибиотики и химиотерапевтические препараты. Оренбург: ОГУ, 2015 - 489 с.
6. Орехов, С. Н. Фармацевтическая биотехнология: руководство к практическим занятиям: учебное пособие / С. Н. Орехов; под ред. акад. РАМН В. А. Быкова, проф. А. В. Катлинского, Москва:ГЭОТАР-Медиа, 2012., 381 с.
Интернет-ресурстар:
https://www.nature.com/cpt
https://www.takzdorovo.ru
https://www.who.int/publications/guidelines/nutrition/en
http://elibrary.ru

# data[].attributes.attachment_link.title
окологиялық ауруларды диагностикалау (1)

# data[].attributes.headline
Куратор эдвайзер ретінде тақырыптық тәрбиелік іс-шараға сценарий жазу.

# data[].attributes.subject
Куратор эдвайзер ретінде тақырыптық тәрбиелік іс-шараға сценарий жазу.

# data[].attributes.body
Тәрбиелік шараның тақырыбы: «Халық ағарту комиссары – Темірбек Қараұлы Жүргенов»
Тәрбиелік шараны ұйымдастырушы: Байжуманова Аружан
2022 жылдың 17 қарашасында «Биология,биомедицина және нейроғылым» кафедрасының оқытушылары 1 курс студенттерімен «Халық ағарту комиссары – Темірбек Қараұлы Жүргенов» атты тәрбиелік іс-шара өткізді.
Іс-шараның  мақсаты:

Т.Қ. Жүргеновтің туғанына 125 жыл толуына орай дайындық шеңберінде кеңестік жүйенің тоталитарлық жүйесі кезеңіндегі Қазақстан тарихын қайта ойластыру, тарихтың архив қорында, мәдениетте, өнерде, әдебиетте көрініс табуы жаңа тұжырымдамалық тұрғыдан жүргізілуде. ХХ ғасырдың 30-шы жылдарындағы қазақ зиялыларының өмірбаяны мен қызметінің беттерін ашып, тарихтағы тұлғаның рөлі жаңаша қарастырылуда.
1989 жылы Халық ағарту комиссары және өнер істері жөніндегі комитеттің басшысы болып, қазақ әдебиеті мен өнерінің дамуына үлкен үлес қосқан Темірбек Қараұлы Жүргеновтың есімі Алматы театр-көркемсурет институтына берілді. Бірінші курс студенттері Т. Жүргенов туралы көбірек білуге тырысады, сондықтан оқытушы-тарихшылар ҚР ОМ, ҚР ПА сынды бірегей мұрағат материалдарын және архив қорынан алынған деректі фильмді көруді ұйымдастырды.
Міндеттері:

1. Саналы ғұмырын жаңа қоғамның құрылысына арнаған қазақ зиялылары тобының өкілі Т.Қ. Жүргеновтің өмірі мен қызметін терең зерттеу.

2. Халық ағарту комиссары Т. Жүргеновтің қызметі туралы құжаттық архив материалдары ұсынылған Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік кино-фото құжаттар мен дыбыс жазбалары архиві және ҚР Президентінің Архивіндегі ашық оп-line режимінде қолжетімді құжаттары кеңінен пайдалану.

3. Патриотизмге, Отанға деген сүйіспеншілік пен құрметке тәрбиелеу, жастардың мәдениет саласындағы шығармашылық, рухани және зияткерлік әлеуетінің мүмкіндіктерін ашу.

Іс-шарада 1936 жылғы Архивтік деректі фильм – «Алжир» деректі фильмі және 1933-1937 жылдардағы Т. Жүргеновтың ғылыми кітаптары мен мақалаларының фото-слайдтары көрсетілді.
Көрсетілген мәліметтер бойыншастуденттер мынадай қорытындыға келді,Темірбек Қараұлы Жүргеновтің есімі тек қана қазаққа ғана емес, иісі түркі жұртына мәлім, Орта Азия мен Қазақстанға ортақ тұлға, аса көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, қаламы қарымды сыншы, көсем сөз иесі. Ол Тәжік АССР-нің қаржы наркомы, Өзбек АССР-нің Халық Ағарту комиссары, Қазақ АССР-нің Халық Ағарту комиссары қызметтерін абыроймен атқарған азамат. Қазақ халқының басындағы аса қиын кезеңде Темірбек Жүргенов қазақ мәдениеті мен әдебиеті, ғылымы мен білімін дамытуға қосқан үлесі зор. Ол қазақ өнерінің дамуы мен қазақ тілінің республикада негізгі қолданыс тілі болуын арман етті және сол үшін күресті.
Халық даналығы «Жақсының аты өшпейді» дегені осы болар.

# data[].attributes.headline
Формативті бағалау 

# data[].attributes.subject
Формативті бағалау 

# data[].attributes.body
Қалыптастырушы (формативті немесе ағымдағы) бағалау- сабақта немесе үйде күнделікті жұмыс үрдісінде білімі мен дағдысының ағымдағы дәрежесін анықтау, оқу үрдісінде оқушы мен мұғалім арасындағы байланысты жандандыру. Ол оқушыларға білім алудың мақсаты мен міндеттеріне қаншалықты жеткені, жаңа тақырып меңгеру кезінде тапсырманы қаншалықты дұрыс орындап жатқаны туралы түсінік береді.
Формативті бағалаудың мақсаты-
1.       оқу материалын меңгергендігі жөнінде

обьективті ақпарат алу;

2.    білім алушының кемшіліктерін дер кезінде

анықтау;
3.      мұғалім-оқушы арасында кері байланысты орнату.
Формативті бағалаудың ерекшеліктері
1. Оқушының күнделікті білім сапасы
2. Білім алудағы олқылықтарды күнделікті түзеу
3. "5" балдық бағалау жүйесінің сақтау
3. Оқушының қиындық тудыратын сұрақтарын анықтау
және оны жою
4. Оқушының бағалаудан алған эмоционалды негативінің азаюы
5. Психологиялық жайлы ортаның болуы
6. Бағалаудың обьективтілігі, анықтылығы және ашықтығы
7. Өзін-өзі бағалау дағдылары

1. Ұзақ мерзімді және Қысқа мерзімді
Үдерісті үлкен суретпен байланыстыру үшін студенттер ұзақ мерзімді мақсатты да, қысқа мерзімді мақсатты да белгілей алады.
Мысал:
“Биологиялық физика” пәнінен стеденттердің қысқа мерзімді мен ұзақ мерзімді мақсаттарын көрсетсек.
Қысқа мерзімді мақсаттар әр аптаны немесе әр екі аптаны қамтиды.
Қысқа мерзімді мақсат: Жануарлардың қан сарысуының буферлік қасиеттерін тәжірбие жүзінде анықтау.
Ал ұзақ мерзімді мақсаттар тараудың соңын қамтуы мүмкін.
Ұзақ мерзімді мақсат: тірі ағзадағы физико-химиялық заңдылықтардың сақталуына тәжірбие жүзінде көз жеткізу.
Ұзақ мерзімді мақсаттар студенттер мен мұғалімдердің қысқа мерзімді мақсаттарына сенімділік беруі мүмкін.  Бұл сонымен қатар оқушыларға назарын шынымен де пәнді оқуға ынталандыратын нәрсеге аударуға мүмкіндік береді.
2.«Жақсы» сұрақ деп нені айтады?
Студенттермен «жақсы» сұрақ ұғымын талқылаңыз. Үдеріс ашық және жабық сұрақтардың арасындағы айырмашылықтарды анық түсінуге мүмкіндік береді. Одан кейін олар тақырып бойынша сұрақтар қоя алады және олардың қайсысы жақсы болғанын шеше алады, одан кейін сұрақтардың жауаптарын талқылауға ауысады.
“Биологиялық физика” пәнінен лабораториялық сабақ кезінде студенттерге ашық және жабық сұрақ қою мысалында көресетсек.
Ашық сұрақтар:
1.Бөлме температурасында газ көпіршіктерін санауды қалай жүргіземіз?
2.Формула бойынша температуралық коэффицентін және активация энергиясын шығару жолдарын ата.
Жабық сұрақтар:
1. Ағзаның барлық сұйық ортасында pH мәні тұрақты болды ма?
2.Дисстелденген судағы оттегі мөлшері өлшенді ма?

3.Студенттердің өзін өзі бағалауы
Студенттер бағалау критерийлеріне сәйкес бір біріне жұмысы үшін баға қояды.
Бұл оқу туралы ойлануға және түсінуге көмектеседі, бұл студенттерге үздік жұмысты көруге және орын алған түсінбеушілікті шешуге мүмкіндік береді.   Аталған құрал жеке сабақтарда және жұмыс схемаларында қолданылуы мүмкін. Мысалы,бағалаудың бұл түрін

“Kahhot” бағдарламасы арқылы жүргізуге болады.

# data[].attributes.headline
Практикалық сабақ жоспары

# data[].attributes.subject
Практикалық сабақ жоспары

# data[].attributes.body
1. Сабақтың тақырыбы: БИОЛОГИЯЛЫҚ МЕМБРАНА- лардың құрылысы мен қызметі.
2. Сабақтың мақсаты: Биологиялық мембрананың құрылысын түсіндіру, қазіргі заманғы мембрананың сұйық - мозайкалы моделін қарастыру. Мембрананың өтімділік түрлерін және оның тасымалдау кезіндегі ерекшеліктерімен таныстыру
3. Сабақтың қажеттілігі: Тіршілікке қажетті көптеген үдерістер биологиялық мембрана арқылы жүреді және іске асады. Мембранадағы үдерістердің бұзылуы ағза патологиялық өзгерісінің негізгі себебі болып табылады. Дәрілік заттардың адам ағзасына емдік әсеретуі биологиялық мембрана арқылы зат тасымалдауға, сол арқылы оның функциясын өзгерту арқылы іске асырылады. Жасушадағы метаболикалық үдерістер, ондағы биопотенциалдың пайда болуы, жүйке импульстарының таралуы т.б. көптеген құбылыстар мембрана арқылы зат тасымалдаудың арқасында жүреді және пайда болады. Олай болса биологиялық мембрана арқылы зат тасымалдау жасушаның өмір сүруінің негізгі шарты деп қарау керек.
4. Студенттің біліп келуге тиісті мәліметтері:
1. Мембрананың негізгі функциялары.
2. Биомембрананы зерттудің биофизикалық әдістері.
3. Мембрана құрлысы.
4. Мембрананың сұйық мозайкалы жобасы.
5. Мембрана арқылы зат тасымалданудың түрлері.
6. Селқос (пассивті) және белсенді (активті) зат тасымалдау және оның механизмі.
5. Білім беру және оқытудың әдістері: шағын топтар арасында пікірталас және ой бөлісу.
6. Қысқаша теория.
Биологиялық мембрана мынадай негізгі қызметтер атқарады:
1. Тоскауылдық (барьерлік) - осынын арқасында, жасуша өзін қоршаған ортамен талгампаздық (селективный), реттелінетін, селқос және белсенді зат алмасуын қамтамасыз етеді. Талғампаздық деп-кейбір заттардың мембрана арқылы өтуі, кейбір заттардың өте алмауын, ал реттелінетін деп-жасушаның кейбір заттарды өткізуі оның күйіне байланыстылығын айтады. Селқос деп - заттың концентрациясы көп ортадан аз ортаға қарай, ал белсенді деп - заттың концентрациясы аз ортадан көп ортаға қарай тасымалдануын атайды.
2. Матрицалық осының арқасында мембранадағы ақуыздардың бір-біріне байланысты, кеңістіктегі орналасуы мен олардың өз ара әсерлесуі қамтамасыз етіледі.
3. Механикалық қызметінің арқасында жасушаның және оның ішкі құрылымының беріткілігі мен дербестілігі (автономдығы) қамтамасыз етіледі.
4. Энергетикалық қызметі мембрана митохондриясындағы АТФ-молекулаларының синтезі, хлоропластағы фотосинтез қамтамасыз етіледі.
5. Биопотенциалдардың пайда болу мен оларды тарату қамтамасыз етіледі.
6. Рецепторлық (механикалық, акустикалық, көру, сезу, химиялықт.б.) қызмет атқарады. Биологиялық мембрананың ең алғашқы моделін 1902 жылы Отвертон ұсынған. Ол мембрана арқылы липиттерде жақсы еритін заттардың жеңіл өтетіндігін байқаған. Осы құбылысты басшылыққа ала отырып, ол биологиялық мембраны фосфолипиттерден құралған жұқа қабаттан тұрады деп санады.
Фосфолипид молекулалары полярлы (зарядталған диполь түрде) және полярсыз(зарядсыз) деген екі бөліктен тұрады, оладың полярлы «бастары» сыртқы ортаға қарай бағытталып, ал полярсыз «құйрықшалары» ішкі ортаға қарай бағытталады. Фосфолипид молекуласының полярлы «басы» глиницерин, холин және фосфор қышқылдарынан тұрады, ал «құйрықшасы» май қышқылы және су көміртегі тізбегінен құралады. Егер осындай құрылымнан тұратын көптеген молекулалар сұйық ортада болса, олар өз бетінше полярлы гидрофобты жағымен сұйық ортаға қарай(сыртқа), ал полярсыз гидрофильді жағымен сусыз ішкі ортаға қарай орналасып, біртұтас фосфолипидтен құралған бимолекулалы тұйық(жабық) сфера түрінде болып жиналады (1 сурет).

Бұл фосполипид молекулаларына тән қасиет, сондықтан да тіршіліктің ең кіші элементі жасушада пайда болуы және оны фосфолипид молекулаларынан құралған қабаттың қоршауы заңды деп санау қажет.
1925 жылы Гортер мен Грендель гемолизденген эритроциттерден липидтерді ацетон арқылы бөліп алып, оларды су бетіне құйып, пайда болған бір қабаттан тұратын мономолекулалары пленканың ауданын анықтаған. Эритроциттерден бөлініп алынған бір қабат болып орналасқан липтиттер бетінің ауданы сол эритроциттердің ауданынан 2 есе көп болатындығын анықтады.
Осы зерттеу нәтижесінде мембранадағы липидтер биомолекулалық екі (қатар) қабат түрінде орналасқан деген тұжырым жасалынды.
7. Студенттің өзіп өзі тексеруіне арналған сұрақтар:
1. Селқос тасымалдау деп… энергияның шығынысыз заттардың тасымалдануын айтады.
a) Ci>C2;>2 >
b) C1<C2; Ф1>Ф2;>2
c) C1>C2; Ф1> Ф25 115142
d) C1=C2;1>2; 1> 2
e) C1=C2;Ф=Ф2; 1=2
2. Белсенді тасымалдау деп… жүйе энергиясы есебінен
заттардың тасымалдануын айтады.
a) Ci<C2;2;4<2
b)C1<C2;Ф1> Ф2; 14> 12
d)C1=C2: 1>2;1
e) C1 C2; 2; =2
3. Диффузия деп… тасымалдануын айтады.
a) заттардың өз еркімен концентрациясы көп ортадан аз
ортаға…
b) жартылай өткізгішті мембрана арқылы су молекулаларының концен- трациясы көп ортадан аз ортаға…
c) қысым градиенті әсерінен су молекулаларының…
d) заттардың өз еркімен оптикалық тығыздығы көп ортадан аз ортаға…
e) заттардың өз еркімен оптикалық тығыздығы аз ортадан көп ортаға…
4. Осмос деп… тасымалдануын айтады.
a) заттардың өз еркімен концентрациясы көп ортадан аз
ортаға…
b) жартылай өткізгішті мембрана арқылы су молекулаларының концентрациясы көп ортадан аз ортаға…
c) қысым градиенті әсерінен зат молекулаларының…
d) заттардың өз еркімен оптикалық тығыздығы көп ортадан аз ортаға…
oртaга…
5. Сүзіліс деп … тасымалдануын айтады.
a) заттардың өз еркімен концентрациясы көп ортадан аз ортаға
b) жартылай өткізгішті мембрана арқылы су молекулаларының концентрациясы көп ортадан аз ортаға…
c) қысым градиенті әсерінен су молекулаларының…
d) заттардың өз еркімен оптикалық тығыздығы көп ортадан аз ортаға…
e) заттардың өз еркімен оптикалық тығыздығы аз ортадан көп ортаға…
6. Биологиялық мембрананың «сұйық-мозайкалы» моделі… молекулаларынан құралған.
a) екі қабаттан тұратын фосфолипидтер молекуласына
жабысып орналасқан ақуыз…
b) мембрана бетіне перпендикуляр түрде екі қатар
фосфолипидтер мен акуыз…
c) бір қатар болып орналасқан фосфолипидтердің…
d) екі қатар болып орналасқан ақуыз…
c) бір қатар болып орналасқан су…
7. Биологиялық мембрананың «бутербродтық» моделі … молекула- ларынан құралған.
a) екі қабаттан тұратын фосфолипидтер молекуласына жабысып орналасқан ақуыз…
b) мембрана бетіне перпендикуляр түрде екі қатар фосфолипидтер мен ақуыз…
c) бір қатар болып орналасқан фосфолипидтердің…
d) екі қатар болып орналасқан ақуыз…
e) бір қатар болып орналасқан су…
8. Студенттің өз бетінше дайындауына арналған сұрақтар
1. Жасушаның физика-химиялық қасисттері.
2. Биологиялық мембрананың негізгі қызметі
3. Фосфолипиттің құрылысы мен қасиеттері
4. Мембранадағы фосфолипиттердің қозғалғыштығы
5. Жасуша мембранасының құрлысы және оның дамуы туралы.
6. Биомембранаың «бутербродтық», «сұйық мозайкалы» моделдері
7. Биомембрана құрлысын зерттеу әдістері
8. Биомембрананың өлшемдері.
9. Қажетті әдебиеттер:
1. В.Ф.Антонов, А.М.Черныш и др. Биофизика, -М.:Владос.
2000, 288 с.
2. А.Н.Ремизов Медицинская и биологичекая физика. -М.: Высшая школа, 2003.- 608 с.
3. Ю.А. Владимиров, Д.И. Рошупкин и др. Биофизика.-М.: Медицина, 1999
4. Б.Көшенов Медициналық биофизика. -Алматы, 2008, 224 бет

# data[].attributes.headline
Лабораториялық сабақ жоспары

# data[].attributes.subject
Лабораториялық сабақ жоспары

# data[].attributes.body
Жұмыстың тақырыбы:Элодея бұтақшасынын тыныс алудағы активация энергиясын есептеп шығару және температуралық коэффициентін анықтау

Жұмыстың мақсаты: Тірі ағзадағы физико-химиялық заңдылықтардың сақталуына тәжірибе жүзінде көз жеткізу.
Тапсырмалар:

1. Бөлме температурасында газ көпіршіктерін есептеуді жүргізу.

2. 10°C-ге жоғарылатқан температурада газ көпіршіктерін есептеуді жүргізу.

3.10°C-ге төмендеткен температурада газ көпіршіктерін есептеуді жүргізу.

4. Формула бойынша температуралык коэффициситін және активация энергиясын есептеп шығару.

5. Зерттеген құбылыстар жайында қорытынды шығарып, тапсыруға дайындау.

Құрал-жабдыктар мен материалдар: элодея бұтакшасы бар кішкентай ыдыс, болме температурасынан 10°С-ге жоғары және томен температуралары келтірілген суы бар үлкен көлемдегі ыдыстар, термометрлер, секундомер, Брадис кестесі.

Жұмыстың орындалу тәртібі: 10°С-те айырмашылығы болатын әртүрлі екі немесе үш температурасындағы элодея өсімді- тінің шығаратын оттегі көпіршіктерін тіркеу аркылы жұмыс жасалады.

Элодея аквариумға арналған балдырлар түріне жатады. Жеткілікті жарық түскен кезде жапырақ ұштарынан оттегі газып көпіршік түрінде бөліп отырады. Бір өсімдік шығаратын көпіршіктерінің санын визуалды түрде санауға болады.

Ең бірінші санақты балдыры бар кішкентай ыдысты болме температурасындағы суы бар үлкен ыдысқа салғаннан кейін 5-7 минут өткеннен сон бастайды. 1 минутта бөлініп шығатын газ көпіршіктері саналады. 3-4 рет қайталанып, оның орташа мәнін

есептеп шығарады. Бөлме жағдайындағы температураны анықтайды. Енді балдыры бар кішкентай ыдысты термостатқа қояды, термостат температурасы бөлме температурасынан 10°С-ге жоғары болу керек. Немесе бөлме жағдайынан 10°С-ге жоғары температурадағы суы бар үлкен ыдысқа салады. 3-5 минут өткеннен сөн 1 минутта бөлініп шығатын ғаз көпіршіктері саналады, Санауды 3-4 рет қайталай отырып, орташа мәні анықталады.

Балдыры бар кішкентай ыдысты кайтадан бөлме температурасындағы суы бар ыдысқа (үлкен ыдыс) салып, бөлініп шығатын газ копіршіктерінің бастапқы ырғағы қалпына келуін бақылайды 3-5 минут өткеннен сон 1 минутта бөлініп шығатын таз көпіршіктері саналады. 3-4 рет қайталай отырып, орташа мәні есептеледі. Енді балдыры бар кішкентай ыдысты болме жағдайынан 10°С-ге төмендетілген температурадағы суы бар үлкен ыдыска салады. Судың температурасын салкындатуға мұзды пайдаланады. 3-5 минут өткеннен сон 1 минутта бөлініп шығатын газ көпіршіктері саналады. Санауды 3-4 рет кайталай отырып, орташа мәні анықталады.

Балдыры бар кішкентай ыдысты кайтадан бөлме температурасындағы суы бар ыдыска (үлкен ыдыс) салып, бөлініп шығатын газ көпіршіктерінің бастапқы ырғағы қалпына келуін бақылайды. 3-5 минут өткеннен сон 1 минутта бөлініп шығатын газ көпіршіктері саналады. 3-4 рет қайталай отырып, орташа мәні есептеледі. Алынған барлық нәтиже кестеге толтырылады.
Мысал: Тәжірибеде анықталғаны бойынша 18°С-де (Т = 273 + 18 = 291) 1 минутта 31 көпіршік санап алынды, ал 28°С-де (Т = 273 + 28 = 301) 60 көніршікке тен болды, Осыдан 60/31 = 1,9 мәні шығады. Брадие кестесінен Q шамасын табамыз Q = 0,27875. Анықталған мәліметтерді формулаға қойып, ақтивация энергиясының мәнін анықтаймыз;

E 0,46 - T, - T, -IgQ 0,46 - 291 - 301 - 0,27875 - 11,239 ккал/моль,

Жұмысты рәсімдеу: Алынған нәтижелермен кестені толтыру және берілген формулада есентеуді жүргізу керек. Өлшеудің қателігін анықтап, қорытынды жасау кажет.