# data[].attributes.body
1. Кіріспе

2. Жалпы сипаттамасы

3. Морфологиялық ерекшеліктері

4. Тіршілік циклі және көбеюі

5. Тіршілік ету ортасы

6. Жүйелік орны мен негізгі өкілдері

7. Экологиялық маңызы

8. Патогендік маңызы

9. Экономикалық және ғылыми маңызы

10. Қорытынды

11. Пайдаланылған әдебиеттер

# data[].attributes.body
Chytridiomycota – саңырауқұлақтар дүниесіндегі ең көне және қарапайым топтардың бірі. Олар эволюцияның бастапқы кезеңінде пайда болған және қазіргі төменгі саңырауқұлақтардың өкілдері болып саналады. Бұл топтың басты ерекшелігі – қозғалмалы зооспораларының болуы. Хитрид саңырауқұлақтар көбінесе суда немесе ылғалды ортада тіршілік етіп, органикалық қалдықтарды ыдырату арқылы табиғаттағы зат айналымына қатысады. Сонымен қатар, олардың кейбір түрлері паразитті тіршілік етіп, өсімдіктер мен жануарлар арасында ауру тудырады.

# data[].attributes.headline
Жалпы сипаттамасы

# data[].attributes.subject
Жалпы сипаттамасы

# data[].attributes.body
Хитрид саңырауқұлақтары – төменгі сатыдағы, біржасушалы немесе көпжасушалы құрылымды организмдер. Олар гетеротрофты жолмен қоректенеді, яғни дайын органикалық заттарды сіңіру арқылы өмір сүреді. Chytridiomycota өкілдерінің негізгі тіршілік ортасы – тұщы сулар мен ылғалды топырақ. Олардың көпшілігі сапрофиттер, яғни өлі органикалық қалдықтарды ыдыратушы организмдер. Кейбір түрлері паразит ретінде өсімдік, балдыр және жануар организмінде өмір сүреді.

# data[].attributes.headline
Морфологиялық ерекшеліктері

# data[].attributes.subject
Морфологиялық ерекшеліктері

# data[].attributes.body
Хитрид саңырауқұлақтардың вегетативті денесі таллом түрінде болады. Кейде ол бір ғана жасушадан тұрса, кейде жіптәрізді көпжасушалы пішінде кездеседі. Жасуша қабырғасы көбіне хитиннен, кейде целлюлозадан түзіледі. Ең маңызды ерекшелігі – зооспоралардың болуы. Зооспораларында бір ғана талшық бар және олардың көмегімен суда қозғалып, жаңа ортаға тарай алады. Бұл қасиет басқа саңырауқұлақтарда кездеспейді.

# data[].attributes.headline
Тіршілік циклі және көбеюі

# data[].attributes.subject
Тіршілік циклі және көбеюі

# data[].attributes.body
Chytridiomycota өкілдері жыныссыз және жынысты жолмен көбейеді.

Жыныссыз көбеюі:

Хитридтердің жыныссыз көбеюі қозғалмалы зооспоралар арқылы жүреді. Зооспоралар бір талшықтың көмегімен суда еркін жүзіп, қолайлы ортаға түскеннен кейін бекініп, өніп, жаңа таллом түзеді. Бұл тәсіл арқылы саңырауқұлақтар тез тарай алады және жаңа ортаға бейімделеді.

Жынысты көбеюі:

Жынысты көбею кезінде екі гаметаның қосылуы нәтижесінде зигота түзіледі. Зигота біраз уақыт тыныштық күйде сақталып, қолайлы жағдай туған кезде спорангийге айналады. Спорангий ішінде жаңа зооспоралар түзіледі, олар сыртқа шығып, жаңа ұрпақ бастайды

Тіршілік циклі:

1. Зооспора судың ішінде жүзіп жүріп, жаңа субстратқа қонады.

2. Ол өсіп, таллом (вегетативті дене) түзеді.

3. Талломнан спорангий дамып, жаңа зооспоралар пайда болады.

4. Зооспоралар таралып, цикл қайта жалғасады.

Бұл цикл хитрид саңырауқұлақтарының ылғалды және су ортасына бейімделуін қамтамасыз етеді және олардың кең таралуына мүмкіндік береді.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.alternative_text
Representatives of Chytridiomycota reproduce asexually and sexually

# data[].attributes.headline
Тіршілік ету ортасы

# data[].attributes.subject
Тіршілік ету ортасы

# data[].attributes.body
Хитрид саңырауқұлақтар кең таралған организмдер. Негізінен тұщы суларда, батпақтарда, ылғалды топырақта өмір сүреді. Кейбір түрлері өсімдіктердің тамырларында, балдырларда және қосмекенділердің терісінде паразит ретінде кездеседі. Олар органикалық қалдықтарды ыдыратып, табиғаттағы көміртек пен азот айналымын қамтамасыз етеді. Кейбір түрлері ауру тудырып, ауыл шаруашылығына және табиғи экожүйелерге зиян келтіруі мүмкін.

# data[].attributes.headline
Жүйелік орны мен негізгі өкілдері

# data[].attributes.subject
Жүйелік орны мен негізгі өкілдері

# data[].attributes.body
Патшалық: Fungi (Саңырауқұлақтар)

Бөлім: Chytridiomycota

Кластар:

1. Chytridiomycetes

2. Blastocladiomycetes

3. Spizellomycetes

4. Monoblepharidomycetes

5. Synchytriomycetes

1. Chytridiales қатары - Chytridiomycota бөлімінің ең кең таралған және жақсы зерттелген өкілдері. Олар көбінесе су ортасында немесе ылғалды топырақта тіршілік етеді. Көпшілігі сапротрофтар, яғни өлі органикалық заттармен қоректенеді, бірақ өсімдіктер мен балдырларда паразиттік түрлері де кездеседі.

Құрылысы мен ерекшелігі:

– Таллусы біржасушалы немесе көпжасушалы болуы мүмкін.

– Ризоидтар арқылы субстратқа бекінеді.

– Зооспораларының артқы жағында бір жалаушасы болады.

Көбеюі:

– Асексуалды көбею кезінде зооспоралар түзіледі.

– Кейбір түрлері жыныстық жолмен де көбейеді.

Маңызы мен өкілдері:

– Synchytrium endobioticum – картоптың рак ауруын тудырады.

– Olpidium brassicae – өсімдік вирустарын тасымалдаушы паразит.

– Rhizophydium spp. – балдырлардың паразиті.

2. Blastocladiales қатары

Жалпы сипаттамасы:

Бұл қатардың өкілдері де көбінесе суда немесе дымқыл топырақта тіршілік етеді. Олар Chytridiales-пен салыстырғанда құрылысы күрделірек және дамыған мицелийге ие.

Құрылысы мен ерекшелігі:

– Мицелийі көпжасушалы және жақсы тармақталған.

– Қабырғасы хитин мен целлюлозадан тұрады.

– Зооспораларында артқы жалауша бар.

Көбеюі:

– Асексуалды және жыныстық көбею (оогамия) байқалады.

– Зооспорангийлер мен тыныштық споралар түзе алады.

Маңызы мен өкілдері:

– Allomyces macrogynus – зертханалық модель ретінде пайдаланылады.

– Physoderma maydis – жүгеріде паразиттік ауру туғызады.

– Blastocladiella variabilis – суда сапротроф ретінде тіршілік етеді.

3. Monoblepharidiales қатары - Бұл қатардың өкілдері негізінен тұщы су экожүйелерінде өмір сүреді және оогамия типіндегі жыныстық көбеюімен ерекшеленеді.

Құрылысы мен ерекшелігі:

– Мицелийі жақсы жетілген және тармақталған.

– Таллус субстратқа ризоидтар арқылы бекінеді.

– Қабырғасы хитиннен құралған.

Көбеюі:

– Еркек гаметалар (жалаушалы) және аналық оогоний түзіледі.

– Ұрықтанудан кейін зигота пайда болып, тыныштық спораға айналады.

Маңызы мен өкілдері:

– Monoblepharis polymorpha – тұщы судағы өсімдік қалдықтарында сапротроф ретінде тіршілік етеді.

– Су экожүйелеріндегі органикалық қалдықтардың ыдырауына қатысады.

# data[].attributes.headline
Экологиялық маңызы

# data[].attributes.subject
Экологиялық маңызы

# data[].attributes.body
Редуцент ретіндегі рөлі:

Chytridiomycota өкілдері табиғаттағы органикалық заттардың айналымында үлкен рөл атқарады. Олар өлі өсімдіктер мен жануар қалдықтарын ыдыратып, қоректік заттарды қайтадан ортаға шығарады. Осылайша, экожүйеде редуцент ретінде қызмет атқарып, көміртек пен азот айналымын тұрақтандырады.

Көптеген түрлері суда тіршілік ететіндіктен, тұщы су экожүйелерінде органикалық қалдықтарды минералдандыруда маңызды орын алады.

Паразит және симбионт түрлері:

Chytridiomycota өкілдерінің ішінде паразиттік түрлер де жиі кездеседі. Олар балдырларда, саңырауқұлақтарда, қарапайымдылар мен жоғары сатыдағы өсімдіктерде паразиттік өмір сүреді.

Мысалы:

– Rhizophydium spp. — балдырлардың паразиті;

– Olpidium brassicae — өсімдік тамырында тіршілік етеді және вирустарды тасымалдайды.

Кейбір өкілдері басқа организмдермен симбиоздық қатынаста болып, олардың қоректену процесіне көмектеседі немесе өздері қоректік заттар алады.

# data[].attributes.headline
Патогендік маңызы

# data[].attributes.subject
Патогендік маңызы

# data[].attributes.body
Өсімдіктердегі аурулар:

Chytridiomycota өкілдерінің ішінде өсімдіктерге айтарлықтай зиян келтіретін түрлер бар.

Ең белгілі патоген — Synchytrium endobioticum, ол картоптың қапшық (рак) ауруын тудырады.

Бұл ауру кезінде картоптың түйнектері мен сабақтарында ұсқынсыз ісіктер (қапшықтар) пайда болады, соның салдарынан өнім сапасы күрт төмендейді және өсімдік өледі.

Бұл саңырауқұлақ споралары топырақта ұзақ уақыт сақталып, күресу шараларын қиындатады.

Жануарлар мен амфибиялардағы аурулар:

Chytridiomycota бөлімінен Batrachochytrium dendrobatidis түрі амфибияларда (бақаларда) қауіпті ауру — хитридиомикозды тудырады.

Бұл ауру кезінде бақалардың терісі зақымдалып, тыныс алу және ион алмасу процестері бұзылады, нәтижесінде олар өледі.

Осы саңырауқұлақтың әсерінен соңғы онжылдықтарда көптеген бақа түрлері жойылып кетті немесе жойылу қаупінде тұр.

# data[].attributes.headline
Экономикалық және ғылыми маңызы

# data[].attributes.subject
Экономикалық және ғылыми маңызы

# data[].attributes.body
Ауыл шаруашылығына әсері:

Chytridiomycota өкілдерінің кейбірі ауыл шаруашылығына зиян келтіреді, себебі олар өсімдіктердің ауруын тудырады (Synchytrium endobioticum, Physoderma maydis).

Мұндай аурулар егін өнімін азайтып, ауыл шаруашылық экономикасына елеулі шығын келтіреді.

Сонымен қатар, кейбір түрлері мал азығы мен су сапасын нашарлатады.

Ғылыми зерттеу мен биотехнологиядағы маңызы:

Chytridiomycota өкілдерінің кейбірі (мысалы, Allomyces macrogynus) зертханалық модель ретінде қолданылады.

Олар жыныстық көбеюдің, жасушалық сигнал берудің және зооспора түзілуінің молекулалық механизмдерін зерттеуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, хитридиомицеттердің ферменттері органикалық заттарды ыдыратуда белсенді болғандықтан, биотехнологияда биоыдыратқыш агенттер ретінде зерттелуде.

# data[].attributes.body
Chytridiomycota — жалаушалы зооспоралар арқылы көбейетін ең көне және қарапайым саңырауқұлақтар тобы. Олар табиғатта редуцент ретінде маңызды рөл атқарып, органикалық қалдықтарды ыдыратады және қоректік заттардың айналымын қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, бұл бөлімнің өкілдері экожүйелерде паразиттік және симбиотикалық қатынастарға қатыса отырып, биологиялық тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді.

Кейбір түрлері (мысалы, Synchytrium endobioticum, Batrachochytrium dendrobatidis) өсімдіктер мен жануарлар арасында қауіпті аурулар тудырып, экологиялық және экономикалық тұрғыдан айтарлықтай зиян келтіреді.

Ал зертханалық және биотехнологиялық салаларда олардың өкілдері (Allomyces macrogynus) биологиялық процестерді модельдеу мен ферменттік зерттеулерде кеңінен қолданылады.

Жалпы алғанда, Chytridiomycota — биосферадағы зат айналымының тұрақтылығын қамтамасыз ететін, әрі ғылым үшін маңызды микроорганизмдер тобы.

# data[].attributes.headline
Пайдаланылған әдебиеттер

# data[].attributes.subject
Пайдаланылған әдебиеттер

# data[].attributes.body
1. Абиева С.А. - Заманауи микология

2. Алексопулос С., Мимс С. “Основы микологии” – М.: Мир, 1980.

3. Дәуренбекова Қ. “Микология” оқу құралы – Алматы: ҚазҰПУ баспасы, 2019.