# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury. (art. 35. ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej)

# data[].attributes.attachment_link.title
Mniejszości Narodowe - Mniejszości Narodowe i Etniczne - Portal Gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury. (art. 35. ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mniejszość narodową i etniczną stanowią grupy różniące się pochodzeniem, językiem, kulturą, często też religią od mieszkańców kraju, w którym się znajdują. Są one mniej liczne niż pozostała część ludności Polski, dążą do zachowania swojej odrębności, mają świadomość swojej historycznej wspólnoty. Między jedną i drugą istnieje zasadnicza różnica - mniejszości narodowe to obywatele innych państw, mieszkający nie w swoim państwie, natomiast mniejszości etniczne nie posiadają własnego państwa.

Prawa jednych i drugich są zagwarantowane konstytucyjnie. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym mniejszości wymienia następujące mniejszości narodowe prawnie uznane na terenie Polski:
- Białorusini
- Litwini
- Czesi
- Rosjanie
- Ukraińcy
- Ormianie
- Niemcy
- Słowacy
- Żydzi
Są to głównie obywatele państw sąsiadujących z Polską, dlatego też ich największa część najczęściej zamieszkuje tereny przygraniczne.
Białorusini zamieszkują głównie południowo-wschodnią część województwa podlaskiego.
Zdecydowana większość tej mniejszości narodowej używa języka białoruskiego i należy do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Najważniejsze organizacje założone przez tą grupę to Białoruskie Towarzystwo Społeczno - Kulturalne, Związek Młodzieży Białoruskiej, Towarzystwo Kultury Białoruskiej.

Litwini zajmują północne tereny województwa podlaskiego. Jako jedyna mniejszość narodowa w Polsce jest nauczana w szkołach językiem narodowym, czyli litewskim na wszystkich poziomach nauczania. Większość Litwinów należy do Kościoła Rzymskokatolickiego. Są organizatorami takich wydarzeń kulturalnych jak Jarmark Folklorystyczny „Zielna", czy Festiwal Teatrów Dziecięcych i Stodolanych.
Czesi w główniej mierze koncentrują się w województwie łódzkim, w miejscowości Zelów ze względu na migrację w okresie rozwoju przemysłu włókienniczego. Licznie występują też w województwie śląskim, gdzie uciekali ze swojego kraju w okresie Wyznaniowo są związani z Kościołem Ewangelickim.
Rosjanie mieszkają głównie w województwie mazowieckim i dolnośląskim. Przybywali do Polski w historycznie przełomowych okresach, czyli w okresie rozbiorów, po Rewolucji Październikowej, w okresie PRLu, po rozpadzie ZSRR. Głównie są związani z Polskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym. Część tej grupy zamieszkująca tereny Suwalszczyzny i Mazur stanowi odłam Prawosławia, którzy uciekali przed prześladowaniami religijnymi.
Ukraińcy najliczniej mieszkają w województwie warmińsko-mazurskim, zachodniopomorskim i pomorskim, gdzie przybyli w wyniku przeprowadzanej przez komunistów akcji „Wisła". Mieszkańcy południowo-wschodniej Polski zostali przesiedleni na północno-zachodnią część kraju. Ponad 10 lat później pozwolono im wrócić na dawne tereny, stąd znaczne ilości tej mniejszości narodowej również w województwie małopolskim i podkarpackim. Należą do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego lub Kościoła Katolickiego Obrządku Bizantyńsko - Ukraińskiego.
Ormianie to mniejszość narodowa pochodząca z Armenii. Najwięcej ich mieszka w Warszawie i Krakowie oraz w Gliwicach. Są wyznawcami katolicyzmu obrządku ormiańskiego lub łacińskiego lub należą do Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego.
Niemcy stanowią najliczniejszą mniejszość narodową zamieszkującą Polskę. Najwięcej miększa w województwie opolskim w jego centralnej i wschodniej części, zachodniej części województwa śląskiego. Są wyznawcami katolicyzmu.
Słowacy zamieszkują głównie południe województwa małopolskiego, w dużej mierze Spisz i Orawę, ale także Nowy Trag i Bukowinę Tatrzańską. Są wiernymi kościoła Rzymskokatolickiego.
Żydzi obecnie są rozproszeni w Polsce i żyją głównie w dużych miastach. Są wyznawcami religii mojżeszowej.
Prawnie uznawane mniejszości etniczne w Polsce to
- Romowie
- Łemkowie
- Tatarzy
- Karaimi
Romowie zamieszkują głównie tereny górskie Karpat (Bukowina Tatrzańska), województwo dolnośląskie i śląskie.
Należą do różnych grup, z których najliczniejsze to Bergitka Roma, Polska Roma, Lowarzy, Kelderasze, Sinti. W Krakowie - Nowej Hucie jest ich stosunkowo dużo ze względu na zatrudnianie taniej siły roboczej w Hucie w ramach polityki produktywizacyjnej. Wielu Romów zamieszkuje małe miejscowości, gdzie byli osiedlani przez ówczesne władze PRLu.
Większość z nich należy do Kościoła Rzymskokatolickiego.
Łemkowie zasiedlają głównie tereny Beskidu Niskiego, który jest nazywany ich stolicą o nazwie Łemkowszczyzna, część Beskidu Sądeckiego oraz Bieszczady. Zostali przesiedleni w wyniku akcji „Wisła" na zachodnie tereny kraju.
Należą do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz Kościoła Katolickiego Obrządku Bizantyńsko - Ukraińskiego.
Tatarzy zamieszkują głównie województwo podlaskie i pomorskie. Pochodzą z Turcji i północnej Azji, głównie Mongolii. Osiedlili się w Polsce jako uciekinierzy z Krymu i Złotej Ordy. Ich religią jest islam.
Karaimi są mniejszością etniczną pochodzenia tureckiego o najmniejszej liczbie mieszkańców. W całej Polsce przynależności do tej grupy zadeklarowało około 300 osób. Mieszkają przede wszystkim w Warszawie, Łodzi, we Wrocławiu. Początkowo osiedlali na wschodnich kresach Rzeczpospolitej, ale po II wojnie światowej zostali przesiedleni.

Autor zdjęcia: Sylwia Nawała

# data[].attributes.attachment_link.title
Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

# data[].attributes.attachment_link.description
Mniejszość narodową i etniczną stanowią grupy różniące się pochodzeniem, językiem, kulturą, często też religią od mieszkańców kraju, w którym się znajdują. Są one mniej liczne niż pozostała część ludności Polski, dążą do zachowania swojej odrębności, mają świadomość swojej historycznej wspólnoty.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Od czasów księcia Witolda Kiejstutowicza aż po lata międzywojnia zamieszkiwali zwłaszcza na Wileńszczyźnie. Byli ludem nielicznym, posiadającym unikalną religię, własny język i kulturę. Dzisiaj jest ich w Polsce mniej niż czterystu.
Jedną z najmniej licznych, ale równocześnie najciekawszych mniejszości narodowych Wileńszczyzny byli Karaimi. W mieście ich liczebność szacowano na na początku XX wieku na 300 osób, natomiast w pobliskich Trokach mieszkało ich dwukrotnie więcej.

Reklama

Była to stosunkowo hermetyczna wspólnota łącząca cechy mniejszości etnicznej i religijnej. Wprawdzie podobnie można było określić także Żydów, jednak Karaimem zostawało się wyłącznie z racji urodzenia, natomiast potomków mieszanych małżeństw bez względu na wyznawaną religię - nie uznawano już za członków wspólnoty.

Tajemnicze pochodzenie Karaimów

Do dziś nie ustalono pochodzenia Karaimów, temat ten wciąż wzbudza kontrowersje w środowiskach naukowych. Część badaczy uważa ich za lud turecki, inni sądzą, że mają semickie korzenie.

Obie grupy potwierdzają jednak, że duży wpływ na kształtowanie się Karaimów wywarło sąsiedztwo Słowian, w których otoczeniu żyli przez długie stulecia.

Unikalna religia Karaimów

Karaimi byli wyznawcami odłamu judaizmu, który oddzielił się od głównego nurtu wyznaniowego w VIII stuleciu - odrzucili oni Talmud (zbiór komentarzy do Biblii), akceptując jedynie Stary Testament.

Reklama

Religia powstała na terenie dzisiejszego Iraku, początkowo miała charakter wybitnie misyjny, gminy karaimskie tworzono na Bliskim Wschodzie, w Azji Mniejszej i Hiszpanii. Do X wieku karaimizm rozprzestrzenił się na obszarze południowej Ukrainy, stając się dominującym wyznaniem w państwie Chazarów.

Po jego upadku nieliczni wyznawcy pozostali na Krymie, gdzie przetrwali do czasów współczesnych.

Zaginiony język Karaimów

Karaimi używali w liturgii języka hebrajskiego oraz własnego, należącego do grupy języków tureckich (kipczackich).

Karaimski był nie tylko językiem potocznym, lecz także literackim - najstarszy drukowany przekład Biblii na język karaimski ukazał się w 1841 roku w Eupatorii na Krymie.

Reklama

Tamtejsi wyznawcy posługiwali się również rosyjskim, który z czasem stawał się znacznie bardziej powszechny. Znajomość karaimskiego zanikła w ciągu XX stulecia.

Karaimi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Pod koniec XIV wieku Karaimi pojawili się na ziemiach litewskich. Wielki książę Witold osiedlił dużą ich grupę na terenie, którym władał, a w Trokach stanowili załogę miejscowego zamku.

Sprowadzono podobno 383 rodziny, część z nich otrzymała nadania ziemskie. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Karaimi stanowili niewielką, ale prężną mniejszość wyznaniową, cieszyli się znaczną autonomią, a na ich czele stał obieralny wójt podległy sądom królewskim.

Polscy Karaimi utrzymywali ścisłe kontakty ze współwyznawcami na Krymie, do czego zresztą zmuszały ich zmiany w zasadach obowiązujących grupę.

Członkowie wspólnoty nie asymilowali się z otoczeniem, wprowadzono także zakaz akcji misyjnej. Karaimi zamykali się więc we własnym kręgu - to właśnie wtedy pojawił się dogmat, że członkiem wspólnoty można zostać wyłącznie z racji urodzenia. Efekty takiej polityki były tragiczne, oznaczały izolację i powolne wymieranie społeczności.

Karaimi w państwie carów

Ze względu na niewielką liczebność Karaimi byli z reguły lojalnymi obywatelami państwa, które zamieszkiwali. Doceniła to Katarzyna II - po podboju Krymu przez Rosjan zainteresowała się losami wspólnoty.

Reklama

Wyznawcy karaimizmu otrzymali pełne prawa obywatelskie (jakich nie dostali Żydzi), chętnie zatrudniano ich w administracji państwowej. Nie dotyczyło to jednak Karaimów z Wileńszczyzny, caryca zmarła bowiem rok po trzecim rozbiorze Polski.

Tamtejsi członkowie wspólnoty pozostali wiernymi poddanymi carów, jednak u schyłku I wojny światowej stanęli przed trudnym wyborem. Powstawały wówczas państwa narodowe, o Wilno toczyli spór Polacy i Litwini.

Między Litwinami i Polakami. Karaimi na Litwie Środkowej

O decyzji miejscowych Karaimów zadecydowały naciski współwyznawców z gminy halickiej, która znalazła się w granicach Polski. W imię zachowania przyjaznych kontaktów Karaimi z Halicza zaapelowali, by ich współwyznawcy z północy, a „zwłaszcza w Trokach i Wilnie", opowiedzieli się za przyłączeniem Litwy Środkowej do Polski.

Podkreślano, że „Rzeczpospolita Polska od wieków nas, Karaimów, otaczała i teraz otacza opieką macierzyńską jako wiernych gorliwych, a szczerych obywateli państwa tego". Jednocześnie wyrażano nadzieję, że władze Litwy Kowieńskiej w interesie ocalenia bytu swego i swej przesławnej narodowości -jako „przesławne państwo litewskie wejdzie w ścisłe przymierze lub unię z Polską, jak to dawniej bywało"

Reklama

Jak wiadomo, politycy z Kowna nie brali w ogóle takiej możliwości pod uwagę, ale Litwa Środkowa weszła w skład Polski, co Karaimi powitali z wielką radością. Zresztą niemal od razu - mimo odrębności religijnej i etnicznej oraz braku chęci asymilacyjnych - zaczęli się uważać za Karaimów Polaków, czym bardzo różnili się od przeważającej części mniejszości II Rzeczypospolitej.

„Zasłynęli szczególnie uprawą znakomitych ogórków"

Członkowie wspólnoty byli najczęściej trójjęzyczni, korzystali bowiem z polskiego szkolnictwa publicznego. Nie stanowiło to dla nich specjalnego problemu, gdyż z reguły byli uzdolnieni lingwistycznie.
Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.
„W szkole kolegowałem się z Karaimami" - wspominał Czesław Miłosz. - „Wywodzą się oni, jak sami twierdzą, z sekty esseńczyków, których rękopisy sprzed 2000 lat znaleziono nad Morzem Martwym. Ci przybysze z południa, metalicznie czarnowłosi, bardzo arabscy, zajmowali się u nas głównie rolnictwem i ogrodnictwem. Ich świątynia nazywała się kenessa".

Wprawdzie Karaimi nie wywodzili się jednak od esseńczyków, ale faktycznie zajmowali się na Wileńszczyźnie głównie ogrodnictwem, którego tradycję przed wiekami przynieśli z Krymu. Oczywiście w okolicach Wilna rosły inne owoce i warzywa, ale przez stulecia potrafili się zaadaptować do miejscowych warunków. Zasłynęli szczególnie uprawą znakomitych ogórków, których nasiona podobno przywieźli z południa.

„Ogórki trockie" - zachwycano się w połowie XIX wieku - „są nierównie większe, dłuższe, równie płodne i soczyste. Karaimi i Tatarowie mieszkający w okolicach Wilna zajmują się obszernie ich uprawą i tysiącami dostarczają na sprzedaż w mieście. Do zwyczajnego kwaszenia są najlepsze trockie, a po nich ruskie".

Egzotyczne ogórki podobno faktycznie były doskonałe w każdej postaci, zwłaszcza jako małosolne. Karaimi szczególnie lubili je na słodko, z dodatkiem miodu...

Reklama

Karaimi w II Rzeczypospolitej

W okresie międzywojennym liczbę Karaimów w Polsce szacowano na 1,5 tysiąca osób. Mimo iż stanowili małą społeczność, poświęcano im stosunkowo wiele uwagi, co wiązało się ze specyfiką ich kultury oraz faktem, że z tego środowiska wywodziło się wielu uczonych (szczególnie orientalistów).

Od 1924 roku ukazywała się w Wilnie „Myśl Karaimska", w latach późniejszych pojawiło się pierwsze na świecie karaimskojęzyczne czasopismo „Głos Karaimski". W 1936 roku osobowość prawną uzyskał Karaimski Związek Religijny, a w Trokach powstały karaimskie szkoła oraz teatr.

W zamian wyznawcy odpłacali się lojalnością wobec państwa polskiego. Podobno w domach litewskich Karaimów na jednej półce stały obok siebie książki liturgiczne w języku karaimskim oraz Trylogia po polsku. W 1930 roku gminę w Trokach odwiedził prezydent Ignacy Mościcki i ofiarował wyznawcom specjalną szafę - skarbiec na przywileje królewskie i państwowe.

Relacja z karaimskiej restauracji

Na przybyszach spoza Wileńszczyzny nieznających dotychczas Karaimów wizyta w Trokach wywierała nieprawdopodobne wrażenie. Wprawdzie Karaimi stanowili tam tylko niespełna 8 procent ludności, jednak na terenie samego miasta wydawali się znacznie bardziej widoczni. Reporter „Kuriera Bydgoskiego" relacjonował w sierpniu 1933 roku:

Reklama

Pewnie to kawiarenka ten Zakątek Karaimski. Zza proga zachęcająco spoglądają ku mnie melancholijne, marzące, migdałowego kształtu oczy dziecięce. Jakiś nieznany mi język, trochę gardłowy, lecz przecie nie żydowski. Ciekawe. Wchodzę więc do tego Zakątka.

Gospodarz, który mimo semickiego nosa nie posiada tego nieuchwytnego, a niemiłego "coś" z charakteru Żydów, częstuje potrawami, w każdym razie nie litewskimi: surowe mięso przyprawione na ostro, ogórki, trochę inne niż zwykłe, przetykane kawałkami baraniny, nawleczone na patyk. Na deser dostaję kleistą chałwę z orzechami i kruche pierożki napełnione miodem. Gospodarz zachwala w specjalny sposób przywędzone kurczęta: "Prawdziwie po karaimsku".

Odwiedziny w karaimskim kenesie

Jeszcze większe wrażenie zrobiła na reporterze wizyta kenesie. Zrozumiał wówczas, że Karaimi faktycznie stanowią społeczność całkowicie odrębną od innych, które również zadomowiły się na terenie Rzeczypospolitej.

Bieleje na tle jeziora mała i skromna, wsunięta za parterowe domki. Na kopułach kenesy dwie wydłużone kule. Wprowadza mnie zakrystian, zwyczajem muzułmańskim zmieniając obuwie. Wnętrze czyste, miłe, lecz prawie ubogie. Bogactwa zostały wywiezione podczas wojny światowej przez Rosjan. Za firanką głównego ołtarza spoczywa księga Starego Testamentu; tekst dziesięciorga przykazań widnieje na tablicach ołtarza w języku hebrajskim. (...) Obserwuję z dala karaimskiego duchownego: jest ubrany w strój zbliżony do ubrania pastorów, nosi w klin przyciętą brodę (Karaimi, oprócz małych wąsów, golą zarost). Chasanowie, tak się nazywają po karaimsku, muszą być żonaci; są to przeważnie ludzie z wyższym wykształceniem.

Reklama

W kenesie stoją dwa rzędy ławek, a nad nimi u wejścia chór, na którego balustradzie wisi wieniec dożynkowy. To stary zwyczaj karaimski: ofiarowanie kenesie wieńca uplecionego z całorocznych plonów rolniczych i ogrodniczych; pomiędzy kłosami zbóż widać misterne kwiatki zrobione z ziaren ogórka.

Powojenne losy Karaimów

Wileńscy i troccy Karaimi nie zostali zgładzeni podczas Holokaustu, hitlerowcy nie uznali ich za Żydów. Większość wraz z ludnością polską została zmuszona po wojnie do wyjazdu na zachód.

Ulegli rozproszeniu, ich gminy utworzono we Wrocławiu, w Warszawie, Gdańsku i Opolu. We Wrocławiu w przysposobionym do tego pokoju w mieszkaniu jednego z wyznawców przez pewien czas funkcjonowała kenesa.

Karaimi gromadzili się również na cmentarzu wspólnoty w Warszawie, ale ich kult religijny ograniczał się już wyłącznie do praktyk w gronie rodziny.

Karaimi w dzisiejszej Polsce

Obecnie nie ma w Polsce żadnej kenesy ani żyjącego hazzana, karaimskiego duchownego, a liczba wyznawców spadła do 346 osób (na Litwie niespełna 300). I tylko 1/3 polskich Karaimów zadeklarowała, że ich współmałżonkowie również są Karaimami.

W Wilnie ich śladów nie można już odnaleźć, natomiast w Trokach - jak najbardziej. Zachowały się charakterystyczne drewniane domy pomalowane w pastelowe barwy i ustawione szczytami do głównej ulicy. Znajdują się tam również trzy (stan na 2017 rok) restauracje oferujące przysmaki karaimskiej kuchni.

Reklama

Każdy, kto spróbuje kibinów (fantastyczne pierogi z kruchego ciasta), na zawsze zapamięta nazwę tej najmniej licznej mniejszości etnicznej Wileńszczyzny...
Poznaj też najważniejsze statystyki pozwalające zrozumieć przedwojenne Wilno.
Źródło

Tekst stanowi fragment książki Sławomira Kopra i Tomasza Stańczyka pt. Ostatnie lata polskich Kresów (Wydawnictwo Fronda 2020).

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej. Redakcja poprawiła informację o liczebności Karaimów w Polsce zgodnie ze Spisem Powszechnym z 2011 roku.

# data[].attributes.attachment_link.title
Najmniejsza i najbardziej tajemnicza mniejszość etniczna w Polsce. Żyje ich już tylko około trzystu

# data[].attributes.attachment_link.description
Od czasów księcia Witolda Kiejstutowicza aż po lata międzywojnia zamieszkiwali zwłaszcza na Wileńszczyźnie. Byli ludem nielicznym, posiadającym unikalną religię, własny język i kulturę. Dzisiaj jest ich w Polsce mniej niż czterystu. Jedną z najmniej licznych, ale równocześnie najciekawszych mniejszości narodowych Wileńszczyzny byli Karaimi. W mieście ich liczebność szacowano na na początku XX wieku na 300 [...]

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
- Dla zrozumienia genezy osadnictwa tatarskiego w Polsce należy cofnąć się do XIII wieku, po bitwie nad Kałką w 1223 roku oraz nad Sitą, cała Ruś znalazła się pod panowaniem mongolskim. Tym samym Złota Orda stała się sąsiadem Litwy i Korony - mówił Stefan Bajraszewski, ówczesny Przewodniczący Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego, w audycji z cyklu "Wieczór muzyki i myśli" z 1985 roku.

Granica nie była spokojna. W 1241 roku doszło do bitwy pod Legnicą, w której poległ Henryk Pobożny. - Mongołów osiadłych na wschodzie Europy zaczęto nazywać Tatarami od nazwy jednego ze szczepów mongolskich - wyjaśniał gość audycji.

Należy jednak podkreślić, że osiedlający się w granicach Polski i Litwy Mongołowie pochodzili z różnych plemion.
Początki osadnictwa
- Punktem przełomowym stosunków Litwy z Tatarami było zawarcie w 1318 roku układu, który według dzisiejszej nomenklatury można by uznać za układ o przyjaźni i wzajemnej pomocy - wyjaśniał Stefan Bajraszewski. - Już w 1320 roku oddziały Tatarów wspomagały Litwinów w walce z zakonem krzyżackim (...). Dalsze oddziały tatarskie przysyłane były na pomoc Litwie w roku 1373, prawdopodobnie od tego czasu datuje się osadnictwo tatarskie na Litwie oraz powstanie pierwszych gmin muzułmańskich.

Napływowi Tatarów sprzyjała polska tolerancja religijna XVI wieku. Tatarzy uchodzili do Rzeczypospolitej ze Wschodu przed prawosławną chrystianizacją podobnie jak protestanci z Zachodu przed wojnami religijnymi. W XVI wieku w Rzeczypospolitej było około 400 meczetów.

- Ostatnim przejawem grupowego osadnictwa było osiedlenie się 235 osób zbiegłych w 1768 roku z Rosji na skutek prześladowań religijnych - mówił gość "Wieczoru muzyki i myśli".
W szeregach polskich
Mimo, iż Rzeczypospolita prowadziła szereg wojen z muzułmańskimi Turkami, a Tatarzy kilkakrotnie stawali po stronie wroga, oddziały tatarskie na przestrzeni wieków wchodziły w skład wojsk polskich. - W szczytowym okresie, w końcu XVII wieku było 19 chorągwi tatarskich liczących przeszło dwa tysiące żołnierzy - wyjaśniał Stefan Bajraszewski. - Oprócz oddziałów regularnych, polscy wyznawcy islamu brali tłumny udział we wszystkich zrywach wolnościowych narodu polskiego.

W szeregach wojsk odrodzonej ojczyzny znalazł się Pułk Jazdy Tatarskiej, który walczył w bitwach wojny polsko-bolszewickiej. Po rozwiązaniu w 1920 roku wielu jego członków przeszło do 13 Pułku Ułanów, w którym tatarska tradycja pielęgnowana była aż do wojny obronnej września 1939.

Posłuchaj wspomnień Dżannet Dżabagi-Skibniewskiej, polskiej Tatarki, wnuczki ostatniego chana Inguszy, łączniczki ZWZ AK i żołnierza II Brygady Strzelców Karpackich.

Przodków wśród polskich Tatarów mieli m.in. Henryk Sienkiewicz i aktor Charles Bronson. Według spisu powszechnego z 2011 roku, w Polsce narodowość polską deklarowało 1916 osób. - Wszyscy wyznawcy islamu w Polsce są zgrupowani w 6 gminach: w Białymstoku, Bohonikach, Kruszynianach, Gorzowie, Gdańsku i w Warszawie - mówił gość audycji.

Więcej na temat współczesnej społeczności islamskiej w Polsce posłuchaj w audycji.

bm

# data[].attributes.attachment_link.description
Dla zrozumienia genezy osadnictwa tatarskiego w Polsce należy cofnąć się do XIII wieku, po bitwie nad Kałką w 1223 roku oraz nad Sitą, cała Ruś znalazła się pod panowaniem mongolskim. Tym samym Złota Orda stała się sąsiadem Litwy i Korony - mówił Stefan Bajraszewski, ówczesny Przewodniczący Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego, w audycji z cyklu "Wieczór muzyki i myśli" z 1985 roku.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jeśli mowa o Beskidzie Niskim, to nierozerwalnie z nim właśnie wiąże się temat Łemkowszczyzny, czyli ojczyzny zamieszkujących tu od stuleci Rusinów, Rusnaków, nazwanych później, od XIX wieku Łemkami. I właśnie o nich i o ich małej ojczyźnie będzie ten wpis wzbogacony zdjęciami.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
Połącz w pary - Przeciągnij i upuść każde słowo kluczowe obok jego opisu.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Twórz lepsze zajęcia w krótszym czasie

# data[].attributes.attachment_link.description
Połącz w pary - Przeciągnij i upuść każde słowo kluczowe obok jego opisu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Magiczne Podkarpacie. Opowieść o Łemkach, cerkwiach i Beskidzie Niskim 🏕

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Łemkowie należą do tych grup mniejszościowych, których problemy są od roku 1989 szeroko omawiane na forum publicznym. Wynika to przede wszystkim z aktywności i głośnego wyrażania potrzeb grupy przez jej liderów (1) .

Byli oni do 1947 roku mniejszością autochtoniczną, mieszkającą na obszarze Karpat zwanym Łemkowszczyzną (najbardziej na zachód spośród grupy tzw. ruskich górali karpackich) (2). W średniowieczu było to pogranicze polsko-węgierskie, w XX wieku polsko-czechosłowackie, a później polsko-słowackie (3). Co do pochodzenia tego ludu panują nawet wśród samych Łemków (w zależności od opcji politycznej) różne przekonania: uczeni polscy przedstawiają teorię pochodzenia tej grupy od wędrujących ludów wołoskich lub wołosko-ruskich (co potwierdzają badania archeologiczne); zwolennicy opcji proukraińskiej twierdzą, że protoplastami byli Rusini (mieszkańcy dawnej Rusi Kijowskiej); natomiast przedstawiciele opcji prołemkowskiej wywodzą swój lud od Białych Chorwatów (4).

Cerkiew pod wezwaniem opieki Najświętszej Marii Panny (Bogurodzicy) w Owczarach z 1653 r., obecnie znajduje się w niej kościół. Owczary, woj. Małopolskie, Polska, 2003r., fot. Katarzyna Dziąćko.

Sytuacja Łemków zmieniła się po II wojnie światowej. Najpierw w latach 1944-1946 część tej ludności na podstawie umowy między Polską a ZSRR wyjechała (teoretycznie dobrowolnie, w praktyce pod naciskami) na teren Ukrainy, szacuje się, że około 70 tysięcy ludzi opuściło wówczas Łemkowszczyznę. W 1947 roku natomiast miała miejsce akcja 'Wisła', której celem było przesiedlenie Ukraińców (w tym też Łemków, uważanych wówczas za Ukraińców) na Ziemie Zachodnie i Północne w Polsce. Wysiedlono wówczas 140-150 tysięcy osób, w tym 25-35 tysięcy Łemków (5). Przyjmując, że przed II wojną światową na terenie Beskidu Niskiego żyło ok. 100 tysięcy Łemków, to po akcji 'W' tereny te stały się prawie bezludne (6). Na Ziemiach Zachodnich osadzano ich na wsiach jako ludność rolniczą. Pewne zmiany zaszły po 1956 roku: część tej ludności (około 5-10 tysięcy osób) powróciła na Łemkowszczyznę, gdzie obecnie stanowią 25% mieszkańców, część przeniosła się do dużych miast (głównie do Warszawy, Wrocławia, Krakowa i Gorzowa). J. Żurko szacuje, że obecnie na obszarze Polski może mieszkać około 80 tysięcy Łemków (biorąc pod uwagę wysoki przyrost naturalny w tej grupie) (7).

Tożsamość Łemków jest rozbita. Źródeł tego stanu rzeczy należy szukać już w XIX wieku, w rywalizacji wśród Łemków trzech stronnictw: staroruskiego (preferującego lojalizm wobec Austrii i nawiązującego do tradycji Rusi Kijowskiej i Halicko-Włodzimierskiej), narodowo-ukraińskiego (uznającego Rusinów-Ukraińców za odrębny naród), oraz rusofilskiego (wyrosłego z tradycji panslawistycznych i podkreślającego związki Rusi z Rosją) (8). Spory liderów bardzo żywe były w okresie międzywojennym, przerwała je jednak II wojna światowa. Powróciły dopiero po 1989 roku, wraz z liberalizacją polityki wobec mniejszości. Obecnie można wyróżnić trzy, a nawet cztery opcje tożsamościowe:

- opcję proukraińską, związaną z założonym w 1990 Zjednoczeniem

Łemków, spadkobiercą sekcji łemkowskiej utworzonego w 1956 roku

Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego;
- opcję propolską (najsłabiej reprezentowaną);
- opcję prołemkowską, reprezentowaną przez działające od 1989 roku

Stowarzyszenie Łemków (9).

Opcja prołemkowska reprezentuje zarówno tych, u których nie wykształciła się jeszcze świadomość narodowa i kategoryzują świat na 'swoich' i 'obcych', utrzymując jedynie więzi regionalne (10), jak i zwolenników istnienia narodu karpatoruskiego. Do ideologów tego narodu należy Paul Robert Magocsi (kanadyjski historyk i bibliograf karpatoruskiego pochodzenia), który twierdzi, że na terenie Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii żyje około 1 200 000 osób związanych ze społecznością Łemków, Bojków i Hucułów, wobec których nie powiodły się próby ukrainizacji, i ludność ta ma nadal poczucie swej ruskiej czy rusińskiej odrębności, stanowiąc odrębną grupę etniczną z aspiracjami do stania się czwartym narodem wschodniosłowiańskim, obok Ukraińców, Rosjan i Białorusinów (11). Przedstawicieli opcji łemkowskiej podzielić można także na tych, którzy uważają swoją grupę za odrębną od Ukraińców pod każdym względem, jak i tych, którzy twierdzą, że są odrębni od Ukraińców, ale oba te narody mają jednak pewne cechy wspólne (12).

Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej.
Binarowa, woj. Małopolskie, Polska, 2003 r., fot. Włodek Rybicki.

W Polsce działa jeszcze trzecia ważna organizacja łemkowska, partia polityczna o ambicjach stania ponad podziałami w tej mniejszości - jest to Rusiński Demokratyczny Krąg Łemków Hospodar (13). Do tak dużej ilości działaczy, ideologów i intelektualistów wśród Łemków paradoksalnie przyczyniła się akcja 'W', bowiem przesiedleńcy na Ziemiach Zachodnich mieli łatwiejszy dostęp do wykształcenia, także wyższego i chętnie posyłali na wyższe uczelnie dzieci, chcąc im zapewnić wyższy status ekonomiczny i prestiż społeczny (14).

Chcąc wskazać na podstawowe wyróżniki tożsamości Łemków, należy pamiętać o tym, że różnie podchodzą do nich przedstawiciele poszczególnych opcji politycznych. Na różnice w rozumieniu etnogenezy grupy wskazałam już wyżej. Kolejnym elementem identyfikacji Łemków jest język. Członkowie Stowarzyszenia Łemków uważają, że ich język jest żywy i prowadzą starania w kierunku jego kodyfikacji (próbę taką podjęli językoznawcy z Uniwersytetu Śląskiego). Ponadto już od XIX wieku istnieje literatura łemkowska, a współcześnie w języku tym wydawanych jest wiele czasopism, między innymi Hołos Watry i Besida (15). Natomiast stronnicy Zjednoczenia Łemków traktują ten język jako chłopską gwarę języka ukraińskiego (16). Podobnie zróżnicowany jest stosunek do historii: działacze prołemkowscy twierdzą, że ich grupa ma długą i bogatą tradycję, tyle że jej nikt nie spisywał, natomiast proukraińscy są zdania, że naród rusiński byłby pierwszym narodem bez historii. Dla tożsamości grupy bardzo istotny jest także etnonim. Zwolennicy idei narodu karpatoruskiego używają nazwy Rusin dla podkreślenia długiej historii grupy i jej pierwotnego charakteru względem innych narodów wschodniosłowiańskich. Natomiast powszechnie używana nazwa Łemko pierwotnie była przezwiskiem nadanym tej ludności, bo często używała ona wyrazu łem (czyli 'tylko') (17). Istotną rolę w procesie kształtowania łemkowskiej tożsamości odegrała także religia. Początkowo Łemkowie byli grekokatolikami, ale w XIX wieku, chcąc podkreślić swą odrębność od Ukraińców zaczęli masowo w latach 20-tych i 30-tych tego wieku przechodzić na prawosławie.

Podsumowaniem podstawowych składników Łemkowskiej tożsamości może być wynik badań przeprowadzonych przez M. Piecucha, na temat podstawowych łemkowskich symboli. Są to:
- zmitologizowane i opuszczone góry, Łemkowyna, miejsce korzeni, raj utracony;
- symbole religijne: cerkiew i krzyż trójramienny;
- flaga narodowa w kolorach: niebieskim (oznaczającym niebo), żółtym (symbolizującym zboże) i zielonym (obrazującym góry i las) (18).

Łemkowie jak na razie mają niewielki udział w strukturach władzy, ale prowadzą aktywną politykę kulturalną. Wydawanych jest przykładowo kilka łemkowskich gazet, m.in. Besida, Nasza Hazeta, Łemko i Łemkowyna. Ponadto co roku w wielu miejscach organizowane jest wielkie łemkowskie święto: Łemkiwska Watra, organizowana od 1983 roku w górach. Miała ona istotne znaczenie dla rozwoju tożsamości narodowej Łemków, bowiem była zarazem festiwalem muzycznym zespołów łemkowskich, imprezą rozrywkową, jak i miejscem poszerzania wiedzy na temat swojego ludu - odbywały się konkursy wiedzy na temat łemkowskiego języka, kultury czy historii, prelekcje popularnonaukowe, pokazy filmów i spektakle teatralne. Z tego powodu Watra określana jest przez Łemków jako święto narodowe (19).

Cerkiew w Ropicy Górnej.
Woj. Małopoloskie, Polska, 2003 r., fot. Włodek Rybicki.

PRZYPISY:

1. M. Piecuch: Wymiary świadomości narodowej Łemków, Lud 1997, t.81, s.105
2. J. Żurko: Łemkowie - między grupą etniczną a narodem, w: Mniejszości

narodowe w Polsce, pod red. Z. Kurcza, Wrocław 1997, s.51
3. J. Lewandowski: Czy w XX w. w Europie Środkowo-Wschodniej powstają

nowe narody?, w: Wokół antropologii kulturowej, pod red. M. Haponiuka i

M. Rajewskiego, Lublin 1999, s.42
4. J. Nowak: Zaginiony świat? Nazywają ich Łemkami, Kraków 2000, s.64-65
5. K. Pudło: Dzieje Łemków po II wojnie światowej (zarys problematyki), w:

Łemkowie w historii i kulturze Karpat, pod red. J. Czajkowskiego, Rzeszów 1992, s.356-360
6. G. Grela: Kręgi identyfikacji grupowej - analiza tożsamości Łemków, w: Wokół antropologii kulturowej, pod red. M. Haponiuka i M. Rajewskiego, Lublin 1999, s.83 i 91
7. J. Żurko, op. cit., s.52-53
8. M. Ślęzak: Związek świadomości etniczno-narodowej Łemków z funkcjonowaniem etnonimów, Sprawy narodowościowe 1997, z.2, s.234
9. E. Michna: Aspiracje narodowe Łemków, w: U progu wielokulturowości. Nowe oblicza społeczeństwa polskiego, pod red. M. Kempnego, A. Kapciak i S. Łodzińskiego, Warszawa 1997, s.216-217
10. Ibidem, s.232
11. J. Lewandowski, op. cit., s.43
12. M. Piecuch, op. cit., s.110
13. E. Michna: Aspiracje..., s.219
14. J. Żurko, op. cit, s.55
15. Ibidem, s.53-54
16. E. Michna, op. cit., s.223
17. M. Ślęzak, op. cit., s.233
18. M. Piecuch, op. cit., s.110
19. J. Żurko, op. cit., s.58

# data[].attributes.attachment_link.title
Mniejszości etniczne w Polsce - Łemkowie

# data[].attributes.attachment_link.description
Łemkowie należą do tych grup mniejszościowych, których problemy są od roku 1989 szeroko omawiane na forum publicznym. Wynika to przede wszystkim z aktywności i głośnego wyrażania potrzeb grupy przez jej liderów (1) . Byli oni do 1947 roku mniejszością autochtoniczną, mieszkającą na obszarze Karpat zwanym Łemkowszczyzną (najbardziej na zachód spośród grupy tzw.

# data[].attributes.attachment_link.title
Odwiedziny u polskich Tatarów. Skąd się wzięli na Podlasiu?