# data[].attributes.attachment_link.readable_text
jest interdyscyplinarną nauką stosowaną, badającą i opracowującą różne sposoby wykorzystania materiałów i procesów biologicznych na skalę przemysłową. Obecnie stosowane metody pojawiły się prawdopodobnie wraz z rozpoczęciem hodowli zwierząt i uprawy roślin. W tradycyjnej biotechnologii do produkcji żywności lub leków wykorzystuje się organizmy bez wprowadzenia zmian w ich genach. Biotechnologia nowoczesna natomiast dostosowuje organizmy do potrzeb produkcyjnych poprzez wprowadzanie zmian w ich genomie.

Ze względu na obszary, w których biotechnologia znajduje zastosowanie, podzielono ją na 3 kategorie opisane kolorami: białym, czerwonym i zielonym. Klasyfikacja ta została zaproponowana przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju przy udziale Unii Europejskiej.

Biotechnologia biała znajduje zastosowanie w produkcji przemysłowej i ochronie środowiska. Użycie komórek bakterii, grzybów pleśniowych, drożdży oraz wytwarzanych przez nie enzymów pozwala przekształcać produkty rolne i uzyskiwać z nich leki, chemikalia, dodatki konsumpcyjne i inne wyroby. Mikroorganizmy wykorzystywane są również na skalę przemysłową do oczyszczania ścieków i gleby. Procesy przemysłowe oparte na biotechnologii są bardziej przyjazne środowisku i mniej kosztowne niż tradycyjne, co wiąże się z niższym zużyciem energii, oszczędnością surowców i redukcją ilości odpadów.

Biotechnologia czerwona jest wykorzystywana w ochronie zdrowia, do produkcji nowych leków (bioleków) i rozwoju diagnostyki genetycznej. Obecnie większość bioleków jest wytwarzana przy udziale genetycznie zmodyfikowanych bakterii E. coli czy drożdży S. cerevisiae. Stosując bioleki, lekarze z powodzeniem mogą zapobiegać cukrzycy, udarowi mózgu, zapaleniu wątroby, anemii, astmie, a także białaczce i innym chorobom nowotworowym.

Biotechnologia zielona jest związana z rolnictwem i stosowana w celu zwiększenia produkcji roślinnej i zwierzęcej. Wytworami tej gałęzi biotechnologii są m.in. genetycznie modyfikowane odmiany roślin, odporne na przykład na choroby grzybicze i bakteryjne. Niektóre rośliny, jak soja i kukurydza, zostały wyposażone w gen odporności na środki chwastobójcze.

Kwaszenie owoców i warzyw z wykorzystaniem fermentacji mlekowej to jeden z najstarszych procesów biotechnologicznych, chociaż jego biologiczny i chemiczny mechanizm został zbadany i opisany dopiero w XIX w. W czasach, gdy lodówki i zamrażarki nie były znane (lub powszechnie stosowane), surowe mleko i świeże warzywa nie mogły być przechowywane zbyt długo. Wytwarzano z nich przetwory, w których kwas mlekowy - produkt metabolizmu bakterii mlekowych - pełnił funkcję konserwującą.

Fermentacja mlekowa jest procesem przekształcania cukrów (węglowodanów) w kwas mlekowy, który powoduje ścinanie się kazeiny, białka obecnego w mleku. Proces ten wykorzystywany jest do produkcji przetworów mlecznych oraz serów.
to metoda konserwacji owoców, warzyw i grzybów. Kiszonki można przechowywać wiele miesięcy bez narażenia na zepsucie, ponieważ kwas mlekowy nie dopuszcza do rozwoju innych drobnoustrojów saprofitycznych, oprócz tolerujących go bakterii mlekowych. Trwałość kiszonych produktów gwarantowało w przeszłości obniżenie temperatury przechowywania (w piwnicach, na dnie strumieni) i szczelne zamknięcie, w celu utrzymania warunków beztlenowych. Na skalę przemysłową kiszenie kapusty i ogórków przeprowadza się w betonowych lub metalowych silosach zaopatrzonych w instalację do odprowadzania wydzielającego się dwutlenku węgla. Po okresie fermentacji warzywa pakuje się do plastikowych lub drewnianych beczek.

Proces fermentacji mlekowej znalazł również zastosowanie w produkcji dojrzewających serów podpuszczkowych. Powstają one dzięki użyciu podpuszczki - enzymu uzyskiwanego z żołądków zwierząt lub jej syntetycznego odpowiednika. Powoduje on ścinanie się (denaturację) białka w mleku. Powstałą masę serową formuje się i poddaje dojrzewaniu, podczas którego bakterie oraz grzyby rozkładają część białek i tłuszczów. Zmianie ulega wygląd, smak oraz zapach sera.

Bakterie fermentacji mlekowej są też stałym składnikiem flory bakteryjnej ludzkiego jelita. Wytwarzając kwasy, ograniczają działalność bakterii gnilnych i chorobotwórczych. Po terapii antybiotykowej, w celu odbudowania populacjitych pożytecznych mikroorganizmów, przyjmuje się , czyli preparaty i produkty żywnościowe zawierające żywe kultury bakterii.

Już w starożytności drożdże były używane do produkcji alkoholu, choć oczywiście nikt wtedy jeszcze nie wiedział, że to one są odpowiedzialne za przemianę słodkiego soku w wino. Do fermentacji najlepiej nadawały się owoce winogron, zawierające dużo cukrów, na których drożdże występują naturalnie. Wystarczyło więc tylko zgnieść owoce i zamknąć je w pojemniku z otworem umożliwiającym ujście dwutlenku węgla, a całość pozostawić w ciepłym miejscu. Obecnie do produkcji wina i piwa używa się specjalnych szczepów drożdży (tzw. drożdży winnych lub piwnych), wyselekcjonowanych pod względem skuteczności oraz rodzaju produktu, który chcemy uzyskać.

W naszej strefie klimatycznej bogatą historię ma produkcja piwa. Proces ten trwa ok. 8‑10 dni. Niezbędnym surowcem jest ziarno jęczmienia, które poddane zostaje kiełkowaniu. Ma ono na celu uruchomienie obecnych w nim enzymów rozkładających skrobię i białka (zgromadzonych w ziarnach jako materiał zapasowy). Skiełkowane ziarno zwane słodem rozdrabnia się, zalewa wodą i podgrzewa - sporządza zacier. Podczas przygotowania zacieru obecne w słodzie enzymy powodują dalszy rozkład białek i skrobi. Po przefiltrowaniu płyn, zwany brzeczką piwną, jest mieszany z chmielem i gotowany (warzony). Gotowanie ma na celu rozpuszczenie składników chmielu, odparowanie wody, składników i uzyskanie odpowiedniej barwy i aromatu. Następnie brzeczka przepompowywana jest do specjalnej kadzi, na której dnie osadzają się odpady i schładzana. W kolejnym etapie dodaje się do brzeczki wyselekcjonowane drożdże piwne, które wytwarzają alkohol i dwutlenek węgla. Fermentacja trwa od kilku do kilkunastu dni. Następnie piwo jest filtrowane i leżakowane.

Miejscem, w którym wykorzystuje się proces fermentacji, są także piekarnie i cukiernie. Do mąki pszennej dodaje się drożdże w celu spulchnienia ciasta. Drożdże piekarnicze wytwarzają dużo dwutlenku węgla, który rozpycha ciasto, zwiększając jego objętość. Pieczywo z mąki żytniej potrzebuje zakwasu zawierającego bakterie kwasu mlekowego. Jego przygotowanie polega na poddaniu mąki procesowi fermentacji. Miesza się ją z wodą i odstawia na kilka dni w ciepłe miejsce. Tak przygotowany zakwas dodaje się do mąki żytniej w celu spulchnienia ciasta i nadania mu wyrazistego kwaśnego smaku.

Szczególną rolę w leczeniu śmiertelnych chorób bakteryjnych odegrała przemysłowa produkcja naturalnych . Pierwszy antybiotyk - penicylina - został odkryty przypadkowo w 1928 r. hodował bardzo groźne bakterie gronkowca. Pewnego razu zapomniał nakryć hodowlę wieczkiem. Po powrocie do laboratorium zobaczył, że na szalce pojawiła się zielono‑niebieska pleśń, wokół której nie było kolonii bakterii. Fleming wywnioskował, że pleśń wydziela substancję bakteriobójczą. Pleśnią, która zahamowała rozwój bakterii, okazał się grzyb z rodzaju Penicillium (pędzlak). Wyizolowany z grzyba ekstrakt otrzymał nazwę . Odkrycie to miało przełomowe znaczenie, gdyż do momentu zastosowania pierwszego antybiotyku każde, nawet niewielkie skaleczenie, mogło doprowadzić do konieczności amputacji zainfekowanej kończyny lub śmierci, a gruźlica i choroby weneryczne zbierały ogromne żniwo. Wraz z możliwością produkcji antybiotyków wiele chorób bakteryjnych przestało być uznawanych za groźne.

Biotechnologia znajduje zastosowanie również w produkcji . Pozwala stworzyć lub wyselekcjonować szczepy bardzo zakaźnych bakterii lub wirusów zdolnych do wywołania ciężkich chorób. Ładunek bojowy mogą stanowić na przykład laseczki wąglika lub wirusy ospy prawdziwej. Śmiertelność u osób nieszczepionych, zakażonych ospą prawdziwą, wynosi aż 80%, dlatego wywołujące je czynniki mogą być skuteczną bronią biologiczną. Obecnie próbki ospy prawdziwej są przechowywane na wypadek powrotu epidemii i konieczności wytworzenia szczepionek w specjalnych warunkach. Znajdują się tylko w 2 miejscach na świecie: Instytucie Preparatów Wirusowych w Moskwie oraz Centrum Kontroli Chorób w Atlancie. Nie wiadomo natomiast, czy nikt inny ich nie posiada. Ostatnio wirusy tej groźnej choroby zostały znalezione w 2003 r. w Nowym Meksyku, w kopercie włożonej między karty książki medycznej.

W górnictwie wykorzystywane są bakterie, które mają zdolność wymywania (wyekstrahowania) różnych pierwiastków z ubogich rud metali. Dla drobnoustrojów używanych w tych procesach źródłem energii mogą być związki nieorganiczne, np. siarczki metali obecne w rudzie. W trakcie metabolizmu wytwarzają duże ilości kwasu, za pomocą którego odzyskuje się metale. Technikę tę stosuje się przede wszystkim do pozyskiwania bardzo cennych pierwiastków - opłacalne jest nawet przetwarzanie pozostałości po tradycyjnym kopalnictwie. W Australii i USA w procesie bioługowania uzyskuje się uran i miedź. Surowcem są odpady z kopalni i hut.

Biotechnologia znajduje zastosowanie w produkcji żywności, rolnictwie, medycynie, produkcji przemysłowej i ochronie środowiska.

Wiele produktów spożywczych jest wytwarzanych dzięki procesom biologicznym, głównie fermentacji.

Najczęściej stosowane w biotechnologii tradycyjnej mikroorganizmy to bakterie i grzyby.

Pierwszy antybiotyk, penicylina, został pozyskany z grzyba i uratował życie tysiącom ludzi.

Dzięki bakteriom możliwe jest pozyskiwanie metali z odpadów kopalnianych.

# data[].attributes.attachment_link.title
Biotechnologia - historia i współczesność

# data[].attributes.attachment_link.description
jest interdyscyplinarną nauką stosowaną, badającą i opracowującą różne sposoby wykorzystania materiałów i procesów biologicznych na skalę przemysłową. Obecnie stosowane metody pojawiły się prawdopodobnie wraz z rozpoczęciem hodowli zwierząt i uprawy roślin. W tradycyjnej biotechnologii do produkcji żywności lub leków wykorzystuje się organizmy bez wprowadzenia zmian w ich genach.

# data[].attributes.headline
epodręcznik fermentacja wykorzystywana w produkcji żywności

# data[].attributes.subject
epodręcznik fermentacja wykorzystywana w produkcji żywności

# data[].attributes.attachment_link.title
Fermentacje w procesach przygotowywania żywności - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
Materiał zawiera starter, w którym znajduje się odwołanie do wcześniejszej wiedzy ucznia związanej z tym tematem oraz cele sformułowane w języku ucznia.
Materiał składa się z sekcji: “1

# data[].attributes.attachment_link.title
#FERMENTACJA #mlekowa i etanolowa #metabolizm #oddychanie #komórkowe - KOREPETYCJE z BIOLOGII - 234

# data[].attributes.attachment_link.title
10 Najmniejszych zwierząt świata, w których istnienie nie uwierzysz

# data[].attributes.attachment_link.title
10 Największych zwierząt w historii naszej planety

# data[].attributes.attachment_link.title
10 NAJBARDZIEJ NIESAMOWITYCH DRZEW ŚWIATA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Film przedstawia świat ludzkich komórek zobrazowany za pomocą nowoczesnych technologii. Dzięki temu możliwe jest szczegółowe zaprezentowanie np. batalii z wirusami, które atakują organizm oraz budowy komórki i cyklu jej życia.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wyprawa do wnętrza komórek | POLSKI LEKTOR 1080p

# data[].attributes.attachment_link.description
Film przedstawia świat ludzkich komórek zobrazowany za pomocą nowoczesnych technologii. Dzięki temu możliwe jest szczegółowe zaprezentowanie np. batalii z wirusami, które atakują organizm oraz budowy komórki i cyklu jej życia.

# data[].attributes.attachment_link.title
∞ Woda - Wielka tajemnica ∞ HD ∞ LEKTOR PL

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Woda jest niezwykłą substancją. Jako jedyna występuje na Ziemi w trzech stanach skupienia. Bez niej życie na Ziemi byłoby niemożliwe. W jaki sposób można dbać o jej zasoby?

że woda jest związkiem chemicznym;

że cząsteczka wody jest zbudowana z jednego atomu tlenu i dwóch atomów wodoru;

że woda w temperaturze pokojowej jest cieczą.

opisywać obieg wody w przyrodzie;

wyjaśniać, na czym polega uzdatnianie wody;

przedstawiać proces oczyszczania ścieków;

prezentować sposoby oszczędzania wody i uzasadniać konieczność racjonalnego gospodarowania jej zasobami.

Woda jest jedną z bardziej rozpowszechnionych substancji w przyrodzie. Powierzchnia Ziemi jest prawie w 71% pokryta wodą. Z tego aż 97% to woda mórz i oceanów. Pozostała część wody jest uwięziona w lodowcach, trwałej pokrywie śnieżnej i zmarzlinie, tworzy rzeki i zbiorniki wodne, znajduje się w wodach podziemnych, glebie, powietrzu oraz jest składnikiem organizmów żywych.

Jedynie 2,5% objętości wód naturalnych stanowią wody słodkie, które są niezbędne do życia wszystkich organizmów. Pozostałe 97,5% to wody słone (morza i oceany, słone jeziora oraz wody podziemne), które nie mają znaczenia, jeśli chodzi o zaopatrzenie ludzkości w wodę pitną. Nazwa „woda słona" wywodzi się od smaku wody morskiej, który pochodzi głównie od rozpuszczonego w niej chlorku sodu. Nie jest ona zdatna do picia, a jej przyjmowanie może być bardzo niebezpieczne - organizm musi zużyć na wydalenie wprowadzonych z nią substancji więcej wody niż otrzymał w wypitej porcji.
„Woda słodka" zawiera znacznie mniej rozpuszczonych substancji chemicznych. To z niej otrzymuje się wodę pitną.

Żywność liofilizowana
Jedną z metod konserwacji żywności jest pozbawienie jej wody poprzez odparowanie (suszenie) po jej zamrożeniu z zastosowaniem obniżonego ciśnienia. W tych warunkach woda ulega sublimacji i produkt żywnościowy zostaje pozbawiony wody w 70-96%, a jego masa staje się co najmniej dziesięciokrotnie mniejsza. Niedobór wody w produkcie powstrzymuje rozwój mikroorganizmów. Żywność liofilizowana jest przeznaczona dla himalaistów, alpinistów, żeglarzy i żołnierzy.

Zbierz około 100 g liści i dokładnie je zważ. Następnie rozłóż liście w ciepłym miejscu i pozostaw je do wysuszenia. Ponownie sprawdź ich wagę. Oblicz ubytek masy, odpowiadający ilości wody, którą zawierały zebrane liście.

Woda jest jedynym związkiem chemicznym, który na Ziemi występuje w trzech stanach skupienia. W wodach powierzchniowych i podziemnych stanowi ciecz, w atmosferze jest gazem, a w opadach (śniegu, gradzie) oraz lodowcach i zmarzlinie istnieje w stanie stałym.

Woda jest nieodzowna do życia roślin, zwierząt i ludzi. W hierarchii wszystkich potrzeb życiowych organizmów znajduje się na pierwszym miejscu. Istnieją nawet mikroorganizmy, które mogą żyć bez tlenu, ale bez wody nie są w stanie. Woda jest najważniejszym składnikiem organizmów, na przykład stanowi około 60-70% masy ciała człowieka. Jest niezbędna do jego prawidłowego funkcjonowania: bierze udział w regulowaniu temperatury ciała, transporcie składników odżywczych, produktów przemiany materii oraz we wszystkich reakcjach biochemicznych zachodzących w organizmie.

Czysta woda nie występuje w przyrodzie. Można ją otrzymać w wyniku destylacji. Nazywa się ją . W wodzie występującej na Ziemi rozpuszczone są substancje, które znalazły się na drodze jej obiegu. Z tego względu wody naturalne są wodnymi roztworami. Woda opadowa (deszcz, śnieg, grad) zanim zetknie się z powierzchnią Ziemi, w zasadzie powinna być pozbawiona rozpuszczonych substancji stałych. Tak dzieje się jednak tylko na obszarach wolnych od zanieczyszczeń wywołanych działalnością człowieka czy erupcją wulkanów. Wody naturalne mogą zawierać składniki zarówno pożądane, jak i szkodliwe dla organizmów żywych, tzw. zanieczyszczenia. Ograniczają one zasoby wodne i stwarzają zagrożenie dla rozwoju roślin oraz zdrowia zwierząt i człowieka.

Porównaj ilość substancji rozpuszczonych w różnych rodzajach wód: destylowanej, mineralnej, wodociągowej, morskiej, deszczowej, z rzeki (jeziora), kałuży. W tym celu na płytkę szklaną (szalkę Petriego lub taflę lustra) nanieś w różnych miejscach jednakową liczbę kropli każdego z w wymienionych rodzajów wody. Dopilnuj, aby próbki nie mieszały się ze sobą. Odstaw płytkę do czasu całkowitego odparowania z nich wody. Porównaj suche pozostałości po każdej z nich. Oceń, który rodzaj wody zawierał najwięcej rozpuszczonych w niej substancji?

Przygotowanie do spożycia wody pobranej z ujęć nazywa się uzdatnianiem wody. Proces ten przeprowadza się w tzw. stacjach uzdatniania wody. Ich zadaniem jest oczyszczenie wody w taki sposób, aby jej jakość odpowiadała wymaganiom sanitarnym.

Film rozpoczyna schemat procesu uzdatniania wody. Od lewej strony rozpoczyna go rura ze strzałką skierowaną w prawo i napis Źródło wody podziemnej. Pierwszy duży zbiornik opisany jest Napowietrzanie i zawiera na dnie dwa wloty powietrza. Od niego odchodzi rura do kolejnego zbiornika z napisem Filtracja i czterema poziomymi pasami symbolizującymi filtry. Po prawej stronie w dolnej części zbiornika odchodzi rura do wąskiego wysokiego zbiornika z napisem dezynfekcja i trzeba elementami na dnie uwalniającymi gaz. Ostatni element po prawej stronie to duży zadaszony zbiornik z podpisem Zbiornik wody czystej. W dalszej części filmu kamera dokonuje zbliżenia na każdy z tych elementów po kolei, a na ekranie pojawia się opis znaczenia tego elementu i jego zasady działania.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Film rozpoczyna schemat procesu uzdatniania wody. Od lewej strony rozpoczyna go rura ze strzałką skierowaną w prawo i napis Źródło wody podziemnej. Pierwszy duży zbiornik opisany jest Napowietrzanie i zawiera na dnie dwa wloty powietrza. Od niego odchodzi rura do kolejnego zbiornika z napisem Filtracja i czterema poziomymi pasami symbolizującymi filtry. Po prawej stronie w dolnej części zbiornika odchodzi rura do wąskiego wysokiego zbiornika z napisem dezynfekcja i trzeba elementami na dnie uwalniającymi gaz. Ostatni element po prawej stronie to duży zadaszony zbiornik z podpisem Zbiornik wody czystej. W dalszej części filmu kamera dokonuje zbliżenia na każdy z tych elementów po kolei, a na ekranie pojawia się opis znaczenia tego elementu i jego zasady działania.

Jednym z przejawów racjonalnej gospodarki wodą jest oczyszczanie wód skażonych niechcianymi substancjami. Wszystkie ścieki, niezależnie od rodzaju (komunalne bądź przemysłowe), zawsze oczyszcza się, zanim zostaną odprowadzone do rzeki, jeziora, morza czy gruntu. Usuwanie niepożądanych substancji znajdujących się w wodzie odbywa się w tzw. oczyszczalniach ścieków.

W oczyszczalni ścieki surowe przemieszczają się przez kolejne obiekty wyposażone w odpowiednie urządzenia, w których następuje stopniowe usuwanie niepożądanych substancji.

Ogólny widok oczyszczalni ścieków Przy omawianiu podświetlają się wymieniane elementy. Tu najpierw podświetla się na schemacie ogólnym pierwszy element (kraty i sita), a następnie pojawiają się ich zdjęcia na pierwszym planie. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Na schemacie ogólnym podświetla się kolejny element - piaskownik. Następnie na pierwszym planie pojawiają się zdjęcia piaskownika. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Na schemacie ogólnym podświetla się kolejny element osadnik wstępny. Następnie na pierwszym planie pojawiają się zdjęcia osadnika wstępnego. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się kolejny element - komora osadu czynnego. Pojawia się zdjęcie komory osadu czynnego. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się kolejny element - osadnik wtórny. Pojawia się zdjęcie osadnika wtórnego. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się kolejny element - komora fermentacji. Pojawia się zdjęcie zbiornika metanu lub komory ferementacyjnej .Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się woda, która płynie przez wszystkie etapy i wpływa do rzeki.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Ogólny widok oczyszczalni ścieków Przy omawianiu podświetlają się wymieniane elementy. Tu najpierw podświetla się na schemacie ogólnym pierwszy element (kraty i sita), a następnie pojawiają się ich zdjęcia na pierwszym planie. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Na schemacie ogólnym podświetla się kolejny element - piaskownik. Następnie na pierwszym planie pojawiają się zdjęcia piaskownika. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Na schemacie ogólnym podświetla się kolejny element osadnik wstępny. Następnie na pierwszym planie pojawiają się zdjęcia osadnika wstępnego. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się kolejny element - komora osadu czynnego. Pojawia się zdjęcie komory osadu czynnego. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się kolejny element - osadnik wtórny. Pojawia się zdjęcie osadnika wtórnego. Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się kolejny element - komora fermentacji. Pojawia się zdjęcie zbiornika metanu lub komory ferementacyjnej .Po chwili powrót do schematu ogólnego. Powrót do schematu ogólnego podświetla się woda, która płynie przez wszystkie etapy i wpływa do rzeki.

Wody naturalne, występujące w przyrodzie, są roztworami różnych substancji stałych i gazów.

Najwięcej substancji zawiera woda morska, najmniej - woda z opadów atmosferycznych.

Wody naturalne są narażone na zanieczyszczenia. Są to ścieki komunalne i przemysłowe, odcieki z wysypisk śmieci, spływające z pól podczas opadów roztwory zawierające nawozy i środki ochrony roślin, a także substancje przedostające się do środowiska wodnego podczas rzadkich, ale mających duży zasięg, groźnych w skutkach katastrof morskich i kataklizmów.

Stacje uzdatniania wody to zakłady, w których woda jest przygotowywana do spożycia.

Ujęcia wody pitnej są położone na obszarach chronionych.

Wszystkie ścieki są oczyszczane w tzw. oczyszczalniach ścieków.

Z uwagi na małe zasoby dostępnej wody słodkiej należy oszczędzać wodę pitną.

Dowiedz się, z jakiego ujęcia jest doprowadzana woda do miejsca twojego zamieszkania. Jeśli możesz, odwiedź to miejsce i sprawdź, czy rzeczywiście teren ten znajduje się pod ochroną. Ustal, czy woda pobierana jest ze źródła powierzchniowego, czy z podziemnego.

Sprawdź, gdzie w twojej okolicy znajduje się oczyszczalnia ścieków. Dowiedz się, jakimi metodami są oczyszczane ścieki? Gdzie jest odprowadzana woda powstała po ich oczyszczeniu?

Przeprowadź rozmowę z członkami twojej rodziny lub przyjaciółmi. Oceń, w jakich dziedzinach życia nieracjonalnie gospodarują wodą. Przygotuj plakat przekonujący do oszczędnego korzystania z wody.

woda otrzymana w wyniku destylacji; nie zawiera rozpuszczonych substancji

Oddzielane w procesie oczyszczania ścieków osady są zbierane i w zależności od rodzaju oczyszczalni są przeznaczane do fermentacji lub poddawane wysokiej temperaturze. Najczęściej wykorzystuje się pierwszą metodę zagospodarowywania osadów, czyli rozkład pod wpływem mikroorganizmów. Z zawartej w osadach materii organicznej powstaje biogaz, który stanowi biopaliwo do produkcji energii elektrycznej lub/i cieplnej często tylko na potrzeby oczyszczalni. Pozostałość po fermentacji jest używana jako kompost, np. do tworzenia ziemi nadającej się pod rabatki i trawniki.

Spalanie osadów jest rzadziej spotykanym zabiegiem. Przeprowadza się go w wysokiej temperaturze (ok. 850°C) w specjalnie skonstruowanych piecach. W ten sposób zmniejsza się ilość odpadów powstałych po oczyszczaniu ścieków.

Ze względu na to, że 1/3 ludności świata mieszka na terenach objętych deficytem wody, a 11% populacji nie ma zapewnionego dostępu do czystej wody pitnej, oszczędzanie wody wydaje się być bardzo uzasadnionym działaniem. Woda jest niezbędna dla naszego organizmu i każdej formy życia na Ziemi. Dlatego trzeba dbać o jej zasoby. Nie chodzi o to, aby odmawiać sobie dostępu do wody i przyjemności korzystania z niej, ale o kontrolowanie jej zużycia podczas wykonywania codziennych czynności.

# data[].attributes.attachment_link.description
Woda jest niezwykłą substancją. Jako jedyna występuje na Ziemi w trzech stanach skupienia. Bez niej życie na Ziemi byłoby niemożliwe. W jaki sposób można dbać o jej zasoby? że woda jest związkiem chemicznym; że cząsteczka wody jest zbudowana z jednego atomu tlenu i dwóch atomów wodoru; że woda w temperaturze pokojowej jest cieczą.

# data[].attributes.attachment_link.title
Międzynarodowa współpraca na rzecz ochrony przyrody - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Na Widelcu. Piramida zdrowego żywienia i aktywności fizycznej

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak zrobić przewrót w przód? Poradnik metodycznie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak zrobić salto w przód? Poradnik metodycznie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zabójcza moda! Niebezpieczne historyczne trendy modowe!

# data[].attributes.attachment_link.title
Porażki chirurgi plastycznej cały film dokumentalny. Lektor PL

# data[].attributes.attachment_link.title
10 szokujących operacji plastycznych [TOPOWA DYCHA]

# data[].attributes.attachment_link.title
Nieudane operacje plastyczne | Najstraszniejsze metamorfozy Hollywood

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ze względu na wielką różnorodność cennych przyrodniczo obszarów i obiektów, stopień ich zagrożenia, położenie i powierzchnię ustanawia się różne formy ochrony przyrody. Mimo że przekroczenie przepisów prawnych w odniesieniu do form ochrony przyrody obłożone jest różnymi karami, skuteczna ochrona zależy przede wszystkim od wrażliwości i świadomości ekologicznej każdego z nas.

postępowanie człowieka ma duży wpływ na zmniejszenie różnorodności biologicznej;

zasoby przyrody nie są nieograniczone;

państwo, instytucje, osoby prywatne podejmują wiele działań w celu ochrony przyrody.

ochronę gatunkową roślin, zwierząt i grzybów,

park narodowy,

rezerwat przyrody,

park krajobrazowy,

obszar Natura 2000,

obszar chronionego krajobrazu,

pomnik przyrody,

stanowisko dokumentacyjne,

użytek ekologiczny,

zespół przyrodniczo‑krajobrazowy.

podawać i opisywać przykłady form ochrony przyrody występujących w Polsce;

porównywać cele i zakres różnych form ochrony;

wyjaśniać sens ochrony częściowej i ścisłej ekosystemów.

Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. wyróżnia następujące formy ochrony przyrody obowiązujące na terenie naszego kraju:

Różnymi formami ochrony przyrody objętych jest ok. 33% powierzchni Polski. W tym: 32,5% to formy ochrony obszarowej, a ok. 0,5% - formy obiektowe.

Park narodowy jest to obszar chroniony o bardzo cennych walorach przyrodniczych, którego powierzchnia przekracza 1 tysiąc ha. Parki narodowe tworzy się głównie w celu zachowania różnorodności biologicznej. Na ich terenie występują rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunki roślin, zwierząt i grzybów, a także wyjątkowe twory przyrody nieożywionej. Strefy te są również chronione ze względu na swoje szczególne walory krajobrazowe, naukowe, społeczne, kulturowe i edukacyjne. Prowadzi się w nich badania naukowe umożliwiające poznawanie funkcjonowania ekosystemów stosunkowo mało zmienionych przez człowieka.

Park narodowy ma własne służby, które są odpowiedzialne za wykonywanie zadań ochronnych oraz zapobieganie niszczeniu siedlisk i organizmów. Strażnicy parku prowadzą działalność edukacyjną. Prezentując turystom bogactwo i piękno otaczającej przyrody, uczą ich szacunku dla niej. W wielu parkach narodowych istnieją specjalne ośrodki i muzea służące edukacji przyrodniczej, uwzględniające często także walory historyczne i kulturowe danego obszaru.

Teren parku narodowego i wszystkie występujące w nim elementy przyrody ożywionej i nieożywionej podlegają ochronie. Wyznaczone są tam obszary ochrony ścisłej, częściowej i krajobrazowej. Działalność człowieka na terytorium parku narodowego może mieć na celu jedynie ochronę przyrody.

Zapoznaj się z regulaminem zwiedzania Białowieskiego Parku Narodowego (patrz bibliografia). Wynotuj zasady, o których trzeba pamiętać, planując zwiedzanie tego miejsca. Na stronie parku znajdziesz takie zdanie: Przyrodę i obiekty Białowieskiego Parku Narodowego, stanowiące nasze wspólne dziedzictwo, polecamy opiece Zwiedzających. Wyjaśnij, jakich zachowań od każdego zwiedzającego oczekują zarządzający parkiem.

panorama wirtualna Białowieski Park Narodowy

Na świecie istnieje ponad 7 tysięcy parków narodowych. Zajmują one łączną powierzchnię ponad 1 mln km². Najstarszym parkiem narodowym na świecie jest położony w USA Park Narodowy Yellowstone.

R1MbVH5S8ryfR 1

Wokół parku wyznacza się jego . Jest to obszar niebędący formą ochrony przyrody. Jego zadaniem jest zabezpieczenie przyrody parku przed negatywnym wpływem czynników zewnętrznych docierających z obszarów przyległych, tzn. dużych miast, fabryk oraz dróg. W celu ochrony walorów parku narodowego działalność gospodarcza w otulinie ograniczona jest do prac, które nie szkodzą otaczającej przyrodzie. Obowiązuje w niej na przykład zakaz polowania na zwierzęta łowne, ograniczenie możliwości wznoszenia budowli.

W Polsce utworzono 23 parki narodowe. Ostatni z nich (Ujście Warty) został powołany w 2001 r. Dwa z nich leżą w pasie pobrzeży, 5 w pasie pojezierzy, kolejne 5 w pasie Nizin Środkowopolskich, 3 na wyżynach i 8 w górach - 6 w Karpatach i 2 w Sudetach.

leśne, które chronią wybrane ekosystemy leśne i całą ich przyrodę;

krajobrazowe, eksponujące walory krajobrazowe wybranych obszarów;

wodne, służące ochronie ekosystemów wodnych, tzn. rzek, jezior, będących siedliskiem rzadkich organizmów,

Rezerwaty przyrody to formy ochrony przyrody zajmujące obszary mniejsze niż parki narodowe. Tworzone są w celu ochrony niezmienionych (pierwotnych, naturalnych) lub nieznacznie zmienionych ekosystemów lub ich fragmentów. W rezerwacie, podobnie jak w parku narodowym, ochronie podlegać może cała przyroda lub jedynie wybrany jej składnik, np. stanowisko rzadkiego gatunku rośliny, zwierzęcia, grzyba, wyjątkowy twór przyrody nieożywionej, np. jaskinia lub forma skalna o wyszukanym kształcie. Wpływ na decyzję o ustanowieniu danego obszaru rezerwatem przyrody mają też jego wysokie walory krajobrazowe, a także znaczenie historyczne lub kulturowe miejsca.

Dla rezerwatów przygotowuje się plany ochrony, w których określa się rodzaj ochrony (całości lub części) i wyszczególnia wszystkie zadania, które powinny być realizowane, aby zachować wartości przyrodnicze w optymalnym stanie. W odróżnieniu od parków narodowych rezerwaty nie mają własnych służb ochrony przyrody.

Rezerwaty występujące w Polsce można podzielić na 9 kategorii:

Wśród rezerwatów wyróżnia się rezerwaty ścisłe, realizujące cele naukowe i dydaktyczne, udostępniane do zwiedzania za specjalnym zezwoleniem, oraz częściowe, gdzie można przebywać pod warunkiem przestrzegania obowiązującego w nich regulaminu.

Parki krajobrazowe to formy ochrony przyrody o dużej powierzchni, gdzie przepisy dotyczące ingerencji w przyrodę są mniej rygorystyczne niż w parkach narodowych i rezerwatach. Zadaniem parków krajobrazowych jest zachowanie środowiska przyrodniczego i odzyskiwanie jego utraconych walorów, stworzenie warunków przetrwania gatunków oraz prowadzenie obserwacji i popularyzowanie wiedzy przyrodniczej.

Parki krajobrazowe, podobnie jak parki narodowe, mają specjalne służby, które dbają o przyrodę na ich terenie oraz zajmują się organizowaniem działalności edukacyjnej i turystyczno‑rekreacyjnej. Służą także do uprawiania turystyki oraz rekreacji krajoznawczej i przyrodniczej, wypoczynku oraz edukacji środowiskowej. Przyczyniają się do promocji regionów, w których występują.

Wokół parku krajobrazowego, podobnie jak w przypadku parku narodowego, wyznacza się otulinę. Na jej terenie wprowadza się różnorodne zakazy mające na celu ochronę wartości danego parku. Należą do nich na przykład zakaz likwidowania zadrzewień śródpolnych, wykonywania prac zmieniających rzeźbę terenu, lokowania inwestycji mogących mieć negatywny wpływ na środowisko naturalne. Dla parków krajobrazowych także tworzy się plany ochrony.

Na terenie parków krajobrazowych dopuszcza się prowadzenie działalności gospodarczej z pewnymi ograniczeniami. Dozwolone są m.in. aktywność rolnicza i leśna pod warunkiem, że nie stoją w sprzeczności z planem ochrony parku, oraz budowa obiektów niezagrażających przyrodzie.

Największy park krajobrazowy w Polsce, obejmujący Dolinę Baryczy, jest położony w województwach dolnośląskim i wielkopolskim. Znajduje się w nim jeden z największych w Europie kompleksów stawów rybnych, stanowiących ostoję ptaków. Występuje tutaj ok. 300 ich gatunków, z czego 170 zakłada gniazda.

korytarzy ekologicznych Obszary chronionego krajobrazu to formy ochrony przyrody o niższej randze niż parki krajobrazowe, pełniące jednak podobne zadania. Na ich terenie obowiązują również podobne zakazy. Tworzy się je często w taki sposób, by łączyły ze sobą położone w pobliżu parki narodowe lub krajobrazowe. W ten sposób powstają dodatkowe otuliny, które mogą pełnić funkcję korytarzy ekologicznych . Korytarze umożliwiają przemieszczanie się zwierząt, dają im pokarm i schronienie podczas wędrówki pomiędzy obszarami zagospodarowanymi na potrzeby ludzi. Pozwalają też na swobodne rozsiewanie się nasion. Taką rolę odgrywa na przykład obszar chronionego krajobrazu Beskidu Niskiego, który stanowi otulinę Magurskiego Parku Narodowego i Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. W jego obrębie leży 8 rezerwatów przyrody i kilkanaście obszarów Natura 2000.

Obszary chronionego krajobrazu nie mają swoich służb ani nie tworzy się dla nich planów ochrony.

Niektóre parki krajobrazowe w Polsce obejmują obszary o tak wielkiej wartości przyrodniczej, że powinny być przekształcone w parki narodowe. Należy do nich na przykład Park Krajobrazowy Doliny Dolnej Odry. Położony jest w województwie zachodniopomorskim, chroni obszar torfowisk i mokradeł poprzecinanych siecią starorzeczy. Obejmuje olsy, łęgi wierzbowe, rozległe zarośla łozowe i wiklinowe, turzycowiska, mannowiska i trzcinowiska. Takie krajobrazy dawno zniknęły z obszaru Europy w wyniku regulacji rzek, osuszania terenów przeznaczonych pod użytki rolnicze i przemysł.

Pomniki przyrody są najczęściej spotykaną obiektową formą ochrony przyrody. Najczęściej uznaje się za nie pojedyncze twory przyrody ożywionej lub nieożywionej, rzadziej ich skupiska, które zwykle charakteryzują się szczególnymi cechami, np.: ogromnymi rozmiarami, sędziwym wiekiem, wyjątkowym kształtem, a także mają dużą wartość przyrodniczą, naukową, kulturową, historyczną lub krajobrazową.

Pomnikami przyrody ożywionej mogą być pojedyncze drzewa lub krzewy zarówno gatunków rodzimych, jak i obcych, grupy tych roślin, rosnące razem w lesie lub tworzące aleje w parkach. Pomnikami przyrody nieożywionej są najczęściej pojedyncze skałki, głazy narzutowe przywleczone przez lodowiec, jaskinie, gołoborza, wąwozy, wywierzyska, pozostałości wulkanów, źródła, wodospady, przełomy rzeczne oraz ślady po upadku meteorytów.

W Polsce większość pomników przyrody stanowią pojedyncze drzewa. Pośród pozostałych 6 tysięcy pomników przyrody stosunkowo często spotyka się grupy i aleje drzew, głazy, skałki, jaskinie i groty.

Termin pomnik przyrody wprowadził w 1816 r. niemiecki badacz, inicjator ochrony przyrody, Aleksander von Humbolt. Użył go po raz pierwrwszy w odniesieniu do ogromnych drzew, które widział w Ameryce Południowej.

Obszarowe formy ochrony przyrody to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000.

Indywidualne (obiektowe) formy ochrony przyrody to pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne i zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe.

Najwyższą formą ochrony przyrody w Polsce są parki narodowe.

W Polsce ustanowiono 23 parki narodowe; najstarszym jest Pieniński Park Narodowy, najmłodszym - Park Narodowy Ujście Warty, największym - Biebrzański Park Narodowy, a najmniejszym - Ojcowski Park Narodowy.

1. Wymień różnice między parkiem narodowym a rezerwatem przyrody, parkiem krajobrazowym a obszarem chronionego krajobrazu.

2. Wyjaśnij, dlaczego w niektórych parkach narodowych i rezerwatach przyrody wprowadza się limity zwiedzających.

obszar ochronny wydzielony wokół obszarowej formy ochrony przyrody, zwykle parku narodowego lub parku krajobrazowego, zabezpieczający ją przed negatywnymi czynnikami zewnętrznymi wynikającymi z działalności człowieka

obszar (np. pas lasu, zadarniony pas wzdłuż drogi lub rzeki) łączący ze sobą większe kompleksy dzikiej roślinności, tworzący sieć stanowiącą schronienie dla zwierząt i pozwalającą im na swobodne migracje, umożliwiającą rozsiewanie się nasion roślin, a tym samym zapewniającą swobodny przepływ genów między populacjami

Stanowiskami dokumentacyjnymi są ważne pod względem naukowym i dydaktycznym obiekty przyrody nieożywionej, np. miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzenia minerałów oraz skamieniałości, zarówno tych wyodrębniających się ponad powierzchnię, jak i podziemnych; a także jaskinie, fragmenty nieczynnych lub eksploatowanych wyrobisk w kamieniołomach lub kopalniach (rzadziej całe wyrobiska).

Użytki ekologiczne to niewielkie pozostałości ekosystemów, jak śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów, zadrzewienia śródpolne, torfowiska, bagna, wydmy, a także wychodnie skał, skarpy, które często są siedliskami rzadkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów. Obiekty te mają duże znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej, np. w zadrzewieniach śródpolnych schronienie znajdują zwierzęta, a rosnące tam rośliny są osłonięte od bezpośredniego działania środków chemicznych stosowanych w rolnictwie, co zwiększa ich szanse na przetrwanie.

Zespoły przyrodniczo‑krajobrazowe to nieduże obszary tworzone w celu ochrony fragmentów krajobrazu naturalnego lub kulturowego dla zachowania ich wartości widokowych i estetycznych. Mogą obejmować krajobraz naturalny lub kulturowy. Tą formą ochrony obejmuje się m.in. fragmenty dolin rzecznych, starorzecza, stawy, zabytkowe parki pałacowe i dworskie, a także miejsca występowania starodrzewów, malowniczych skał, utworów polodowcowych, wydm.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ze względu na wielką różnorodność cennych przyrodniczo obszarów i obiektów, stopień ich zagrożenia, położenie i powierzchnię ustanawia się różne formy ochrony przyrody. Mimo że przekroczenie przepisów prawnych w odniesieniu do form ochrony przyrody obłożone jest różnymi karami, skuteczna ochrona zależy przede wszystkim od wrażliwości i świadomości ekologicznej każdego z nas.

# data[].attributes.headline
filmiki i zdjęcia rezerwatów, pomników przyrody i PN 

# data[].attributes.subject
filmiki i zdjęcia rezerwatów, pomników przyrody i PN 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mało kto wie, że przed setkami lat nasz kraj porośnięty był gęstymi lasami. Pozyskiwanie nowych terenów dla rolnictwa oraz rozwój miast i przemysłu sprawiły, że zostały one niemal całkowicie wycięte. Lasy dzisiaj rosnące w Polsce są w większości sztucznie zasadzone przez ludzi. Na szczęście coraz lepiej rozumiemy konieczność zachowania przyrody w niezmienionym stanie.

że o przyrodę należy dbać;

że człowiek może zagrażać przyrodzie;

że należy podejmować działania mające na celu poprawę stanu środowiska naturalnego.

wyjaśniać, czym jest bioróżnorodność;

wymieniać i charakteryzować wybrane formy ochrony przyrody (pomnik przyrody, rezerwat, park narodowy);

wskazywać wybrane obszary i obiekty chronione w twoim otoczeniu lub w najbliższej okolicy;

uzasadniać konieczność ochrony przyrody.

W obecnym świecie zostało już niewiele obszarów naturalnych, czyli niezmienionych przez człowieka. Niestety, ludzie w krótkim czasie doprowadzili do wymarcia tysięcy gatunków istot żywych. Zapominamy, że każdy organizm jest ważnym elementem swojego środowiska: dla jednych organizmów stanowi źródło pokarmu, dla innych jest drapieżnikiem, który na nie poluje.

Nie możemy zapominać, że również my na różne sposoby jesteśmy zależni od otaczającej nas przyrody. Na przykład oddychamy tlenem wytwarzanym przez rośliny, łowimy ryby i inne zwierzęta morskie.

Chronić przyrodę możemy w różny sposób. W tym celu tworzy się m.in. parki narodowe, rezerwaty i parki krajobrazowe. Można też chronić poszczególne gatunki organizmów - taki gatunek określamy mianem chronionego. Czasami ochronie podlegają również pojedyncze drzewa - w tym celu ustanawia się je pomnikami przyrody.

Na wyznaczonych terenach, gdzie przyroda jest niezniszczona i wyjątkowo cenna, tworzy się . Często żyją w nich rośliny i zwierzęta rzadkie bądź zagrożone wyginięciem. Dodatkowo obszary te cechują niezwykle piękne krajobrazy i rzadko spotykane formy przyrody nieożywionej, np. jaskinie, wodospady, wąwozy, klify.
Parki narodowe mają powierzchnię powyżej 1000 ha. Na ich terenie chroniona jest cała przyroda, zarówno ta ożywiona, jak i nieożywiona. Obowiązuje w nich .

Korzystając z Internetu, sprawdź, ile rezerwatów znajduje się w pobliżu twojego miejsca zamieszkania. Wyszukaj informacje o jednym z nich i dowiedz się, dlaczego został utworzony.

Najmniejszym rezerwatem przyrody w Polsce jest rezerwat „Kołacznia" w województwie podkarpackim utworzony w celu ochrony rzadkiej rośliny - azalii pontyjskiej. Ma on powierzchnię zaledwie 1000 mIndeks górny 2 ².

RJFQWSkI2rjLv 1

R1DSK6eZ3kym9 1

panorama rezerwat Kołacznia

panorama pomnik przyrody głaz Trygław

panorama Pomnik Przyrody Dąb Bartek

Najwyższą formą ochrony przyrody w Polsce są parki narodowe - obszary powyżej 1000 ha objęte ochroną ścisłą.

Rezerwaty przyrody to obszary chronione mniejsze od parków narodowych, na których przyroda objęta jest ochroną ścisłą lub częściową.

Pojedyncze twory przyrody lub ich skupiska mogą być uznane za pomniki przyrody.

Inne formy ochrony przyrody to m.in. parki krajobrazowe i obszary Natura 2000.

Podaj przykłady organizmów objętych ochroną ścisłą lub częściową.

Opisz rezerwat przyrody lub park krajobrazowy położony w najbliższym sąsiedztwie twojego miejsca zamieszkania.

Przeanalizuj mapę przedstawiającą położenie parków narodowych w Polsce. Ustal, który park narodowy leży najbliżej twojego miejsca zamieszkania.

Na terenie ochronie może podlegać cała przyroda lub tylko niektóre jej elementy, np. określone gatunki lub twory przyrody nieożywionej. Powierzchnia rezerwatów jest mniejsza niż parków narodowych. Cały obszar rezerwatu albo jego części mogą podlegać ochronie ścisłej lub . Ze względu na przeznaczenie wyróżnia się rezerwaty leśne, faunistyczne (czyli chroniące zwierzęta), krajobrazowe i inne.

Pojedyncze cenne okazy przyrody ożywionej lub nieożywionej oraz ich skupiska mogą być chronione jako . Mogą nimi być drzewa, wodospady, skały, lub jaskinie, jeśli wyróżniają się szczególnymi cechami, np. ogromnymi rozmiarami, sędziwym wiekiem bądź wyjątkowym kształtem. Pomniki przyrody oznaczane są zielonymi tabliczkami.

W miejscach o ciekawym i niepowtarzalnym krajobrazie tworzy się parki krajobrazowe. Służą one turystyce oraz edukacji. W Polsce znajduje się ponad 120 parków krajobrazowych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Mało kto wie, że przed setkami lat nasz kraj porośnięty był gęstymi lasami. Pozyskiwanie nowych terenów dla rolnictwa oraz rozwój miast i przemysłu sprawiły, że zostały one niemal całkowicie wycięte. Lasy dzisiaj rosnące w Polsce są w większości sztucznie zasadzone przez ludzi. Na szczęście coraz lepiej rozumiemy konieczność zachowania przyrody w niezmienionym stanie.

# data[].attributes.headline
prawne formy ochrony i filmy z polskich parków narodowych, które można zwiedzić on line

# data[].attributes.subject
prawne formy ochrony i filmy z polskich parków narodowych, które można zwiedzić on line

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Do degradacji środowiska naturalnego w największym stopniu przyczynia się człowiek. Dlatego tak ważne jest prowadzenie działalności gospodarczej w harmonii z przyrodą, czyli rozwój zrównoważony. Służą temu rozmaite działania człowieka mające na celu ochronę środowiska. Często jednak stajemy przed dylematem - rozwój gospodarczy albo ochrona przyrody. Czy taki dylemat rzeczywiście jest słuszny? Czy nie można rozwijać gospodarki bez szkody dla środowiska?

wykazywać konieczność ochrony środowiska przyrodniczego i kulturowego;

podawać aktualne przykłady różnych sposobów ochrony środowiska w Polsce;

proponować konkretne działania na rzecz ochrony przyrody we własnym regionie.

Degradacja przyrody ma charakter globalny, ponieważ człowiek na całym świecie wykorzystuje bogactwa natury. Robi to na różne sposoby, mniej lub bardziej szkodząc przyrodzie w sposób bezpośredni albo pośredni. Obecnie do największych zagrożeń środowiska naturalnego w skali ogólnoświatowej zaliczają się:

W Polsce środowisko zanieczyszczane jest głównie przez przemysł, który wytwarza olbrzymie ilości pyłów, gazów, ścieków i odpadów stałych. Ponadto transport drogowy emituje do atmosfery spaliny samochodowe, a z gospodarstw domowych pochodzą śmieci i ścieki komunalne, z niektórych także spaliny z domowych pieców oraz kotłów centralnego ogrzewania. Wszystko to razem oraz inne źródła zanieczyszczeń bardzo niekorzystnie wpływają na stan środowiska naturalnego. Jak łatwo zauważyć, zanieczyszczeń najwięcej jest tam, gdzie mieszka dużo ludzi, zwłaszcza w miastach z silnie rozwiniętym przemysłem.

niski poziom redukcji zanieczyszczeń gazowych (w tym dwutlenku siarki i tlenków azotu) w województwie śląskim, gdzie emisja tych zanieczyszczeń jest największa;

niski poziom redukcji zanieczyszczeń gazowych w województwie lubuskim i na północnym wschodzie kraju; co prawda emisja gazów jest tam mała, ale na obszarach tych występuje bogactwo dzikiej przyrody, którą należy chronić w szczególny sposób;

mały odsetek ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków w województwach południowo‑wschodnich, co jest związane z przewagą ludności wiejskiej; mamy tu jeszcze bardzo dużo do zrobienia.

Redukcja zanieczyszczeń prowadzona jest w Polsce na coraz szerszą skalę. Takie są ogólnoświatowe trendy, wymaga tego od nas Unia Europejska, a także jest to po prostu korzystne dla środowiska, czyli dla naszego otoczenia i nas samych. Na mapach poniżej widać jednak pewne niepokojące zjawiska.

Pozytywnym zjawiskiem jest wysoki poziom redukcji zanieczyszczeń gazowych w województwach dolnośląskim, łódzkim i wielkopolskim, gdzie działają duże elektrownie cieplne opalane węglem brunatnym. Cieszy również najwyższy odsetek ludności korzystającej z kanalizacji w województwach nadmorskich - to skutek szczególnej dbałości o czystość wód naszego morza, do których niegdyś płynęły nieoczyszczone ścieki z wielu rzek i miast wybrzeża.

utrzymanie procesów ekologicznych i stabilności ekosystemów;

zachowanie różnorodności biologicznej;

zachowanie dziedzictwa geologicznego i paleontologicznego;

zapewnienie ciągłości istnienia gatunków roślin, zwierząt i grzybów wraz z ich siedliskami, przez utrzymanie lub przywracanie środowiska do właściwego stanu;

ochrona walorów krajobrazowych w miastach i wsiach oraz zadrzewień;

utrzymanie lub przywracanie do właściwego stanu siedlisk przyrodniczych, a także zasobów, tworów i składników przyrody;

kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody poprzez edukację, informowanie i promocję w dziedzinie ochrony przyrody.

Globalne cele ochrony przyrody to:

Globalny wpływ człowieka na środowisko naturalne jest sumą działań wszystkich ludzi, w tym także każdego z nas. Bezpośrednie kontakty z przyrodą mamy niemal codziennie i dlatego tak ważna jest pełna świadomość naszych poczynań oraz ich skutków.

Wskaż przykłady negatywnego i pozytywnego wpływu człowieka na środowisko naturalne w twoim najbliższym otoczeniu. Zastanów się, czy występują one we właściwych proporcjach i co można zrobić, by lepiej przestrzegać zasad zrównoważonego rozwoju zrównoważonego rozwoju .

Oprócz działań indywidualnych, lokalnych, regionalnych ochroną przyrody w Polsce zajmują się władze państwowe. Prowadzą one ogólnokrajową politykę środowiskową, polegającą m.in. na ustanawianiu prawnych form ochrony przyrody. Organem wykonawczym jest tu Ministerstwo Środowiska.

W Polsce działa wiele pozarządowych organizacji ekologicznych, które skupiają licznych miłośników przyrody, np. Liga Ochrony Przyrody, Fundacja Nasza Ziemia, Polski Klub Ekologiczny, Towarzystwo Przyrodnicze „Bocian" czy też oddziały organizacji międzynarodowych - WWF (Światowy Fundusz na rzecz Dzikich Zwierząt), Greenpeace.

Prawna ochrona przyrody w Polsce realizowana jest głównie w oparciu o z 16 kwietnia 2004 r. W jej myśl ochrona przyrody polega na zachowaniu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zasobów, tworów i składników przyrody. Ustawa zawiera zasady obejmowania ochroną prawną obszarów i obiektów wartościowych pod względem przyrodniczym oraz unikalnych gatunków organizmów, jakie u nas występują. W Polsce mamy 9 krajowych rodzajów prawnych form ochrony przyrody, m.in. i , i , .

Schematyczny poziom ochrony i powierzchnię (liczbę obiektów) w poszczególnych formach ochrony pokazuje poniższy wykres.

- program Unii Europejskiej mający na celu stworzenie wspólnego, europejskiego systemu ochrony środowiska naturalnego. Obejmuje około 1000 obszarów w Polsce ( Natura 2000).

Polski Komitet ds. UNESCO Program Man and Biosphere (MAB, Człowiek i Biosfera) - działający od 1971 roku ogólnoświatowy program UNESCO, obejmujący dodatkową ochroną najcenniejsze obszary i obiekty przyrodnicze. Na całym świecie jest ich ponad 600, a w Polsce do programu należy 10 obszarów - m.in. parki narodowe i rezerwaty.

Konwecja Ramsarska - porozumienie zawarte w 1971 roku w irańskim mieście Ramsar, mające na celu objęcie dodatkową ochroną obszarów wodno‑błotnych, a w szczególności żyjące tam ptactwo. W Polsce do konwencji należy 13 obszarów.

Oprócz form ochrony ustanawianych przez władze krajowe mamy też w Polsce obszary chronione w ramach międzynarodowych programów ekologicznych:

„Zielone Płuca Polski" to obszar na północnym‑wschodzie naszego kraju, zaliczający się do ostatnich w Europie obszarów o nieskażonej przyrodzie i szczególnych walorach krajoznawczych oraz kulturowych. W 1994 r. Sejm Rzeczpospolitej Polskiej wydał specjalną deklarację, w której zalecił dalsze konsekwentne przestrzeganie zasad ekorozwoju w tym regionie, czyli integracji ochrony środowiska z postępem technicznym i rozwojem gospodarczym.

Bobry to pierwsze zwierzęta, które zostały w Polsce objęte ochroną - miało to miejsce już w XI wieku. Spośród roślin najwcześniej, bo od 1423 roku, chronione były cisy. W Henrykowie Lubańskim na Dolnym Śląsku rośnie najstarsze drzewo w Polsce, którym jest właśnie cis liczący sobie około 1200 lat.

nieruchome - budowle lub ich części albo zespoły, np. domy mieszkalne, pałace, kościoły, mosty, wieże, portale, mury obronne, układy urbanistyczne itp.

ruchome - np. dzieła sztuki malarskiej, rzeźbiarskiej, medalierskiej, jubilerskiej, garncarskiej, a także dawne pojazdy, maszyny, uzbrojenie oraz inne obiekty niezwiązane trwale z ziemią;

archeologiczne - obiekty nieruchome lub ruchome będące powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, np. odsłonięte w wykopaliskach ślady dawnych zabudowań, grobów, fortyfikacji.

Wszystkie obszary i obiekty objęte w Polsce ochroną prawną znaleźć można w Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody. Niektóre z nich przedstawiono poniżej.

1. Z mapy powyżej odczytaj nazwy pomników historii i parków kulturowych, które znajdują się w twoim regionie. Które z nich znasz i co o nich wiesz?

2. Wskaż na mapie obiekty w Polsce, które dotychczas udało ci się obejrzeć, np. podczas wakacyjnych podróży. Który z nich zrobił na tobie największe wrażenie? Odpowiedź uzasadnij.

Poniżej przedstawionych jest kilka wybranych pomników historii.

Globalne ocieplenie, będące częściowo wynikiem efektu cieplarnianego, a także „dziura ozonowa" i „kwaśne deszcze" to obecnie największe ogólnoświatowe zagrożenia dla środowiska naturalnego.

W Polsce najwięcej zanieczyszczeń wytwarzanych jest w centrum i na południu, zwłaszcza na Górnym Śląsku, gdzie rozwinął się przemysł i mieszka dużo ludzi.

Redukcja zanieczyszczeń prowadzona jest m.in. poprzez oczyszczanie ścieków, zakładanie filtrów na dymiące kominy, stosowanie katalizatorów w samochodach, utylizację odpadów lub ich ponowne wykorzystanie.

Prawne formy ochrony przyrody polegają na objęciu ochroną określonych obszarów, obiektów lub gatunków organizmów żywych. Najważniejsze z nich to parki narodowe i krajobrazowe oraz rezerwaty i pomniki przyrody, a także ochrona gatunkowa.

Polska uczestniczy w międzynarodowych programach ochrony środowiska, takich jak Natura 2000 (UE) czy Man and Biosphere (UNESCO).

W ramach ochrony dziedzictwa kulturowego ochroną i opieką objęte zostały zabytki nieruchome, ruchome i archeologiczne.

Zabytki o największej wartości otrzymały status pomników historii.

Do dziedzictwa kulturowego danego obszaru, np. kraju, zaliczają się wszystkie zabytki z różnych dziedzin - budownictwa, sztuki, rzemiosła, techniki, archeologii i in. to obiekty lub ich części albo zespoły obiektów będące dziełem człowieka i stanowiące świadectwo minionej epoki lub zdarzenia; zachowanie zabytków w jak najlepszym stanie leży w interesie społecznym ze względu na ich wartość artystyczną, naukową czy historyczną.
Jest dla nas oczywiste, że zabytków nie wolno niszczyć ani zmieniać. Przetrwały one setki lat i musimy dbać o to, by kolejne pokolenia również mogły je podziwiać. Ze strony władz państwa zajmuje się tym Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Działa ono opierając się m.in. na .
Podstawową formą ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce jest wpisanie danego obiektu do rejestru zabytków. Zabytki dzielą się na:

Najcenniejsze zabytki mogą zostać uznane za . Status ten nadawany jest przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej. Pomnik Historii musi posiadać szczególną wartość historyczną, naukową oraz artystyczną i być utrwalony w powszechnej świadomości, a także mieć duże znaczenie dla dziedzictwa kulturowego Polski. Niektóre nasze pomniki historii znalazły się na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.
Obszary bogate w obiekty dziedzictwa kulturowego mogą zostać uznane za . Są to tereny wyróżniające się w krajobrazie licznymi zabytkami nieruchomymi, charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Do degradacji środowiska naturalnego w największym stopniu przyczynia się człowiek. Dlatego tak ważne jest prowadzenie działalności gospodarczej w harmonii z przyrodą, czyli rozwój zrównoważony. Służą temu rozmaite działania człowieka mające na celu ochronę środowiska. Często jednak stajemy przed dylematem - rozwój gospodarczy albo ochrona przyrody. Czy taki dylemat rzeczywiście jest słuszny?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dlaczego warto ćwiczyć grę w badmintona na zajęciach pozalekcyjnych?

Jestem pełen podziwu dla nauczycieli wychowania fizycznego, którzy wprowadzają nowe formy aktywności fizycznej w ramach zajęć pozalekcyjnych. Czy dodatkowe zajęcia sportowe zawsze muszą kojarzyć się z zespołowymi grami sportowymi? Oczywiście, że nie! Do współpracy zaprosiłem Izabelę Iwanejko - nauczyciela wychowania fizycznego, instruktora badminton. Iza opisuje, dlaczego warto grać w badmintona, technikę gry oraz ćwiczenia, które wykorzystała podczas zajęć pozalekcyjnych w klasach I-III szkoły podstawowej.

Czy wiesz, że...

Jednym z najszybszych sportów tzw. „rakietowych" jest badminton. Choć często kojarzony jest z kometką ma niewiele z nią wspólnego. W latach 60 - tych znany propagator gimnastyki zespołowej Jerzy Fazanowicz zauważył podobieństwo lotki do...komety i chcąc wprowadzić polski odpowiednik słowa badminton zaproponował „kometkę". Obecnie kometka jest grą rekreacyjną, a wręcz plażową, zaś badminton bardzo dynamiczną, wymagającą potężnej szybkości, precyzji i wytrzymałości grą. O wysiłku, jaki trzeba włożyć w grę, świadczyć może rekord szybkości, jaki osiągnęła lotka - leciała ona z prędkością 493km/h. W trzysetowym meczu zawodnicy potrafią przebiec około 6-7 km, odbijając lotkę średnio 400 razy, a badmintonista musi wykonać dwukrotnie więcej ruchów niż tenisista - podczas wypadów, sprintu do skrótów czy wyskoków.

Zobacz najdłuższą wymianę w historii badmintona (Mistrzostwa Świata 2013 , Kanton)

Dlaczego warto ćwiczyć grę w badmintona?

Badminton warto uprawiać już na poziomie rekreacyjnym, ponieważ jest to ciekawa dyscyplina sportu, dzięki której można rozwijać się fizycznie, a przy okazji dostarczyć sobie sporo pozytywnych emocji i adrenaliny, której w tym sporcie bez wątpienia nie brakuje.
Jest wiele sportów, które możemy uprawiać, jednak nie wszystkie mają, tak dobry wpływ na nasz organizm jak badminton.

Dzięki celom jak stawia przed nami gra w badmintona, pracujemy nad kondycją i umięśnieniem naszego ciała.
Sport dla każdego, może wydawać się to lekko przesadzonym stwierdzeniem, ale tak jest naprawdę. Gra w badmintona jest dla każdego-niezależnie od wieku, wzrostu czy wagi. Wpływa świetnie na rozwój naszego ciała, poprzez grę kształtujemy wszystkie partie mięśniowe w naszym organizmie-od ramion, łydek ud kończąc na brzuchu. Dzięki częstym ruchom mającym na celu dosięgnięcie spadającej lotki, działa także mięśnie pośladkowe.

Boisko do badmintona

Badminton-nauczanie techniki gry
Chwyt forhendowy rakietki
Prawidłowy chwyt rakietki pozwala na dalsze doskonalenie techniki gry. Jednak dla początkujących może on w wielu wypadkach odbiegać od ich preferowanego sposobu trzymania rakietki. Należy trzymać rakietkę tak, aby była naturalnym przedłużeniem ręki.
Jakie są najczęstsze błędy trzymania forhendowego?

rakietka mocno skręcona w dłoni, po opuszczeniu ręki w dół rama i naciąg ustawione są równolegle do podłoża (trzymanie tzw. patelniowe);

brak lekkiego "wysunięcia" rakietki z dłoni, umożliwiającego uzyskanie efektu naturalnego przedłużenia przedramienia szczególnie korzystnego przy odbiciach w głębokim wypadzie z prawej strony;

brak odprowadzenia w przód palca wskazującego (trzymanie tzw. młotkowe);

kurczowe lub zbyt lekkie trzymanie rakietki.

Wykonując serw należy respektować przepisy. Zwracamy uwagę na uderzenie lotki poniżej rękojeści, przy głowicy rakietki, wyraźnie poniżej dłoni zagrywającego i nieodrywanie stóp od podłoża. Przy serwisie krótkim, lotkę kierujemy jak najniżej siatki na przód pola serwisowego przeciwnika, w okolice linii krótkiego serwu, zaś przy serwisie długim, celem jest skierowanie lotki, zwykle jak najwyżej, tuż przed końcową linię końcową pola serwisowego przeciwnika.
Jakie są najczęstsze błędy wykonania serwu:
* ustawienie tułowia przodem do siatki, stopy na jednej linii;
* zbyt wyraźne przeniesienie ciężaru ciała na nogę zakroczną;
* całkowity wyprost nóg w stawach kolanowych.

Klir forhendowy jest jednym z najczęściej stosowanych odbić w badmintonie. Celem zagrania jest skierowanie lotki z głębi własnego kortu na tył pola przeciwnika. Dobre pod względem technicznym opanowanie tego uderzenia w dużym stopniu uzależnia dalszy postęp w opanowaniu innych, trudniejszych i bardziej złożonych elementów. Zawodnik, chcąc nadać lotce odpowiednią prędkość, musi uzyskać dużą szybkość rakietki w możliwie najkrótszym czasie.
Jakie są najczęstsze błędy wykonania kliru forhendwego:
* nieprawidłowe trzymanie rakietki;
* ustawienie tułowia przodem do siatki;
* uderzenie lotki bez wykorzystania skrętu i pochylenie tułowia (odbicie lotki "samym ramieniem").

Smecz (ścięcie) to uderzenie typowo ofensywne, którego celem jest przechwycenie inicjatywy, jej utrzymanie lub zakończenie wymiany zagraniem nie do odebrania przez przeciwnika. Faza początkowa jest podobna jak w zagraniu kliru, różnica polega na kierunku zagrania lotki.
Jakie są najczęstsze błędy wykonania kliru forhendowego?
* ustawienie tułowia przodem do siatki, stopy na jednej linii;
* w trakcie odprowadzania rakietki w tył (rozpoczęcie zamachu) obręcz rakietki wyprzedza nadgarstek i łokieć.

Skrót gra się przy siatce lub z głębi kortu. Celem jest takie odbicie lotki, by spadała tuż za siatką na pole przeciwnika, zmuszając go do niedokładnego odbioru albo wyrzutu lotki w górę umożliwiającego nasz atak, przede wszystkim smeczem.

Płaskie, szybkie zagranie lotki z półkortu, najczęściej stosowane w grach podwójnych w chwili walki o przechwycenie inicjatywy, po krótkim serwie i płaskim returnie albo jako kontratak po niedokładnym zagraniu smeczu lub po prostu odpowiedź na drajw przeciwnika. Celem jest uniknięcie zagrania lotki w górę i przechwycenia inicjatywy przez przeciwnika.

Wprowadzenie do gry w badmintona-przykładowe gry i zabawy, ćwiczenia z balonami i lotkami:

Uczniowie gonią się nawzajem, berkiem zostaje osoba, która zostanie trafiona lotką.

Dzieci biegają po sali w luźnej gromadce. Na parkiecie rozłożone są rakiety - o jedną mniej niż ilość uczestników zabawy. Na sygnał każde z dzieci chwyta najbliżej leżącą rakietę. Ten, kto nie zdołał w ten sposób zdobyć rakiety, odpada z zabawy. Zmniejszając ilość rakiet, zabawę kontynuuje się dalej, aż na placu gry pozostaną dwie osoby.

Rozdanie dzieciom nadmuchanych baloników- jeden balonik na jedną osobę

- podbijanie balonika RP wewnętrzną częścią dłoni- 10x
- podbijanie balonika RL wewnętrzną częścią dłoni- 10x
- podbijanie balonika RP zewnętrzną częścią dłoni- 10x
- podbijanie balonika RL zewnętrzną częścią dłoni- 10x
- podbijanie balonika na przemian RP-RL wewnętrzną częścią dłoni- 10x
- podbijanie balonika na przemian RP-RL zewnętrzną częścią dłoni- 10x
- podbicie balonika 3 x dłonią i raz nogą- 5x
- odbicia balonika RP- przejście do siadu i z powrotem- 5x
- odbicia balonika RL- przejście do siadu i z powrotem- 5x

Rozdanie dzieciom rakiet

Przypomnienie o prawidłowym chwycie rakiety- rakieta jest przedłużeniem ręki.
- podbijanie balonika rakietą RP- 10x

- podbijanie balonika rakietą RL- 10x
- podbijanie balonika rakietą dowolną R- przyjście do siadu i z powrotem- 5x
- przejście do leżenia tyłem- podbijanie balonika rakieta dowolną ręką- 15x
Na co zwracamy uwagę podczas ćwiczeń?
Podczas ćwiczeń z rakietami cały czas kontrolujemy ustawianie rakiety i jej trzymanie , w razie konieczności rysujemy na rakiecie i na ręce ucznia kropkę. Kropka na ręce musi się pokrywać z kropką na rakiecie.

Zabawa odbywa się na dwóch polach gry w badmintona. Po jednej stronie siatki znajduje się dwóch uczniów, po drugiej reszta ćwiczących.
Przebieg zabawy: Jeden z dwójki graczy wprowadza balonika do gry, jednocześnie głośno wymawia imię jednego z uczestników zabawy, znajdującego się po drugiej stronie siatki. Zadaniem wywołanej osoby jest odbicie balonika ustalonym sposobem i przebiegnięcie pod siatką na miejsce zagrywającego. Osoba, która wykona nieprawidłowe odbicie (balonik wypadnie poza boisko lub uderzy w siatkę), 2x obiega całe boisko. Staramy się, aby każde dziecko było na miejscu zagrywającego i było wywołane.

Zabawa ,,Wyliczanka''
Zabawa odbywa się w dwójkach.
Jeden z uczniów cały czas odbija balonik rakietą, drugi 10x pokazuje różne liczby na palcach jednej dłoni. Partner musi je głośno wymieniać.

Ćwiczenia oddechowe: dzieci dmuchają w balonik, unosząc go nad sobą.

Więcej sportowych materiałów możecie znaleźć na http://zsm5kk.szkolnastrona.pl (zakładka sport).

Kilka słów o autorze...

Bartłomiej Mróz i Izabela Iwanejko

nauczyciel wychowania fizycznego w Zespole Szkół Miejskich nr 5 w Kędzierzynie Koźlu,

instruktor rekreacji o specjalności fitness i nordic walking,

instruktor badmintona, uczestniczka wielu amatorskich turniejów, sędzia oraz organizator zawodów dla dzieci i dorosłych.

"Pierwszym uczniem, który poszedł na trening do Klubu był Bartłomej Mróz <uczeń niepełnosprawny- brak prawego przedramienia- w tej chwili Vice Mistrz Świata w Parabadmintonie, student I rok AWF Warszawa>- to chyba jemu należą się specjalne podziękowania za to, że mam nowe hobby."

# data[].attributes.attachment_link.title
Dlaczego warto ćwiczyć grę w badmintona na zajęciach pozalekcyjnych? - wychowaniefizyczne.net

# data[].attributes.attachment_link.description
Dlaczego warto ćwiczyć grę w badmintona na zajęciach pozalekcyjnych? Jestem pełen podziwu dla nauczycieli wychowania fizycznego, którzy wprowadzają nowe formy aktywności fizycznej w ramach zajęć pozalekcyjnych. Czy dodatkowe zajęcia sportowe zawsze muszą kojarzyć się z zespołowymi grami sportowymi? Oczywiście, że nie! Do współpracy zaprosiłem Izabelę Iwanejko- nauczyciela wychowania fizycznego, instruktora badminton.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
METODY TRENINGU SIŁOWEGO

1. TRENING OBWODOWY: Tę formę treningu stosuje się u początkowych kulturystów, u zaawansowanych
w okresie przygotowania ogólnego w rocznym cyklu treningowym i jako rozgrzewkę przed treningiem - a
więc można stosować ją nacodzień, z różnym oczywiście natężeniem i odpowiednim wyborem ćwiczeń.
Trening obwodowy przyczynia się do osiągnięcia dużej wytrzymałości siłowej, przez doskonalenie układu
krążenia i oddychania, nie wpływając ujemnie na rozwój szybkości i koordynacji ruchowej. Stosowany jest
przez przedstawicieli wielu dyscyplin sportowych. Czas wykonania jednego ćwiczenia nie powinien
przekraczać jednej minuty, a ilość powtórzeń średnio 15 razy.

2. METODA KULTURYSTYCZNA (body building)Jest to metoda kształtowania ciała stosowana
powszechnie przez kulturystów. Porcja treningowa składa się z 8-10 ćwiczeń, wybranych z zasobu ćwiczeń
na poszczególne grupy mięśniowe, na których nam najbardziej zależy. Obciążenie zasadnicze dobiera się
takie, aby trenujący mógł wykonać 8-10 powtórzeń ćwiczenia w jednej serii.. Przy stosowaniu tej metody
wzrastają obwody mięśni, zwiększa się ich tonus (twardnieją), poprawia się siła i w mniejszym stopniu
wytrzymałość. Stan układu krążenia i oddychania pozostaje w zasadzie bez zmian.

3. METODA CIĘŻKO ATLETYCZNA (progresji)Jest to metoda maksymalnych obciążeń. Jest stosowana
przez ciężarowców, i ponieważ szybko doprowadza do rozwoju siły, mając mniejszy wpływ na przyrost
masy, co jest istotne ze względu na utrzymanie swego limitu wagowego. Ilość powtórzeń w serii nie
powinna przekraczać 5, a ilość ćwiczeń na treningu do 8.

4. METODA IZOMETRYCZNA: istota metody izometrycznej polega na napinaniu mięśni w warunkach
uniemożliwiających ich skurcz. Najprostszy przykład takiego ćwiczenia to mocne zaciśnięcie pięści. Jest to
izometryczne ćwiczenie mięśni przedramienia. Najważniejsze zalety metody izometrycznej to możliwość
ćwiczenia w najprostszych warunkach, na najprostszym sprzęcie lub bez sprzętu, krótki czas ćwiczeń dzięki
dużej intensywności, możliwość działania na dowolny mięsień w wybranym ustawieniu kątowym, szybki
przyrost siły i masy mięśniowej.

5. METODA MIESZANA treningu siłowego Polega ona na wykonywaniu ćwiczenia z przystankami. Np.
wyciskając sztangę w leżeniu ruch zatrzymuje się trzy razy. Podobnie można ćwiczyć podciąganie na
drążku. Zmusza to mięśnie do bardzo intensywnej pracy przez konieczność pokonywania bezwładności
sztangi czy ciała. Zmusza ona mięśnie do ciągłego napięcia a połączenie ruchu dynamicznego (unoszenie
sztangi) z izometryczną formą ćwiczeń (zatrzymanie w trakcie ruchu) daje bardzo szybki przyrost masy
mięśniowej.

Zasady treningowe Weidera
ZASADY DLA POCZĄTKUJĄCYCH

1) Zasada stopniowego zwiększania obciążeń treningowych - Aby podnieść poziom jakiegokolwiek parametru związanego ze sprawnością fizyczną (masy mięśniowej, siły wytrzymałości, itp.), trzeba zmusić mięśnie do cięższej pracy niż ta, do której są przyzwyczajone. Należy je stopniowo przeciążać. Aby zwiększyć siłę, trzeba stale podnosić coraz większe ciężary. Aby zwiększyć wielkość mięśni, należy nie tylko podnosić duże ciężary, ale także zwiększać liczbę serii i częstotliwość treningów. To stanowi podstawę stopniowego przeciążania.
2) Zasada wykonywania ćwiczeń w seriach - Łączy się ona z wykonywaniem wielu serii na daną grupę mięśniową, aby całkowicie wyczerpać mięśnie i wywołać maksymalną hipertrofię mięśniową (przerost włókien).
3) Zasada izolacji grup mięśniowych - Mięśnie mogą pracować wspólnie lub też oddzielnie od siebie. Każdy z nich wnosi jakiś wkład w wykonywanie ruchu, pracując jako stabilizator, agonista, antagonista lub synergista. Jeśli chce się ukształtować mięsień lub zwiększyć jego masę, trzeba najdalej jak tylko można odizolować go od innych mięśni.
4) Zasada konfuzji mięśniowej - Poprzez ciągłe zmienianie ćwiczeń, liczby serii, powtórzeń oraz kątów prowadzenia ruchów, nie dopuszcza się do przyzwyczajenia się mięśni do konkretnego programu treningowego i unika się przemęczania. W taki właśnie sposób można ciągle zwiększać masę i siłę.

ZASADY DLA ŚREDNIO ZAAWANSOWANYCH

1) Zasada priorytetu mięśniowego - Jej sednem jest wykonywanie ćwiczeń na najsłabiej rozwinięte grupy mięśniowe na początku treningu, gdy zasoby energetyczne organizmu są największe. Mięśnie rozrastają się przy wysokim poziomie intensywności treningowej, a intensywność waszych ćwiczeń może być wysoka tylko wtedy, gdy wasze zasoby energetyczne są największe.
2) Zasada treningu piramidalnego - Zaczynajcie od umiarkowanie wysokich ciężarów (około 60% waszego rekordowego, pojedynczego powtórzenia) i wykonajcie 8-12 powtórzeń na rozgrzewkę. Potem, z każdą serią, powoli i stopniowo zwiększajcie ciążenie, aż dojdziecie do zaplanowanych 6-10 powtórzeń. Piramidalny wzrost obciążenia pozwoli wam w pełni rozgrzać mięśnie i zapobiec kontuzjom, umożliwiając jednocześnie ćwiczenie z dużymi ciężarami.
3) Zasada treningu dzielonego - System treningu dzielonego pozwala na zwiększenie poziomu intensywności poprzez trenowanie całego umięśnienia w różnych wariantach połączeń. Możecie podjąć decyzję o trenowaniu górnej połowy ciała jednego dnia, a nóg następnego lub trenowania niektórych górnych grup mięśniowych łącznie z pewnymi dolnymi grupami. Istnieje wiele możliwych wariantów, ale efektem będzie zawsze większa intensywność treningów.
4) Zasada pompowania krwi do mięśni - Aby wywołać rozrost, trzeba spowodować napływ krwi do mięśni. Wykonywanie wielu serii na każdą grupę mięśniową powoduje przepływ krwi przez mięśnie i ich wystarczające napompowanie, oznaczające, że mięsień był właściwie trenowany.
5) Zasada superserii - Jej ideą jest wybranie dwóch ćwiczeń na przeciwstawne sobie grupy mięśniowe (np. unoszenie przedramion na bicepsy i prostowanie rąk na tricepsy) oraz wykonywanie po jednej serii każdego ćwiczenia z niewielką przerwą odpoczynkową pomiędzy nimi lub bez przerwy.
6) Zasada serii łączonych - Seria łączona jest superserią na tę samą grupę mięśniową. Dobrym przykładem może być wykonywanie przysiadów, a następnie prostowanie nóg. Wypróbujcie tę zasadę Weidera, a uzyskacie niesamowite dopompowanie mięśni.
7) Zasada treningu holistycznego - Komórki mięśniowe zawierają białko oraz układy energetyczne, które w różny sposób reagują na różny poziom ćwiczeń. Białko włókien mięśniowych rozrasta się, gdy poddawane jest ćwiczeniom z wysokimi obciążeniami. Układy aerobowe komórek (mitoehondria) reagują natomiast na trening wytrzymałościowy. Aby maksymalnie więc powiększyć rozmiary całej komórki mięśniowej, trzeba wykonywać powtórzenia, stopniowo zwiększając ich liczbę. Jest to podstawowy zamysł treningu holistycznego. Zasada treningu cyklicznego - W czasie jednej części waszego roku treningowego powinniście ćwiczyć według programów na masę i siłę. W innym okresie powinniście zmniejszyć ciężary, zwiększyć liczbę powtórzeń w seriach oraz ćwiczyć z krótszymi przerwami odpoczynkowymi pomiędzy seriami (trening jakościowy). Cykliczność treningowa uchroni was przed znudzeniem i pomoże zapobiegać kontuzjom, zapewniając jednocześnie uzyskiwanie postępów treningowych.
8) Zasada treningu izometrycznego - Wiąże się ona ze sterowaniem pracą mięśni. Aby zastosować tę zasadą, trzeba napiąć mięsień, na który aktualnie nie wykonuje się ćwiczeń i przytrzymać go w stanie maksymalnego skurczu przez 3-6 sekund. Wykonajcie to trzykrotnie na pojedynczą grupę mięśniową. Trening izometryczny pomoże wam, poprzez neurologiczne sterowanie mięśniami, uzyskać lepszą wypukłość i separację mięśniową.
ZASADY DLA ZAAWANSOWANYCH
1) Zasada oszukanych powtórzeń - Prawidłowa technika wykonywania ćwiczeń jest podstawą sukcesu w treningu siłowym. Czasem jednak powtórzenia oszukiwane, wprowadzane po większej liczbie ruchów podstawowych, mogą pomóc w osiągnięciu znacznie lepszych rezultatów. Zasada stosowana okazjonalnie pozwoli wyrównać pewne niedoskonałości mięśni.
2) Zasada serii potrójnych - W ten sposób określa się trening tej samej grupy mięśniowej w trzech różnych ćwiczeniach, bez przerw pomiędzy nimi. Traktując mięsień na trzy sposoby, można spowodować, że będzie on wyglądał znacznie okazalej.
3) Zasada wielkich serii - Wielka seria składa się z 4 - 6 ćwiczeń wykonywanych na jedną grupę mięśni bez przerwy lub jedynie z bardzo krótkim odpoczynkiem. Powtarzanie tej serii 3 - 4 razy daje pewność, że mięśnie zostały całkowicie wyćwiczone.
4.) Zasada wstępnego przemęczenia mięśni - Wstępne przemęczenie następuje wtedy, gdy pracuje się nad określoną grupa mięśni, wykonując ruchy izolujące w czynnościach podstawowych do momentu zmęczenia, a następnie natychmiast zastępuje się to ćwiczenie ruchami uzupełniającymi w ich pierwotnej postaci. Dobrym przykładem wcielenia w życie tej zasady jest wstępne zmęczenie mięśni czworogłowych uda przed przysiadami, przez wykonywanie wyprostu nóg.
5) Zasada stosowania przerw odpoczynkowych wewnątrz serii - Stosując tę zasadę, należy ćwiczyć z jak największym obciążeniem przez 2-3 powtórzenia, odpocząć przez 30 - 45s, kontynuować trening przez 2-3 powtórzenia, odpocząć 40 - 60s, wykonać kolejne dwa powtórzenia, odpocząć 60 - 90s i zakończyć serię 1-2 powtórzeniami. Okaże się, że trenując w ten sposób, można stosować serie składające się z 7 - 10 powtórzeń. Jeżeli komuś wydaje się to niemożliwe warto spróbować.
6) Zasada szczytowego napięcia mięśni - Zasada ta zmusza do maksymalnej koncentracji na mięśniu napiętym w czasie ćwiczenia. Gwarantuje to prawidłową stymulację i prążkowanie głęboko tkwiących włókien, powodując ich rozrost.
7) Zasada utrzymania ciągłego napięcia mięśni - Wielu kulturystów ćwiczy zbyt szybko, co sprawia, że ciężar przez nich podnoszony pokonuje większość drogi siłą rozpędu. Zmniejsza to niewątpliwie pracę mięśni, natomiast zwielokrotnia prawdopodobieństwo wystąpienia kontuzji. Trenując powoli i z całą świadomością tego, co się robi, utrzymując mięśnie w nieustannym napięciu, powodujemy, że pracują one znacznie ciężej i intensywniej.
8) Zasada Oporu w Ruchu Wstecznym - Zasada mówi o przeciwstawianiu się sile naporu ciężarów podczas ich obniżania. Ta niezwykle intensywna forma treningu powoduje częstokroć bolesność mięśni, jest jednak doskonałym sposobem stymulowania rozrostu tkanki mięśniowej. Powinna być stosowana jedynie okazjonalnie.
9.) Zasada Wymuszonych Powtórzeń - Po wykonaniu tylu powtórzeń, na ile pozwalają siły, można zastosować powtórzenia wymuszone. Należy wtedy poprosić partnera o pomoc w jednym czy dwóch ostatnich powtórzeniach. Ponieważ jest to niezwykle wyczerpujący rodzaj treningu, to mimo iż przynosi niezłe rezultaty, nie powinien być stosowany zbyt często.
10) Zasada Treningu Podwójnie Dzielonego - Pozwala ona na pracę nad jedną lub dwiema częściami ciała rano i jeszcze inną wieczorem. Daje to znacznie więcej energii i zwiększa zdolność koncentracji podczas każdego z tych treningów, co pozwala ćwiczyć znacznie bardziej intensywnie.
11) Zasada Treningu Potrójnie Dzielonego - Zasada ta sugeruje ćwiczenie trzy razy dziennie, przy czym w każdej sesji pracuje się nad inną częścią ciała. Sposób ten nadaje się jednak tylko dla kulturystów posiadających duże zdolności regeneracyjne.
12) Zasada Wywoływania Palenia Wewnątrzmięśniowego - Kiedy pod koniec rutynowo wykonywanej serii decydujemy się na 2 - 3 częściowe powtórzenia, do trenowanych mięśni napływa większa ilość krwi wraz z kwasem mlekowym. Zwiększenie poziomu mleczanów powoduje uczucie podobne do pieczenia po oparzeniu. Pomaga jednak w rozroście i unaczynieniu mięśni.
13) Zasada Treningu Jakościowego - Stosowanie się do tej zasady oznacza stopniowe redukowanie czasu na odpoczynek pomiędzy seriami, przy tej samej lub wręcz większej liczbie powtórzeń.
14) Zasada Serii ze Zmniejszanym Obciążeniem - Zasada, zgodnie ze swoją nazwą, polega na obniżaniu ciężaru w trakcie serii jednego ćwiczenia. Dla polepszenia wyników można poprosić partnera, aby odejmował za nas kolejne kilogramy. Pozwoli to na intensywne kontynuowanie treningu bez konieczności robienia przerw na zmianę obciążenia.

15) Zasada Treningu Instynktownego - Tylko sam trenujący może powiedzieć, co jest dla niego dobre. Każdy powinien więc przygotować swój własny program treningowy z dopasowanymi do swoich potrzeb rodzajami ćwiczeń, liczbą serii i powtórzeń, które w najlepszy sposób pozwoliłyby na rozwój układu mięśniowego.
16) Zasada Niespójności Form Treningowych - Połączenie ćwiczeń na zwiększenie masy mięśniowej i pracy nad wyizolowaniem poszczególnych partii ciała oraz uszlachetnieniem sylwetki nazywa się treningiem eklektycznym. Technika ta pozwala na dobranie odpowiednich czynności i zasad, pracujących na korzyść budowy kulturysty.
17) Zasada Niepełnych Powtórzeń - Częściowe powtórzenia w celu zwiększenia potęgi i wielkości mięśni mogą być wykonywane na początku, w trakcie lub pod koniec ćwiczenia. Istotne jest, że pozwalają one na wykorzystanie większego obciążenia, co w dużym stopniu wzmacnia więzadła, ścięgna i inne części ciała zbudowane z tkanki łącznej.
18) Zasada Dynamicznych Powtórzeń - Zasada dopuszcza stosowanie dużego obciążenia w kontrolowany sposób. Nie koncentruje się jednak na powolnym wykonywaniu ćwiczenia, ale na energicznych i szybkich ruchach. Kiedy tylko podniesienie sztangi zaczyna sprawiać trudności, należy zwiększyć tempo ruchów. 19) Zasada Przeplatanych Serii - Tutaj zalecane jest przeplatanie serii na większe i mocniejsze grupy mięśniowe z ćwiczeniami rozwijającymi mniejsze, słabiej rozrastające się części ciała. Za przykład może tu posłużyć uginanie dłoni w nadgarstkach w czasie przerwy w serii przysiadów. Pozwala to na trening słabszych części ciała bez konieczności rezygnacji z pracy nad większymi mięśniami.

Jeśli jesteś osobą początkującą powinieneś zacząć pierwszy miesiąc od treningu obwodowego. Może być to trening obwodowy na maszynach na siłowni, który Ci pokaże instruktor na siłowni. Dobrym treningiem obwodowym może być też ułożony przez Ciebie zestaw 12 ćwiczeń z obciążeniem własnego ciała. Wykonujesz zestaw 12 ćwiczeń obwodowo jedno po drugim, bez przerwy. Trzy serie po dwadzieścia powtórzeń każde ćwiczenie. Dwie do pięciu minut przerwy między obwodami.

# data[].attributes.attachment_link.description
1. TRENING OBWODOWY: Tę formę treningu stosuje się u początkowych kulturystów, u zaawansowanych w okresie przygotowania ogólnego w rocznym cyklu treningowym i jako rozgrzewkę przed treningiem - a więc można stosować ją nacodzień, z różnym oczywiście natężeniem i odpowiednim wyborem ćwiczeń.

# data[].attributes.body
Notatka - Metabolizm

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
jest interdyscyplinarną nauką stosowaną, badającą i opracowującą różne sposoby wykorzystania materiałów i procesów biologicznych na skalę przemysłową. Obecnie stosowane metody pojawiły się prawdopodobnie wraz z rozpoczęciem hodowli zwierząt i uprawy roślin. W tradycyjnej biotechnologii do produkcji żywności lub leków wykorzystuje się organizmy bez wprowadzenia zmian w ich genach. Biotechnologia nowoczesna natomiast dostosowuje organizmy do potrzeb produkcyjnych poprzez wprowadzanie zmian w ich genomie.

Ze względu na obszary, w których biotechnologia znajduje zastosowanie, podzielono ją na 3 kategorie opisane kolorami: białym, czerwonym i zielonym. Klasyfikacja ta została zaproponowana przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju przy udziale Unii Europejskiej.

Biotechnologia biała znajduje zastosowanie w produkcji przemysłowej i ochronie środowiska. Użycie komórek bakterii, grzybów pleśniowych, drożdży oraz wytwarzanych przez nie enzymów pozwala przekształcać produkty rolne i uzyskiwać z nich leki, chemikalia, dodatki konsumpcyjne i inne wyroby. Mikroorganizmy wykorzystywane są również na skalę przemysłową do oczyszczania ścieków i gleby. Procesy przemysłowe oparte na biotechnologii są bardziej przyjazne środowisku i mniej kosztowne niż tradycyjne, co wiąże się z niższym zużyciem energii, oszczędnością surowców i redukcją ilości odpadów.

Biotechnologia czerwona jest wykorzystywana w ochronie zdrowia, do produkcji nowych leków (bioleków) i rozwoju diagnostyki genetycznej. Obecnie większość bioleków jest wytwarzana przy udziale genetycznie zmodyfikowanych bakterii E. coli czy drożdży S. cerevisiae. Stosując bioleki, lekarze z powodzeniem mogą zapobiegać cukrzycy, udarowi mózgu, zapaleniu wątroby, anemii, astmie, a także białaczce i innym chorobom nowotworowym.

Biotechnologia zielona jest związana z rolnictwem i stosowana w celu zwiększenia produkcji roślinnej i zwierzęcej. Wytworami tej gałęzi biotechnologii są m.in. genetycznie modyfikowane odmiany roślin, odporne na przykład na choroby grzybicze i bakteryjne. Niektóre rośliny, jak soja i kukurydza, zostały wyposażone w gen odporności na środki chwastobójcze.

Kwaszenie owoców i warzyw z wykorzystaniem fermentacji mlekowej to jeden z najstarszych procesów biotechnologicznych, chociaż jego biologiczny i chemiczny mechanizm został zbadany i opisany dopiero w XIX w. W czasach, gdy lodówki i zamrażarki nie były znane (lub powszechnie stosowane), surowe mleko i świeże warzywa nie mogły być przechowywane zbyt długo. Wytwarzano z nich przetwory, w których kwas mlekowy - produkt metabolizmu bakterii mlekowych - pełnił funkcję konserwującą.

Fermentacja mlekowa jest procesem przekształcania cukrów (węglowodanów) w kwas mlekowy, który powoduje ścinanie się kazeiny, białka obecnego w mleku. Proces ten wykorzystywany jest do produkcji przetworów mlecznych oraz serów.
to metoda konserwacji owoców, warzyw i grzybów. Kiszonki można przechowywać wiele miesięcy bez narażenia na zepsucie, ponieważ kwas mlekowy nie dopuszcza do rozwoju innych drobnoustrojów saprofitycznych, oprócz tolerujących go bakterii mlekowych. Trwałość kiszonych produktów gwarantowało w przeszłości obniżenie temperatury przechowywania (w piwnicach, na dnie strumieni) i szczelne zamknięcie, w celu utrzymania warunków beztlenowych. Na skalę przemysłową kiszenie kapusty i ogórków przeprowadza się w betonowych lub metalowych silosach zaopatrzonych w instalację do odprowadzania wydzielającego się dwutlenku węgla. Po okresie fermentacji warzywa pakuje się do plastikowych lub drewnianych beczek.

Proces fermentacji mlekowej znalazł również zastosowanie w produkcji dojrzewających serów podpuszczkowych. Powstają one dzięki użyciu podpuszczki - enzymu uzyskiwanego z żołądków zwierząt lub jej syntetycznego odpowiednika. Powoduje on ścinanie się (denaturację) białka w mleku. Powstałą masę serową formuje się i poddaje dojrzewaniu, podczas którego bakterie oraz grzyby rozkładają część białek i tłuszczów. Zmianie ulega wygląd, smak oraz zapach sera.

Bakterie fermentacji mlekowej są też stałym składnikiem flory bakteryjnej ludzkiego jelita. Wytwarzając kwasy, ograniczają działalność bakterii gnilnych i chorobotwórczych. Po terapii antybiotykowej, w celu odbudowania populacjitych pożytecznych mikroorganizmów, przyjmuje się , czyli preparaty i produkty żywnościowe zawierające żywe kultury bakterii.

Już w starożytności drożdże były używane do produkcji alkoholu, choć oczywiście nikt wtedy jeszcze nie wiedział, że to one są odpowiedzialne za przemianę słodkiego soku w wino. Do fermentacji najlepiej nadawały się owoce winogron, zawierające dużo cukrów, na których drożdże występują naturalnie. Wystarczyło więc tylko zgnieść owoce i zamknąć je w pojemniku z otworem umożliwiającym ujście dwutlenku węgla, a całość pozostawić w ciepłym miejscu. Obecnie do produkcji wina i piwa używa się specjalnych szczepów drożdży (tzw. drożdży winnych lub piwnych), wyselekcjonowanych pod względem skuteczności oraz rodzaju produktu, który chcemy uzyskać.

W naszej strefie klimatycznej bogatą historię ma produkcja piwa. Proces ten trwa ok. 8‑10 dni. Niezbędnym surowcem jest ziarno jęczmienia, które poddane zostaje kiełkowaniu. Ma ono na celu uruchomienie obecnych w nim enzymów rozkładających skrobię i białka (zgromadzonych w ziarnach jako materiał zapasowy). Skiełkowane ziarno zwane słodem rozdrabnia się, zalewa wodą i podgrzewa - sporządza zacier. Podczas przygotowania zacieru obecne w słodzie enzymy powodują dalszy rozkład białek i skrobi. Po przefiltrowaniu płyn, zwany brzeczką piwną, jest mieszany z chmielem i gotowany (warzony). Gotowanie ma na celu rozpuszczenie składników chmielu, odparowanie wody, składników i uzyskanie odpowiedniej barwy i aromatu. Następnie brzeczka przepompowywana jest do specjalnej kadzi, na której dnie osadzają się odpady i schładzana. W kolejnym etapie dodaje się do brzeczki wyselekcjonowane drożdże piwne, które wytwarzają alkohol i dwutlenek węgla. Fermentacja trwa od kilku do kilkunastu dni. Następnie piwo jest filtrowane i leżakowane.

Miejscem, w którym wykorzystuje się proces fermentacji, są także piekarnie i cukiernie. Do mąki pszennej dodaje się drożdże w celu spulchnienia ciasta. Drożdże piekarnicze wytwarzają dużo dwutlenku węgla, który rozpycha ciasto, zwiększając jego objętość. Pieczywo z mąki żytniej potrzebuje zakwasu zawierającego bakterie kwasu mlekowego. Jego przygotowanie polega na poddaniu mąki procesowi fermentacji. Miesza się ją z wodą i odstawia na kilka dni w ciepłe miejsce. Tak przygotowany zakwas dodaje się do mąki żytniej w celu spulchnienia ciasta i nadania mu wyrazistego kwaśnego smaku.

Szczególną rolę w leczeniu śmiertelnych chorób bakteryjnych odegrała przemysłowa produkcja naturalnych . Pierwszy antybiotyk - penicylina - został odkryty przypadkowo w 1928 r. hodował bardzo groźne bakterie gronkowca. Pewnego razu zapomniał nakryć hodowlę wieczkiem. Po powrocie do laboratorium zobaczył, że na szalce pojawiła się zielono‑niebieska pleśń, wokół której nie było kolonii bakterii. Fleming wywnioskował, że pleśń wydziela substancję bakteriobójczą. Pleśnią, która zahamowała rozwój bakterii, okazał się grzyb z rodzaju Penicillium (pędzlak). Wyizolowany z grzyba ekstrakt otrzymał nazwę . Odkrycie to miało przełomowe znaczenie, gdyż do momentu zastosowania pierwszego antybiotyku każde, nawet niewielkie skaleczenie, mogło doprowadzić do konieczności amputacji zainfekowanej kończyny lub śmierci, a gruźlica i choroby weneryczne zbierały ogromne żniwo. Wraz z możliwością produkcji antybiotyków wiele chorób bakteryjnych przestało być uznawanych za groźne.

Biotechnologia znajduje zastosowanie również w produkcji . Pozwala stworzyć lub wyselekcjonować szczepy bardzo zakaźnych bakterii lub wirusów zdolnych do wywołania ciężkich chorób. Ładunek bojowy mogą stanowić na przykład laseczki wąglika lub wirusy ospy prawdziwej. Śmiertelność u osób nieszczepionych, zakażonych ospą prawdziwą, wynosi aż 80%, dlatego wywołujące je czynniki mogą być skuteczną bronią biologiczną. Obecnie próbki ospy prawdziwej są przechowywane na wypadek powrotu epidemii i konieczności wytworzenia szczepionek w specjalnych warunkach. Znajdują się tylko w 2 miejscach na świecie: Instytucie Preparatów Wirusowych w Moskwie oraz Centrum Kontroli Chorób w Atlancie. Nie wiadomo natomiast, czy nikt inny ich nie posiada. Ostatnio wirusy tej groźnej choroby zostały znalezione w 2003 r. w Nowym Meksyku, w kopercie włożonej między karty książki medycznej.

W górnictwie wykorzystywane są bakterie, które mają zdolność wymywania (wyekstrahowania) różnych pierwiastków z ubogich rud metali. Dla drobnoustrojów używanych w tych procesach źródłem energii mogą być związki nieorganiczne, np. siarczki metali obecne w rudzie. W trakcie metabolizmu wytwarzają duże ilości kwasu, za pomocą którego odzyskuje się metale. Technikę tę stosuje się przede wszystkim do pozyskiwania bardzo cennych pierwiastków - opłacalne jest nawet przetwarzanie pozostałości po tradycyjnym kopalnictwie. W Australii i USA w procesie bioługowania uzyskuje się uran i miedź. Surowcem są odpady z kopalni i hut.

Biotechnologia znajduje zastosowanie w produkcji żywności, rolnictwie, medycynie, produkcji przemysłowej i ochronie środowiska.

Wiele produktów spożywczych jest wytwarzanych dzięki procesom biologicznym, głównie fermentacji.

Najczęściej stosowane w biotechnologii tradycyjnej mikroorganizmy to bakterie i grzyby.

Pierwszy antybiotyk, penicylina, został pozyskany z grzyba i uratował życie tysiącom ludzi.

Dzięki bakteriom możliwe jest pozyskiwanie metali z odpadów kopalnianych.

# data[].attributes.attachment_link.title
Biotechnologia - historia i współczesność

# data[].attributes.attachment_link.description
jest interdyscyplinarną nauką stosowaną, badającą i opracowującą różne sposoby wykorzystania materiałów i procesów biologicznych na skalę przemysłową. Obecnie stosowane metody pojawiły się prawdopodobnie wraz z rozpoczęciem hodowli zwierząt i uprawy roślin. W tradycyjnej biotechnologii do produkcji żywności lub leków wykorzystuje się organizmy bez wprowadzenia zmian w ich genach.

# data[].attributes.headline
epodręcznik fermentacja wykorzystywana w produkcji żywności

# data[].attributes.subject
epodręcznik fermentacja wykorzystywana w produkcji żywności

# data[].attributes.attachment_link.title
Fermentacje w procesach przygotowywania żywności - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
Materiał zawiera starter, w którym znajduje się odwołanie do wcześniejszej wiedzy ucznia związanej z tym tematem oraz cele sformułowane w języku ucznia.
Materiał składa się z sekcji: “1

# data[].attributes.headline
epodrecznik z zadaniami do sprawdzenia swojej wiedzy

# data[].attributes.subject
epodrecznik z zadaniami do sprawdzenia swojej wiedzy

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów to jedna z obowiązujących w Polsce form ochrony przyrody. Jej celem jest zachowanie rzadkich i zagrożonych wyginięciem gatunków roślin, zwierząt i grzybów występujących dziko na terenie naszego kraju, a także ich siedlisk i ostoi. Kompleksowa ochrona rzadkich gatunków polegająca na zapewnieniu im odpowiednich warunków życia jest skuteczna, ponieważ dąży do utrzymania stabilności ekosystemu. Ochrona gatunkowa zapewnia zatem zabezpieczenie różnorodności biologicznej na wszystkich jej poziomach: genetycznym (im większa populacja, tym większa pula genów), gatunkowym (dbałość o przeżycie jak największej liczby osobników), ekosystemowym (utrzymanie ekosystemów w stanie optymalnym dla chronionych populacji).

W celu ochrony siedlisk i roślin lub grzybów gatunków chronionych oraz miejsc regularnego przebywania i rozrodu zwierząt objętych ochroną gatunkową mogą być wyznaczane specjalne , obejmujące na przykład miejsca gniazdowania rzadkich ptaków, przebywania unikatowych gatunków ssaków i gadów, występowania bardzo rzadkich paprotników, storczyków czy porostów. Strefy takie funkcjonują na zasadach rezerwatów przyrody, tzn. są objęte ochroną ścisłą, a wykonywanie na ich obszarze jakiejkolwiek działalności przez człowieka jest zabronione przez cały rok lub w wyznaczonym okresie. Po uzyskaniu zgody Regionalnego Dyrektora Środowiska można w strefach ochrony podjąć jedynie działania mające na celu utrzymanie chronionego gatunku. Granice stref oznacza się specjalnymi tablicami informującymi o występowaniu na danym obszarze ostoi roślin, zwierząt lub grzybów.

Gatunki mogą być objęte ochroną ścisłą (całkowitą) lub częściową. to całoroczna opieka nad osobnikami i ich stadiami rozwojowymi. to forma ochrony dopuszczająca okresową możliwość pozyskania z natury osobników chronionych gatunków do celów leczniczych, konsumpcyjnych i gospodarczych. Pozwala ona na przykład na odławianie raków rzecznych, zbieranie ślimaków winniczków, ręczne zbieranie grzybów i takich ziół, jak konwalia majowa czy kocanki piaskowe. Dopuszcza także regulację liczebności zwierząt, które powodują szkody w gospodarce, np. odstrzał czapli i kormorana czarnego na terenie stawów hodowlanych.

Gatunków roślin i grzybów objętych ochroną ścisłą nie wolno umyślnie zrywać i uszkadzać, a także niszczyć ich siedlisk. Nie można również pozyskiwać ich ze środowiska naturalnego, handlować nimi ani wywozić poza granice naszego kraju. Ponadto zabronione jest zamierzone przenoszenie ich poza stanowisko regularnego występowania.

Zwierząt należących do gatunków ściśle chronionych nie wolno pod żadnym pozorem chwytać i niepokoić. Nie można także niszczyć lub usuwać ich gniazd, nor, legowisk, schronień i wszelkich innych budowli, jak np. żeremie bobrów, oraz celowo ograniczać zwierzętom dostępu do nich. Karze podlega także umyślne płoszenie zwierząt, szczególnie w miejscach rozrodu lub odchowu młodych, żerowania, odpoczynku, zimowania. Zakazem objęte są również fotografowanie, filmowanie i obserwacja, która może zaniepokoić zwierzę.

Od ścisłej ochrony gatunkowej mogą istnieć pewne odstępstwa, na które zgodę wydaje Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Mają one na celu prowadzenie zrównoważonej gospodarski rolnej, leśnej i rybackiej. Istnieją jednak gatunki skrajnie zagrożone wyginięciem, od ich ścisłej ochrony nie ma odstępstw. Należą do nich m.in. obuwik pospolity, zanokcica ciemna, sasanka zwyczajna, żółw błotny, bocian czarny, wszystkie gatunki nietoperzy.

W przypadku większości gatunków ochrona gatunkowa sprowadza się do objęcia ich wraz z siedliskami . Jest to sposób ochrony organizmów, które żyją w stabilnych środowiskach. Ograniczenie wpływu człowieka na takie ekosystemy sprawia, że występujące w nich rzadkie i zagrożone wyginięciem gatunki mogą swobodnie żyć, rozmnażać się i mają szansę na zwiększenie liczebności. Ochrona bierna sprawdza się także w ekosystemach przekształconych przez człowieka, w których pozostawienie przyrody samej sobie sprawia, że naturalna struktura zostanie przywrócona.

Niezmienione lub nieznacznie zmienione przez człowieka ekosystemy, których procesy przyrodnicze przebiegają w sposób niezakłócony, w skali świata występują jednak coraz rzadziej. Z tego powodu wiele gatunków nie może się przystosować do nowych warunków siedliskowych i z roku na rok zmniejsza się ich liczebność. Takie gatunki nie są w stanie przetrwać bez ingerencji człowieka, dlatego obejmuje się je . Do organizmów tych należą na przykład obuwik pospolity, wszystkie gatunki płazów, żółw błotny. Ochrona czynna żółwia błotnego polega m.in. na utrzymywaniu odpowiednio wysokiego poziomu wody w zbiornikach, z którymi jest związany, odtwarzaniu niewielkich, płytkich zbiorników wodnych w miejscach, gdzie występuje oraz wycinaniu krzaków i wykaszaniu ich brzegów w celu zapewnienia mu dostępu do wody. Ponadto, jeśli żółwie złożą jaja w miejscach, w których mogłyby ulec zniszczeniu, są one przenoszone w bezpieczne miejsca lub do inkubatorów.

Wycieczka wirtualna po rezerwacie Orłowo

Celem ochrony czynnej jest:

zatrzymanie niekorzystnych zmian wywołanych w środowisku przyrodniczym przez człowieka,

przywracanie optymalnego stanu środowiska,

wykonywanie działań ochronnych umożliwiających przetrwanie gatunków.

Czasami przetrwanie gatunku na jego pierwotnym stanowisku, czyli jest niemożliwe. W takim przypadku należy zastosować ochronę , to znaczy przenieść ten gatunek na stanowisko o zbliżonych warunkach siedliskowych, tzw. stanowisko zastępcze. Jeśli nie jest to możliwe, zagrożony gatunek umieszcza się w ogrodzie botanicznym lub zoologicznym, gdzie można podjąć próbę jego hodowli, rozmnożenia, a z biegiem czasu także przywrócenia do środowiska naturalnego, czyli . W ten sposób uratowano endemiczny gatunek warzuchy polskiej, która wymarła na naturalnym stanowisku na Pustyni Błędowskiej, ale została zachowana na trzech stanowiskach zastępczych i w ogrodach botanicznych.

Przykładem ochrony czynnej jest koszenie łąk, na których rosną rzadkie gatunki roślin naczyniowych o charakterze stepowym lub łąkowym, jak miłek wiosenny lub obuwik pospolity. Niekoszone łąki zarastają z czasem drzewami i krzewami, które zacieniają stanowiska światłolubnych roślin, uniemożliwiając im rozwój. Wyginięcie stepowych gatunków wiąże się na przykład z wymarciem gatunków motyli, które na nich żerują i składają jaja. Przykładem motyla chronionego w ten sposób jest modraszek telejus. Zamieszkane przez niego łąki mogą być koszone dopiero we wrześniu, ponieważ motyl składa jaja na kwiatostanach krwiściągu lekarskiego nawet w połowie sierpnia. Do września z jaj wylęgają się larwy i pozostają pewien czas w kwiatostanie, a potem spadają na ziemię i są wnoszone do mrowisk przez mrówki, które opiekują się nimi aż do wyfrunięcia dorosłych postaci motyli z mrowiska.

Do ochrony czynnej zalicza się także przebudowę lasów gospodarczych, będących najczęściej monokulturami świerka. Zabiegi mają na celu zróżnicowanie gatunkowe i wiekowe takich drzewostanów poprzez nasadzanie odpowiednich gatunków drzew rodzimych.

Ochroną czynną jest także wieszanie budek dla ptaków i nietoperzy, eliminowanie ze środowiska naturalnego gatunków inwazyjnych, poprawa stosunków wodnych na terenach podmokłych, które zostały wcześniej osuszone na przykład do celów rolniczych. Ten typ ochrony dopuszcza się nawet w rezerwatach przyrody lub parkach narodowych, o ile jest ona uwzględniona w ich planie ochronnym.

jest formą czynnej ochrony mającą za zadanie przywrócenie gatunku, wymarłego w naturze w skali lokalnej lub globalnej, do środowiska naturalnego. Polega na objęciu osobników zagrożonego gatunku ochroną i podjęciu prób zwiększenia liczebności jego populacji poprzez odpowiednie zabiegi hodowlane lub uprawne. Gatunek może być przywrócony na stanowisko pierwotne. Taką restytucję określa się mianem . Gatunek może zostać także umieszczony na stanowisku zastępczym, na którym warunki siedliskowe są zbliżone do tych panujących na pierwotnym stanowisku występowania. Jeżeli gatunek ten nie jest gatunkiem rodzimym, takie przeniesienie (wprowadzenie) nazywa się . Dotyczy ona zwykle odmian roślin uprawnych, stosowanych w rolnictwie. Często jednak, w przypadku gatunków zawleczonych, ma negatywny wpływ na środowisko naturalne.

Restytucja gatunków może być prowadzona in situ na terenie obszarów chronionych, np. w rezerwatach przyrody, lub ex situ, w ogrodach zoologicznych i botanicznych. W przypadku gatunków odtwarzanych z nielicznej grupy osobników założycielskich nowe populacje mają na ogół bardzo zubożoną pulę genową (chów wsobny) i z tego powodu są wrażliwe na szkodliwe czynnki środowiska.

Programy hodowlane zakrojone na skalę światową, podjęte w celu późniejszej reintrodukcji zagrożonych wymarciem gatunków do środowiska naturalnego, zaczęto prowadzić w latach 50. XX w. Jednym z pierwszych zakończonych sukcesem była reintrodukcja oryksa arabskiego. Zamieszkiwał on tereny Półwyspu Arabskiego oraz przyległych obszarów Bliskiego Wschodu. Zwierzę to wyginęło w naturze w 1972 r. wskutek nadmiernych polowań. Zaczątek populacji stanowiło 9 osobników, z których udało się odtworzyć stado liczące ponad 200 sztuk. Osobniki te po raz pierwszy wypuszczono na wolność w Omanie w 1982 r., a w kolejnych latach także w Arabii Saudyjskiej, Izraelu i Jordanii. Obecnie żyjąca na wolności populacja tego gatunku liczy ponad tysiąc osobników. Niestety, w Omanie oryks arabski został wytępiony w wyniku kłusownictwa.

Obecnie na terenie naszego kraju prowadzonych jest kilkanaście programów restytucji gatunków roślin i zwierząt, zwłaszcza motyli, ryb, ptaków i ssaków.

Bóbr europejski we wczesnym średniowieczu zamieszkiwał licznie całą Europę i Azję. W większości krajów zaczął wymierać w XIX w., głównie na skutek nadmiernych polowań mających na celu pozyskanie cennego futra i tłuszczu stosowanego jako środek leczniczy. Do zanikania bobra przyczyniło się także wycinanie i wypalanie lasów oraz osuszanie bagien, będące następstwem kolonizacji przez człowieka coraz to nowych obszarów Europy. Do początku XX w. przetrwało jedynie kilka małych populacji liczących w sumie ok. 1200 bobrów. Stopniowa restytucja bobrów europejskich na naszym kontynencie rozpoczęła się w latach 20. ubiegłego wieku.

W Polsce w 1939 r. żyło ok. 400 bobrów. Dziesięć lat później ich populacja liczyła już tylko 130 osobników i konieczne było założenie stada hodowlanego, które miało być reintrodukowane na obszarze całego kraju. W tym celu sprowadzono 26 bobrów z Woroneża w Rosji i zaczęto je rozmnażać w Zakładzie Doświadczalnym PAN w Popielnie. Początkowo bobry z hodowli umieszczane na stanowiskach docelowych odczuwały silny stres i nie przeżywały zmiany środowiska. Dopiero gdy zaczęto wywozić je uśpione, zaakceptowały nowy teren, ponieważ wybudzając się znaczyły go moczem.

Mimo utraty pierwotnego charakteru lasów oraz osuszenia terenów podmokłych populacja bobra w Europie, w tym także w Polsce, stale rośnie. Prawdopodobnie dlatego, że gatunek ten jest bardzo plastyczny i potrafi się przystosować do życia nawet na obszarach znacznie przekształconych przez człowieka. Obecnie w Polsce jest ok. 15‑25 tysięcy bobrów. W dalszym ciągu prowadzone są restytucje tych zwierząt, i jeżeli ich liczebność będzie nadal rosnąć, bobry w ciągu następnych dziesięcioleci staną się gatunkiem pospolitym.

Inną próbą reintrodukcji podjętą na dużą skalę było wprowadzenie do polskich rzek łososia atlantyckiego. Ostatnie dzikie łososie obserwowano w Drawie w 1985 r. i wtedy też rozpoczęto działania zmierzające do restytucji tego gatunku. Pierwszą hodowlę prowadzono w Zatoce Puckiej. Osobniki założycielskie pochodziły z łotewskiej Dźwiny i z fińskiej Newy. Restytucję, której dokonano w 1995 r., uznano za udaną, ponieważ łososie wracały na tarło do dopływów dolnej Wisły oraz do rzek Pomorza Zachodniego. Kolejne lata wykazały jednak, że wpływały one do rzek na tarło w niewłaściwym terminie, nie zanotowano także narybku, co sugerowało, że ryby nie mogły się rozmnażać bez pomocy człowieka. Zatem restytucja się nie powiodła.

Od 2007 r. restytucja łososia atlantyckiego prowadzona jest w zlewni górnej Wisły przez Fundację WWF Polska i współpracujące z nią instytucje. Pierwsza restytucja miała miejsce w latach 2005‑2007 i zakończyła się sukcesem. Reintrodukowane łososie cechowały się dużą przeżywalnością i rozmnażały się w środowisku naturalnym. Kolejną restytucję przeprowadzono w 2011 r. Tym razem 60 tysięcy młodych łososi wypuszczono do Hoczewki (dopływu Sanu) oraz Krzyworzeki (dopływu Raby). W latach 2012‑2013 łososiem zarybiono także wody rzeki Białej Tarnowskiej, dopływu Dunajca.

Kolejnym przykładem restytucji zakończonej sukcesem jest reintrodukcja sokoła wędrownego. Ten drapieżny ptak wyginął w Polsce w latach 60. ubiegłego wieku w konsekwencji skażenia środowiska naturalnego często stosowanym wtedy insektycydem DDT. Jego reintrodukcję rozpoczęto w 1990 r. w ramach Programu Restytucji Populacji Sokoła Wędrownego w Polsce. Zaowocowała ona odbudowaniem populacji sokołów, które od 1998 r. ponownie gniazdują w Polsce. Wzrostowi liczebności tych ptaków sprzyja zaprzestanie stosowania DDT w rolnictwie i związany z tym ciągły spadek jego stężenia w środowisku. Populacja sokoła stale się powiększa także dzięki kolejnym efektywnym programom hodowli i restytucji. Obecnie jego polska populacja liczy kilkanaście par lęgowych, a europejska ok. 700.

Celem ochrony gatunkowej roślin, zwierząt i grzybów jest zachowanie bioróżnorodności rzadkich i zagrożonych wyginięciem gatunków występujących dziko na terenie naszego kraju, a także ochrona ich siedlisk i ostoi.

Ochrona gatunków może być bierna i polegać na całkowitym wyeliminowaniu wpływu człowieka na ekosystem lub czynna, kiedy przetrwanie gatunku zależy od podejmowanych działań ochronnych.

Ochronę czynną dopuszcza się w rezerwatach przyrody lub parkach narodowych, o ile jest ona uwzględniona w ich planie ochronnym.

Gatunki mogą być chronione na stanowiskach zastępczych w środowisku naturalnym oraz w obiektach zlokalizowanych poza nim, tj. w ogrodach zoologicznych, botanicznych i bankach genów.

Do skutecznej ochrony niektórych gatunków, np. ptaków drapieżnych, rzadkich paprotników, storczyków i porostów wyznacza się tzw. strefy ochronne.

Do gatunków ponownie wprowadzonych (restytuowanych) w Polsce należą na przykład żubr, bóbr europejski, suseł moręgowany, sokół wędrowny, mikołajek nadmorski.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów

# data[].attributes.attachment_link.description
Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów to jedna z obowiązujących w Polsce form ochrony przyrody. Jej celem jest zachowanie rzadkich i zagrożonych wyginięciem gatunków roślin, zwierząt i grzybów występujących dziko na terenie naszego kraju, a także ich siedlisk i ostoi. Kompleksowa ochrona rzadkich gatunków polegająca na zapewnieniu im odpowiednich warunków życia jest skuteczna, ponieważ dąży do utrzymania stabilności ekosystemu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wykrywanie działania amylazy ślinowej w warunkach domowych

# data[].attributes.attachment_link.description
Opracowały: - Ala Drelich - natalia nowak - ala bladosz - martyna dąbkowska kl. II a - przyroda Bibliografia: - youtube - powszechna encyklopedia pwn - podręczniki (bilogia,fizyka, geografia, chemia) do klas ponadgimnalzjalnych - www.eureknews.pl -www.zs-strzyzow.itl.pl - obrazy

# data[].attributes.attachment_link.description
Cykle, rytmy i czas Zalezży od cyklu śswiatła i ciemnośsci. Jest zlokalizowany w podwzgórzu gdzie znajdująa sie zespoły neuronów okreśslane jako jąadra nadskrzyżzowaniowe. Ich zniszczenie lub uszkodzenie skutkuje zaburzeniami rytmiki dobowej zarówno u zwierzaąt jak i u ludzi.

# data[].attributes.headline
Film pokazujący emocje szympansa tęskniącego za swoim opiekunem

# data[].attributes.subject
Film pokazujący emocje szympansa tęskniącego za swoim opiekunem

# data[].attributes.attachment_link.title
Jan van Hooff visits chimpanzee "Mama", 59 yrs old and very sick. Emotional meeting

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Całe wieki trwało, abyśmy doszli do wniosku, że jednak tak. Teraz nie mamy co do tego wątpliwości, ale Kartezjusz w XVI wieku stwierdził, że zwierzęta to takie nie odczuwające niczego, bezrefleksyjne „żywe maszyny". Niektórzy do dziś tak sądzą, nawiasem mówiąc.

Oto najbardziej oczywiste dowody na to, że zwierzęta czują, myślą i dokonują moralnych osądów.

1. Rozpaczające słonie
Kiedy umrze ukochany członek stada, słonie urządzają mu pogrzeb. Zasypują jego ciało liśćmi i trawą i przez tydzień czuwają nad tym grobem. Potem przez lata wracają w to miejsce, by oddać hołd szczątkom zmarłego.

2. Psy odczuwają wyrzuty sumienia?
To, co zwykliśmy uważać za psie wyrzuty sumienia, w rzeczywistości nimi nie jest. Jednak zwierzęta te wznoszą się na wyżyny empatii, by zrozumieć uczucia swoich właścicieli. Pokazał to eksperyment, podczas którego naukowcy powiedzieli właścicielom, że kiedy na chwilę opuścili pomieszczenie, ich psy zjadły zakazany kąsek. Nawet jeśli zwierzę tego nie zrobiło, czuło się winne. Dlaczego? Bo pan sygnalizował, że jest z niego niezadowolony.

3. Zazdrosne ptaki
Błękitniki z rodziny drozdów, ptaki żyjące w Ameryce Północnej i Środkowej, karcą swoje niewierne partnerki. Kiedy samiec szuka dogodnego miejsca na gniazdo, jego znudzonej czekaniem małżonce zdarza się wyskoczyć na chwilę z innym samcem. Zdradzony samiec robi awanturę marnotrawnej partnerce, wyrywając jej piórka i uderzając dziobem w jej dziób.

4. Kosmopolityczne delfiny
Delfiny słyną z ciepłych uczuć wobec innych gatunków. Zdarzało się, że ratowały nurków przed polującymi na nich rekinami młotami, zaobserwowano też, że wyprowadzały na głębsze wody walenie, które utknęły na mieliźnie. W obrębie swojego stada delfiny szeroko odwzajemniają miłe gesty i rutynowe uprzejmości.

5. Współczujące szczury
Mało humanitarne doświadczenia prowadzone na tych gryzoniach w 1958 roku pokazały, że szczury odczuwają empatię. Odkryto to, kiedy zwierzęta były karmione tylko wtedy, gdy naciskały dźwignię wywołującą impuls elektryczny rażący współbraci z tego samego miotu. Wolały pozostać głodne. Na szczęście już dziś takie doświadczenia na zwierzętach są prawnie zabronione.

Więcej na ten temat przeczytacie w bardzo ciekawej książce "Misterium życia zwierząt":

Czego u nas szukaliście?

# data[].attributes.attachment_link.description
Całe wieki trwało, abyśmy doszli do wniosku, że jednak tak. Teraz nie mamy co do tego wątpliwości, ale Kartezjusz w XVI wieku stwierdził, że zwierzęta to takie nie odczuwające niczego, bezrefleksyjne „żywe maszyny". Niektórzy do dziś tak sądzą, nawiasem mówiąc. Oto najbardziej oczywiste dowody na to, że zwierzęta czują, myślą i dokonują moralnych osądów.

# data[].attributes.attachment_link.title
Encyklopedia Konkurencji Olimpijskich: skok w dal

# data[].attributes.attachment_link.title
Trening z Marianem Woroninem - start z bloku

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bieg na 100 metrów. Mocno ruszamy z bloków i trzymamy dobre tempo biegnąc przez pierwsze kilkadziesiąt metrów. Po 60 metrach zaczynamy jednak opadać z sił, a rywale wydają się nie do dogonienia. Już nie przyspieszamy, a wręcz przeciwnie. Zwalniamy! Nasz tułów odchyla się do tyłu, szczęka bezradnie się zaciska, a my biegniemy już nie siłą wytrenowanych mięśni, a siłą ambicjonalnego charakteru. Takiego doświadczenia doznał w życiu już pewnie każdy kto próbował swoich sił w biegu na tym klasycznym dystansie. To nogi wydają się kluczem do zwycięstwa. W walce o setne części sekundy jest jednak coś jeszcze co zwykle ignorujemy. To mięśnie grzbietu, brzucha, miednicy i całej reszty, która na pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma istotnego wpływu na nasz wynik na mecie.
Podobnego zdania był przed laty Jamajczyk, Usain Bolt, który uważał, że wygrywa bo ma po prostu talent, a żeby wejść na sam szczyt wystarczy tylko systematyczny trening. Takie myślenie zaprowadziło go do wyniku 19.93 na 200 metrów. Wiele osób osiągając taki wynik mogłoby osiąść po prostu na laurach ale nie Usain. On miał charakter żeby zmienić swój trening o 180 stopni i to na etapie gdzie wydawało się, że osiągnął już po prostu szczyt swoich możliwości. W zmianie myślenia pomógł Usainowi Glen Mills, który jako pierwszy dostrzegł, że klucz do prawdziwego uwolnienia formy u Bolta leży zarówno w technice jego biegu jak i w zupełnie niedostrzegalnych mięśniach grzbietu. Tylko wtajemniczeni wiedzą, że Usain ma skoliozę kręgosłupa, a jedna z jego nóg jest przez to krótsza od drugiej o ponad centymetr. Cierpiała przez to u Bolta cała technika jego biegu (odchylony tułów, kołysająca się głowa). Było widać, że coś z techniką Jamajczyka jest nie tak. Wielu trenerów kazała by Boltowi po prostu biegać prosto. Sprawa jednak nie jest taka prosta. Zmęczenie na dystansie sprawia, że z czasem do pewnych nawyków po prostu się wraca. Sekret prawdziwej zmiany tkwił w zmianie sposobu treningu. I to nie nikt inny, a właśnie GLEN MILLS jako pierwszy zaimplikował Boltowi zupełnie nowy trening, który pomógł Jamajczykowi przekroczyć po kilku latach granice, które wydawały się być kiedyś nieosiągalne. Co takiego zalecił Mills jamajskiej "Błyskawicy", że ten wszedł na wyższy level? To trening mięśni głębokich. Mills na ten element poświęcał Boltowi UWAGA!... całą jednostkę treningową! A teraz popatrzcie na siebie i odpowiedzcie sobie na pytanie czy poświęciliście swój cały trening chociaż raz na ćwiczenia wyłącznie mięśni głębokich?

Glen surowo stał ze stoperem nad pocącym się do granic Jamajczykiem i skrupulatnie odliczał sekundy do końca danego ćwiczenia. Kazał Usainowi wytrzymywać w pozycji tzw. deski nawet 5 minut! Bolt już po trzech minutach miał konający wyraz twarzy ale wiedział, że faktyczny sukces osiągnie wyłącznie wtedy kiedy przezwycięży własny ból. Tzw. plank (z ang. deska) pokazuje prawdę o naszej psychice chyba najlepiej ze wszystkich domowych ćwiczeń. Chcecie przekonać się sami? Spróbujcie wytrzymać w planku na łokciach jak najdłużej. Zobaczymy po ilu sekundach pękniecie. Mills kazał Boltowi wykonywać różne warianty planków, ćwiczył z nim przy użyciu piłek fitness czy też BOSU. Stosował szereg najprostszych ćwiczeń ale takich po których nasza mina niekoniecznie musiała mieć szczęśliwy wyraz. Coś w tym musiało być skoro Bolt tak radykalnie w 2007 roku zmienił swoją technikę biegu i tak niesamowicie wyśrubował swoje rekordy na 100 i 200 metrów. Nie wiemy czy o historii treningowej Jamajczyka czytał nasz najszybszy Karol Zalewski ale on także stosuje cały arsenał ćwiczeń stabilizacyjnych z wykorzystaniem piłki czy nawet drążka. Jego akrobacje na piłce znają pewnie wszyscy bywalcy spalskich obozów gdzie dość często można zauważyć Karola "bawiącego się" na dużej piłce. Te zabawy mają głęboki sens. Pozwalają bowiem wyćwiczyć mięśnie, które przez większość z nas są całkowicie lekceważone. Skupmy się teraz na tym co daje nam owy trening mięśni głębokich?

1. Stabilizuje naszą sylwetkę

2. Pozwala zachować lepszą równowagę

3. Ułatwia oddech (mięśnie brzucha biorą udział w oddychaniu)

4. Chroni przed kontuzjami

5. Pozwala na szybszą regenerację (silne mięśnie brzucha i pleców sprawiają, że mniej męczymy się w czasie treningu tempowego czy samych zawodów)

6. Ćwiczy naszą psychikę i pozwala czuć się pewniej w różnych sytuacjach życia.

Poniżej prezentujemy film z naszej kolejnej serii "Athletic Education", który pokazuje najlepsze ćwiczenia stabilizacyjne na piłce:
A tutaj 18 sposobów na ćwiczenia w wersji plank: Autor artykułu:
Sebastian Bednarczyk

Trener Kraków, redaktor naczelny Sprinterzy.com

www.sebastianbednarczyk.pl

# data[].attributes.attachment_link.title
Wyzwanie. Wytrzymać sprint! Te ćwiczenia pomogą Ci w szybszym dotarciu do mety

# data[].attributes.attachment_link.description
Bieg na 100 metrów. Mocno ruszamy z bloków i trzymamy dobre tempo biegnąc przez pierwsze kilkadziesiąt metrów. Po 60 metrach zaczynamy jednak opadać z sił, a rywale wydają się nie do dogonienia. Już nie przyspieszamy, a wręcz przeciwnie. Zwalniamy! Nasz tułów odchyla się do tyłu, szczęka bezradnie się zaciska, a my biegniemy już nie siłą wytrenowanych mięśni, a siłą ambicjonalnego charakteru.

# data[].attributes.attachment_link.description
Oko człowieka Główną częścią oka człowieka jest gałka oczna. Jej wnętrze wypełnia galaretowaty płyn zwany ciałem szklistym. Wewnętrzna błona gałki ocznej to siatkówka, która uczestniczy w odbiorze bodźców świetlnych. Znajdują się w niej właściwe receptory wzroku: czopki oraz

# data[].attributes.attachment_link.description
rozpoznawanie płci przecwinej z dużej odległości rozróżnianie nastrojów rozpoznawanie okresu płodnego u samic rośliny poprzez zapach bronią się przed najazdem szkodników i atakiem grzybów zwierzęta oznaczają swoje terytorium Narządy wzroku: -Oczy proste (pijawki, ślimaki) -Oczy

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. definiuje jako zespół działań mających na celu zachowanie, zrównoważone użytkowanie oraz odnawianie zasobów, tworów i składników przyrody. Należą do nich:

dziko występujące gatunki roślin, zwierząt i grzybów, zwłaszcza te objęte ochroną gatunkową;

zwierzęta prowadzące wędrowny tryb życia;

siedliska przyrodnicze (zwłaszcza zagrożonych wyginięciem gatunków roślin, zwierząt i grzybów);

wytwory przyrody ożywionej i nieożywionej oraz kopalne szczątki roślin i zwierząt;

zieleń w miastach i wsiach, w tym zadrzewienia.

Ustawa precyzuje także najważniejsze cele ochrony przyrody. Są to:

1. utrzymanie procesów ekologicznych i stabilności ekosystemów;

2. zachowanie różnorodności biologicznej;

3. zachowanie dziedzictwa geologicznego i paleontologicznego;

4. zapewnienie ciągłości istnienia gatunków roślin, zwierząt i grzybów wraz z ich siedliskami przez ich utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu ochrony;

5. ochrona walorów krajobrazowych zieleni w miastach i wsiach oraz zadrzewień;

6. utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych, a także pozostałych zasobów, tworów i składników przyrody;

7. kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody przez edukację, informowanie oraz promocję w dziedzinie ochrony przyrody.

Motywy, jakimi ludzie kierują się w podejmowaniu działań na rzecz ochrony przyrody, mogą być bardzo różne. Natura jest źródłem zasobów nieodnawialnych i odnawialnych, z których możemy korzystać pod warunkiem, że będziemy o nie dbać. Dlatego na przykład ochroną obejmuje się zwierzęta łowne oraz ryby w okresie ich rozrodu, zabrania się wycinania bez pozwolenia drzew (innych niż owocowe) starszych niż 5 lat, a w okresie suszy wprowadza się zakaz wstępu do lasów, by zapobiec pożarom. Zasoby przyrody mają także wymierną wartość, która może zapewnić dochód zarówno poszczególnym osobom, jak i państwu. Wystarczy wymienić tylko surowce do budowy domów, począwszy od piasku, a skończywszy na egzotycznych gatunkach drewna. Musimy chronić przyrodę, nie możemy jej dowolnie eksploatować, dlatego że jesteśmy jej częścią i niszcząc ją, skazujemy też siebie na zagładę.

Wszyscy chcemy oddychać czystym powietrzem, pić czystą wodę, jeść dobre i zdrowe produkty. Warunkiem życia w nieskażonym środowisku jest dbałość o jego ożywione i nieożywione składniki. Obecnie coraz większego znaczenia nabierają motywy etyczne. Wielu ludzi uważa, że miarą człowieczeństwa jest stosunek do innych istot, których życie należy chronić, gdyż ma wartość samą w sobie.

Podziw dla złożoności i piękna przyrody to kolejny motyw jej ochrony. Ponieważ na co dzień nie możemy cieszyć się jej wszystkimi walorami, dlatego czas wolny od pracy i nauki staramy się spędzać w najpiękniejszych i najbogatszych przyrodniczo rejonach kraju i świata. Ochrona przyrody jest niezbędna do zapewnienia człowiekowi jego niezbywalnych praw, jak: prawo do oddychania świeżym powietrzem, picia czystej wody, spożywania zdrowej żywności i wychowywania dzieci w nieskażonym środowisku.

Ludzie chronią przyrodę także dlatego, że chcą poznać jej elementy (ekosystemy, organizmy) oraz prawa, które nią rządzą. Niezmienione przez człowieka fragmenty można również wykorzystać do oceny zmian, zwłaszcza tych negatywnych, które są efektem jego działalności.

Egzystencjalne motywy ochrony przyrody związane są z chęcią zapewnienia człowiekowi warunków do życia, czyli egzystencji. Zależy ona m.in. od zasobów przyrody ożywionej, jak i nieożywionej, wśród których ważne miejsce zajmują surowce energetyczne, chemiczne, skalne oraz rudy metali.

Człowiek, jak każdy organizm, jest powiązany ze swoim środowiskiem życia oraz z innymi organizmami siecią wzajemnych zależności. Ich przykłady są niezliczone. Organizmy tworzą i przekształcają środowisko, w którym żyją. Rośliny i samożywne protisty produkują tlen niezbędny do oddychania, drzewa zatrzymują wytwarzane przez człowieka zanieczyszczenia pyłowe. Lasy i torfowiska gromadzą duże ilości wody, przez co z jednej strony odnawiają zasoby wód gruntowych, a z drugiej chronią przed wystąpieniem powodzi. Prawidłowe funkcjonowanie ekosystemów zależy od organizmów, które współistnieją dzięki wzajemnym zależnościom (antagonistycznym i nieantagonistycznym). Niejednokrotnie wymarcie jednego gatunku może doprowadzić do nieodwracalnych zmian w ekosystemie. Dlatego człowiek powinien dbać nie tylko o gatunki, dzięki którym zaspokaja swoje potrzeby życiowe, ale także o takie, które z jego punktu widzenia wydają się niepożądane lub szkodliwe. Na przykład gryzonie, tępione jako szkodniki, stanowią źródło pokarmu dla ssaków, ptaków i gadów, a owady niszczące uprawy są bazą pokarmową ptaków owadożernych. Całkowite usunięcie tzw. szkodników z ekosystemu może doprowadzić do zachwiania równowagi biologicznej i spadku liczebności, a nawet wymarcia gatunków dziko żyjących, które się nimi żywią. Bardzo często szkody w uprawach są powodowane właśnie spadkiem liczebności drapieżników będących naturalnymi wrogami organizmów niepożądanych z punktu widzenia człowieka.

Dlatego rolnikom i sadownikom zależy na przykład na ochronie dzikich gatunków ptaków owadożernych czy ssaków drapieżnych polujących na gryzonie. Z ich punktu widzenia niepożądane byłoby także wyginięcie owadów zapylających, bez których rośliny uprawne nie wytwarzałyby owoców i nasion.

Z przyrody czerpie się niezliczoną ilość surowców. Nie można pozyskiwać ich w nadmiarze, aby nie zabrakło ich dla przyszłych pokoleń. Wytwarzanie mebli, a także budowa domów wymagają zastosowania drewna. Aby zawsze było go pod dostatkiem, należy dbać o lasy i rozsądnie gospodarować ich zasobami, wprowadzając uregulowania dotyczące ich eksploatacji. Na przykład wiek rębności, dla wielu drzew przekraczający 100 lat, jest wyznaczony w celu umożliwienia odnowienia się zasobów drewna.

Ważne źródło pokarmu dla człowieka i źródło dochodów stanowią ryby i owoce morza. Masowo poławiane są zwłaszcza ryby morskie. Aby naturalne populacje tych zwierząt nie zostały przetrzebione, w krajach Unii Europejskiej dla poszczególnych gatunków wprowadzono tzw. kwoty połowowe. Wyznaczają one liczbę ton danego gatunku ryby, jaka może być złowiona w ciągu roku na określonym obszarze morza. Za przekroczenie limitu krajom członkowskim grożą wysokie kary pieniężne. Kwoty połowowe umożliwiają utrzymanie odpowiedniej liczebności populacji ryb morskich i pozwalają na odnawianie się ich zasobów.

Organizmy są także źródłem wielu substancji leczniczych. Od wieków ludzie wykorzystywali jako leki substancje pochodzenia roślinnego, rzadziej zwierzęcego. Obecnie używamy głównie leków syntetycznych, ale większość z nich ma swoje pierwowzory w substancjach naturalnych. Kwas acetylosalicylowy (aspirynę) pozyskano po raz pierwszy z kory wierzby, a antybiotyk penicylinę wyizolowano z grzybni pleśniaka. Rośliny dostarczające surowców dla przemysłu farmaceutycznego określa się mianem leczniczych. Dzięki kolejnym odkryciom substancji czynnych pochodzących z roślin grupa ta stale się powiększa. Oprócz leków niektóre rośliny dostarczają np. olejków stosowanych do wyrobu perfum i aromatyzowania potraw oraz barwników dla przemysłu na przykład spożywczego czy tekstylnego.

Do chwili obecnej pod kątem właściwości leczniczych przebadano jedynie 15% roślin i 1% mikroorganizmów. Możemy przypuszczać, że przyroda ma dla nas jeszcze wiele nieznanych cennych substancji leczniczych. M.in. z tego powodu poznawanie gatunków i ich przydatności dla człowieka oraz ochrona różnorodności biologicznej powinny stanowić ważne cele ludzkości.

Zasoby przyrody, które zapewniają utrzymanie ludzkości, nie są ważne jedynie z powodów egzystencjalnych. Mają też wymierną wartość i przynoszą duże korzyści gospodarcze. Nie są też nieograniczone, odnawiają się w określonym czasie, co wymaga przemyślanego ich pozyskiwania. Ponieważ zaspokajają potrzeby lokalnych społeczności oraz przemysłu, z ich eksploatacji trudno zrezygnować.

Jednym z najważniejszych i najtrudniejszych do zastąpienia surowców naturalnych jest drewno, ważny materiał budulcowy i opałowy. Z wielu jego gatunków wyrabia się instrumenty muzyczne, ekskluzywne meble, biżuterię, dekoracje i ozdoby.

Popyt na tego typu dobra, a także rosnące zapotrzebowanie na drewno w ogóle, prowadzi do rabunkowej wycinki lasów, zwłaszcza w Ameryce Południowej i południowo‑wschodniej Azji. W Amazonii, mimo znacznego ograniczania wycinki drzew, co roku ubywa ok. 5 tys. kmIndeks górny 2 ² lasów, co odpowiada obszarowi stanowiącemu 6% powierzchni Polski.

Zbiór ziół, grzybów, owoców runa leśnego czy wycinka pojedynczych drzew może mieć znaczenie ekonomiczne dla ludności wsi, stanowiąc ich stałe lub okresowe źródło utrzymania. Należy jednak pamiętać, żeby nie stały się one obiektem gospodarki rabunkowej. Racjonalne korzystanie z zasobów przyrody zawsze przynosi więcej pożytku niż ich nadmierna eksploatacja.

Z punktu widzenia etyki stosunek do istot żywych oraz poszanowanie życia są miarą człowieczeństwa i moralności. Człowiek moralny zna wartość przyrody i szanuje ją. Wie, że posiada niewątpliwą przewagę nad innymi organizmami, ale nie upoważnia go ona do nieograniczonego czerpania z zasobów przyrody. Ma świadomość, że jego działania mogą doprowadzić do nieodwracalnych zmian w środowisku, dlatego postępuje tak, aby jak najmniej szkodzić otaczającej go przyrodzie. Pamięta także, że organizmy, będąc jej częścią, mają takie samo prawo do życia, jakie ma on, dlatego nie zrywa niepotrzebnie roślin, nie przewraca grzybów, nie zabija pozostałych organizmów ani nie niszczy siedlisk, w których one żyją.

Nieuzasadnionego zabijania istot żywych zabrania także większość religii. Nakazują one otaczanie ich szacunkiem i nieszkodzenie im w żaden sposób. W wielu wierzeniach okazałe twory przyrody, jak gaje, stare dorodne drzewa, jaskinie, źródła i wodospady, były obejmowane ochroną i otaczane wyjątkowym kultem religijnym.

Kultem obejmowano także niektóre gatunki zwierząt określanych jako święte. W starożytnym Egipcie pod specjalną ochroną były na przykład krokodyle, koty, sokoły, szakale, które czczono jako ziemskie wcielenia bóstw. W hinduizmie krowy są otaczane wielkim szacunkiem jako matki‑żywicielki ludzi. Religia ta szczególnie chroni małpy, osły, kobry oraz pawie. W islamie oprócz krów opieką objęte są słonie, pszczoły, mrówki i pająki. Niektóre otoczone czcią miejsca, jak np. święty Małpi Gaj na wyspie Bali, symbolizują harmonię we współżyciu ludzi z przyrodą.

Wybrane miejsca uznaje się za pamiątki kultury, gdyż związane są z ważnymi wydarzeniami, postaciami historycznymi czy artystami. Należą do nich na przykład wodospad Wodogrzmoty Mickiewicza w Tatrach, któremu nadano nazwę na cześć narodowego wieszcza, Jaskinia Łokietka w Ojcowskim Parku Narodowym, która podobno była miejscem schronienia polskiego króla Władysława Łokietka i jego rycerzy, oraz mający ok. 760 lat dąb Chrobry, według legendy świadek spotkania króla Bolesława Chrobrego i cesarza Ottona III.

Ochroną obejmuje się także bogate przyrodniczo obszary, które mają znaczenie kulturowe, np. Park Krajobrazowy Góra Świętej Anny w województwie opolskim jest unikatowy nie tylko ze względu na swoje walory geologiczno‑botaniczne, ale także stanowi największe na Opolszczyźnie miejsce kultu religijnego. Ma też znaczenie historyczne, ponieważ Góra Św. Anny była miejscem najbardziej zaciekłych walk III powstania śląskiego o polskość Śląska Opolskiego.

Patriotyzm nakazuje nam nie tylko pamiętać o naszej historii, troszczyć się o rodaków, pamiątki kultury, ale zobowiązuje nas także do poznania walorów przyrodniczych kraju i regionu. Warto także łączyć wysiłki z obywatelami innych narodów, aby zachować nienaruszoną przyrodę cennych przyrodniczo obszarów, których tylko część leży w granicach naszego państwa. Zalicza się do nich na przykład położona na terenie Polski i Białorusi Puszcza Białowieska stanowiąca dziedzictwo Europy i świata.

Niektórzy ludzie chronią przyrodę, ponieważ cenią możliwość podziwiania jej piękna i przebywania w jej otoczeniu, wśród zieleni i śpiewu ptaków. Wiele osób i stowarzyszeń podejmuje działania lokalne polegające na zakładaniu klombów, sadzeniu drzew, upiększaniu swoich miejscowości roślinami, hoduje na przykład koty określonej rasy lub róże, które wystawiane są w konkursach piękności. Ze względów estetycznych chowa się także niektóre zwierzęta, np. wyróżniające się urodą egzotyczne ptaki czy ryby akwariowe. Ze względu na piękno kwiatów i roślin zakłada się ogrody ozdobne, upiększa roślinami tarasy i balkony, mieszkania oraz obiekty użyteczności publicznej.

Wielu ludzi uczestniczy w akcji Sprzątanie Świata, ponieważ nie chce, by otoczenie przyrodnicze szpeciły śmieci i odpadki. Są też tacy, którzy odczuwają potrzebę spędzania czasu wolnego na łonie natury. Piękno otaczającego świata podziwiają, spacerując po lesie. Do aktywnego wypoczynku wykorzystują także miejskie parki. Podczas wakacji wiele osób wyjeżdża w góry, aby podziwiać piękno przyrody nieożywionej, wypoczywa nad morzem lub obcuje z dziką przyrodą na obszarach, gdzie jest ona objęta ochroną: w parkach narodowych, rezerwatach przyrody, parkach krajobrazowych itp. W ostatnich latach w naszym kraju coraz bardziej rozbudowuje się sieci tras rowerowych lub ścieżek dydaktycznych, zwłaszcza w atrakcyjnych przyrodniczo obszarach, np. w otulinach parków krajobrazowych. Trasy piesze i rowerowe sprzyjają aktywnemu wypoczynkowi, umożliwiając dodatkowo zgłębianie walorów przyrodniczych.

Motywy estetyczne i ekonomiczne mogą się ze sobą łączyć. Wielu mieszkańców polskich gór i pojezierzy żyje ze świadczenia usług turystycznych, głównie z wynajmowania pokoi w okresie wakacji i ferii zimowych. Wynajęcie pokoju w pensjonacie lub hotelu położonym w pięknych okolicach, np. z widokiem na szczyty gór albo jezioro, jest zwykle bardziej kosztowne niż zakwaterowanie w innym, nie tak malowniczym miejscu.

Ochrona przyrody to ogół działań mających na celu zachowanie przyrody ożywionej i nieożywionej w stanie niezmienionym, zrównoważone gospodarowanie jej zasobami oraz zapewnienie możliwości ich odnawiania się.

Wśród motywów ochrony przyrody wyróżnia się: egzystencjalne, ekonomiczne (gospodarcze), estetyczne, etyczne, naukowe.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. definiuje jako zespół działań mających na celu zachowanie, zrównoważone użytkowanie oraz odnawianie zasobów, tworów i składników przyrody.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przeanalizujmy dane z tabeli i obliczmy indeks Simpsona dla obu obszarów.

Bogactwo gatunków (3) i liczba osobników (100) na obu terenach jest taka sama, ale na łące B dominują kaczeńce.
Obliczanie indeksu Simpsona dla obszaru A

Wynik równania dla stokrotki wynosi 600 (25 × 24 = 600), dla mniszka - 1190 (35 × 34 = 1190), a dla kaczeńca - 1560 (40 × 39 = 1560). Suma wszystkich otrzymanych liczb wynosi 3350 (600 + 1190 + 1560 = 3350).

Indeks Simpsona (D) dla obszaru A wynosi zatem 0,338 (3350/9900 = 0,338), czyli oznacza wysoką bioróżnorodność.

Obliczanie indeksu Simpsona dla obszaru B

Wynik równania dla stokrotki wynosi 90 (10 × 9 = 90), dla mniszka - 380 (20 × 19 = 380), a dla kaczeńca 4830 (70 × 69 = 4830). Suma wszystkich otrzymanych liczb wynosi 5300 (90 + 380 + 4830 = 5300).

Indeks Simpsona (D) dla obszaru A wynosi zatem 0,535 (5300/9900 = 0,535), czyli oznacza średnią bioróżnorodność.

Jeśli do obliczeń wykorzystamy wskaźnik , przyjmując, że 1 oznacza największą bioróżnorodność, dla obszaru A otrzymamy wynik 0,662, a dla obszaru B - 0,465. Pierwszy oznacza wysoką bioróżnorodność, a drugi - średnią.

Słownik

# data[].attributes.attachment_link.description
Przeanalizujmy dane z tabeli i obliczmy indeks Simpsona dla obu obszarów. Bogactwo gatunków (3) i liczba osobników (100) na obu terenach jest taka sama, ale na łące B dominują kaczeńce. Obliczanie indeksu Simpsona dla obszaru A Wynik równania dla stokrotki wynosi 600 (25 × 24 = 600), dla mniszka - 1190 (35 × 34 = 1190), a dla kaczeńca - 1560 (40 × 39 = 1560).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1,2,4,,Wpływ człowieka na różnorodność biologiczna,3,Zanieczyszczenie środowiska,Dziura ozonowaSmogKwaśne deszczeGlobalne ocieplenie,Zanieczyszczenie wody,Zanieczyszczenie powietrza,Zanieczyszczenie gleby,Z poprzedniej lekcji znasz już następujące rodzaje różnorodności biologicznej:,Różnorodność genetycznąRóżnorodność gatunkowąRóżnorodność ekostemową,,eliminowanie organizmów zanieczyszczenie środowiska (powietrza, wody, gleby)niszczenie siedliskwprowadzanie obcych gatunków do ekosystemu,Co roku rośnie liczba gatunków, które są zagrożone wyginięciem, a codziennie ginie od kilku do kilkudziesięciu gatunków.Niestety największy udział ma w tym człowiek,Niszczenie siedlisk,4,3,Najważniejszą przyczyną spadku różnorodności biologicznej jest stałe zmniejszanie się powierzchni ekosystemów naturalnych. Największy problem stanowi wylesianie. Lasy są bowiem najcenniejszymi z punktu widzenia bioróżnorodności ekosystemami na Ziemi. Stanowią ostoję dla ok. 75% gatunków lądowych żyjących na naszej planecie. Są drugim po oceanach globalnym dostawcą tlenu i specyficznym rezerwuarem wody pitnej. Pełnią też funkcję naturalnego filtra powietrza. Ponadto zapobiegają erozji gleby i stabilizują klimat. Wyrąb, a częściej wypalanie lasów, odbywa się w celu pozyskiwania drewna oraz z potrzeby pozyskania żyznych gleb pod uprawę lub zakładania łąk niezbędnych do wypasu zwierząt.Istotnym powodem zagrożenia różnorodności biologicznej jest także zanikanie ekosystemów bagiennych, moczarowych i torfowiskowych. Obszary te są osuszane i wykorzystywane w rolnictwie pod uprawę roślin. Zabiegi melioracyjne powodujące obniżenie poziomu wód przyczyniają się do utraty siedlisk przez liczne ptaki wodne i wodno‑błotne, prowadzą również do wymierania płazów, które rozmnażają się na tych obszarach.,2,Dziękuję za uwagę:),Dla chętnych polecam film o gatunkach, które wyginęły,1,Szacuje się, że w skali świata spowodowały one utratę około połowy gatunków rodzimych. Wiele gatunków obcych człowiek wprowadza świadomie, uważając je za przydatne w rolnictwie, leśnictwie, ogrodnictwie. Inne zostają zawleczone przypadkowo. Sprzyja temu zwłaszcza rozwój międzynarodowego i międzykontynentalnego transportu i turystyki.,Wprowadzanie obcych gatunków do ekosystemu,Lorem ipsum dolor,Ścieki i nawozy sztuczneMetale ciężkieRopa naftowaZanieczyszczenia termiczne,Nadmierne nawożenieWypalanie trawOsuszanie terenów podmokłychStosowanie monokulturUżywanie ciężkich maszyn rolniczych,,Zanieczyszczenie gleby,Zanieczyszczenie powietrza,,Dziura ozonowaSmogKwaśne deszczeGlobalne ocieplenie,Nadmierne nawożenieWypalanie trawOsuszanie terenów podmokłychStosowanie monokulturUżywanie ciężkich maszyn rolniczych,,kłusownictwołowiectwokolekcjonerstworybołóstwo,Eliminowanie organizmów,Ścieki i nawozy sztuczneMetale ciężkieRopa naftowaZanieczyszczenia termiczne,Zanieczyszczenie wody,,Zapamiętaj! i zapisz poniższe punkty jako notatkę do zeszytu,Działania człowieka są przyczyną spadku różnorodności biologicznej na wszystkich jej poziomach.Głównymi bezpośrednimi czynnikami spadku różnorodności biologicznej są: zanikanie naturalnych siedlisk i ekosystemów, wprowadzanie do środowisk gatunków inwazyjnych, zanieczyszczanie środowiska, nadmierna eksploatacja zasobów przyrody i zmiany klimatyczne.Gorące punkty bioróżnorodności to niezwykle cenne przyrodniczo ekosystemy, zagrożone wskutek degradacji siedlisk naturalnych.,Ochrona różnorodności biologicznej- co dalej?,Różnorodność biologiczna maleje w zastraszającym tempie. Nie potrafimy temu skutecznie zapobiegać i ochronić jej unikatowych, bezcennych składników. Mimo że w skali świata na ten cel przeznacza się bardzo duże środki, to są one niewystarczające i jedynie spowalniają proces zaniku różnorodności biologicznej. Aby skutecznie ratować różnorodność biologiczną przed ubożeniem, należy skupić się na zachowaniu najcenniejszych przyrodniczo i jednocześnie najbardziej zagrożonych obszarów świata. Naukowcy wyznaczyli na kuli ziemskiej 34 takie miejsca i nazwali je gorącymi punktami bioróżnorodności. Są one miejscem życia ok. 80% gatunków kręgowców lądowych, z których ponad 40% jest endemitami. Każdy z takich obszarów powinien spełniać 2 podstawowe kryteria. Po pierwsze musi być miejscem występowania przynajmniej 1 500 endemicznych gatunków roślin naczyniowych. Drugim warunkiem jest utrata przez te gatunki w wyniku działalności człowieka co najmniej 70% naturalnych siedlisk.,W celu sprawdzenia swojej wiedzy proszę o rozwiązanie zadań udostępnionych na epodrecznikach pod słowniczkiem,Anna Iskra

# data[].attributes.attachment_link.title
Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną by Anna Iskra on Genial.ly

# data[].attributes.attachment_link.description
1,2,4,,Wpływ człowieka na różnorodność biologiczna,3,Zanieczyszczenie środowiska,Dziura ozonowaSmogKwaśne deszczeGlobalne ocieplenie,Zanieczyszczenie wody,Zanieczyszczenie powietrza,Zanieczyszczenie gleby,Z poprzedniej lekcji znasz już następujące rodzaje różnorodności biologicznej:,Różnorodność genetycznąRóżnorodność gatunkowąRóżnorodność ekostemową,,eliminowanie organizmów zanieczyszczenie środowiska (powietrza, wody, gleby)niszczenie siedliskwprowadzanie obcych gatunków do ekosystemu,Co roku rośnie liczba gatunków, które są zagrożone wyginięciem, a codziennie ginie od kilku do kilkudziesięciu gatunków.Niestety największy udział ma w tym człowiek,Niszczenie siedlisk,4,3,Najważniejszą przyczyną spadku różnorodności biologicznej jest stałe zmniejszanie się powierzchni ekosystemów naturalnych.

# data[].attributes.headline
Zadanie do pobrania, zapisania, wypełnienia, zapisania i odesłania na pocztę

# data[].attributes.subject
Zadanie do pobrania, zapisania, wypełnienia, zapisania i odesłania na pocztę

# data[].attributes.attachment_link.title
"HOME: Ziemia S.O.S" HD lektor PL #CinemaPolska

# data[].attributes.body
strona z opisem

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Różnorodność biologiczna - zróżnicowanie żywych organizmów wraz z całą zmiennością na poziomie genów, gatunków i zamieszkiwanych przez nie ekosystemów; rozpatrywane w skali całej kuli ziemskiej lub niższych jednostek biogeograficznych (np. państw florystycznych, krain zoogeograficznych).

1. Definicja różnorodności biologicznej

2. Składowe różnorodności biologicznej

3. Różnorodność gatunkowa

4. Różnorodność biologiczna na Ziemi

5. Znaczenie i ochrona różnorodności biologicznej

Definicja różnorodności biologicznej
Różnorodność biologiczna oznacza zróżnicowanie wszystkich organizmów żyjących na Ziemi, będących nieodłączną częścią zamieszkiwanych przez siebie ekosystemów (lądowych, morskich lub słodkowodnych) oraz zespołów ekologicznych. Różnorodność biologiczna obejmuje różnorodność w obrębie danego gatunku, różnorodność gatunków w określonym siedlisku oraz różnorodność na poziomie ekosystemów.

Definicja różnorodności biologicznej zawarta jest w Konwencji o różnorodności biologicznej (CBD, Convention on Biological Diversity) przyjętej oficjalnie na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro 5 czerwca 1992 r.

Termin „różnorodność biologiczna" został stworzony przez Thomasa Lovejoya w 1980 r. Do głównych twórców teorii różnorodności biologicznej należą R.H. MacArthur, E.O. Wilson, R.P. McIntosh, E.C. Pielou, H.L. Sanders, C.E. Shannon. R.H. Whittaker oraz R. Margalef.

Różnorodność biologiczna motyli z rodzaju Heliconius. Wikimedia.org

Składowe różnorodności biologicznej
Różnorodność biologiczna obejmuje:

różnorodność w obrębie danego gatunku (różnorodność genetyczna, wewnątrzgatunkowa) - zmienność puli genowej w obrębie danego gatunku lub populacji; gatunki cechujące się bogatszą pulą genową tworzących je populacji wykazują większą zdolność do przystosowania się i przetrwania w zmiennych warunkach środowiskowych;

różnorodność gatunków w określonym siedlisku (różnorodność gatunkowa, międzygatunkowa) - liczba gatunków obecnym w danym siedlisku lub zespole ekologicznym; najistotniejszy element różnorodności biologicznej;

różnorodność na poziomie ekosystemów (różnorodność ekosystemowa) - zróżnicowania siedlisk (środowisk) oraz zespołów ekologicznych zamieszkiwanych przez organizmy żywe, które powiązane są ze sobą systemem wzajemnych zależności.

Różnorodność gatunkowa
Różnorodność gatunkowa, czyli liczba gatunków żyjących w danym siedlisku lub zespole ekologicznym, jest najważniejszą składową różnorodności biologicznej. Występowanie i liczebność gatunków zależy głównie od czynników ekologicznych panujących w danym środowisku (abiotycznych i biotycznych).

Obecnie różnorodność gatunkowa obejmuje liczbę gatunków obecnych w środowisku, z uwzględnieniem ich liczebności oraz innych czynników mających wpływ na strukturę populacji tych gatunków (zmiennych populacyjnych).

Bogactwo gatunkowe rafy koralowej. Pixabay.com

Miary stosowane do określania różnorodności gatunkowej:

bogactwo gatunkowe - liczba gatunków obecnych w danym zespole ekologicznym, ekosystemie lub regionie biogeograficznym; nie uwzględnia liczebności tych gatunków ani wzorca rozmieszczenia;

wskaźnik Margalefa DMa wyrażający się wzorem:

wskaźnik Menhinicka DMe wyrażający się wzorem:

wskaźnik Simpsona DSi wyrażający się wzorem:

wskaźnik Shannona-Wienera H' wyrażający się wzorem:

wskaźnik Brillouina H wyrażający się wzorem:

gdzie:

S - liczba gatunków (bogactwo gatunkowe)

N - liczba osobników w próbie

pi - stosunek liczby osobników danego gatunku (ni) do liczby osobników z wszystkich gatunków (N): pi=ni/N

c - wartość stała wynikła z przeliczenia podstaw logarytmów dla podstawy równej 2 (c=3,321928)

Występowanie kręgowców (płazów, gadów, ptaków i ssaków) na kuli ziemskiej. Obszary o największej różnorodności biologicznej zaznaczono kolorem czerwonym. Wikimedia.org

Różnorodność biologiczna na Ziemi
Obszary kuli ziemskiej różnią się znacznie pod względem różnorodności biologicznej; wpływa na to szereg czynników, takich jak m.in. temperatura, ilość opadów, wysokość nad poziomem morza, rodzaj gleby, rzeźba terenu a także obecność organizmów żywych.

Różnorodność biologiczna jest największa na obszarach położonych w pobliżu równika, na co duży wpływ ma ciepły, wilgotny i stabilny klimat a także wysoka produkcja pierwotna roślinności. Wilgotne lasy równikowe dorzecza Amazonki, dorzecza Kongo oraz Archipelagu Malajskiego są środowiskiem życia dla ok. 50% wszystkich gatunków roślin i . Dużą różnorodnością cechują się również strefy przejściowe między sąsiadującymi ekosystemami - ekotony (np. przełęcze górskie, wybrzeża mórz).

Różnorodność biologiczna środowisk lądowych jest ok. 25% wyższa w porównaniu z różnorodnością biologiczną mórz i oceanów - związane jest to z większą liczbą dostępnych siedlisk na obszarach lądowych. Obszary morskie o najwyższej różnorodności biologicznej znajdują się przede wszystkim w pasie równikowym wszystkich oceanów - są to głównie rafy koralowe, z którymi związane jest ok. 25% wszystkich morskich gatunków.

Obszary o dużej różnorodności biologicznej i zagrożone utratą siedlisk określa się mianem hotspotów. Obszary ten muszą spełniać następujące kryteria: musi tam występować minimum 0,5% lub 1500 gatunków endemicznych roślin naczyniowych oraz utracił minimum 70% swojej pierwotnej pokrywy roślinnej. Największa liczba hotspotów znajduje się w strefie tropikalnej; największą ich część stanowią obszary leśne.

Ochrona małp człekokształtnych (goryli, szympansów, bonobo i orangutanów) oraz ich siedlisk jest celem projektu GRASP (The Great Apes Survival Partnership) ustanowionego w 2001 r. Na zdjęciu goryl górski (Gorilla beringei beringei). Wikimedia.org

Znaczenie i ochrona różnorodności biologicznej
Różnorodność biologiczna jest obecnie jednym z najważniejszych zagadnień ekologii, ochrony przyrody oraz polityki środowiskowej. Używana jest głównie w kontekście szacowania potencjalnych zagrożeń dla środowiska naturalnego, a w szczególności utraty siedlisk, wymierania gatunków oraz zmniejszania się puli genowej w populacjach danych gatunków.

W celu zachowania różnorodności biologicznej wprowadza się systemy ochrony gatunkowej, mającej na celu zachowanie różnorodności na poziomie genetycznym, gatunkowym oraz ekosystemowym. Mogą one dotyczyć pojedynczych gatunków roślin i zwierząt lub całych ekosystemów, będących ich środowiskiem życia.

1. Eldra Pearl Solomon, Linda R. Berg, Diana W. Martin, Claude A. Villee; "Biologia"; Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1996;

2. Zdzisława Otałęga (red. nacz.); "Encyklopedia biologiczna T. 9"; Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 1998;

3. January Weiner; "Życie i ewolucja biosfery - podręcznik ekologii ogólnej"; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008;

Różnorodność biologiczna - zróżnicowanie żywych organizmów wraz z całą zmiennością na poziomie genów, gatunków i zamieszkiwanych przez nie ekosystemów; rozpatrywane w skali całej kuli ziemskiej lub niższych jednostek biogeograficznych (np. państw florystycznych, krain zoogeograficznych).

1. Definicja różnorodności biologicznej

2. Składowe różnorodności biologicznej

3. Różnorodność gatunkowa

4. Różnorodność biologiczna na Ziemi

5. Znaczenie i ochrona różnorodności biologicznej

Różnorodność biologiczna oznacza zróżnicowanie wszystkich organizmów żyjących na Ziemi, będących nieodłączną częścią zamieszkiwanych przez siebie ekosystemów (lądowych, morskich lub słodkowodnych) oraz zespołów ekologicznych. Różnorodność biologiczna obejmuje różnorodność w obrębie danego gatunku, różnorodność gatunków w określonym siedlisku oraz różnorodność na poziomie ekosystemów.

Definicja różnorodności biologicznej zawarta jest w Konwencji o różnorodności biologicznej (CBD, Convention on Biological Diversity) przyjętej oficjalnie na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro 5 czerwca 1992 r.

Termin „różnorodność biologiczna" został stworzony przez Thomasa Lovejoya w 1980 r. Do głównych twórców teorii różnorodności biologicznej należą R.H. MacArthur, E.O. Wilson, R.P. McIntosh, E.C. Pielou, H.L. Sanders, C.E. Shannon. R.H. Whittaker oraz R. Margalef.

Różnorodność biologiczna motyli z rodzaju Heliconius. Wikimedia.org

Różnorodność biologiczna obejmuje:

różnorodność w obrębie danego gatunku (różnorodność genetyczna, wewnątrzgatunkowa) - zmienność puli genowej w obrębie danego gatunku lub populacji; gatunki cechujące się bogatszą pulą genową tworzących je populacji wykazują większą zdolność do przystosowania się i przetrwania w zmiennych warunkach środowiskowych;

różnorodność gatunków w określonym siedlisku (różnorodność gatunkowa, międzygatunkowa) - liczba gatunków obecnym w danym siedlisku lub zespole ekologicznym; najistotniejszy element różnorodności biologicznej;

różnorodność na poziomie ekosystemów (różnorodność ekosystemowa) - zróżnicowania siedlisk (środowisk) oraz zespołów ekologicznych zamieszkiwanych przez organizmy żywe, które powiązane są ze sobą systemem wzajemnych zależności.

Różnorodność gatunkowa, czyli liczba gatunków żyjących w danym siedlisku lub zespole ekologicznym, jest najważniejszą składową różnorodności biologicznej. Występowanie i liczebność gatunków zależy głównie od czynników ekologicznych panujących w danym środowisku (abiotycznych i biotycznych).

Obecnie różnorodność gatunkowa obejmuje liczbę gatunków obecnych w środowisku, z uwzględnieniem ich liczebności oraz innych czynników mających wpływ na strukturę populacji tych gatunków (zmiennych populacyjnych).

Bogactwo gatunkowe rafy koralowej. Pixabay.com

Miary stosowane do określania różnorodności gatunkowej:

bogactwo gatunkowe - liczba gatunków obecnych w danym zespole ekologicznym, ekosystemie lub regionie biogeograficznym; nie uwzględnia liczebności tych gatunków ani wzorca rozmieszczenia;

wskaźnik Margalefa DMa wyrażający się wzorem:

wskaźnik Menhinicka DMe wyrażający się wzorem:

wskaźnik Simpsona DSi wyrażający się wzorem:

wskaźnik Shannona-Wienera H' wyrażający się wzorem:

wskaźnik Brillouina H wyrażający się wzorem:

gdzie:

S - liczba gatunków (bogactwo gatunkowe)

N - liczba osobników w próbie

pi - stosunek liczby osobników danego gatunku (ni) do liczby osobników z wszystkich gatunków (N): pi=ni/N

c - wartość stała wynikła z przeliczenia podstaw logarytmów dla podstawy równej 2 (c=3,321928)

Występowanie kręgowców (płazów, gadów, ptaków i ssaków) na kuli ziemskiej. Obszary o największej różnorodności biologicznej zaznaczono kolorem czerwonym. Wikimedia.org

Obszary kuli ziemskiej różnią się znacznie pod względem różnorodności biologicznej; wpływa na to szereg czynników, takich jak m.in. temperatura, ilość opadów, wysokość nad poziomem morza, rodzaj gleby, rzeźba terenu a także obecność organizmów żywych.

Różnorodność biologiczna jest największa na obszarach położonych w pobliżu równika, na co duży wpływ ma ciepły, wilgotny i stabilny klimat a także wysoka produkcja pierwotna roślinności. Wilgotne lasy równikowe dorzecza Amazonki, dorzecza Kongo oraz Archipelagu Malajskiego są środowiskiem życia dla ok. 50% wszystkich gatunków roślin i . Dużą różnorodnością cechują się również strefy przejściowe między sąsiadującymi ekosystemami - ekotony (np. przełęcze górskie, wybrzeża mórz).

Różnorodność biologiczna środowisk lądowych jest ok. 25% wyższa w porównaniu z różnorodnością biologiczną mórz i oceanów - związane jest to z większą liczbą dostępnych siedlisk na obszarach lądowych. Obszary morskie o najwyższej różnorodności biologicznej znajdują się przede wszystkim w pasie równikowym wszystkich oceanów - są to głównie rafy koralowe, z którymi związane jest ok. 25% wszystkich morskich gatunków.

Obszary o dużej różnorodności biologicznej i zagrożone utratą siedlisk określa się mianem hotspotów. Obszary ten muszą spełniać następujące kryteria: musi tam występować minimum 0,5% lub 1500 gatunków endemicznych roślin naczyniowych oraz utracił minimum 70% swojej pierwotnej pokrywy roślinnej. Największa liczba hotspotów znajduje się w strefie tropikalnej; największą ich część stanowią obszary leśne.

Ochrona małp człekokształtnych (goryli, szympansów, bonobo i orangutanów) oraz ich siedlisk jest celem projektu GRASP (The Great Apes Survival Partnership) ustanowionego w 2001 r. Na zdjęciu goryl górski (Gorilla beringei beringei). Wikimedia.org

Różnorodność biologiczna jest obecnie jednym z najważniejszych zagadnień ekologii, ochrony przyrody oraz polityki środowiskowej. Używana jest głównie w kontekście szacowania potencjalnych zagrożeń dla środowiska naturalnego, a w szczególności utraty siedlisk, wymierania gatunków oraz zmniejszania się puli genowej w populacjach danych gatunków.

W celu zachowania różnorodności biologicznej wprowadza się systemy ochrony gatunkowej, mającej na celu zachowanie różnorodności na poziomie genetycznym, gatunkowym oraz ekosystemowym. Mogą one dotyczyć pojedynczych gatunków roślin i zwierząt lub całych ekosystemów, będących ich środowiskiem życia.

# data[].attributes.attachment_link.description
Różnorodność biologiczna - oznacza zróżnicowanie wszystkich organizmów żyjących na Ziemi. Różnorodność biologiczna obejmuje różnorodność w obrębie danego gatunku, różnorodność gatunków w określonym siedlisku oraz różnorodność na poziomie ekosystemów. Definicja różnorodności biologicznej zawarta jest w Konwencji o różnorodności biologicznej (CBD, Convention on Biological Diversity) przyjętej oficjalnie na Szczycie Ziemi w Rio de Janeiro 5 czerwca 1992 r.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Różnorodność genetyczna zapewnia prawidłowy rozwój populacji i czyni ją odporną na niekorzystne czynniki środowiskowe oraz patogeny. Obserwowane obecnie zubożenie puli genowej wielu gatunków prowadzi je do zagłady, której człowiek nie potrafi zapobiec mimo licznych starań.

Podczas Szczytu Ziemi zorganizowanego w 1992 r. pod hasłem „Środowisko i rozwój" w Rio de Janeiro 172 kraje przyjęły ustalenia Konwencji o różnorodności biologicznej (bioróżnorodności) i zobowiązały się ich przestrzegać.

W dokumencie tym pojęcie różnorodności biologicznej zdefiniowano jako zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych, morskich i słodkowodnych oraz w zespołach ekologicznych, których są częścią. Zróżnicowanie to dotyczy wszystkich poziomów złożoności życia na Ziemi. Wyróżnia się następujące rodzaje różnorodności biologicznej:

genetyczną (wewnątrzgatunkową), czyli zróżnicowanie alleli genów w pulach genowych populacji danego gatunku;

gatunkową odnoszącą się do liczby gatunków żyjących w określonych ekosystemach;

ekosystemową, czyli rozmaitość naturalnych siedlisk oraz ekosystemów.

Zastanów się, która populacja ludzka charakteryzuje się większą różnorodnością genetyczną - polska czy obywateli Stanów Zjednoczonych. Uzasadnij odpowiedź.

Środowisko, w którym żyją organizmy, nie jest jednorodne. Poszczególne nisze ekologiczne różnią się czynnikami abiotycznymi, jak: wilgotność, nasłonecznienie, temperatura, typ podłoża, dostępność pożywienia. Uwarunkowania te występują w różnym nasileniu, często wykazując gwałtowne wahania. Określone warunki życia wymagają od zasiedlających je organizmów posiadania konkretnych przystosowań ( adaptacji). Cechy organizmu, umożliwiające przeżycie w środowisku, są efektem działania genów - ustalonych zestawów ich alleli. Dobór naturalny powoduje, że w różnorodnych, dynamicznie zmieniających się warunkach siedliskowych mogą utrzymywać się przy życiu tylko takie populacje, których osobniki genetycznie różnią się między sobą. Niektóre z tych osobników mają cechy (tzw. preadaptacje), które w określonych warunkach środowiskowych dają im przewagę nad osobnikami niemającymi takich cech. Jednostki te łatwiej przeżywają zmiany w środowisku, są w lepszej kondycji zdrowotnej, mają liczniejsze potomstwo. W ten sposób ich geny stają się liczniej reprezentowane w kolejnym pokoleniu, preadaptacje stają się adaptacjami, a populacja ewoluuje. Populacje gatunków szeroko rozpowszechnionych mają ogromną pulę genową i wykazują tym samym dużą różnorodność genetyczną.

Klasycznym przykładem gatunku o bardzo szerokim zasięgu jest człowiek. Cechy o znaczeniu adaptacyjnym okazały się niezwykle istotne na przykład podczas zasiedlania kolejnych kontynentów. Barwa skóry to jedna z właściwości będąca przystosowaniem do różnego natężenia promieniowania UV. Jest ona tym ciemniejsza, im więcej znajduje się w niej melaniny - barwnika chroniącego komórki organizmu przed szkodliwym promieniowaniem. Melanina występuje także we włosach, a jej obecność w tęczówce oka sprawia, że przenikanie promieni słonecznych odbywa się głównie przez źrenicę. Najintensywniej wytwarzana jest w populacjach pochodzących z okolic równika, gdzie promieniowanie UV jest bardzo silne. U ludzi żyjących od tysiącleci w wyższych szerokościach geograficznych występuje w mniejszych ilościach. Barwa skóry wykazuje bardzo duże zróżnicowanie, co świadczy o sporej różnorodności genetycznej naszego gatunku.

Innym przykładem gatunku, który charakteryzuje się dużą różnorodnością genetyczną, jest krępak brzozowy. Motyl ten zawsze występował w dwóch odmianach barwnych. Pierwotnie liczniejsza była odmiana jasna. Należące do niej osobniki były mniej widoczne na korze brzozy, dzięki czemu rzadziej stawały się ofiarami ptaków, przeżywały i wydawały także jasne (na ogół) potomstwo. W połowie XIX w. wraz ze wzrostem uprzemysłowienia w Anglii nastąpił znaczny wzrost zanieczyszczenia środowiska. Pyły z kopalń i zakładów przemysłowych pokrywały wszystkie powierzchnie. W takich warunkach jaśniejsze ubarwienie motyli zaczęło działać na ich niekorzyść. Ptaki mogły je łatwiej dostrzec na pniach drzew pokrytych sadzą i schwytać. Ciemniejsza odmiana krępaka brzozowego miała natomiast większe szanse utrzymania się przy życiu i szybko stała się formą dominującą. Obecnie, z powodu poprawy stanu środowiska, obserwuje się przeciwny proces, czyli powtórną dominację krępaków o jasnym ubarwieniu. Także w tym przypadku przetrwanie gatunku było możliwe dzięki występowaniu w populacji różnych alleli genów odpowiedzialnych za ubarwienie motyli.

Znaczenie adaptacyjne ma także barwa muszli pospolitego ślimaka gajowego, gatunku, który charakteryzuje się dużą różnorodnością genetyczną. Populacje tego gatunku zamieszkujące lasy i zarośla mają ciemne ubarwienie muszli. Sprawia ono, że ptakom trudno je dostrzec, a ponadto ułatwia nagrzewanie się ciała. Ślimaki występujące na otwartej przestrzeni są jasno ubarwione, co w pewnym stopniu chroni je przed drapieżnikami i przed przegrzaniem.

Niektóre gatunki przystosowują się do różnych warunków środowiska, wytwarzając coraz to nowe lokalne odmiany lub podgatunki, z których każdy precyzyjnie adaptuje się do własnej niszy ekologicznej, np. do określonego mikroklimatu, zmniejszając tym samym różnorodność genetyczną. W konsekwencji, gdy warunki siedliska się zmieniają, wyspecjalizowane organizmy nie potrafią przetrwać w nowych okolicznościach i zwykle wymierają. Przykładem takiego wyspecjalizowanego gatunku jest tygrys, który w czasach historycznych występował w 10 podgatunkach zamieszkujących różne obszary Azji (od Kaukazu i Morza Kaspijskiego na zachodzie po wschodnią Syberię na północy i położone na południu wyspy Sumatrę i Jawę). Podgatunki tygrysa - kaspijski, balijski, jawajski wyginęły w XX w. Obecnie żyje 6 podgatunków tygrysa, które liczą niewiele osobników i są zagrożone wyginięciem głównie z powodu utraty siedlisk oraz kłusownictwa. Każdy z nich posiada określony zestaw alleli nieobecnych u innych podgatunków, umożliwiający mu przetrwanie tylko na swoim obszarze. Dlatego na przykład przeniesienie tygrysa sumatrzańskiego na Syberię nie sprawi, że ten ciepłolubny gatunek zaadaptuje się do nowych warunków. Tygrysy sumatrzańskie nie posiadają alleli, które w kolejnych pokoleniach pozwoliłyby im zadomowić się w surowym klimacie. Taki transfer nie powiódłby się także w przeciwnym kierunku. Przyczyną jest utrata alleli, która związana jest ze spadkiem liczebności populacji. W przypadku tygrysa wynosi ona nawet 93% w stosunku do populacji żyjących w XIX w.

W ogrodach zoologicznych żyje kilkaset tygrysów pochodzących od przodków schwytanych jeszcze w XIX w. Wyjaśnij, jaką rolę mogą one odegrać w odtworzeniu populacji tych wielkich kotów.

Duża różnorodność genetyczna umożliwia gatunkom wykształcenie różnorodnych przystosowań, m.in. do walki z drapieżnikami i patogenami (wirusami, mikroorganizmami chorobotwórczymi, pasożytami). W przyrodzie między żywicielami i pasożytami oraz między drapieżnikami i ofiarami trwa nieustający ewolucyjny wyścig zbrojeń stanowiący przejaw koewolucji. Poprzez przetasowania w obrębie puli genowej oraz pojawianie się w genotypach nowych mutacji powstają przystosowania, które pozwalają danym gatunkom zdobyć przewagę nad gatunkami‑przeciwnikami. U osobników będących gospodarzami mutacje takie podwyższają odporność na patogeny. Jednostki bardziej odporne pozostawiają po sobie więcej potomstwa, które (na ogół) dziedziczy po nich geny warunkujące zwiększoną odporność. W konsekwencji występowanie zmutowanych genów w danej populacji jest coraz częstsze. Analogicznie u patogenów nowe mutacje zwiększają skuteczność infekowania żywicieli, np. poprzez przełamanie ich naturalnych mechanizmów obronnych. Patogeny, które posiadły zdolność skuteczniejszego infekowania gospodarza, mnożą się intensywniej, przez co skutecznej rozprzestrzeniają się w populacji żywiciela.

Przykładami mutacji dających ich nosicielom przewagę nad patogenami w ewolucyjnym wyścigu zbrojeń są:

mutacja recesywna w genie CCR5 zlokalizowanym na 3. chromosomie, która osobie posiadającej 2 recesywne allele zapewnia odporność na jedną z odmian wirusa HIV i ospy czarnej; u posiadaczy jednego zmutowanego allelu (heterozygot) odporność jest częściowa, zmniejsza prawdopodobieństwo zarażenia wirusem HIV przy kontakcie z krwią zakażonego;

mutacja recesywna w genie kodującym hemoglobinę zlokalizowanym na 11. chromosomie w przypadku posiadania jednego recesywnego allelu, zapewnia odporność na malarię, ale jest odpowiedzialna za pewien rodzaj anemii; homozygoty recesywne chorują na anemię sierpowatą i często umierają w młodym wieku.

W układzie drapieżnik - ofiara to ofiara ewoluuje w kierunku uzyskania przystosowań, które ochronią ją przed drapieżnikami doskonalącymi skuteczność polowania. Przykładem takiego wyścigu zbrojeń może być koewolucja wielorybów i rekinów. W trwającym miliony lat procesie ewolucji tych gatunków wieloryby stopniowo zwiększały masę ciała, gdyż pozwalało im to lepiej chronić się przed drapieżnikami. Te z kolei, adaptując się do wielkości ofiary, także zwiększały swoje rozmiary i siłę ścisku szczęk. Apogeum tego wyścigu stanowiło pojawienie się ok. 2‑2,5 mln lat temu największego rekina w historii życia na Ziemi, Carcharocles megalodon, osiągającego 18 m długości i posiadającego siłę ścisku szczęk nawet do 18 t/cmIndeks górny 2 ², czyli 10 razy większą niż u współczesnego żarłacza białego. Kiedy wieloryby zwiększyły swe gabaryty, osiągając stan zbliżony do dzisiejszego, olbrzymie rekiny nie były w stanie kontynuować wyścigu zbrojeń, a nie mogąc skutecznie polować na ofiary ogromnych rozmiarów ani zaadaptować się do łowienia mniejszych zwierząt, stopniowo wymarły. Taki wyścig zbrojeń oparty na ciągłym zwiększaniu rozmiarów przez ofiarę (dla zwiększenia bezpieczeństwa w razie ataków drapieżnika) nazywa się ewolucyjną ucieczką w rozmiary.

Dobór naturalny faworyzuje nosicieli genu anemii sierpowatej (heterozygoty). Choć takie osoby mają objawy anemii, nie grozi im zachorowanie na malarię. Wyjaśnij, na czym polega przewaga nosiciela genu anemii sierpowatej nad członkiem jego populacji nieposiadającym takiej zmiany.

Istnieje wiele gatunków, których różnorodność genetyczna stale maleje, a one same stają się zagrożone wyginięciem. Są wśród nich na przykład żubr, sokół wędrowny, gepard, oryks arabski, panda wielka czy goryl górski. Gatunki te mają zubożoną pulę genetyczną, co wiąże się z ich znaczną podatnością na niektóre choroby i utratą zdolności przystosowania się do zmian warunków siedliskowych, a często także z obniżoną płodnością i rozrodczością.

Bezpośrednim powodem zmniejszania się różnorodności genetycznej jest spadek liczebności osobników populacji. Geny przekazywane są z pokolenia na pokolenie w sposób losowy. Im większa liczba osobników posiada dany allel, tym większe jest prawdopodobieństwo, że zostanie on przekazany pokoleniu potomnemu i utrwali się w populacji. Jeżeli natomiast określony allel występuje w populacji sporadycznie, szansa na jego zniknięcie z puli genowej jest wysoka. Dlatego tylko odpowiednio duża liczebność populacji gwarantuje przekazanie kolejnym pokoleniom różnorodnego materiału genetycznego. Duża liczebność osobników to także większa szansa pojawienia się mutacji i uzyskania nowych alleli genów o znaczeniu przystosowawczym.

Ważną przyczyną spadku różnorodności genetycznej jest wymieranie lokalnych podgatunków lub odmian organizmów dzikich, a także pojawianie się coraz większej liczby wyselekcjonowanych, jednorodnych genetycznie odmian roślin uprawnych oraz ras zwierząt hodowlanych. Wraz z wymarciem odmian dzikich zanikają wszystkie unikatowe allele, które znajdowały się w ich genotypie i warunkowały przystosowanie do lokalnych warunków środowiska. Gdy wymarł tygrys kaspijski, zniknęły wszystkie allele specyficzne dla tego podgatunku, niewystępujące u innych podgatunków tygrysa. W XIX w. wyparcie starych odmian ziemniaka przez nowe spowodowało utratę genu warunkującego odporność tej rośliny na zarazę ziemniaczaną, czego efektem był nieurodzaj tego warzywa i wielki głód dziesiątkujący ludność Irlandii.

Korzystając z różnych źródeł informacji, wskaż przykłady 3 gatunków (niewymienionych w podręczniku), których różnorodność genetyczna jest zagrożona na skutek skrajnie małej liczebności ich populacji.

Człowiek od kilku tysięcy lat uprawia rośliny i hoduje zwierzęta, wybierając do rozrodu osobniki, które mają pożądane przez niego cechy. W przypadku zbóż są nimi na przykład wielkość i liczba ziaren w kłosie. Z kolei len selekcjonuje się ze względu na zawartość oleju w nasionach lub wytrzymałość i rozciągliwość włókien pozyskiwanych z łodyg tej rośliny. W hodowli zwierząt dobór prowadzony jest pod kątem produkcji mięsa (tak powstały rasy bydła Charolaise i Limousine), mleka (rasa bydła holsztyńsko‑fryzyjska), jaj (kury rasy Leghorn). Brano też pod uwagę takie cechy, jak jezdność (konie czystej krwi arabskiej) oraz przydatność do pracy (konie rasy ardeńskiej).

W wyniku doboru sztucznego, a także mutacji, które zaszły w ich genomie już po udomowieniu, ewolucja tych gatunków przebiega odmiennie niż miałoby to miejsce w środowisku naturalnym. Niejednokrotnie zmiany zachodzące w genotypie, a co za tym idzie także w fenotypie, są tak daleko idące, że dany gatunek znacznie się różni od żyjącego dziko przodka. Dla przykładu bydło domowe pochodzi od tura, ale nie przypomina już tego wymarłego ssaka. Nieliczne jego cechy zachowały się u ras krów takich, jak np. bydło Hecka lub francuskie bydło Camargue. W przypadku roślin uprawnych trudno czasami bez badań genetycznych wskazać dziki odpowiednik gatunku uprawnego.

Jednym ze sposobów utrwalenia pożądanej przez człowieka cechy jest chów wsobny, czyli krzyżowanie organizmów w bliskim pokrewieństwie, skutkujące wzrostem homozygotyczności u potomstwa. Poszczególne osobniki potomne są do siebie genetycznie bardzo podobne, a w przypadku roślin uprawnych niekiedy są nawet swoimi klonami. W ten sposób w kolejnych pokoleniach dochodzi do stopniowego zubażania puli genetycznej. Stosowanie chowu wsobnego u roślin sprzyja zwiększeniu plonu, sprawia jednak, że nowe odmiany są bardziej podatne na ataki różnych patogenów. U zwierząt może prowadzić do zwiększonej mięsności świń lub mleczności krów, ale obniża odporność tych zwierząt na choroby.

Dzięki doborowi sztucznemu człowiek uzyskał wiele odmian i ras roślin oraz zwierząt. W tysiącach odmian występują szczególnie rośliny ozdobne, np. róże, które były krzyżowane i selekcjonowane ze względu na wiele pożądanych cech: wielkość kwiatów, ich barwę, zapach, zdolność do pięcia się po podporach, wytwarzanie licznych kolców lub ich brak, drzewiasty lub miniaturowy pokrój, mrozoodporność. Dzięki temu zachowały wiele alleli genów. Podobnie jak róże, gatunek pies domowy, reprezentowany przez wiele ras, zachowuje wciąż dużą różnorodność genetyczną.

Kapusta, która króluje na naszych stołach, swój wygląd osiągnęła w wyniku selekcji i krzyżowania dopiero w średniowieczu, choć znana jest od starożytności. Zbierz informacje na temat historii kapusty i jej współczesnych odmian, a następnie na ich podstawie przygotuj prezentację multimedialną.

Różnorodność genetyczna (wewnątrzgatunkowa) to zróżnicowanie alleli genów w pulach genowych populacji danego gatunku.

Różnorodność genetyczna umożliwia przystosowanie się gatunku do zmian środowiska.

Różnorodność genetyczna jest dla gospodarzy i patogenów oraz drapieżników i ich ofiar orężem wykorzystywanym podczas ewolucyjnego wyścigu zbrojeń trwającego między nimi od milionów lat.

Mutacje, wzbogacając pulę genową populacji, mogą dawać organizmom przewagę odzwierciedlającą się w ich lepszym przystosowaniu do warunków życia w zmiennych warunkach środowiska.

Głównymi przyczynami spadku różnorodności genetycznej jest spadek liczebności osobników populacji poszczególnych gatunków oraz wymieranie lokalnych podgatunków lub odmian.

Dobór sztuczny zwykle prowadzi do zubożenia puli genetycznej gatunków.

przystosowywanie się gatunku do określonych warunków życia poprzez wytworzenie określonych cech (adaptacyjnych), które mogą być dziedziczne lub niedziedziczne

zwany także kojarzeniem krewniaczym; kojarzenie osobników blisko spokrewnionych ze sobą, którego skutkiem jest wzrost homozygotyczności potomstwa

proces współzależnej ewolucji gatunków pozostających w różnych relacjach międzygatunkowych, np. symbiotycznych lub antagonistycznych, w którym każdy z gatunków wytwarza nowe przystosowania dające mu korzyści, a w przypadku relacji antagonistycznych - przewagę nad drugim gatunkiem

sposób wykorzystania zasobów środowiska przez dany gatunek; ogół wszystkich przystosowań gatunku i jego pozycja w ekosystemie

wszystkie allele genów występujących u osobników danej populacji

inaczej zwana bioróżnorodnością; zróżnicowanie organizmów na całej kuli ziemskiej na wszystkich poziomach złożoności życia: w obrębie gatunku, pomiędzy gatunkami oraz w obrębie ekosystemów

# data[].attributes.attachment_link.description
Różnorodność genetyczna zapewnia prawidłowy rozwój populacji i czyni ją odporną na niekorzystne czynniki środowiskowe oraz patogeny. Obserwowane obecnie zubożenie puli genowej wielu gatunków prowadzi je do zagłady, której człowiek nie potrafi zapobiec mimo licznych starań. Podczas Szczytu Ziemi zorganizowanego w 1992 r.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zdecydowanie łatwiej i dokładniej można określić liczbę gatunków kręgowców. Określa się ją na ok. 60 tysięcy, z czego połowa to ryby, prawie 15 tysięcy - płazy i gady, 10 tysięcy - ptaki, a tylko 5,5 tysiąca to ssaki. Podstawową trudność w precyzyjnym ustaleniu liczby bezkręgowców stanowi określenie różnorodności gatunkowej owadów, czyli najliczniejszego taksonu. Obecnie opisano ponad milion przedstawicieli tej grupy, jednak jej bogactwo gatunkowe jest z pewnością wielokrotnie wyższe i w zależności od opracowań szacowane jest na 6 do 10 mln gatunków (niektóre źródła podają nawet wartość 30 mln). Równie trudne ze względu na liczebność grupy jest określenie różnorodności gatunkowej bakterii czy grzybów.

Rozwój mikrobiologii, nauki pozwalającej poznać różnorodność bakterii oraz jednokomórkowych grzybów i protistów, ma duży wpływ na wzrost liczby opisanych gatunków. Ponadto odkrywanie nowych metod badawczych przyczynia się do systematyzowania grup znanych już od dawna. Klasyfikacja wielu mikroorganizmów oparta jest na szczegółach ich budowy, które poznano dopiero dzięki zastosowaniu mikroskopii elektronowej. Porównywanie wybranych sekwencji DNA pozwala ustalić stopień pokrewieństwa między taksonami. Z drugiej strony, rozwój nauki umożliwia weryfikację przynależności systematycznej wielu organizmów, co może skutkować łączeniem różnych morfologicznie form w jeden gatunek, a w efekcie zmniejszeniem liczby gatunków w danym taksonie.

Różnorodność gatunkową ekosystemów lądowych ocenia się na podstawie liczebności gatunków roślin naczyniowych w tych ekosystemach. Rośliny naczyniowe są bardzo dobrze poznane, a określenie ich liczby na danym obszarze jest łatwiejsze niż w przypadku przedstawicieli innych królestw. Organizmy te nie przemieszczają się i w większości przypadków osiągają rozmiary, które umożliwiają dostrzeżenie ich bez specjalistycznej aparatury. Z kolei ocena bogactwa ekosystemów morskich opiera się głównie na różnorodności zwierząt, a także roślin, o ile na badanym obszarze występują.

Duża liczba endemitów występuje na wyspach oceanicznych, np. Madagaskarze, Nowej Zelandii, Galapagos oraz w wysokich górach. Ocean oddzielający wyspę od stałego lądu czy łańcuch górski, separujący dwa tereny położone po obu jego stronach, są naturalnymi barierami geograficznymi. Uniemożliwiają one przemieszczanie się większości organizmów z wyjątkiem tych, które posiadły zdolność do lotu na duże odległości, na przykład ptaków. Populacje oddzielone od siebie ewoluują w inny sposób, zwłaszcza jeśli ich nisze ekologiczne różnią się warunkami siedliskowymi. U osobników izolowanych populacji powstają nowe cechy adaptacyjne, a te będące przystosowaniami do poprzednich warunków życia są eliminowane. W efekcie izolacji (po pewnym czasie, zwykle długim) populacje na tyle się różnią, że nie mogą się ze sobą krzyżować, czyli stają się odrębnymi gatunkami.

W Polsce liczba gatunków endemicznych jest niewielka. Flora naszego kraju rozwinęła się stosunkowo niedawno, po ustąpieniu lodowca ok.10 tysięcy lat temu. Roślinność, która przed zlodowaceniem porastała środkową Europę, zanikła lub zachowała się jedynie na obszarach wolnych od lodu jako relikty. Po ustąpieniu lodowca rozprzestrzeniły się inne gatunki. Miały one mało czasu, by z izolowanych populacji wytworzyć odrębne gatunki czy choćby podgatunki. Polskim endemitem niektórzy określają sieję łebską, rybę występującą jedynie w jeziorze Łebsko; inni traktują ją jako podgatunek siei pospolitej. Podobnie modrzew polski klasyfikowany jest czasem jako odrębny, endemiczny gatunek, a czasem jako podgatunek modrzewia europejskiego. Endemity występują w Tatrach, Pieninach i Sudetach, zarówno na terenie Polski, jak i krajów sąsiedzkich (Słowacji i Czech). Wśród roślin są to: ostróżka tatrzańska, skalnica tatrzańska, a wśród zwierząt: traszka karpacka i darniówka tatrzańska. W środowisku naukowym nie ma zgody co do tego, czy wymienione wcześniej rośliny i zwierzęta tatrzańskie są odrębnymi gatunkami.

Na różnorodność gatunkową ekosystemów istotny wpływ mają: klimat, dostępność wody i ukształtowanie terenu. Strefy roślinności na Ziemi zależne są od klimatu panującego na danym obszarze, dlatego ich układ, podobnie jak stref klimatycznych, jest równoleżnikowy. Dzieje się tak, ponieważ do wzrostu rośliny potrzebują przede wszystkim określonej temperatury i wilgotności. Najwięcej gatunków żyje w strefie klimatu wilgotnego i ciepłego, a najmniej w środowisku bardzo suchym i zimnym.

Najmniejszą różnorodnością gatunkową roślin wyróżniają się takie obszary, jak: pustynie piaszczyste i lodowe oraz półpustynie, tundra, stepy. Ogromne bogactwo gatunków występuje w tropikalnych lasach deszczowych, a także w ekosystemach górskich. W Polsce obszarem o największej różnorodności gatunkowej są Tatry. W samym Tatrzańskim Parku Narodowym żyje ponad 1000 gatunków roślin naczyniowych i 8 tysięcy gatunków zwierząt. Jednak w porównaniu z dżunglą amazońską, w której żyje 25% wszystkich współczesnych gatunków organizmów, jest to obszar ubogi. W Amazonii na jednym hektarze występuje od 40 do 300 gatunków roślin, a całą jej powierzchnię porasta aż 55 tysięcy gatunków. Jest ona także domem dla ponad 3 tysięcy gatunków ryb, 689 gatunków ssaków, 517 gatunków płazów, 1832 gatunków ptaków, 744 gatunków gadów, a także prawie 130 tysięcy gatunków bezkręgowców. Różnorodność grzybów żyjących w dżungli amazońskiej jest szacowana nawet na 30 tysięcy gatunków.

Drugim po klimacie czynnikiem mającym wpływ na różnorodność gatunkową biosfery jest ukształtowanie powierzchni terenu. W górach występuje znacznie większa liczba gatunków niż na nizinach. Wiąże się to z różnorodnością warunków panujących na tych terenach, np. dużą zmiennością temperatur, wilgotności, ekspozycji na promieniowanie słoneczne, wiatr oraz od typów podłoża charakterystycznych dla poszczególnych partii gór.

Różnorodność gatunkowa na wyspach zależy od ich powierzchni, odległości od stałego lądu i zróżnicowania panujących na nich warunków siedliskowych. Im wyspa większa, tym więcej gatunków na niej żyje. Dodatkowo, im bardziej jest oddalona od lądu, tym więcej spotyka się na niej endemitów.

Na różnorodność gatunkową ekosystemu składają się zarówno gatunki pospolite, jak i rzadkie.

Endemity najczęściej występują na wyspach oceanicznych, zwłaszcza tych położonych w dużym oddaleniu od kontynentu, oraz w wysokich górach.

Różnorodność gatunkowa danego obszaru zależy od wielu czynników środowiska, jak: klimat, ukształtowanie terenu, dostępność wody, rodzaj gleby.

Najwięcej gatunków występuje w klimacie ciepłym i wilgotnym.

Góry charakteryzują się większą różnorodnością gatunkową niż niziny.

Nowe gatunki powstają w wyniku zmian ewolucyjnych wtedy, gdy populacje tego samego gatunku są izolowane od siebie i znajdą się w odmiennych warunkach środowiskowych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zdecydowanie łatwiej i dokładniej można określić liczbę gatunków kręgowców. Określa się ją na ok. 60 tysięcy, z czego połowa to ryby, prawie 15 tysięcy - płazy i gady, 10 tysięcy - ptaki, a tylko 5,5 tysiąca to ssaki. Podstawową trudność w precyzyjnym ustaleniu liczby bezkręgowców stanowi określenie różnorodności gatunkowej owadów, czyli najliczniejszego taksonu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Różnorodność ekosystemowa to zróżnicowanie siedlisk naturalnych oraz ekosystemów w nich funkcjonujących. Głównym czynnikiem naturalnym, warunkującym globalną różnorodność ekosystemów lądowych, jest klimat. Zależy on m.in. od odległości od oceanów i mórz, ukształtowania terenu, wysokości n.p.m. Poszczególne strefy klimatyczne posiadają specyficzną szatę roślinną, która wraz z warunkami abiotycznymi wpływa na to, jakie zespoły bakterii, protistów, grzybów i zwierząt je zamieszkują.

W zależności od warunków ekosystemy wykazują się zróżnicowaną . Jest ona miarą szybkości wytwarzania materii organicznej (w kilogramach lub tonach) na określonej powierzchni (zwykle mIndeks górny 2 ² lub kmIndeks górny 2 ²) i w określonym czasie (zwykle rok).

Dla obszarów równikowych charakterystyczne są wilgotne lasy równikowe zwane także deszczowymi. Biom ten cechuje bardzo duża różnorodność biologiczna. Jest to głównie zasługą wysokich temperatur utrzymujących się przez cały rok na stałym poziomie ok. 25°C oraz częstych, obfitych opadów deszczu, których suma przekracza rocznie 2000 mm (sięga nawet 10 000 mm). Dzięki tym czynnikom okres wegetacji w lesie równikowym trwa cały rok, a jego produktywność jest duża - 1 m² powierzchni wytwarza 2‑4 kg suchej masy roślin w ciągu roku.

W lasach deszczowych występują głównie szerokolistne, wiecznie zielone drzewa. Rosną one bardzo szybko i w stałym tempie przez cały rok. Las tropikalny ma wyraźną strukturę warstwową, która formuje się pod wpływem czynnika ograniczającego, jakim jest światło. Najwyższą warstwę lasu tworzą bardzo wysokie drzewa, dorastające do 45‑60 m wysokości. Gdzieniegdzie wyrastają ponad dach lasu - zwartą warstwę utworzoną przez korony trochę niższych drzew, dorastających do 25‑30 m wysokości. Jest ona praktycznie nieprzepuszczalna dla promieni słonecznych, dlatego w niższych piętrach lasu zaznacza się wyraźna konkurencja roślin o światło. Niższe drzewa i wysokie byliny, jak bananowce i bambusy, rosną tylko w miejscach, gdzie w dachu lasu występują luki. Ze względu na cienką warstwę gleby oraz podmokłe podłoże wiele drzew wytwarza korzenie przyporowe i podporowe. W wyniku konkurencji o światło powstały liczne gatunki pnączy i lian, które pną się po pniach drzew, często zacieniając i doprowadzając do śmierci swoje podpory. Inne rośliny, jak epifity (np. storczyki), aby uzyskać dostęp do światła, osiedlają się na drzewach. Najczęściej rosną w ich koronach, w kątach gałęzi, gdzie gromadzi się martwa materia organiczna oraz woda, z której mogą korzystać. Wilgoć z powietrza pobierają za pomocą specjalnych korzeni powietrznych. Na nierównościach kory, w kątach liści i na ich powierzchni tworzą się niewielkie ekosystemy złożone z glonów i mchów, w których żyją liczne saprobionty i małe drapieżniki.

Na dnie lasu panuje półmrok, przez co runo leśne jest słabo rozwinięte. Tworzą je głównie paprotniki i grzyby. Ze względu na szybki rozkład materii organicznej, nie występuje warstwa ściółki. Jej brak sprawia, że intensywne opady deszczu wymywają z gleby substancje podnoszące żyzność, przez co jest ona uboga.

Zwierzęta zamieszkują wszystkie piętra lasów deszczowych, choć w koronach jest ich najwięcej. Panuje tu ogromne bogactwo organizmów zmiennocieplnych, zwłaszcza bezkręgowców (chrząszczy, mrówek, motyli, pająków), a także gadów (np. węży i jaszczurek) oraz płazów (które ze względu na wysoką oraz względnie stałą wilgotność i temperaturę mają tu optymalne warunki rozwoju). Lasy równikowe to również ogromne bogactwo ptaków (np. papug, rajskich ptaków i kolibrów) oraz ssaków (np. małp, dużych kotów, nietoperzy, gryzoni, kopytnych).

Ze względu na występowanie krótkiej pory deszczowej (roczna suma opadów wynosi 200‑500 mm) oraz długiej pory suchej ekosystemy obszarów podrównikowych są zdecydowanie uboższe od równikowych. Występujący przez większą część roku deficyt wody pozwala na kształtowanie się ekosystemów zdominowanych przez roślinność trawiastą. Rosną tu także niskie krzewy lub drzewa, np. akacje i baobaby, które pojawiają się w dużym rozproszeniu. Rzadkość drzew na jest efektem konkurencji o wodę. Roślinność tej produkuje bardzo dużą ilość biomasy, dlatego można tu spotkać duże zwierzęta roślinożerne, np. zebry, bawoły, antylopy, żyrafy, nosorożce, słonie, kangury, a ponadto liczne owady, gryzonie, małpy i strusie, wśród drapieżników natomiast lwy, lamparty, szakale i hieny. W porze suchej na sawannach często występują pożary. Są one jednym z czynników kształtujących roślinność tego biomu.

Dla strefy klimatów zwrotnikowych i podzwrotnikowych charakterystyczna jest obecność i półpustyń. Wiąże się ona z panującym tu suchym lub skrajnie suchym klimatem ze znikomą liczbą opadów nieprzekraczającą 200 mm w ciągu roku (w skrajnych przypadkach do kilku mm). Rozwój roślinności uniemożliwia także niska wilgotność powietrza i silne nasłonecznienie oraz prawie całkowity brak wody lub tylko epizodyczne jej występowanie po opadach. Dla wielu pustyń charakterystyczne są duże dobowe wahania temperatur - w dzień temperatura wzrasta nawet do 50°C, a w nocy spada poniżej 0°C.

Występuje tu niewiele gatunków. Rośliny wykazują 3 strategie przetrwania:

magazynowanie wody w liściach, łodygach lub korzeniach, co jest cechą sukulentów (kaktusy, opuncje, agawy, wilczomlecze);

w przypadku ograniczenie powierzchni transpiracji, wytwarzanie kolczastych pędów chroniących liście przed roślinożercami oraz zrzucanie liści w okresie suszy;

spędzanie okresu suszy pod ziemią w postaci nasion lub organów przetrwalnikowych, jak dzieje się to w przypadku , np. róży jerychońskiej czy suchych i ostrych trawy, które bujnie rozwijają się w krótkim okresie zwiększonej wilgotności (okres wegetacji trwa kilka tygodni).

Rośliny pustyń, z wyjątkiem efemerycznych, rosną bardzo powoli i zawsze w dużym oddaleniu od siebie. Gdyby rosły gęściej, dla wszystkich nie wystarczyłoby wody.

Fauna pustyń jest uboga. Do tak trudnych warunków przystosowały się jedynie nieliczne, skrajnie ciepłolubne gatunki, np. skorpiony, węże, jaszczurki, lisy pustynne, wielbłądy, niektóre owady i ptaki. Zwierzęta są aktywne zwykle nocą, w czasie dnia pozostają w norach.

W strefie klimatów podzwrotnikowych opady są bardziej obfite niż w strefie zwrotnikowej i przez cały rok panuje temperatura dodatnia. Lata są suche i gorące, a zimy ciepłe i wilgotne. Dzięki temu występują tu i , niezrzucające liści na zimę. Tworzy je głównie roślinność o grubych i skórzastych liściach, których budowa ogranicza utratę wody. Wśród roślinności tego biomu do najważniejszych gatunków należą: drzewa oliwkowe, mirty, oleandry, jałowce, wawrzyny (drzewa laurowe), pistacje, pinie, cedry, dęby korkowe i drzewa cytrusowe. Zwierzętami charakterystycznymi są: kozice, daniele, muflony, króliki i koziorożce. W ekosystemach tych występują bardzo licznie ptaki, zwłaszcza wróblowate i kuraki. Ze względu na ciepły klimat jest tu także wiele gadów. Z bezkręgowców najliczniejsze są ślimaki (przystosowały się do znoszenia okresów suszy w lecie poprzez zapadanie w sen letni - estywację), owady oraz pajęczaki (przede wszystkim pająki i skorpiony).

Strefa klimatów umiarkowanych cechuje się mnogością biomów. W klimacie umiarkowanym ciepłym, większość ekosystemów stanowią lasy liściaste i mieszane, które zrzucają liście na zimę. Spotyka się tu także bory iglaste, torfowiska i wilgotne łąki. Dla tej strefy charakterystyczne są niewielkie opady (ok. 500‑600 mm rocznie, rozłożone równomiernie w ciągu roku) oraz występowanie 4 pór roku. Niskie temperatury mogą się utrzymywać ok. 2‑3 miesięcy. Jednak najważniejszy czynnik kształtujący roślinność tych biomów to dostępność wody. Lasy strefy umiarkowanej porastają tereny zasobne w wodę, której ilość (w stanie płynnym) jest znacznie ograniczona zimą. Aby przetrwać warunki niedostatku wody, jesienią drzewa zrzucają liście.

Okres wegetacji jest bardzo krótki. Bujny rozwój oraz kwitnienie traw i roślin zielnych następuje w czasie wzmożonych opadów deszczu.

Obfitość pokarmu oraz brak kryjówek to czynniki kształtujące faunę ssaków. Spośród roślinożernych dominują gryzonie (chomiki, pieski preriowe, susły) oraz żyjące w stadach ssaki kopytne (osły, konie Przewalskiego, bizony). Nie ma tu dużych drapieżników. Zamiast nich występują wilki, rysie, lisy i kojoty. Spotyka się tu także liczne ptaki (drapieżne - orły, sokoły, myszołowy, sępy, a także biegające po ziemi kuraki - przepiórki, kuropatwy, cietrzewie, dropie) oraz gady (zwłaszcza jaszczurki i węże). Gleby stepów tworzą grubą pokrywę i są bardzo żyzne, ponieważ deszcze nie wymywają substancji odżywczych z warstwy próchniczej do niższych pokładów gleby.

Wzrost drzew wspierany jest przez grzyby, które dostarczają im substancji mineralnych, w zamian pobierając od nich węglowodany. Ze względu na niewielką ilość opadów drzewa rosną bardzo wolno, ale za to są wysokie i smukłe. Swoją odporność na charakterystyczne dla tej strefy klimatycznej silne wiatry, zawdzięczają występowaniu w dużym zagęszczeniu. Mają zwarte korony, co znacznie utrudnia przedostawanie się promieni świetlnych do niższych warstw lasu. Ogranicza to rozwój rosnących tam drzew i krzewów. Runo leśne tworzą nieliczne gatunki wrzosów, turzyc, mchów i porostów, a glebę pokrywa gruba warstwa opadłych igieł i liści. Często spotyka się tu także torfowiska. Powstają one, ponieważ niskie temperatury udaremniają pełny rozkład materii organicznej, dzięki czemu gromadzą się złoża torfu. Latem w lasach nie brakuje pokarmu, dlatego licznie występują wtedy zwierzęta (zwłaszcza migrujące), dla których tajga staje się miejscem odpoczynku, a często także rozrodu. Wśród nich dominują: gryzonie, łosie, jelenie, sarny, niedźwiedzie brunatne, wilki, rysie, lisy, borsuki, gronostaje oraz liczne ptaki (np. głuszce, orły). Duże ilości butwiejącego drewna umożliwiają także rozwój wielu gatunkom owadów, zwłaszcza żyjącym pod korą.

Mogą tu występować jedynie nieliczne karłowate drzewa (wierzby arktyczne i brzozy karłowate), niewielkie krzewy, krzewinki, mchy i porosty, niektóre trawy. Podobnie jak w przypadku tajgi, rozkład materii organicznej jest utrudniony przez niską temperaturę, przez co gromadzą się tu złoża torfu. Dodatkowo przez większą część roku wieją silne i mroźne wiatry, które ograniczają występowanie roślin i zwierząt. Wśród ssaków dominują renifery, woły piżmowe, zające bielaki, lemingi, lisy i niedźwiedzie polarne, a ptaki reprezentują głównie pardwy i sowy śnieżne.

Odrębnym typem biomu są obszary wysokogórskie. Poszczególne piętra gór przypominają szatą roślinną zespoły ekosystemów znajdujące się w zimnych strefach klimatycznych. Przykładem może być piętro alpejskie gór zwane często tundrą alpejską.

Pod piętrem kosodrzewiny znajduje się . Panują tu niskie temperatury (średnio 2‑4°C w skali roku), a gleby są płytkie i zakwaszone, co sprawia, że formują się lasy iglaste z dominacją świerku oraz domieszką sosny limby, jodły i modrzewia. położone poniżej piętra regla górnego, formuje się na żyznych glebach brunatnych. Cechuje się klimatem chłodnym. Średnie roczne temperatury są tu nieco wyższe niż w piętrze regla górnego - wynoszą 4‑6°C. W takich warunkach rozwijają się lasy mieszane bukowo‑jodłowe, a w wyższych partiach lasy iglaste z dominacją świerka i jodły.

Głównym czynnikiem naturalnym, który warunkuje różnorodność ekosystemową w skali globalnej jest klimat.

Biomy to zespoły ekosystemów o zbliżonych warunkach klimatycznych, podobnej strukturze przestrzennej oraz florze i faunie.

Wyróżnia się 9 głównych biomów: lasy deszczowe, sawanny, pustynie i półpustynie, zarośla twardolistne, stepy, lasy liściaste i mieszane, tajga, tundra, obszary wysokogórskie.

Największą bioróżnorodnością wśród ekosystemów lądowych cechuje się biom wilgotnych lasów tropikalnych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Różnorodność ekosystemowa to zróżnicowanie siedlisk naturalnych oraz ekosystemów w nich funkcjonujących. Głównym czynnikiem naturalnym, warunkującym globalną różnorodność ekosystemów lądowych, jest klimat. Zależy on m.in. od odległości od oceanów i mórz, ukształtowania terenu, wysokości n.p.m. Poszczególne strefy klimatyczne posiadają specyficzną szatę roślinną, która wraz z warunkami abiotycznymi wpływa na to, jakie zespoły bakterii, protistów, grzybów i zwierząt je zamieszkują.

# data[].attributes.body
e-podręczniki

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Liczba naturalnych ekosystemów, gatunków i osobników wielu populacji maleje w zastraszającym tempie. Badania przeprowadzone przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN) wykazały, że od 1500 do 2009 r. na Ziemi bezpowrotnie zniknęło 875 gatunków. Wartość ta wydaje się jednak bardzo niedoszacowana, zwłaszcza w odniesieniu do czasów nowożytnych, czyli od połowy XV do początku XX w. Ówczesny stan wiedzy nie pozwalał na poznanie i opisanie dużej liczby gatunków. Zmieniło się to dopiero w wyniku rozwoju nauki i zastosowania nowoczesnych metod badawczych, co miało miejsce w XX i XXI w.

Liczby gatunków istniejących obecnie na naszej planecie i tych wymierających można określić tylko w przybliżeniu. Szacunki mogą znacznie odbiegać od siebie. Te optymistyczne podają, że rocznie ginie ich 500 do 5000. Inne, bardziej pesymistyczne, powstałe przez szacowanie liczby wymierających gatunków na podstawie powierzchni zniszczonych naturalnych siedlisk, określają tempo wymierania na 50, 100, 150, a nawet 350 gatunków dziennie, co rocznie daje liczbę 20‑50, a nawet 120 tysięcy.

Drastyczny wzrost tempa wymierania gatunków obserwuje się od początku XX wieku, a proces ten stale się nasila. Z tego powodu czasem mówi się, że jesteśmy świadkami szóstego masowego wymierania, zwanego też wymieraniem .

W historii Ziemi wymieranie gatunków zdarzało się wielokrotnie. Jest ono naturalnym procesem, często towarzyszącym powstawaniu nowych gatunków (specjacji). Wymieranie zachodziło nagle, jako skutek katastrof lub powoli, jako wynik antagonistycznych stosunków między populacjami. Człowiek jest gatunkiem odpowiedzialnym za bezpośrednie tępienie innych gatunków i przekształcanie warunków ich życia.

Niekorzystne zmiany środowiska naturalnego zagrażające bioróżnorodności pojawiły się w wyniku wzrostu liczebności populacji ludzkich oraz rosnącego zapotrzebowania na mięso i skóry. Polowania na wybrane gatunki niejednokrotnie były tak nasilone, że doprowadziły do ich wymarcia. W XVII w. w Europie wytrzebiono tura (Bos primigenius), na wyspie Mauritius ptaka dronta dodo (Raphus cucullatus), zaś w XVIII w. w okolicy Wyspy Beringa upolowano ostatnią krowę morską (Hydrodamalis gigas). W XX w. wytępiono północnoamerykańskiego gołębia wędrownego (Ectopistes migratorius).

Pożywienie zdobywano również dzięki rolnictwu. Pod uprawę roślin i wypas zwierząt przeznaczano ogromne obszary. Coraz intensywniej eksploatowano bogactwa naturalne, co także miało negatywny wpływ na środowisko.

Z biegiem czasu zagrożeniem dla różnorodności biologicznej stało się także rybołówstwo. Obecnie na świecie niemal 30% łowisk jest stale przeławianych, a kolejne 50% eksploatowanych tak intensywnie, że niedługo nie będą już w stanie się odtwarzać.

Kolejne negatywne zmiany w środowisku naturalnym, zwłaszcza jego zanieczyszczenie i degradacja, zachodziły i nadal zachodzą pod wpływem rozwoju przemysłu, transportu, budownictwa, gospodarki komunalnej, a obecnie również turystyki.

Najważniejszą przyczyną spadku różnorodności biologicznej jest stałe zmniejszanie się powierzchni ekosystemów naturalnych. Największy problem stanowi wylesianie. Lasy są bowiem najcenniejszymi z punktu widzenia bioróżnorodności ekosystemami na Ziemi. Stanowią ostoję dla ok. 75% gatunków lądowych żyjących na naszej planecie. Są drugim po oceanach globalnym dostawcą tlenu i specyficznym rezerwuarem wody pitnej. Pełnią też funkcję naturalnego filtra powietrza. Ponadto zapobiegają erozji gleby i stabilizują klimat. Ponieważ pochłaniają ogromne ilości COIndeks dolny 2 ₂, ich utrzymanie jest ważne dla powstrzymania globalnego ocieplania klimatu. Każde drzewo to siedlisko licznych organizmów tworzących swoistą biocenozę. Wycięcie lasu oznacza utratę tych wszystkich funkcji, a tym samym zniknięcie ogromnej liczby gatunków oraz zależności, którymi są powiązane.

Lasy stanowią źródło cennego surowca, jakim jest drewno. Co roku na świecie ubywa nawet 150 tys. kmIndeks górny 2 ² lasów, czyli tyle, ile wynosi połowa powierzchni Polski. Do odbiorców w Unii Europejskiej wędruje 20 mln ton egzotycznego drewna. Tylko część tego surowca ma certyfikat gwarantujący pochodzenie ze zrównoważonej wycinki, czyli takiej, której towarzyszy zalesianie umożliwiające odnawianie się lasu.

Wyrąb, a częściej wypalanie lasów, odbywa się też z potrzeby pozyskania żyznych gleb pod uprawę lub zakładania łąk niezbędnych do wypasu zwierząt. Zdobyte w ten sposób grunty szybko ulegają erozji, a uwolnione podczas pożarów miliony metrów sześciennych COIndeks dolny 2 ₂ przyczyniają się do zwiększenia efektu cieplarnianego. Do zaniku lasów przyczyniają się też kwaśne deszcze oraz masowe pojawianie się szkodników w lasach będących monokulturami.

Najwyższym stopniem wylesienia cechują się Ameryka Południowa i Ameryka Środkowa oraz Afryka. W krajach europejskich powierzchnia lasów zaczyna powoli, lecz systematycznie wzrastać. W Polsce lasy porastają ok. 30% powierzchni kraju. Niestety, są to głównie lasy wtórne i charakteryzuje je mniejsza różnorodność biologiczna niż naturalne. Na ogół są to lasy, które służą jako plantacje drzew istotnych gospodarczo.

Istotnym powodem zagrożenia różnorodności biologicznej jest także zanikanie ekosystemów bagiennych, moczarowych i torfowiskowych. Obszary te są osuszane i wykorzystywane w rolnictwie pod uprawę roślin. Zabiegi melioracyjne powodujące obniżenie poziomu wód przyczyniają się do utraty siedlisk przez liczne ptaki wodne i wodno‑błotne, prowadzą również do wymierania płazów, które rozmnażają się na tych obszarach.

Drugim (po zaniku siedlisk) powodem spadku globalnej bioróżnorodności jest wprowadzanie do naturalnych ekosystemów gatunków obcych, cechujących się dużą inwazyjnością. Szacuje się, że w skali świata spowodowały one utratę około połowy gatunków rodzimych. Wiele gatunków obcych człowiek wprowadza świadomie, uważając je za przydatne w rolnictwie, leśnictwie, ogrodnictwie. Inne zostają zawleczone przypadkowo. Sprzyja temu zwłaszcza rozwój międzynarodowego i międzykontynentalnego transportu i turystyki.

Gatunkami inwazyjnymi Gatunkami inwazyjnymi określa się gatunki obce w danym ekosystemie, zwykle pochodzące z innych stref klimatycznych, które w nowych warunkach znalazły bardzo dogodne możliwości rozwoju. Z tego powodu zaczęły się masowo rozmnażać i dominować w ekosystemach. Zwykle mają też zdolność do bardzo szybkiego rozprzestrzeniania się. Wprowadzenie obcego gatunku zaburza relacje między organizmami tworzącymi biocenozę. Panująca między nimi równowaga ulega zachwianiu, ponieważ gatunki inwazyjne są często dużo skuteczniejszymi drapieżnikami, pasożytami lub konkurentami niż gatunki rodzime. Dodatkowo przenoszone są na nowe siedliska bez swoich naturalnych antagonistów, którzy mogliby regulować ich liczebność. Dzięki temu wygrywają walkę o ograniczone zasoby środowiska, przyczyniając się do stopniowego zaniku populacji rodzimych.

Przykładem najlepiej obrazującym negatywny wpływ gatunków inwazyjnych na różnorodność biologiczną jest sprowadzenie ssaków z Europy do Nowej Zelandii. Za wyjątkiem nietoperzy, w tym wyspowym kraju ssaki nigdy nie występowały naturalnie. Ich nisze zajmowały ptaki, wśród których powstała ogromna różnorodność gatunków, zwłaszcza nielotnych. Ssaki drapieżne przetrzebiły przede wszystkim populacje naziemnych nielotów, np. kiwi (Apterygiformes). Króliki i kozy wyjadały masowo rośliny, przekształcając ekosystemy i niszcząc siedliska ptaków takahe (Porphyrio).

Rodzimym ekosystemom zagrażają również pasożyty przywleczone z innych stref klimatycznych. Jednym z nich jest szrotówek kasztanowcowiaczek (Cameraria ohridella) - gatunek motyla, którego larwy żerują na kasztanowcach, powodując brązowienie i opadanie liści. Motyl ten pochodzi z Macedonii i w ciągu ostatnich niespełna 20 lat opanował całą Europę. W Polsce pojawił się w 1998 r. Prawdopodobnie powodem tak szybkiego rozprzestrzenienia się tego gatunku jest transport samochodowy. Hipotezę tę potwierdza fakt, że pierwsze zainfekowane drzewa rosły zawsze przy drogach. Na osobniki rosnące dalej od dróg, larwy były przenoszone przez inne zwierzęta, wiatr oraz przez człowieka.

W Polsce do gatunków inwazyjnych można zaliczyć na przykład norkę amerykańską (Neovison vison) i szopa pracza (Procyon lotor) - zwierzęta, które uciekły z hodowli zwierząt futerkowych lub zostały z nich wypuszczone i stworzyły liczne populacje. Łatwo przystosowują się do nowych warunków, są bardzo płodne, zagrażają ptakom zakładającym gniazda na ziemi oraz wielu ssakom. Zamieszkują także parki narodowe i inne tereny chronione, gdzie podejmuje się próby ich eliminacji.

Gatunkiem inwazyjnym jest również syberyjski barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi), który miał być hodowany ze względu na wartości lecznicze i stosowany jako pasza, a przez swoje właściwości parzące okazał się szkodliwy dla ludzi i bydła. Z kolei jego dynamiczne rozprzestrzenianie się stało się poważnym zagrożeniem dla rodzimej flory.

Zanieczyszczenie i degradacja środowiska degradacja środowiska naturalnego nasiliły się przede wszystkim wraz z rozwojem przemysłu, rolnictwa, gospodarki komunalnej i transportu. Skażenie wód i gleb ściekami przemysłowymi i komunalnymi zagraża wielu gatunkom, a w przypadku rzek i jezior doprowadza do niemal całkowitego wymarcia żyjących w nich organizmów. Zanieczyszczenia przemieszczają się z rzek do mórz. Szczególnie zagrożone są morza śródlądowe, takie jak Bałtyk, w których wymiana wody z oceanem jest ograniczona. Skażenie wód Bałtyku doprowadziło m.in. do wyginięcia polskiej populacji łososia atlantyckiego (Salmo salar).

Rozwojowi przemysłu, zwłaszcza górnictwa, hutnictwa i konwencjonalnej energetyki, towarzyszy wytwarzanie ogromnych ilości odpadów przemysłowych. Są one składowane w postaci hałd. Obecne w nich substancje toksyczne, głównie metale ciężkie, z łatwością przedostają się do gleby i wód, powodując lokalne skażenie środowiska. Z biegiem lat hałdy zarastają roślinnością, ale odtworzone ekosystemy są bardzo ubogie pod względem liczby zamieszkujących je gatunków.

Spalanie paliw kopalnych, zwłaszcza węgla w przemyśle energetycznym, skutkuje wzrostem zanieczyszczenia powietrza tlenkami siarki, sadzami, pyłami oraz zwiększeniem stężenia COIndeks dolny 2 Indeks dolny koniec 2 w atmosferze. W powietrzu, w wyniku reakcji chemicznej pary wodnej i tlenków węgla, siarki i azotu oraz siarkowodoru i chlorowodoru, powstają kwaśne deszcze. Powodują one uszkodzenia roślin i przyczyniają się do zamierania lasów. Zmieniają odczyn gleby, przez co część gatunków zostaje zastąpiona takimi, które preferują podłoże o niższym pH. Kwaśne opady bardzo szkodzą także porostom. Te najbardziej wrażliwe, o krzaczkowatej lub krzaczkowato‑nitkowatej, zwisającej plesze (np. brodaczki), występują już tylko na nielicznych, najmniej zanieczyszczonych obszarach naszego kraju.

Powodem zmniejszania się różnorodności biologicznej, zwłaszcza ekosystemów mórz i oceanów oraz ekosystemów nadbrzeżnych, jest również górnictwo naftowe. Wybuch platformy wiertniczej albo wyciek z tankowca mogą spowodować katastrofę ekologiczną na ogromną skalę, skutkującą nieodwracalnymi zmianami w ekosystemie. Przykładem takiej katastrofy jest skażenie Zatoki Meksykańskiej po wybuchu głębokowodnej platformy wiertniczej w 2010 r. Na skutek wylania 1,5 mld litrów ropy naftowej do zatoki zanieczyszczonych zostało 1 900 km wybrzeża. Zginęły setki tysięcy zwierząt, w tym 5 tysięcy wydr i aż 250 tysięcy mew, a także inne ptaki, żółwie morskie i delfiny.

Wpływ zmian klimatycznych na różnorodność biologiczną rozpatruje się głównie w odniesieniu do globalnego ocieplenia klimatu. Główną jego przyczyną jest działalność człowieka (i związana z nią nadmierna emisja do atmosfery gazów cieplarnianych takich jak ditlenek węgla (tlenek węgla IV), metan, tlenek diazotu czy para wodna).

Wzrost temperatury w skali świata ma wpływ m.in. na rozmieszczenie organizmów. Prawdopodobnie stanowi także powód ich zagłady w sytuacji, gdy nie mogą się one przemieścić na inne siedliska, o optymalnych dla siebie warunkach termicznych. Przykładem negatywnego wpływu ocieplenia klimatu jest wymieranie porostów piętra alpejskiego na skutek zajmowania ich siedlisk przez bardziej ciepłolubne gatunki roślin niższego piętra.

Wzrost temperatury w skali globalnej powoduje również inny poważny problem, jakim jest postępujące topnienie pokrywy lodowej na obszarach okołobiegunowych, obserwowany od lat 70. XX w. Skute lodem brzegi Alaski, będące dla morsów miejscem rozrodu i odchowu młodych, stopniowo topnieją, co zmusza ciężarne samice do szukania nowych, niezmienionych jeszcze obszarów. W efekcie tłoczą się one na niewielkich plażach jeszcze pokrytych lodem, tworząc stada liczące po kilkadziesiąt tysięcy osobników. Zanik pokrywy lodowej wpływa także na populacje pingwinów Adeli (Pygoscelis adeliae). Ptaki te polują na kryl, nurkując z kry, zwykle blisko kolonii lęgowej. Ponieważ przybrzeżne kry coraz szybciej topnieją, a kryl bytuje tylko pod lodem, ptaki muszą żerować w coraz większym oddaleniu od brzegu. Z tego powodu na długo opuszczają swoje pisklęta, co znacznie zwiększa ich śmiertelność.

Organizmom dodatkowo mogą zagrażać nasilone i nietypowe zjawiska atmosferyczne, np. gwałtowne opady śniegu i marznącego deszczu w górach Meksyku przyczyniły się do zagłady zimujących tam milionów osobników motyla monarchy, zmniejszając tym samym liczebność ich populacji o ponad 70%.

Zmiany klimatu prowadzą również do zaburzenia cykliczności pór roku. Obecnie w klimacie umiarkowanym wiosna rozpoczyna się z wyprzedzeniem, przez co przedterminowo zakwitają wiosenne kwiaty a ptaki i płazy przystępują do godów. Zwykle nie towarzyszy temu wcześniejszy rozwój owadów, dlatego też brakuje pokarmu dla młodych, których śmiertelność wzrasta.

Różnorodność biologiczna maleje w zastraszającym tempie. Nie potrafimy temu skutecznie zapobiegać i ochronić jej unikatowych, bezcennych składników. Mimo że w skali świata na ten cel przeznacza się bardzo duże środki, to są one niewystarczające i jedynie spowalniają proces zaniku różnorodności biologicznej. Aby skutecznie ratować różnorodność biologiczną przed ubożeniem, należy skupić się na zachowaniu najcenniejszych przyrodniczo i jednocześnie najbardziej zagrożonych obszarów świata. Naukowcy wyznaczyli na kuli ziemskiej 34 takie miejsca i nazwali je gorącymi punktami bioróżnorodności gorącymi punktami bioróżnorodności (ang. biodiversity hotspots). Są one miejscem życia ok. 80% gatunków kręgowców lądowych, z których ponad 40% jest endemitami. Każdy z takich obszarów powinien spełniać 2 podstawowe kryteria. Po pierwsze musi być miejscem występowania przynajmniej 1 500 endemicznych gatunków roślin naczyniowych. Drugim warunkiem jest utrata przez te gatunki w wyniku działalności człowieka co najmniej 70% naturalnych siedlisk.

Działania człowieka są przyczyną spadku różnorodności biologicznej na wszystkich jej poziomach.

Głównymi bezpośrednimi czynnikami spadku różnorodności biologicznej są: zanikanie naturalnych siedlisk i ekosystemów, wprowadzanie do środowisk gatunków inwazyjnych, zanieczyszczanie środowiska, nadmierna eksploatacja zasobów przyrody i zmiany klimatyczne.

Gorące punkty bioróżnorodności to niezwykle cenne przyrodniczo ekosystemy, zagrożone wskutek degradacji siedlisk naturalnych.

# data[].attributes.attachment_link.description
Liczba naturalnych ekosystemów, gatunków i osobników wielu populacji maleje w zastraszającym tempie. Badania przeprowadzone przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (ang. International Union for Conservation of Nature, w skrócie IUCN) wykazały, że od 1500 do 2009 r. na Ziemi bezpowrotnie zniknęło 875 gatunków.

# data[].attributes.body
notatka

# data[].attributes.attachment_link.title
Wykrywanie działania amylazy ślinowej w warunkach domowych

# data[].attributes.attachment_link.title
Nigdy nie Zabijajcie Tego Dziwnego Owada! Oto, Dlaczego!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Najdziwniejsze zwierzęta świata
Nasza planeta jest domem dla mnóstwa niesamowitych mieszkańców. Życie potrafi przybierać najróżniejsze formy, dostosowując się do otoczenia. Efektem są przedziwnie wyglądające zwierzęta - o większości z nich pewnie nigdy nawet nie słyszeliście.
25. Antylopy saiga

Listę dziwnych zwierząt rozpoczynamy od zagrożonego wyginięciem gatunku antylop saiga. Zwierzęta zamieszkują stepy Eurazji i co jest dla nich charakterystyczne, mają niezwykle dziwnie ukształtowane nosy. Ich przerośnięte nozdrza tworzą krótką trąbę, która spełnia dwie istotne funkcje - w zimie nagrzewa powietrze przed dostaniem się do płuc, w lecie filtruje kurz i pomaga chłodzić organizm.

24. Gawial gangesowy

Gawial jest jednym z dominujących drapieżników w rzekach subkontynentu indyjskiego, jednak jego populacja zmniejszyła się do zaledwie 235 osobników z powodu wyniszczającej działalności człowieka. Gawial ma nietypowy wąski pysk, w którym znajduje się 110 zębów. Niegdyś potężne zwierzę dziś stoi na granicy wyginięcia.

23. Frogfish

Owłosione i prążkowane ryby są jednym z najbardziej niezwykłych stworzeń żyjących na naszej planecie. Widoczne na jego ciele włoski nie są w rzeczywistości włosami, lecz cienkimi ościami.

Do polowania używa mechanizmu podobnego do wędki, aby przyciągnąć do siebie ofiarę.

22. Żabnica

Znana również jako diabeł morski, żabnica jest rybą o niewątpliwie nietypowym wyglądzie. Z głową tworzącą większą część jej ciała żabnica dysponuje również szerokim otworem gębowym, wypełnionym zębami. Pozwala jej to połykać swoje ofiary w całości.

Mimo niezwykłego wyglądu jest popularną rybą, poławianą w wielu miejscach na świecie, z dużym prawdopodobieństwem możecie ją spotkać na każdym targu rybnym w nadmorskich miejscowościach.

21. Pyura chilensis

To egzotyczne stworzenie występuje w Chile i Peru, gdzie jest popularnym przysmakiem. Jego otwór gębowy, którym filtruje mikroorganizmy z wody, często mylony jest przez ludzi ze skałą.

20. Pelagothuridae

To łacińska nazwa rodziny zwierząt morskich, zwanych potocznie ogórkami morskimi, ich dokładna nazwa to skrzywy. Ten rodzaj wygląda trochę jak meduza - wykorzystują swoje macki (w górnej części ciała) do zbierania błota z dna morskiego, które następnie trawią.

Te zamieszkujące głębiny stwory wyposażone są w specjalny aparat ruchu podobny jak u meduz, który pozwala im przemierzać oceaniczne wody.

19. Scotoplanes

Z kolei ten rodzaj krzywa nazywany jest po angielsku „seapig" ("morska świnia"), wypustki wyglądające jak nogi mogą zostać napompowane powietrzem.

18. Grzbietoród amerykański

Na tym nieco zagadkowym gifie możemy zobaczyć młode ropuchy wylęgające się ze specjalnych komórek na grzbiecie matki. Kompletnie płaska ropucha jest kolejnym zadziwiającym zwierzęciem żyjącym na ziemi. Aby chronić swoje potomstwo, tworzy na plecach specjalne klapy, w których chowa ikrę i wysiaduje ją przez 4 miesiące. Po wylęgnięciu się młodych kijanek matka zrzuca starą skórę.

17. Jelonkowiec błotny

Występuje w Chinach i Korei. To sympatycznie wyglądające stworzenie ma ukryte w szczękach dwa duże górne kły, każdy liczący po ok. 8 cm długości. Jelonek nie wykorzystuje ich jednak do zdobywania pokarmu, lecz terytorium, używając zębów do walki oraz obrony. Z tego powodu zwany jest też niekiedy jeleniem wampirem.

16. Gwiazdonos

Nie są większe niż przeciętny kobiecy but, gwiazdonos to mały kret z niezwykłym pyskiem wyposażonym w 22 różowe wypustki. Służą one do pozyskiwania informacji w ciemnych podziemnych korytarzach, do wyczuwania, czy gdzieś po drodze nie czai się posiłek. W jednej wypustce znajduje się 25 tysięcy narządów Eimera, które działają jak receptory dotyku w naszej skórze.

15. Wojsiłka

Wysiółki, zwane po angielsku scorpionfly, są ogromną rodziną owadów liczącą ponad 500 gatunków i występują na całej kuli ziemskiej.

Co jest naprawdę interesujące w tym owadzie, to funkcja, jaką spełnia jego odwłok, wyglądający jak u skorpiona. Jest to tak naprawdę dodatek do narządów rozrodczych samca. Podczas niezwykłego rytuału godowego samiec chwyta ofiarę, następnie przy pomocy feromonów przywołuje samicę i ofiarowuje jej poczęstunek. Jeśli po zjedzeniu samica odleci, to znaczy, że odrzuciła samca. Jeśli zostanie, oznacza to zgodę na kopulacje.

14. Japoński krab pacyficzny

To gargantuiczne i olbrzymie zwierzę ma największą rozpiętość nóg spośród wszystkich stawonogów żyjących na ziemi - osiąga 3,8 metra od końca jednego pazura do drugiego. Mimo wyglądu mówi się, że mają spokojnie i delikatne usposobienie.

13. Neoclinus blanchardi

Dla tej pacyficznej ryby brak polskiej nazwy. Może osiągać do 30 cm długości, gdy zaś dochodzi do sporów terytorialnych z innymi osobnikami, samce rozpoczynają walkę, który z nich jest w stanie szerzej otworzyć pysk - efekt może być przerażający.

12. Macropinna microstoma

Ryba ta jest niezwykle rzadko widywana, wiadomo jednak, że ma cylindryczne oczy umieszczone w przezroczystej osłonie na szczycie głowy. Ich pozycję może zmieniać z pionowej do poziomej, dzięki czemu może obserwować przestrzeń przed i nad sobą. Mały otwór gębowy sugeruje, że ta ryba żywi się drobnym pokarmem.

11. Nietoperz morski

Zwany po angielsku Red-lipped Batfish występuje na Galapagos. Nie do końca wiadomo, w jakim celu usta ryby są w rzucającym się w oczy czerwonym kolorze. Zwierzę to jest wyposażone dodatkowo w specjalny wabik na przynętę umieszczony przed jej oczami, ich płetwy zostały przekształcone w odnóża do przemieszczania się po dnie, a ich skóra jest niezwykle gruba i wymaga sporej siły, by ją przebić.

10. Krewetki mantis

Prawdziwy mistrz MMA - ta krewetka może atakować przeciwnika z prędkością uderzeniową 23 metrów na sekundę - taka siła wystarczyłaby, żeby pokonać szybkę akwarium. Nawet jeśli krewetka chybi, powstałe w efekcie natarcia fale, mogą skutecznie unieruchomić przeciwnika.

9. Żółwiak trójpazurzasty

Popularny przysmak w całej Azji.

Żółw ma wygląd upodabniający go bardziej do gada z nieproporcjonalnie długą szyję zakończoną nietypowym nosem, wykorzystywanym do różnych celów, m.in. do oddychania powietrzem podczas całkowitego zanurzenia w wodzie.

8. Jaskółka morska

Zwana także niebieskim smokiem, jaskółka morska wydaje się niegroźna - ma zaledwie 3 cm długości. W rzeczywistości jest to jadowita bestia, żywiąca się meduzami, która wykorzystuje truciznę do obrony przed drapieżnikami (w tym także ludźmi). Wystarczy zaledwie dotknąć smoka, aby jad został wydzielony.

Inną ciekawą cechą jest to, że jaskółka morska pływa w wodzie z głową skierowana w dół, wykorzystując powietrze zgromadzone w swoim brzuchu.

7. Owczarek z Bergamo

Pies pasterski pochodzący z Alp, można go spotkać w górskich wioskach na północ od Mediolanu. Ten pies jest ekspertem od wypasu bydła i owiec jednak najbardziej znany jest za sprawą swojej sierści przypominającej dready.

6. Gekon ogonolistny

Nie powinno nikogo dziwić, że gekony wykształciły doskonałe metody kamuflażu, jednak ten gatunek wyspecjalizował się do tego stopnia, że ukształtował swój ogon tak, że przypomina on kształtem liść. Niektóre z nich wykształciły dodatkowo płaskie płaty skóry, które rozpraszają cienie i sprawiają, że siedząc na drzewie, gekon jest praktycznie niewidoczny.

5. Trzewikodziób

Jest to ptak wielkości bociana zamieszkujący podmokłe tereny wschodniej Afryki. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest dziób wyglądający jak but. Dziób ma na tyle ostre zakończenia, że ptak może odcinać głowę swojej ofiary.

Ptak jest tak dziwny, że naukowcy nie wiedzą dokładnie, z jakimi innymi gatunkami jest on powiązany genetycznie.

4. Płaszczak

Jest to gatunek prymitywnego rekina, występuje u wybrzeży Afryki. Jest on żywą skamieliną, spokrewnioną z wymarłymi gatunkami. Podłużne wężowate ciało ryba wykorzystuje do wykonywania „skoków" na ofiarę, podobnie jak robią to węże. Do tego wyposażony jest w 300 siekaczy, każdy z 5 małymi wypustami podobnymi do igieł.

3. Babirusa

Endemiczny świniowaty ssak z obszarów Indonezji zwany jest również świnią jeleniowatą. Można je spotkać na wyspach Sula, Buru, Sulawesi i Togian. Godne uwagi są wielkie kły. Gdyby świnie nie szlifowały ich regularnie, kły rosłyby bez przerwy, stanowiąc zagrożenie dla czaszki zwierzęcia.

2. Aj-aj

Kolejny zadziwiające zwierzę to mieszkaniec Madagaskaru - małpiatka aye-aye, zwana po polsku palczakiem madagaskarskim. Jest to największy na świecie przykład nocnego naczelnego. Ma rozmiar przeciętnego kota, co zaś charakterystyczne posiada długi środkowy palec zakończony hakowatym pazurem, który służy mu do wyszukiwania larw w korze drzew.

1. Samogłów

Jest to najcięższa znana ryba kostnoszkieletowa, może osiągać nawet do 3 metrów długości, a jej waga dochodzi do 2 ton! W związku ze swoją masą pływa bardzo powoli i do tego często na boku. Samice samogłowa mogą na raz produkować nawet do 300 milionów jaj - to najwięcej spośród wszystkich kręgowców!

Ryba zwana po japońsku mola mola uważana jest za wielki przysmak w kraju kwitnącej wiśni w Korei i na Tajwanie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Najdziwniejsze zwierzęta świata - ciekawe.org

# data[].attributes.attachment_link.description
Nasza planeta jest domem dla mnóstwa niesamowitych mieszkańców. Życie potrafi przybierać najróżniejsze formy, dostosowując się do otoczenia. Efektem są przedziwnie wyglądające zwierzęta - o większości z nich pewnie nigdy nawet nie słyszeliście. Listę dziwnych zwierząt rozpoczynamy od zagrożonego wyginięciem gatunku antylop saiga. Zwierzęta zamieszkują stepy Eurazji i co jest dla nich charakterystyczne, mają niezwykle dziwnie ukształtowane nosy.

# data[].attributes.attachment_link.title
Postawy i opinie w zakresie stosowania dopingu.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Świat Supli - Sklep z odżywkami i suplementami , odżywki suplementy ciuchy, odzież na siłownię

# data[].attributes.attachment_link.title
Psychika a doping - skutki uboczne - Krzysiek Jarocki

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Społeczeństwa rozwinięte borykają się z plagą chorób cywilizacyjnych. Jedną z ich przyczyn jest brak regularnej aktywności fizycznej. Ruch nie tylko wzmacnia ciało, ale także poprawia nastrój.

wskazywać sposoby zapobiegania wadom postawy, urazom i chorobom układu kostnego;

wyjaśniać, jak udzielić pierwszej pomocy przy urazach układu kostnego;

oceniać wpływ środków dopingujących na organizm.

Aktywność fizyczna i właściwa dieta to 2 podstawowe czynniki, które odpowiadają za zachowanie zdrowia oraz prawidłowy rozwój fizyczny, psychiczny i społeczny. Ćwiczenia powodują, że włókna mięśniowe stają się grubsze (zwiększa się masa mięśniowa), bardziej wytrzymałe (zwiększa się siła mięśni) i odporne na zmęczenie. Ruch sprzyja też wzrostowi gęstości kości (zwiększa się warstwa istoty zbitej, ilość substancji organicznych i soli mineralnych, zmienia układ beleczek kostnych), dzięki czemu są mocniejsze i mniej podatne na urazy mechaniczne.

Dzięki aktywności fizycznej sprawniej działa również układ krwionośny. Zwiększa się ukrwienie narządów i poprawia zaopatrzenie komórek w tlen i substancje odżywcze, usprawnia system odbioru zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Ruch mobilizuje układ odpornościowy, dlatego osoby uprawiające sport rzadziej chorują, łagodniej przechodzą choroby i szybciej wracają do zdrowia. Regularna aktywność fizyczna przyspiesza spalanie rezerw tłuszczu, pomaga walczyć ze zbędnymi kilogramami, utrzymać prawidłową masę ciała. Systematyczne ćwiczenia o umiarkowanej intensywności redukują ryzyko wystąpienia wielu chorób cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, otyłość, zawał serca.

W wielu miastach istnieją ścieżki zdrowia z urządzeniami umożliwiającymi uprawianie różnych form rekreacji ruchowej.

Aktywność fizyczna to relaks dla organizmu. Wydzielane w czasie ruchu endorfiny, tzw. hormony szczęścia, poprawiają samopoczucie, zwiększają motywację do działania, obniżają poziom stresu, mogą też zapobiegać stanom depresyjnym lub znacznie je ograniczać. Czynne uprawianie sportu hartuje psychicznie: uczy, jak pokonywać trudności, przezwyciężać własną słabość, radzić sobie ze zmęczeniem, wykorzystywać sukcesy i porażki. Osoby uprawiające sport są na ogół pogodne, optymistyczne i dobrze czują się w grupie. Treningi to okazja do nawiązywania nowych znajomości i utrwalania starych, do współpracy i zdrowej rywalizacji.

Sport, uprawiany zarówno zawodowo, jak i rekreacyjnie, uczy systematyczności oraz odpowiedzialności za siebie i innych, kształtuje postawy życiowe pozwalające realizować codzienne obowiązki. Należy pamiętać, że każdy wysiłek fizyczny powinien być dostosowany do indywidualnych możliwości ćwiczącego.

Aktywność fizyczna pobudza układ krwionośny i zmienia ilość krwi przepływającej przez poszczególne narządy organizmu. Odczytaj z tabeli nazwy narządów, w których zwiększa się ilość przepływającej krwi podczas wysiłku fizycznego, i takich, które są słabiej w nią zaopatrywane. Wyjaśnij, z czego wynikają te różnice.

Tryb życia współczesnego człowieka polega zwykle na wielogodzinnym siedzeniu - w ławce szkolnej, za biurkiem, przed komputerem, podczas jazdy samochodem. Uczniowie przeciętnie spędzają w szkole od 4 do 6 godzin; 2‑4 godziny odrabiają lekcje, 2 godziny oglądają telewizję lub korzystają z komputera i ok. 1 godziny poświęcają na spożywanie posiłków. W tym czasie wiele grup mięśni jest nieaktywnych, a inne - nadmiernie obciążone. Z tego powodu ze szczególną starannością trzeba dobrać krzesło i biurko do własnego wzrostu. Siedząc, należy unikać garbienia się i długotrwałego pozostawania w nieprawidłowej pozycji, np. opierania się na podwiniętej nodze.

Do pracy i nauki najlepsze jest krzesło twarde (nie fotel), które ma siedzisko na wysokości odpowiadającej długości podudzia, gdy stopa opiera się podłoże. Oparcie powinno podpierać odcinek lędźwiowy, który podczas siedzenia przyjmuje największe obciążenie. Stopy powinny luźno dotykać podłoża. Przy stole dobrze dobranym wysokością do krzesła kręgosłup powinien być wyprostowany, a barki ustawione poziomo. Nawet mając prawidłowo zorganizowane miejsce do pracy, nie należy długo siedzieć w jednej pozycji. Trzeba ją zmieniać w miarę możliwości, opierając się czasem o stół, oparcie krzesła lub przechodząc do klęczenia na krześle.

Kto spędza w pozycji siedzącej większą część dnia, musi zadbać o zregenerowanie napiętych wiele godzin mięśni i zaktywizować te, które były cały czas rozluźnione. Dla zdrowej osoby wystarczającą aktywność zapewnia czynne uczestnictwo w lekcjach wychowania fizycznego, rezygnacja z windy oraz z jeżdżenia środkami komunikacji, jeśli do pokonania jest od kilkuset metrów do 1‑2 km. Spacer czy szybki marsz na świeżym powietrzu pozwalają odprężyć się, nabrać dystansu do szkolnych wydarzeń, dotlenić mózg, dzięki czemu łatwiej będzie odrabiać lekcje.

Ekonomiczny (sprawny) chód nie jest oczywistą umiejętnością. Czasem chodząc, wykorzystujemy mięśnie i stawy niezgodnie z ich przeznaczeniem i angażujemy w ruch niepotrzebnie mięśnie i stawy, które zastępują te zwolnione z pracy. Elementy układu ruchu zużywają się wtedy szybciej i szybciej odczuwamy zmęczenie. To powoduje, że częściej unikamy ruchu, w wyniku czego spada nasza kondycja.

Mężczyzna stoi i lektor opowiada. W tle osoby mające prawidłowe sylwetki spacerują, uprawiają chód sportowy, nordic walking. Prezentuje strój sportowy oraz postawę. Następnie stawianie stopy, chód nogi-ramiona.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Mężczyzna stoi i lektor opowiada. W tle osoby mające prawidłowe sylwetki spacerują, uprawiają chód sportowy, nordic walking. Prezentuje strój sportowy oraz postawę. Następnie stawianie stopy, chód nogi-ramiona.

Noszenie szkolnej torby wymaga rozłożenia ciężaru na obie ręce (oba ramiona). Dlatego polecane są plecaki, które należy zakładać na oba ramiona, gdyż jednostronne obciążenie kręgosłupa może prowadzić do skoliozy.

Zdarza się, że naturalne krzywizny kręgosłupa ulegają nadmiernemu wygięciu do przodu lub do tyłu. Może również dojść do skrzywienia bocznego, czyli . wykształcone w wieku dziecięcym bez rehabilitacji pogłębiają się i stają się przyczyną silnych dolegliwości bólowych. Ograniczają również zdolność wykonywania ruchów.

Większość ludzi przychodząc na świat posiada prawidłowo zbudowane stopy (98%), ale tylko 40% zachowuje ten stan w wieku dorosłym. Świadczy to o tym, że przyczyną deformacji stóp są zmiany nabyte. Im młodsze dziecko, tym wpływ środowiska na jego kościec jest większy.

Wyszukaj informację i odpowiedz na pytanie: W jakim wieku można zacząć nosić buty na wysokim obcasie?

Nieprawidłowo dobrane buty prowadzą do deformacji stóp. Zbyt ciasne obuwie, nadwaga, długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej mogą być przyczyną , któremu zwykle towarzyszy ból i drętwienie stóp. Podczas noszenia butów na wysokim obcasie ciężar ciała spoczywa na śródstopiu, co powoduje ból i deformacje palców. Skutkami noszenia butów z wąskimi noskami są natomiast odciski, przykurcze, opuchlizny i żylaki. Dobroczynny wpływ na nasze stopy ma chodzenie na bosaka, szczególnie po miękkim podłożu - trawie, piasku. Skóra może wówczas oddychać, wzmacniają się mięśnie stóp i pleców, zwiększa się ich ukrwienie.

Brak ruchu i nieprawidłowe odżywianie osłabiają kości i mięśnie oraz sprawiają, że stają się one podatne na urazy. Z tego powodu należy dostarczać organizmowi odpowiednich składników pokarmowych, z których najważniejsze to białka, sole wapnia, fosforu, magnezu oraz witamina D. Właściwa dieta ma znaczenie zwłaszcza w okresie wzrostu i kształtowania się szkieletu. Niedobór składników budulcowych kości może być przyczyną krzywicy. Dzieci pozbawione wymienionych składników pokarmowych mają słabe, podatne na deformacje kości. U dorosłych niedobór wapnia i witaminy DIndeks dolny 3 ₃ oraz zaburzenia hormonalne mogą prowadzić do osteoporozy. Dochodzi wówczas do stopniowego zaniku soli mineralnych i osłabienia kości, co zwiększa ryzyko złamań.

Brak codziennej gimnastyki, nadwaga, wady postawy, nieprawidłowa pozycja przy siedzeniu często prowadzą do dyskopatii. Polega ona na wysunięciu dysków, czemu towarzyszy silny ból i drętwienie kończyn.

Podczas nieumiejętnego uprawiania sportów przez amatorów elementy układu ruchu często ulegają kontuzjom, dlatego istotne są tutaj działania profilaktyczne. Przed zasadniczymi ćwiczeniami należy wykonać rozgrzewkę, która podnosi temperaturę ciała, sprawiając, że mięśnie stają się elastyczne, a tym samym mniej podatne na urazy. Innym sposobem zapobiegania urazom jest na przykład noszenie kasków przez rowerzystów czy ochraniaczy na kolana przez skaterów. Urazy mechaniczne to najczęściej stłuczenia, w mniejszym stopniu , , i . Po zakończonym procesie leczenia (np. zdjęciu opatrunku gipsowego) często potrzebna jest kilkumiesięczna , która pozwala na przywrócenie sprawności układu ruchu.

Zwichnięcie polega na uszkodzeniu stawu. Powierzchnie stawowe kości tworzących staw tracą ze sobą kontakt, staje się on niestabilny, ma nieprawidłowy kształt. Urazowi często towarzyszy uszkodzenie więzadeł i torebki stawowej. Miejsce urazu szybko puchnie, czasem towarzyszy temu krwiak (podskórny wylew krwi), a poszkodowana osoba czuje bardzo silny ból i nie może poruszać kończyną w uszkodzonym stawie. Pierwsza pomoc polega na unieruchomieniu stawu i zastosowaniu zimnych okładów, które mają zmniejszyć opuchliznę.

Skręcenie jest urazem, w wyniku którego uszkodzeniu ulegają cześci stawu, takie jak więzadała, torebka stawowa, przyczepy ścięgien, ale kości nie zostają przemieszczone. Towarzyszy mu ból, obrzęk, wylew podskórny. Także w tym przypadku kończynę należy unieruchomić i zapobiegać powstaniu obrzęku.

Złamanie kości, gdy ta uległa przemieszczeniu, może spowodować deformację kończyny. Gdy kość przebija skórę i mięśnie, mówimy o złamaniu otwartym, zaś gdy brak rany w miejscu złamania - zamkniętym. Pierwsza pomoc polega na unieruchomieniu 2 sąsiednich stawów, by złamane końce kości nie przezmieszczały się względem siebie.

Zdecydowana większość urazów powstaje u osób uprawiających sport w ramach rekreacji, a nie wyczynowo. Podaj 2 różne wyjaśnienia tego faktu.

Ile osób uprawia sport wyczynowo, a ile rekreacyjnie? Jakie mogą być skutki wyjazdu na narty bez fizycznego przygotowania do uprawiania narciarstwa?

Osteoporozą zagrożone są głównie osoby po 40 r. życia, przechodzące związane z wiekiem zmiany hormonalne. W grupie ryzyka znajdują się również dzieci będące w okresie bardzo intensywnego wzrostu, kobiety w ciąży i karmiące piersią. Częściej na tę chorobę zapadają kobiety niż mężczyźni.

W przypadku każdego z wymienionych urazów potrzebna jest pomoc lekarska. Polega ona na rozpoznaniu urazu, zwykle na podstawie prześwietlenia rtg, nastawieniu przemieszczonych kości i zabezpieczeniu miejsca urazu gipsowym lub elestycznym opatrunkiem.

Środki dopingujące stosowano w XIX w. u koni wyścigowych w celu ich pobudzenia przed wyścigiem.

Ludzki organizm nie jest przystosowany do spędzania większej części dnia w bezruchu.

Brak aktywności fizycznej prowadzi do zaniku mięśni, które nie są w stanie utrzymać prawidłowej postawy ciała ani podołać większemu wysiłkowi fizycznemu.

Aktywność fizyczna to najważniejszy element zdrowego stylu życia.

Niewłaściwie dobrane obuwie i nadmierne obciążenie stóp mogą być przyczyną płaskostopia.

Zaburzenia składu mineralnego kości mogą być przyczyną krzywicy i osteoporozy.

Uprawianie sportu wymaga stosowania zasad profilaktyki urazowej.

Pierwsza pomoc w przypadku skręcenia lub zwichnięcia stawu polega na unieruchomieniu kończyny i wezwaniu pomocy lekarskiej.

W przypadku złamania kości kończynę należy unieruchomić i wezwać pomoc medyczną.

Stosowanie środków dopingujących powoduje zaburzenia w pracy wielu narządów, a także zmiany psychiczne.

Przeanalizuj tabelę 1. i wyjaśnij, dlaczego podczas maksymalnego wysiłku ilość krwi przepływającej przez:

Co powinno się zmienić, by więcej uczniów uczestniczyło w lekcjach wychowania fizycznego w szkole? Zaplanuj i przeprowadź w swojej klasie debatę na ten temat.

Jedynie w przypadku stłuczeń można zrezygnować z pomocy medycznej. Polegają one na uszkodzeniu mięśni, objawiają się opuchlizną, krwiakiem oraz bólem. Pierwsza pomoc polega na stosowaniu zimnych okładów.

Aby zwiększyć sprawność fizyczną, osiągać jak najwyższe wyniki sportowe, czasem na granicy możliwości organizmu, ludzie sięgają po niedozwolone . Szczególnie niebezpieczne dla zdrowia są anaboliki, związki chemiczne, które sztucznie podnoszą wydajność sportowca. Zwiększają jego pobudliwość, tempo przemiany materii, tempo syntezy białek, a tym samym masę i siłę mięśni. Do środków dopingujących należą m.in. narkotyki, środki przeciwbólowe, hormony, z których najczęściej stosowanym jest testosteron. Przyjmowanie anabolików powoduje zaburzenia pracy wielu narządów, może nawet prowadzić do kalectwa lub śmierci. Substancje te nierzadko powodują nienaturalny rozrost piersi, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, spadek popędu płciowego u mężczyzn i jego wzrost u kobiet.

Zmiany dotyczą także psychiki - pojawia się agresja i niemożność kontrolowania własnego zachowania, lub depresja. Stosowanie środków dopingujących w okresie dojrzewania zwykle uniemożliwia kontynuowanie profesjonalnej kariery sportowej w wieku dojrzałym. Środki dopingujące można wykryć, badając próbkę moczu lub krwi sportowca. Najlepszym, zdrowym rodzajem dopingu jest wsparcie ze strony rodziny, znajomych, kibiców.

# data[].attributes.attachment_link.description
Społeczeństwa rozwinięte borykają się z plagą chorób cywilizacyjnych. Jedną z ich przyczyn jest brak regularnej aktywności fizycznej. Ruch nie tylko wzmacnia ciało, ale także poprawia nastrój. wskazywać sposoby zapobiegania wadom postawy, urazom i chorobom układu kostnego; wyjaśniać, jak udzielić pierwszej pomocy przy urazach układu kostnego; oceniać wpływ środków dopingujących na organizm.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kod kreskowy umieszczony na każdym towarze znajdującym się na sklepowej półce zawiera zaszyfrowaną informację o produkcie. Wystarczy użyć skanera, by ją poznać. Czy człowiek i inne organizmy również posiadają kod umożliwiający ich identyfikację?

możliwe jest poznanie sekwencji genetycznej organizmu;

sekwencja genetyczna to ciąg zasad: A, T, G, C;

w sekwencji genetycznej zakodowane są informacje nt. funkcjonowania oraz budowy organizmu.

wymieniać i opisywać przykłady wykorzystania badań DNA w nauce;

oceniać przydatność wiedzy zdobytej w trakcie trwania projektu poznania ludzkiego genomu HGP;

wyjaśniać związek pomiędzy filogenetyką, a biologią molekularną;

określać przydatność bioinformatycznych baz danych.

jest bardzo ważną techniką laboratoryjną stosowaną w badaniach nad genami. Dzięki niemu można dokładnie ustalić kolejność nukleotydów (adeninowego, guaninowego, tyminowego, cytozynowego) kodujących informację genetyczną (zapis unikatowych danych oraz wskazówek dotyczących budowy i funkcjonowania komórek). Poznanie sekwencji kodujących ma ogromne znaczenie, ponieważ pozwala określić funkcję konkretnych genów. Technika sekwencjonowania DNA jest jednym z najszybszych i najmniej kosztownych sposobów poznania genotypu.

liczba genów człowieka jest mniejsza niż wcześniej zakładano i wynosi ok. 30 tysięcy;

90% łańcucha DNA nie niesie żadnej informacji (lub zawiera informacje do tej pory niepoznane);

liczba par nukleotydów stanowiących genom przekracza 3 mld;

niektóre geny kodują cząsteczki RNA, które mogą przeprowadzać wiele reakcji biochemicznych w organizmach;

wciąż mało wiemy o ludzkim genomie - nie przypomina on prostego przepisu wytwarzania białek, lecz złożony program komputerowy.

Na podstawie Ilustracji 1 opisz, na czym polega sekwencjonowanie DNA.

Projekt poznania ludzkiego genomu Projekt poznania ludzkiego genomu (HGP) powstał w 1990 r. Jego celem jest poznanie ludzkiego oraz stworzenie map wszystkich chromosomów. Początkowo zakładano, że realizacja projektu zajmie 15 lat, jednak dzięki bardzo szybkiemu rozwojowi technik inżynierii genetycznej ukończono go już po 13 latach. Projekt był sponsorowany przez Departament Energii USA oraz Narodowy Instytut Zdrowia USA. Instytucje te przeznaczyły na jego realizację 3 mld dolarów. W efekcie, 14 kwietnia 2003 r. powstał dokument zawierający sekwencje 99% ludzkiego genomu. Wyniki badań dowiodły, że:

Wymień czynniki inne niż geny mogące wpływać na określone umiejętności i zdolności człowieka.

Richard Dawkins porównuje geny do przepisu na ciasto. Wiele zależy od recepty (genotypu), ale równie dużo od wprawy kucharza i jakości produktów, jakie ma do dyspozycji. Oznacza to, że sposób przejawiania się genów zależy od czynników środowiska.

Informacje uzyskane w wyniku realizacji projektu pomogą w opracowaniu skuteczniejszych metod diagnozy chorób genetycznych, wykrywaniu ryzyka ich wystąpienia, a być może także w zapobieganiu niektórym z nich. Dzięki HGP wykazano związek określonych sekwencji DNA z posiadanymi zdolnościami i umiejętnościami. Projekt przyczynił się również do odkrycia kolejnych technik umożliwiających poznawanie sekwencji genetycznych.

Podczas prac nad projektem poznania ludzkiego genomu dokonano sekwencjonowania genów organizmów modelowych (bakterii E. coli, drożdży S. cerevisiae, nicieni C. elegans, muszek owocowych D. melanogaster). Spowodowało to szybszy rozwój technologii oraz lepszą interpretację wyników sekwencjonowania ludzkiego genomu.

to dział biologii ewolucyjnej zajmujący się ustalaniem pochodzenia organizmów. Do niedawna pochodzenie i pokrewieństwo między organizmami, także wymarłymi, ustalano głównie na podstawie ich podobieństwa w budowie, rozwoju i funkcjonowaniu. Dzięki powstaniu baz danych sekwencji genetycznych wielu organizmów (sekwencji DNA, RNA) i informacji dotyczących struktur białkowych oraz zaawansowanym narzędziom bioinformatycznym opisywanie historii świata żywego jest łatwiejsze, a jego wyniki obciążone są mniejszym błędem.

Na podstawie fragmentów zachowanego DNA wymarłych organizmów można poznać ich biologię. Po ustaleniu kolejności nukleotydów pobranych ze szczątków porównuje się ją z sekwencją DNA form obecnie żyjących. Podobieństwo sekwencji genów uróżnych gatunków określa się w procentach. W przypadku stwierdzenia takich samych sekwencji kodujących w DNA wymarłego organizmu i organizmu żyjącego obecnie można ustalić z dużym prawdopodobieństwem, jakie białka wytwarzał gatunek kopalny. Na podstawie obecności określonego białka można stawiać hipotezy, jakie cechy fizjologii i budowy mogły charakteryzować badany gatunek. W ten sposób można z dużym prawdopodobieństwem odtwarzać budowę nieistniejących już organizmów, określać ich tryb i środowisko życia oraz przebieg ewolucji.

Zanim metody bioinformatyczne stały się powszechne, biolodzy ewolucyjni spodziewali się, że przewidywania sformułowane na podstawie analiz z zakresu anatomii porównawczej, dotyczące pokrewieństwa i drzew rodowych, wymarłych oraz obecnie żyjących organizmów, potwierdzą się. Okazało się jednak, że rezultaty badań molekularnych często zaprzeczają danym zebranym przez anatomów. Różnice w ocenie prawdziwości wyników metod tradycyjnych i bioinformatycznych podzieliły środowisko naukowe. Obecnie więcej osób przychyla się do opinii, że to właśnie wyniki badań molekularnych są najbardziej wiarygodne, a przy tym łatwiejsze w stosowaniu. Ponadto umożliwiają przebadanie większej liczby szczątków. Anatomowie często potrzebują kości lub innych w miarę dobrze zachowanych fragmentów ciała (najlepiej w całości), natomiast do badań molekularnych wystarczy jedynie DNA. Można je pozyskać z niewielkich elementów, których budowa nic nie mówi anatomom. Wyizolowany DNA poddawany jest sekwencjonowaniu, a uzyskane tą techniką sekwencje porównuje się następnie z DNA innych organizmów. Duże podobieństwo świadczy o bliskim pokrewieństwie. W ten sposób można również zestawić ze sobą RNA i białka różnych organizmów.

W sekwencji genetycznej są zakodowane unikatowe informacje dotyczące funkcjonowania komórek.

Celem projektu poznania ludzkiego genomu było ustalenie sekwencji komplementarnych par zasad tworzących ludzki genom.

Współczesna filogenetyka korzysta z metod biologii molekularnej.

Za pomocą metod biologii molekularnej można przewidywać cechy wymarłych przodków zwierząt żyjących współcześnie.

Każdy organizm posiada swój unikatowy identyfikator - sekwencję genetyczną.

1. Oceń, jakie znaczenie dla ludzkości ma poznanie sekwencji genetycznej człowieka. Wskaż zagrożenia i korzyści wynikające ze znajomości genomu ludzkiego.

2. Wyjaśnij, jakie znaczenie ma poznanie sekwencji zasad azotowych wybranych fragmentów DNA.

Richard Dawkins

Jest zoologiem, ewolucjonistą, autorem wielu publikacji i książek, m.in. o ewolucji, np. „Samolubny gen", „Ślepy zegarmistrz".

projekt poznania ludzkiego genomu

HGP, z ang. Human Genome Project; projekt mający na celu poznanie wszystkich sekwencji kodujących w genomie człowieka

Korzystając z serwera NCBI, porównaj sekwencję nukleotydów albuminy myszy ( Mus musculus) i szczura ().

Na serwerze NCBI wybierz All Databases nucleotide, a w oknie wyszukiwarki wpisz albumin Mus musculus, a potem albumin Rat rattus.

Skopiuj sekwencje nukleotydów kodujących obie albuminy.

Jedną z nich wklej do nucleotide blast w oknie Enter Query Sequence, a drugą w oknie Enter Subject Sequence; zaznacz Align two or more sequences, a następnie kliknij BLAST.

Po chwili pojawi się wynik porównań.

Ustal, jak duże jest podobieństwo albuminy myszy i szczura.

Kod kreskowy (ang. bar‑code), o którym była mowa we wstępie do lekcji, to zbiór informacji na temat poszczególnych produktów znajdujących się w bazie sklepu, hurtownika czy producenta. Jego głównym zastosowaniem jest automatyczna identyfikacja towarów w banku danych. Analogię kodu kreskowego dla organizmów stanowi sekwencja genetyczna. Jest to unikatowy kod każdej istoty. Rozpoznając sekwencję nukleotydów, można ze stuprocentową pewnością określić przynależność gatunkową posiadających ją konkretnych osobników. Istnieją już pomysły i pierwsze próby sporządzenia biblioteki kodów wszystkich organizmów. Bardzo ważnym aspektem w tworzeniu takiego zbioru jest odpowiedni dobór obszaru sekwencji genetycznych, znajdujących się w bazie danych. Do identyfikacji należy wytypować taki region DNA, który będzie się powtarzał u osobników tego samego gatunku, ale równocześnie będzie unikatowy na poziomie analiz międzygatunkowych. Dla konkretnego gatunku niezbędne więc będzie określenie specyficznej sekwencji nukleotydów, służącej do porównań.

Funkcjonuje już baza BOLD ( Barcode of Life System). W 2005 r. znajdowały się tam 33 tysiące (znaczników DNA) dla 12,7 tysięcy gatunków. Osiem lat później baza liczyła już ponad 2,6 mln znaczników dla ok. 190 tysięcy gatunków. Każdy z nich zawiera nazwę gatunkową, sekwencję kodu, datę oraz miejsce znalezienia osobnika, zdjęcia i inne dodatkowe informacje.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kod kreskowy umieszczony na każdym towarze znajdującym się na sklepowej półce zawiera zaszyfrowaną informację o produkcie. Wystarczy użyć skanera, by ją poznać. Czy człowiek i inne organizmy również posiadają kod umożliwiający ich identyfikację? możliwe jest poznanie sekwencji genetycznej organizmu; sekwencja genetyczna to ciąg zasad: A, T, G, C; w sekwencji genetycznej zakodowane są informacje nt.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
Powiązanie z fotosyntezą

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W języku potocznym oddychanie oznacza jedynie wdychanie i wydychanie powietrza. Czynności te - poprawnie nazywane wymianą gazową - polegają na dostarczaniu organizmowi tlenu i usuwaniu z niego dwutlenku węgla. Czym w takim razie jest oddychanie?

wyjaśniać, na czym polega proces oddychania komórkowego;

wymieniać warunki przebiegu oddychania tlenowego i beztlenowego oraz substraty i produkty tego procesu;

wykazywać współzależność procesów fotosyntezy i oddychania.

Oddychanie jest procesem warunkującym życie, pozwala bowiem organizmom korzystać z energii zawartej w pokarmie. Wszystkie istoty potrzebują energii do wykonywania czynności życiowych - dzięki niej mogą się poruszać i odżywiać, wydalać, reagować na bodźce, prowadzić procesy biochemiczne w komórkach, rozmnażać się i rosnąć. Ptaki i ssaki potrzebują energii również po to, żeby utrzymywać stałą temperaturę ciała, niezależną od temperatury otoczenia.

Związki organiczne zawierają energię chemiczną, dlatego są pokarmem organizmów. Uwalnianie energii z pokarmu odbywa się w każdej żywej komórce i jest nazywane oddychaniem komórkowym oddychaniem komórkowym . W komórkach organizmów jądrowych proces ten zachodzi w mitochondriach - strukturach, których funkcję można porównać z działaniem elektrowni. Zawierają one enzymy zdolne do przeprowadzania tego procesu.

Związkiem organicznym będącym źródłem energii jest cukier - glukoza. Kiedy w organizmie zabraknie glukozy, wówczas są rozkładane substancje zapasowe, głównie inne cukry i tłuszcze, gdy zaś i te rezerwy się wyczerpią, wtedy zostają rozłożone nawet białka. Wykorzystanie białek jako „paliwa" jest skutkiem długotrwałego głodu i na przykład u zwierząt prowadzi do zaniku mięśni.

W procesie oddychania energia chemiczna jest przetwarzana. Znaczna jej część zostaje rozproszona w formie ciepła, reszta zaś jest zmagazynowana w cząsteczkach związku chemicznego nazywanego . Może on być transportowany po całej komórce i następnie wykorzystywany tam, gdzie wystąpi zapotrzebowanie na energię.

W komórce energia jest uwalniana z pokarmu w obecności tlenu lub bez jego udziału, dlatego wyróżnia się dwa sposoby oddychania komórkowego: i oddychanie beztlenowe oddychanie beztlenowe . Tlenowo oddychają rośliny i zwierzęta (oprócz pasożytów jelitowych), a także większość mikroorganizmów i grzybów. Produktami tego procesu są dwutlenek węgla i woda - proste związki chemiczne ubogie w energię.

Oddychaniu tlenowemu towarzyszy wymiana gazowa - komórka na zasadzie dyfuzji pobiera tlen i wydala dwutlenek węgla. Niewielkie organizmy pobierają tlen i wydalają dwutlenek węgla całą powierzchnią ciała. Dużym organizmom wielokomórkowym służą do tego specjalne narządy, np. skrzela u zwierząt wodnych i płuca u kręgowców lądowych.

Intensywność oddychania zależy od aktywności życiowej organizmu. Najsłabiej oddychają nasiona czy zarodniki roślin będące w stanie „uśpienia". Kiedy zaczynają kiełkować, wzrasta ich zapotrzebowanie na energię, musi się zatem również zwiększyć natężenie oddychania. Najintensywniej oddychają młode komórki będące w okresie wzrostu. W różnych tkankach zapotrzebowanie na energię nie jest jednakowe i zależy przede wszystkim od pełnionej przez nie funkcji. Komórki mięśni czy mózgu wykazują wyższy poziom aktywności oddechowej niż komórki skóry. Im większa jest aktywność oddechowa komórek, tym więcej mają one mitochondriów.

Podczas oddychania cukry i tłuszcze są rozkładane na dwutlenek węgla i wodę. W wyniku rozkładu białek dodatkowo powstają związki zawierające azot - amoniak i mocznik, z kolei w procesie przemian amoniaku jest także wytwarzany kwas moczowy. Produkty te są toksyczne dla zwierząt i muszą być usunięte z organizmu. Rośliny nie pozbywają się związków azotowych, ponieważ zużywają je do wytwarzania własnych aminokwasów i białek.

Zimą, kiedy na zewnątrz panuje mróz, chuchamy na zmarznięte dłonie, aby je rozgrzać. Co sprawia, że powietrze wydychane z płuc ma wyższą temperaturę od temperatury otoczenia?

Oddychanie komórkowe można porównać ze spalaniem drewna w ognisku. Przeanalizuj przebieg obu procesów, uwzględniając:

Oddychanie beztlenowe jest głównym źródłem energii dla organizmów żyjących w środowiskach, w których brakuje tlenu lub jest go niewiele. W taki sposób oddychają niektóre bakterie, grzyby i pasożyty jelitowe, czasem również komórki mięśniowe. Oddychanie beztlenowe zachodzi w cytoplazmie i jest nazywane . Najbardziej znana jest przeprowadzana przez drożdże fermentacja alkoholowa. W jej wyniku zachodzi rozkładu cukru na alkohol etylowy i dwutlenek węgla, a także uzyskiwana jest energia. W warunkach niedostatecznego dostępu tlenu w komórkach mięśni zachodzi fermentacja mlekowa. Taką fermentację prowadzą również bakterie występujące w mleku i niektóre bakterie żyjące w układzie pokarmowym człowieka. W procesie tym energia powstaje wskutek przemiany glukozy w kwas mlekowy. Komórki, w których przebiega oddychanie beztlenowe, uzyskują znacznie mniej energii niż komórki oddychające tlenowo, ponieważ produkty fermentacji zawierają jej jeszcze całkiem sporo. Przy wystarczającym dostępie tlenu zarówno drożdże, jak i komórki mięśniowe mogą oddychać tlenowo.

Film przedstawia współzależność pomiędzy fotosyntezą a oddychaniem. Duża pomarańczowa strzałka u góry symbolizuje energię słoneczną, która jest potrzebna do fotosyntezy, symbol: zielony czworokąt. Poniżej znajdują się cztery szare czworokąty z napisami: pokarm, tlen, dwutlenek węgla, woda. Od niebieskiego czworokąta, symbolu oddychania, w dół odchodzi duża żółta strzałka z napisem: energia. Pomiędzy czworokątami poruszają się strzałki, ukazujące zależności między nimi.

Określ prawdopodobne skutki trzymania dużej liczby roślin doniczkowych w sypialni.

Na czym polega wymiana gazowa u roślin w nocy?

Oddychanie tlenowe polega na uzyskiwaniu energii w wyniku rozkładu cukrów i przebiega według uproszczonego schematu:

R11AAjRdtdJnf 1

Oddychanie tlenowe jest bardziej wydajne energetycznie niż oddychanie beztlenowe.

Substraty oddychania są produktami fotosyntezy, produkty fotosyntezy są substratami procesu oddychania komórkowego.

Procesem towarzyszącym oddychaniu tlenowemu jest wymiana gazowa.

1. Porównaj w tabeli substraty i produkty oddychania tlenowego, fermentacji alkoholowej i fermentacji mlekowej.

2. Wyjaśnij przyczyny zmian stężenia tlenu i dwutlenku węgla obserwowane w ciągu doby w wodzie stawu.

RXUJ1u4HflO2Q 1

Oddychanie i fotosynteza to procesy ściśle od siebie zależne. Rośliny podczas fotosyntezy produkują związki organiczne i tlen, które są niezbędne i dla nich, i dla organizmów cudzożywnych do uwalniania energii w procesie oddychania. Produkty oddychania - dwutlenek węgla i woda - są substratami procesu fotosyntezy. Rośliny oddychają nieprzerwanie i w dzień, i w nocy. W ciągu dnia powstający podczas oddychania dwutlenek węgla rośliny zużywają do fotosyntezy. Jednak jego ilość jest niewystarczająca, dlatego rośliny dodatkowo pobierają ten gaz z otoczenia. Organizmy te do oddychania wykorzystują tylko niewielką część tlenu wytwarzanego w procesie fotosyntezy, reszta jest wydalana do atmosfery. Warto wiedzieć, że nocą, kiedy fotosynteza ustaje, rośliny - podobnie jak inne organizmy - zużywają tlen, produkują zaś dwutlenek węgla.

# data[].attributes.attachment_link.description
W języku potocznym oddychanie oznacza jedynie wdychanie i wydychanie powietrza. Czynności te - poprawnie nazywane wymianą gazową - polegają na dostarczaniu organizmowi tlenu i usuwaniu z niego dwutlenku węgla. Czym w takim razie jest oddychanie? wyjaśniać, na czym polega proces oddychania komórkowego; wymieniać warunki przebiegu oddychania tlenowego i beztlenowego oraz substraty i produkty tego procesu; wykazywać współzależność procesów fotosyntezy i oddychania.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Chcąc zmodyfikować genetycznie organizm (np. sprawić, by bakteria produkowała insulinę), trzeba najpierw z DNA organizmu wytwarzającego ten hormon wyciąć fragment kodujący właściwe białko. Wycięty fragment DNA umieszcza się następnie w , którym może być wirus lub . Plazmidy są to cząsteczki kwasu nukleinowego występujące w komórce bakterii poza jej „chromosomem", zdolne do samodzielnej replikacji. Taki wektor wprowadza się do organizmu biorcy (w opisywanym przykładzie do komórki bakterii), który zaczyna produkować białka zakodowane w swoim genomie oraz białko zakodowane w plazmidzie.

Kolejną możliwością wprowadzenia obcego DNA do komórki jest stosowana w inżynierii genetycznej od lat 80. ubiegłego wieku. W tej metodzie używa się serii impulsów elektrycznych powodujących powstawanie porów w błonie komórkowej, przez które obce DNA może wniknąć do komórki przeznaczonej do modyfikacji genetycznej. Elektroporację wykorzystuje się także w leczeniu nowotworów, w przypadku których utrudnione jest wnikanie leków do guza nowotworowego.

to metoda polegająca na wprowadzaniu do komórek małych kulek (najczęściej złotych lub wolframowych) oblepionych DNA, które pełnią rolę pocisków. Kulki, rozpędzone do dużych prędkości (nawet do kilku m/s) przez tzw. (lub strzelbę genową), przenikają przez błonę komórkową i wbijają się do wnętrza komórek, wprowadzając do nich obcy materiał genetyczny. Następnie zbombardowane komórki są hodowane. Po pewnym czasie sprawdza się, czy DNA zostało wbudowane do genomu. Niestety, mikrowstrzeliwanie ma pewne mankamenty - armatki sporo kosztują, a metoda nie jest zbyt wydajna, gdyż powoduje liczne uszkodzenia mechaniczne komórek.

Biotechnologia wykorzystuje mikroorganizmy do wytwarzania m.in. białek, hormonów, witamin. Obecnie do produkcji jednego z ludzkich hormonów - insuliny, regulującej poziom cukru we krwi używa się drożdży posiadających gen odpowiedzialny za produkcję tego białka (uzyskanych metodami inżynierii genetycznej).

Ludzki hormon wzrostu to kolejny przykład substancji wytwarzanej przez zmodyfikowane genetycznie mikroorganizmy. Hormon ten podaje się dzieciom cierpiącym na karłowatość, których przysadka mózgowa nie jest w stanie produkować go w wystarczającej ilości. Takie działanie pozwala zapobiec rozwojowi choroby lub osłabić jej efekty.

Inną substancją wytwarzaną dzięki modyfikacji genetycznej jest - substancja wytwarzana przez pijawki, wpływająca na obniżenie krzepliwości krwi. Stosowana jest u chorych na zakrzepicę lub choroby zatorowe naczyń krwionośnych. Zapobiega sklejaniu się płytek krwi i likwiduje zakrzepy blokujące przepływ krwi i prowadzące do obrzęku. Możliwość przeniesienia genu odpowiedzialnego za powstawanie hirudyny z pijawek do mikroorganizmów pozwoliła na przemysłową produkcję tego leku.

Niezmiernie ważnym dla człowieka zastosowaniem organizmów genetycznie modyfikowanych jest możliwość tworzenia szczepionek. W 2013 r. powstała pierwsza szczepionka przeciwko grypie, która zawiera białka pozyskane z komórek owadów. Czas produkcji takiej szczepionki jest krótszy niż w przypadku stosowanych wcześniej metod, co ma ogromne znaczenie w sytuacji, kiedy wirus grypy podlega licznym mutacjom.

Profesor Andrzej wyhodował w Polsce sałatę zawierającą szczepionkę przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW typu B). Do jej otrzymania użył bakterii powodującej choroby roślin, która wykazuje możliwość wprowadzenia do genomu komórek roślinnych obcego DNA. Za pomocą tej bakterii umieścił w komórkach sałaty geny kodujące białka, występujące na powierzchni wirusa, który powoduje WZW typu B. Pierwsza faza badań została przeprowadzona na myszach, którym podano zmodyfikowaną sałatę. W ten sposób do organizmów zwierząt dostarczono substancje pozwalające im skuteczniej zwalczać infekcję spowodowaną wirusem zapalenia wątroby i uniknąć tej choroby.

W 1979 r. dwaj uczeni, Kenneth Nealson i John Hastings, odkryli zjawisko bioluminescencji. Występuje ono m.in. u bakterii oceanicznych, które podczas dużego zagęszczenia emitują światło. Gdy bakterie znajdują się w licznej grupie, wydzielają gaz synchronizujący i regulujący natężenie świecenia. Wysnuto hipotezę, że bakterie pozostające w dużym zagęszczeniu świecą, dając sobie sygnał do zaprzestania rozmnażania. Bowiem przy zbyt dużej liczebności zagraża im brak pokarmu i samozatrucie toksycznymi substancjami wydzielanymi przez nie do oceanu. Mogłoby to doprowadzić do wymarcia całej ich populacji.

Grupa naukowców z Uniwersytetu w Kalifornii wykorzystała zjawisko bioluminescencji do stworzenia wyświetlacza. Do genomu bakterii E. coli pochodzącej z jelita człowieka wprowadzono gen odpowiedzialny za produkcję fluorescencyjnego białka. Dzięki temu bakterie zaczęły świecić niebieskim światłem. Stworzony z nich ekran składa się z tysięcy biopikseli, z których każdy tworzą świecące bakterie.

Do wprowadzania obcych genów do komórek wykorzystuje się metody wektorowe i bezwektorowe.

Wykorzystując mikroorganizmy, można uzyskać przydatne dla człowieka substancje (np. leki).

Obecnie możliwe jest wyprodukowanie roślin, których komórki zawierają szczepionki.

Komórki owadów są używane do produkcji szczepionek przeciwko grypie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mikroorganizmy zmodyfikowane genetycznie w służbie człowieka

# data[].attributes.attachment_link.description
Chcąc zmodyfikować genetycznie organizm (np. sprawić, by bakteria produkowała insulinę), trzeba najpierw z DNA organizmu wytwarzającego ten hormon wyciąć fragment kodujący właściwe białko. Wycięty fragment DNA umieszcza się następnie w , którym może być wirus lub . Plazmidy są to cząsteczki kwasu nukleinowego występujące w komórce bakterii poza jej „chromosomem", zdolne do samodzielnej replikacji.

# data[].attributes.body
zwierzęta GMO

# data[].attributes.attachment_link.title
Zwierzęta transgeniczne - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
rośliny GMO

# data[].attributes.attachment_link.description
Zmienność genetyczna to powszechna cecha życia. Organizmy zmodyfikowane genetycznie, a tym samym i wytwarzane z nich pokarmy, są i zawsze były częścią przyrody. Pojawiają się w wyniku mutacji - zmian naturalnie zachodzących w przyrodzie. Przykład takich przekształceń stanowi pszenżyto, płodny mieszaniec pszenicy i żyta, który zawiera chromosomy (a tym samym i geny) obu roślin macierzystych.

# data[].attributes.body
film

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.body
ćwiczenia interaktywne

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
RhAtoUEyNSneY m5f71145838566091_1525379934526_0 1

Ćwieczenia interaktywne sprawdzające wiedzę na temat metod klonowania reprodukcyjnego i terapeutycznego.

m5f71145838566091_1525379934526_0

# data[].attributes.attachment_link.description
Materiał zawiera 10 ilustracji (fotografii, obrazów, rysunków).