# data[].attributes.headline
Ukraina to kraj na każdą kieszeń i każdy gust. Na amatorów pieszych wędrówek czekają dzikie Karpaty. Tuż niedaleko leży wspaniały Lwów. Wiele eleganckich kurortów mają do zaoferowania magiczne miasta Riwiery Krymskiej. Nad Morzem Azowskim można znaleźć wiele kameralnych plaż, a na północy - w Kijowie i Czernihowie - podziwiać perły architektury sakralnej. Oto najpiękniejsze miejsca Ukrainy.

# data[].attributes.subject
Ukraina to kraj na każdą kieszeń i każdy gust. Na amatorów pieszych wędrówek czekają dzikie Karpaty. Tuż niedaleko leży wspaniały Lwów. Wiele eleganckich kurortów mają do zaoferowania magiczne miasta Riwiery Krymskiej. Nad Morzem Azowskim można znaleźć wiele kameralnych plaż, a na północy - w Kijowie i Czernihowie - podziwiać perły architektury sakralnej. Oto najpiękniejsze miejsca Ukrainy.

# data[].attributes.headline
Plach Jeremiji – ukraińska grupa rockowa z Lwowa.

# data[].attributes.subject
Plach Jeremiji – ukraińska grupa rockowa z Lwowa.

# data[].attributes.headline
Dakh Daughters – zespół siedmiu ukraińskich kobiet

# data[].attributes.subject
Dakh Daughters – zespół siedmiu ukraińskich kobiet

# data[].attributes.headline
DachaBracha – ukraińska grupa gra muzykę etniczną, która zawiera elementy folkowe z różnych stron świata

# data[].attributes.subject
DachaBracha – ukraińska grupa gra muzykę etniczną, która zawiera elementy folkowe z różnych stron świata

# data[].attributes.headline
Panivalkova to kobiece multi-instrumentalne trio z Ukrainy.

# data[].attributes.subject
Panivalkova to kobiece multi-instrumentalne trio z Ukrainy.

# data[].attributes.attachment_link.title
panivalkova - Крейзi Нiкiта (Official music video)

# data[].attributes.headline
„Moje myśli są ciche”, reż. Antonio Lukich

# data[].attributes.subject
„Moje myśli są ciche”, reż. Antonio Lukich

# data[].attributes.body
Młody mężczyzna, który mieszka w Kijowie, doświadczył w ostatnim czasie wielu niepowodzeń. Dostaje jednak szansę, by zacząć od nowa. Podejmuje pracę, która ma pozwolić mu na wymarzony wyjazd do Kanady.

Film obejrzycie online

# data[].attributes.attachment_link.title
Moje myśli są ciche (My Thoughts Are Silent) - film online - HBO GO

# data[].attributes.attachment_link.description
Młody mieszkaniec Kijowa podejmuje się pracy, która ma mu pomóc spełnić marzenie o przeprowadzce do Kanady. Produkcja zdobyła nagrody na festiwalach filmowych m.in. w Odessie i Karlowych Warach.

# data[].attributes.body
Łoźnica jest jednym z najważniejszych współczesnych ukraińskich reżyserów. Akcja jego dramatu z 2018 roku rozgrywa się w Donbasie, gdzie wojna i walki przeplatają się z codziennym życiem.

Film można obejrzeć online

# data[].attributes.attachment_link.description
Siergiej Łoźnica w swoim najnowszym filmie fabularnym w hipnotycznym, pełnym groteski stylu zabiera nas w podróż przez Noworosję - państwo-widmo, w który...

# data[].attributes.headline
„Ziemia jest niebieska jak pomarańcza”, reż. Iryna Tsilyk

# data[].attributes.subject
„Ziemia jest niebieska jak pomarańcza”, reż. Iryna Tsilyk

# data[].attributes.body
Film dokumentalny, który opowiada o ukraińskiej rodzinie, która mieszka na pierwszej linii frontu w Donbasie. Rodzina ta kocha kino i postanawia nakręcić film o sobie i swoim życiu w trakcie wojny.

Film dostępny na VOD.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Millennium Docs Against Gravity Film Festival

# data[].attributes.attachment_link.title
Ziemia jest niebieska jak pomarańcza - trailer | 17. Millennium Docs Against Gravity

# data[].attributes.headline
Lepiej zrozumieć sytuację w Ukrainie, kontekst wydarzeń i historię mogą pomóc pozycje z literatury faktu, reportaże i książki historyczne. Oto kilka z wielu, które warte są uwagi:

# data[].attributes.subject
Lepiej zrozumieć sytuację w Ukrainie, kontekst wydarzeń i historię mogą pomóc pozycje z literatury faktu, reportaże i książki historyczne. Oto kilka z wielu, które warte są uwagi:

# data[].attributes.body
Polski reporter podróżuje przez Ukrainę, kraj pogrążający się w wojnie. Ale nie tylko niej to jest książka. Opowiada również o życiu w zwykłych ukraińskich miasteczkach i o tym, co dalej po zwycięstwie Majdanu.

# data[].attributes.headline
Witold Szabłowski „Sprawiedliwi zdrajcy. Sąsiedzi z Wołynia” 

# data[].attributes.subject
Witold Szabłowski „Sprawiedliwi zdrajcy. Sąsiedzi z Wołynia” 

# data[].attributes.body
Rozprawa o trudnych momentach w historii, o mechanizmach, jakie prowadzą do sytuacji w której sąsiedzi mordują się nawzajem ale też o tym, że są ludzie, którzy przeciwstawiają się złu.

# data[].attributes.body
Szczerek proponuje czytelnikowi szerokie spojrzenie na Ukrainę jako państwo w procesie przemian, na to, co w niej pięknego, zabawnego, a co przerażającego.To powieść o najnowszej historii Ukrainy, ale wychodząca poza same wydarzenia, taka, która próbuje pokazać prawdziwego ducha narodu.

# data[].attributes.body
Tania Malarczuk to ukraińska pisarka, eseistka i dziennikarka. Esej „Jedzenie i picie”, został opublikowany jako część publikacji „Kobiety w czasach przełomu” Fundacji Boella, który opowiada o przemianach w Ukrainie z perspektywy kobiet. Publikacja dostępna online.

# data[].attributes.headline
Andrzej Stasiuk, Jurij Andruchowycz „Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej Środkową” 

# data[].attributes.subject
Andrzej Stasiuk, Jurij Andruchowycz „Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej Środkową” 

# data[].attributes.body
O tym, czym jest Europa Środkowa, o swojej tożsamości, o tym, co nas łączy, a co różni pisze dwóch autorów – z Polski i Ukrainy.

# data[].attributes.body
Zabużko, ukraińska pisarka, poetka i eseistka, w swoim najnowszym zbiorze esejów przygląda się Europie trawionej przez populizm i radzi, jak można radzić sobie ze współczesnymi problemami za pomocą kultury.

# data[].attributes.headline
Paweł Pieniążek „Pozdrowienia z Noworosji”; „Wojna, która nas zmieniła”

# data[].attributes.subject
Paweł Pieniążek „Pozdrowienia z Noworosji”; „Wojna, która nas zmieniła”

# data[].attributes.body
Paweł Pieniążek to młody, ale doświadczony dziennikarz, który relacjonował konflikty w Iraku, Afganistanie, Syrii i Ukrainie. W „Pozdrowieniach z Noworosji” reporter opisuje narodziny konfliktu i tłumaczy jego konsekwencje. W książce „Wojna, która nas zmieniła” znajdziemy z kolei historie wojskowych i cywili z obydwu stron frontu – o ich codzienności i marzeniach o powrocie do normalności.

# data[].attributes.body
Hałyna Petrosaniak to ukraińska poetka i tłumaczka z języka niemieckiego. Laureatka Nagrody Huberta Burdy dla poetów z Europy Środkowej i Wschodniej (2007) oraz Nagrody im. Iwana Franki (2010).

Część przetłumaczonej na język polski poezji Petrosaniak dostępnych jest online.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hałyna Petrosaniak (ur. 1969 r. w ukraińskich Karpatach) - absolwentka germanistyki i rusycystyki na Przykarpackim Uniwersytecie Narodowym im. Wasyla Stefanyka. Autorka pięciu tomików wierszy: Парк на схилі (Park na zboczu wzgórza), 1996; Світло окраїн (Światło rubieży), 2000; Спокуса говорити (Pokusa mówienia), 2008; Екзофонія (Egzofonia), 2019. Opublikowała również zbiór esejów i tekstów poetyckich Політ на повітряній кулі (Lot balonem), 2015, i opowiadań Не заважай мені рятувати світ (Nie przeszkadzaj mi w ratowaniu świata), 2019. Jej utwory tłumaczone były m.in. na angielski, niemiecki, polski, rosyjski, czeski i włoski. Laureatka Nagrody Huberta Burdy dla poetów z Europy Środkowej i Wschodniej (2007) oraz Nagrody im. Iwana Franki (2010). Tłumaczy z języka niemieckiego. W jej dorobku przekładowym znajduje się m.in. autobiografia Alexandra Granacha Da geht ein Mensch ( Ось іде людина) oraz Somy Morgensterna In einer anderen Zeit. Jugendjahre in Ostgalizien (В інші часи. Юні літа у Східній Галичині). Od 2016 r. mieszka w Szwajcarii.

Галина Петросаняк (нар. 1969 в українських Карпатах) - 1992 року закінчила філологічний факультет Івано-Франківського педагогічного інституту. Авторка збірок віршів та есеїв Парк на схилі (1996), Світло окраїн (2000), Спокуса говорити (2008), Політ на повітряній кулі (2015), Екзофонія (2019) та збірки оповідань Не заважай мені рятувати світ (2019). Вірші перекладалися німецькою, англійською, польською, російською, чеською та італійською мовами. Лауреатка літературної премії Губерта Бурди для молодих ліриків Східної Європи (2007) та премії ім. Івана Франка (2010). Перекладачка з німецької мови, серед перекладів - автобіографії Александра Ґранаха " Ось іде людина" та Соми Морґенштерна В інші часи. Юні літа у Східній Галичині. З 2016 року мешкає у Швейцарії.

фот. Rostyslav Shpuk

# data[].attributes.attachment_link.description
Hałyna Petrosaniak (ur. 1969 r. w ukraińskich Karpatach) - absolwentka germanistyki i rusycystyki na Przykarpackim Uniwersytecie Narodowym im. Wasyla Stefanyka. Autorka pięciu tomików wierszy: Парк на схилі (Park na zboczu wzgórza), 1996; Світло окраїн (Światło rubieży), 2000; Спокуса говорити (Pokusa mówienia), 2008; Екзофонія (Egzofonia), 2019.

# data[].attributes.body
Lubow Jakymczuk to poetka, która pochodzi ze wschodniej Ukrainy, z obwodu ułańskiego. Teraz pisarka mieszka w Kijowie, ale w rodzinnych stronach zostali jej rodzice, babcia i siostra. Nawet podczas ciężkich walk, kiedy brakowało prądu i wody, nie chcieli opuścić domów. Wiersze Jakymczuk dotykają między innymi emocji związanych z niemożnością skontaktowania się z bliskimi, gdy linie telefoniczne nie działały, niepokojem związanym z wojną. Wiersze przełożyła tłumaczka Aneta Kamińska.

# data[].attributes.body
Rafiejenko podejmuje temat wojny, która na zawsze zmieniła region, który jest jego ojczyzną – wschodnią Ukrainę. Donbas zamienił się w piekło na ziemi, a decyzje jego mieszkańców mają wpływ nie tylko na ich życie, ale też na los całej Ukrainy. Fragmenty książki są dostępne online.

Zachęcamy też do zapoznania się z ukraińską poezją:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
<
Chudy, powtarzał sobie, przegiąłeś, chłopie! Jak zamierzasz im powiedzieć? Wcale nie powie. Posiedział ze starym, obejrzeli wiadomości. Wysłużony telewizor, kolory jeszcze nie zniknęły, ale mocno wyblakły. Prezenterzy wyglądają jak nieświeże ryby: ciemnoszarzy i pewnie śmierdzą. Chudy pokręcił się po pokoju, wyszedł do kuchni. W kuchni jak to w kuchni - coś znajdziesz, coś zgubisz. Kubki o czarnych herbacianych podniebieniach, szklanki z niedopitym sokiem, jakby ktoś odcedzał do nich lepką, niespieszną krew. Zwiędła zielenina, stępiałe noże. Przylepione do lodówki fotografie - oto ich rodzina, jeszcze cała czwórka; stary nerwowo patrzy w obiektyw, mama się uśmiecha, Chudy odwraca. I Mała we łzach. Jakby już wtedy wiedziała. Stoją pod drzewami w parku, wybrali się tam wspólnie. Obok zdjęcia dyplomy Chudego za udział w zawodach. Bo z reguły przyznawano je właśnie za udział. Jakby udział Chudego był dla organizatorów takim wielkim szczęściem. Otworzył lodówkę: garnek z resztkami czegoś śliskiego i wilgotnego. Nikt nie gotuje, więc nikt nie je. Czasem myślał, że lodówki nie wyrzucili tylko dlatego, że stary musi gdzieś trzymać swoje lekarstwa. Chudy wrócił do pokoju, wyszedł na balkon i zapalił z Małą. Słońce unosiło się nad cichym popołudniowym parkiem, niebo było niepokojąco przejrzyste. I żadnych przeciągów, żadnych podmuchów wiatru, jakby całe miasto wpadło do jakiejś dziury, a jego historia miała zakończyć się tragiczną śmiercią wszystkich mieszkańców. Z pragnienia i posuchy. Mała odgarnia z oczu złociste włosy, jej palce lekko drżą. Minęły trzy lata, ale wciąż nie zaznała spokoju, wybiega na balkon, przełyka dym, spogląda z nienawiścią na wzgórza za parkiem. Tak jak wtedy, przed trzema laty, kiedy powiedzieli, że jej Kapitana przygniotła jakaś płyta. Tuż obok, na sąsiedniej ulicy, na podwórzu bazy. Chudy poszedł go zabrać, widział wszystko dokładnie: koszula czarna jak u księdza, buty rozbite jak u tancerza, wgnieciona klatka piersiowa i krew w kącikach ust - jak sosnowa żywica. Mężczyzna po śmierci ma wyglądać dostojnie. Mała paliła już wcześniej, a kiedy pochowała Kapitana, przerzuciła się na fajki Chudego, tanie i mocne. Czerniały jej od nich paznokcie. Zjesz obiad? - zapytała jakby z niedowierzaniem, więc nawet nie zareagował. Zostawił jej pół paczki, obiecał zadzwonić. Już lepiej przesiedzieć na ulicy niż tutaj, z nimi, myślał. Pogrzebał w szafie. Z czystych rzeczy znalazł tylko koszulę od wyjściowego garnituru i ciemne dżinsy. W przedpokoju włożył adidasy. Wziął przesiąknięty dymem plecak. To jeszcze od wiosny, od czasu ostatniej włóczęgi. Miesiąc temu, wspominał, tak jest, miesiąc temu. A jakby w poprzednim życiu. Znów powąchał ciemne wnętrze plecaka i wrzucił go z powrotem pod wieszak na ubrania. Niczego nie zabierze. Przed nikim nie będzie się tłumaczył. Dokumenty też zostawi. Przetrząsnął kieszenie, znalazł rachunek, chyba za prąd. Zamierzał go odłożyć razem z dokumentami, niech płacą, a potem przyszło mu do głowy: a z czego niby mają płacić, sam pobiegnę, to nawet po drodze. Klucze położył pod lustrem, zamknął drzwi. Długo czekał na windę. Nie doczekał się, zbiegł po schodach, gwałtownie otworzył bramę i znalazł się na ulicy, oślepiony przez czerwcowe słońce, miękkie jak ciepła plastelina. Chciał zapalić, znów powywracał kieszenie i przypomniał sobie, że fajki oddał Małej. Jak zawsze, myślał, najlepsze kąski dla siostrzyczki.

Ich relacje z Małą były harmonijne i oziębłe. W dzieciństwie rodzice bez wyrzutów sumienia przerzucali ją na barki Chudego. Dbał, żeby nie wybiegała z domu, a w domu nie drażniła psa. Kiedy podrosła, bronił jej, pilnował, kiedy zostawała dłużej w szkole albo szła na basen. Chudemu starano się nie wchodzić w drogę. Był już w dziewiątej klasie, miał wygięty i spłaszczony nos, łuk brwiowy rozbity w paru miejscach, dłonie pocięte potłuczoną butelką - przypominał cyrkowego ekwilibrystę, którego dalsza kariera zależała od liczby odniesionych kontuzji i wytrzymałości organizmu. Po śmierci Kapitana Mała nie rozmawiała prawie z nikim. Z Chudym też, więc się jej nie czepiał. W ich domu w ogóle nikt się nikogo nie czepiał: rano Chudy biegł do pracy, Mała pracowała co drugi dzień, stary oglądał wiadomości. Mamy i psa już nie było.

Coś miało nastąpić, lecz niejasne było, jak się przygotować. Dlatego nie robili nic, rzucali tylko nieufne spojrzenia na przechodniów i wznosili oczy ku górze, tam gdzie akumulował się ciąg powietrza.

Poczta okazała się nieczynna, choć do zamknięcia pozostawała godzina. Chudy zaglądał w puste i nieme okna. Za jego plecami ktoś przejeżdżał na rowerze. Chudy obejrzał się gwałtownie: kobieta z pustym bidonem, obijającym się o kierownicę jak belka na niedobudowanej cerkwi, szybko odwróciła wzrok. Wszyscy w tym mieście sprawiali ostatnio wrażenie zastraszonych, unikali spojrzeń, a jeżeli już patrzyli w oczy, to tylko podejrzliwie. Każdy wydawał się na coś czekać, każdy rozumiał, że cisza i spokój, które niespodziewanie opanowały miasto w ostatnich dniach, nie nastały na długo. Niebo tylko na pierwszy rzut oka było wysokie i przejrzyste. Gdzieś nad horyzontem trwał nieustanny ruch, coś tam się działo, strumienie powietrza zrywały się i przesuwały w kierunku doliny, coraz bliżej, gęściej. Coś miało nastąpić, lecz niejasne było, jak się przygotować. Dlatego nie robili nic, rzucali tylko nieufne spojrzenia na przechodniów i wznosili oczy ku górze, tam gdzie akumulował się ciąg powietrza. Chudy lubił tę porę roku. Latem miasto nie wyglądało tak żałośnie i przygnębiająco, zieleń miękko otulała stare mury budynków i pordzewiałe szkielety dawnych fabryk. Wszędzie było pełno kurzu, wszędzie rosły morwy. Podnosisz z ziemi jabłko, piasek pogodnie chrzęści między twoimi zębami, a wokół pachnie rzeka. Ale w tym roku wszystko było inne, nawet zieleń wzbudzała podejrzenia. Kto się w niej czai, co się za nią kryje?

Chudy wyjął telefon, sprawdził godzinę. Kazali mu przyjść nocą, im później, tym lepiej, żeby nie rzucać się w oczy. Powłóczył się trochę ulicami i zawrócił w stronę domu. Jego budynek był wysoki i wypalony przez słońce niczym podniebny żagiel. Siostra wciąż tkwiła na balkonie. Paliła i wystawiała się na słońce. Nawet nie zauważy, gdy wrócę, a jak nie wrócę - też nie zauważy.

Postanowił, że wpadnie jeszcze do chrzestnego. Obszedł budynek i skręcił na nieźle wydeptaną i utwardzoną ścieżkę. Jej czarny grunt usiano pieczołowicie kapslami od piwa i szkłem z butelek. Przez dziurę w płocie przedostał się na szkolne podwórko i wyszedł na boisko. Nikt tu od dawna nie grał w piłkę, ale trawa i tak nie była w stanie przebić się przez zadeptaną na śmierć ziemię. Od maja szkoła stała pusta. Chudy przebiegł przez szkolny ogródek, schylając się pod ciężkimi gałęziami jabłoni. Wbiegł do bramy. Czekał na jakieś spotkanie, czuł potrzebę przywitania się z kimś. Przywitam się z chrzestnym, myślał, pokonując schody.

Chrzestny otworzył od razu, jakby czekał na niego pod drzwiami. Wyjrzał nerwowo na klatkę schodową, czy przypadkiem nikogo więcej tam nie ma. Długo zamykał obite dyktą drzwi na dwa zamki, długo przekręcał klucze. Zaprowadził Chudego do kuchni. Nie zapytał go, po co przyszedł. Chudy zauważył, że chrzestny mocno się postarzał, posiwiał jeszcze bardziej, jego przekrwione oczy - jakby długo płakał albo długo nie spał - błądziły nerwowo po pokoju. Chyba dawno z nikim nie rozmawiał, trudno powiedzieć, kiedy ostatnio opuszczał mieszkanie. Stół kuchenny zastawiony był zeszłorocznymi przetworami. Stały na nim zakurzone słoiki z morelami i śliwkami w gęstym kolorowym syropie. Niczym spreparowane zwierzęce wnętrzności. Zrobię coś do picia, powiedział z wahaniem chrzestny, zapalił gaz i postawił na nim czajnik, przypalony do czarnej sadzy, wyjął metalową puszkę po cukierkach, w której trzymał herbatę. Okazała się pusta, widać faktycznie dawno nie ruszał się z domu, siedział teraz przed Chudym i obracał w dłoniach pusty pojemnik. Czajnik wciąż się nagrzewał, w powietrzu czuć było gorącą sadzę. Chrzestny zaczął mówić. Tracił wątek i przeskakiwał z tematu na temat, powtarzał plotki, irytował się, o nic nie pytał i nie mówił o sobie. Wyjaśniał tylko coś mętnie, nie swoimi słowami. Chudy obserwował go przez żółte i malinowe szkła słoików. Patrzył, jak twarz chrzestnego staje się czasem malinowa i pociągła, a czasem bursztynowa i płaska, i wspominał wczesne dzieciństwo, kiedy chrzestny odwiedzał ich w domu - stonowany, małomówny, w wojskowym mundurze. Mocno ściskał dłoń kuma, równie mocno chrześniaka, to jest Chudego, rzucał krótkie i nieuważne spojrzenie kobietom i odchodził do kuchni, gdzie siedzieli później ze starym do północy, omawiając światową politykę i upijając się niespiesznie. Chudy otrzymał przywilej siedzenia obok nich i słuchania, lecz nie wolno mu było im przeszkadzać. Kobiety miały prawo gotować. Chudy szanował chrzestnego, lubił jego twarde dłonie, lubił się z nim witać, wypytywać o żołnierską dolę, o pagony i mapy wojskowe. Nigdy nic od chrzestnego nie dostał, a przynajmniej nic podobnego nie mógł sobie przypomnieć, ale chrzestny-żołnierz sam w sobie stanowi prezent od losu, nie ma co narzekać. Często ich ze sobą porównywał - chrzestnego i starego - gdy przesiadywali w kuchni i smętnie psioczyli na klasę polityczną. Trzeba przyznać, że już w latach dziecięcych porównanie nie wypadało na korzyść starego. Chudy miał wątpliwości, czy tata w razie potrzeby zdoła ich wszystkich obronić. Od tego czasu minęła cała wieczność, życie dotkliwie poszarpało skórę ich obu, jak pies ulubionego pluszaka. Stary stracił żonę, czas i robotę, całymi dniami gnił w fotelu, jak stare drzewo, któremu co roku usychają kolejne gałęzie. Chrzestny też zmienił się w skapcaniałego emeryta, w rozciągniętych dresach i amerykańskim podkoszulku. A najgorsze, że stał się gadułą, mówił szybko i nieszczerze, jakby usprawiedliwiał się za coś, za co i tak nie mogło być przebaczenia. Ich jednostkę dawno przenieśli, miasto leżało teraz wprost pod letnim słońcem, zielone i bezbronne. Kiedy on umrze, myślał Chudy, będę musiał go pochować. Ubrać w paradny mundur, dogadać się z grabarzami. Mundur pewnie będzie za duży. A grabarze pijani.

Chrzestny o nic w końcu nie zapytał, a Chudemu nie chciało się zagajać. Nagle zaczął się spieszyć, wiercić na taborecie, obiecał, że zadzwoni. Chrzestny milczał, długo spoglądał w okno, zajrzałbyś do Zoi, powiedział wreszcie, źle z nią. Zajrzę, zapewnił go Chudy, jasne, że zajrzę, czemu miałbym nie zajrzeć. Faktycznie, przyszło mu na myśl, kiedy wracał przez to samo szkolne podwórko, dlaczego nie. Słońce potoczyło się w stronę nocy, kurz osiadał na jabłoniach i trawnikach, robiło się chłodniej i spokojniej. Na wschodzie zjawiły się chmury, leniwe i ciemne. Jak śnięte ryby w rzecznej wodzie. Ale nad miastem wciąż unosiły się promienie wieczornego słońca. Dobra, myślał Chudy, pójdę. Kto wie, kiedy Zoja postanowi umrzeć. Wyszedł na aleję, skręcił za pierwszym budynkiem, przebiegł przez puste podwórze, minął ciemnozielone kontenery z kolorowymi odpadkami, których od dawna nie wywożono, pstrokate huśtawki i górki na placu zabaw, bardzo rzetelnie zdewastowane, uprane ciuchy na sznurkach, bieliznę i koszule - pożółkłe, jakby zdjęte z nieboszczyków.

Ale Chudy biegał sobie, ile mu się podobało, biegał, nie widział niczego wokół siebie, dobrze rozkładał siły i liczył na zwycięstwo.

Zoja nie otwierała. Słyszał, jak podeszła do drzwi i przyglądała mu się przez wizjer. Spytała, kto tam. On wyjaśnił, a ona nie zrozumiała. Ale wpuściła. Stali w przedpokoju i patrzyli na siebie. Chudy odezwał się pierwszy, żeby ukryć zakłopotanie: przyszedł w odwiedziny, nie na długo, zaraz sobie pójdzie. Zoja słuchała uważnie, ale i tak nie poznawała. Prawdę mówiąc, Chudy też jej nie poznał - resztki rzadkiej siwizny na głowie, żółta, zmęczona twarz o głębokich ciemnych zmarszczkach, jak stara skórzana rękawiczka, zamglone spojrzenie, ciężki oddech, stary szlafrok, długie wyschnięte palce. W dodatku miała na stopach dwa różne kapcie! Chudy patrzył na jej powykręcane palce i wspominał, że w dzieciństwie zawsze przerażał go jej manicure - Zoja, ich wychowawczyni, malowała paznokcie na jaskrawe kolory, kiedy brała do rąk kawałek kredy, by zapisać dla nich, uczniów klas początkowych, jakieś słowo, klasa śledziła nie tyle słowo, co te krzykliwe paznokcie, czyniące ją jeszcze zimniejszą i okrutniejszą. Naprawdę taka była - zimna i okrutna. Ileż ona wypiła krwi dziecięcej! Ale Chudego akurat lubiła, mimo że uczył się źle, a sprawował jeszcze gorzej. Może dotarło do niej, że lepiej mieć go po swojej stronie, tego Chudego, co w razie potrzeby może przywrócić porządek i uratować proces nauczania. Silna i niezłomna, wciąż kłóciła się z dyrektorem, wciąż miała coś do udowodnienia, broniła przed nim „swoich", choć sama gnębiła ich bezlitośnie. Żadnych ustępstw, żadnych żartów, żelazna czterdziestoletnia maszyna o czerwonych pazurach, którymi beznamiętnie unicestwiała bezradną kredę, odwrócona plecami do przerażonej dzieciarni. Trochę za stara, by czuć się szczęśliwa, nie dość zmęczona, by się z tym pogodzić. Później, już w starszych klasach, nieraz zatrzymywała Chudego na korytarzu i lodowatym głosem perorowała, jak ma żyć, o czym pamiętać. Nikogo innego nie posłuchałby, ale przed Zoją wstrzymywał bieg, wbijał wzrok w podłogę, zerkając na jej długie nogi, na których odznaczały się już grube ciemnosine żyły, słuchał i kiwał z przejęciem głową. Ostatnio jej nie widywał, słyszał tylko, że się zwolniła, że siedzi w domu, choruje. Na co dokładnie, tym Chudy się nie zainteresował, co za różnica - wszystkie choroby wcześniej czy później kończą się śmiercią. Ale nie przypuszczał, że jest aż tak źle. Nie chodziło o to, że Zoja się postarzała. Po prostu dożywała swoich dni, zresztą nie wiadomo po co. Posłuchała go chwilę, by następnie odwrócić się i podreptać do pokoju. Chudy ruszył za nią. Pokój przypominał akwarium wypełnione dawno niezmienianą wodą. Śmierdział lekarstwami i odzieżą, powietrze było żółtawe od ostatnich promieni słonecznych przeciskających się przez stare firanki. Ciężko dysząc, Zoja opadła na kanapę i poprosiła o wodę. Chudy wyszedł do kuchni, znalazł metalowy kubek, odkręcił kran. Woda w kranie też była żółtawa. Zawahał się na moment, zakręcił kurek i, starając się nie wzbudzać hałasu, wyszedł na schody, zszedł na dół, na ulicy długo uspokajał oddech, wystawiając twarz na wieczorny przeciąg, coraz silniejszy. Zmieniała się pogoda, nagle się ociepliło, wiatr rwał trawę w kierunku zachodnim. Będzie deszcz, pomyślał Chudy, wybiegł na aleję, przemknął przez jezdnię, zdziwił go brak pojazdów, minął artykuły mleczarskie, zatrzymał się przy kiosku, chciał kupić papierosy. Kiosk był nieczynny, okienko zaklejono od środka kartonem. Ten na przystanku powinien być otwarty, pomyślał Chudy i ruszył biegiem przez podwórka, biegł, czując, jak narasta w nim panika, jak serce wyrywa się z piersi i uciska gardło. Ciemności opadały coraz niżej, mimo wczesnego wieczoru, niebo na zachodzie pobłyskiwało czerwienią i błękitem, a tu, nad ich grajdołkiem, mrok się zatrzymał, obiecując zalać świat czarnym strumieniem, napełnić mułem i mokrym piaskiem. Aż dziw bierze, całe swoje życie, nie tak znowu długie, biegał, biegał na serio, zapisał się do sekcji biegowej, stary się wściekał, co to za sport? Biegałbyś z tyczką, czy chociaż z pałką sztafetową, albo skakał przez płotki. A tak? Co za frajda tak biegać w kółko? Ale Chudy biegał sobie, ile mu się podobało, biegał, nie widział niczego wokół siebie, dobrze rozkładał siły i liczył na zwycięstwo. Biegał za szkołą, biegał za instytutem. Rzucił to potem, wiadomo, nie można ciągle żyć w biegu, kiedyś trzeba się zatrzymać. A kiedy już się to zrobi, nie tak łatwo znów wystartować. Chudy stał pośrodku drogi ciągnącej się od podwórek do alei, nisko pochylony, z rękoma wspartymi na kolanach i starał się wyrównać oddech. Dobra, myślał, wrócę, rzucę palenie, wrócę na stadion. Trzydzieści lat, a duszę się jak ryba wyrzucona na brzeg. Wróci, zacznie od nowa.

Sasza! - Chudy usłyszał nagle, że ktoś go woła. Odwrócił się, za nim stała Anka, patrzyła na niego zaskoczona, nie spodziewała się. Dżinsy, kurteczka, włosy spięte w kucyk. W dłoniach ciężkie siatki z supermarketu. Co ty tu robisz? - zapytała. Chudy zdołał uspokoić oddech. Pomogę ci, powiedział, odbierając jej torby. Anka oddała je w milczeniu i poszła w stronę domu. Chudy ruszył za nią. Mieszkała w budynku obok, ale z tymi torbami nie szło się łatwo, a Anka z przodu prawie biegła, z niepokojem zerkając ku górze. Wbiegli do bramy, weszli po schodach. Anka próbowała wyjąć klucze, milczała, nawet na niego nie patrzyła. Kiedy weszła, skinęła mu: idź do kuchni, zaczekaj. Wszedł, postawił zakupy na podłodze. Cukier, sól, kasza. W razie czego wystarczy na dłużej, myślał. Można przeczekać, przesiedzieć, aż wszystko się skończy. O ile się skończy.

Pomyślał, że może powinien wrócić do domu. Albo zostać tutaj. Chociaż na tydzień.

Ostatni raz był tu rok temu, zeszłej wiosny. Nie mieszkali już razem, ale wcześniej rozmawiali przez telefon. Stanęło na tym, że Anka poprosiła go, by już nigdy więcej nie przychodził. Potem oddzwoniła i poprosiła, żeby przyszedł. Chudy nic nie rozumiał, ale przyszedł. Został na tydzień. Ale potem jednak poszedł. Lepiej było nie zostawać, wściekał się później na siebie, po co uchylać się przed nieuniknionym. Ciekawe, myślał teraz, spoglądając przez okno, za którym gęste i czarne powietrze pochłaniało resztki zachodnich płomieni, jak ona teraz żyje. I z kim? Raczej sama, skoro nie ma kto jej nosić siatek z supermarketu. Nie zmieniła się przez ten rok. W kuchni też bez zmian, ta sama wojskowa schludność, na stole sterylny porządek sali operacyjnej. Chudy przypomniał sobie własną kuchnię, pustą, rzężącą lodówkę, którą chciało się przytulić z litości. Pomyślał, że może powinien wrócić do domu. Albo zostać tutaj. Chociaż na tydzień.

Weszła i, wciąż nie patrząc na niego, zaczęła rozpakowywać torby. Zdążyła się przebrać, narzuciła na siebie domowy szlafrok. Kiedy mieszkali razem, zawsze snuła się w nim po domu. Często pod spodem nie miała nic. I często wybiegała tak na dwór ze śmieciami. Sąsiedzi wstrzymywali oddech, Chudy się wściekał. Ale teraz miała pod szlafrokiem ciemny golf uciskający jej gardło, niepozwalający oddychać ani płakać. W milczeniu wyciągała paczki z kaszą, makaron, krojony chleb, w milczeniu rzucała to na stół. Na Chudego nie zwracała uwagi. Za to on rzucił się na pomoc, chwycił pękaty worek cukru, zrobił to jednak niezgrabnie i pośpiesznie. Opakowanie wyleciało mu z rąk i rozerwało się z hukiem na kaflach podłogi - wyszorowanej jak naczynia na odświętne okazje. Cukier eksplodował głucho, zasypując wszystko dokoła słodkawym białym pyłem. Chudy zamarł, patrzył jak urzeczony i nie wiedział, co powiedzieć. Oniemiała Anka też patrzyła na białe kryształki pod nogami, a potem usiadła i ukryła twarz w dłoniach. Ciężko i gorzko zapłakała. Chudy zupełnie stracił rezon, pochylił się nad nią, ale ona gwałtownie odtrąciła jego dłoń, zanosząc się jeszcze głośniejszym płaczem, jakby jej faktycznie żal było tego cukru, jakby miał jej wystarczyć do końca życia. A Chudy tak bardzo chciał coś powiedzieć, uspokoić, podnieść na duchu, rzucić coś w stylu: płaczesz przez cukier?, nie masz większych problemów?, takiej to dobrze, nawet nie spytałaś, co u mnie, mnie w ogóle nikt o nic nie pyta, czy naprawdę nikogo to nie obchodzi, opowiem ci, chcesz?, opowiem ci, co u mnie, od razu się uspokoisz i zapomnisz o tym głupim cukrze, opowiem ci.

Nienawidzę, powtarzała przez łzy, nienawidzę, jak można z wami żyć, nikogo nie kochacie, nikogo nie dostrzegacie, wszystko wam jedno, co będzie, wszystko jedno, co było.

Ale to ona przemówiła. Nienawidzę, jak ja was wszystkich nienawidzę, nie chcę was widzieć, nie chcę was znać. Nienawidzę! Uspokój się, oszołomiony Chudy próbował ją uciszyć, nie płacz, wszystko będzie dobrze, zobaczysz, chodź, opowiem ci o sobie, przestań już. Ale ona wcale nie zamierzała go słuchać, przeciwnie, chciała, żeby słuchał on. Nienawidzę, powtarzała przez łzy, nienawidzę, jak można z wami żyć, nikogo nie kochacie, nikogo nie dostrzegacie, wszystko wam jedno, co będzie, wszystko jedno, co było. Przesiadujecie w tych swoich norach, wypełzacie tylko do sklepu, nikogo nie widzicie, gotowi pożerać się nawzajem. Chudy nie całkiem rozumiał, o czym mowa, i znów spróbował jej dotknąć, jak wtedy, przed rokiem, kiedy też coś wykrzykiwała, a on po prostu podszedł, dotknął jej i został na tydzień. Teraz znów musnął jej ramię. A ona podniosła głowę, zerwała się na równe nogi, otarła łzy i mokrą dłonią wskazała mu wyjście - won!, powiedziała. Idź i nigdy tu nie wracaj. Kiedy wychodził, cukier słodko chrzęścił pod jego nogami.

Wyszedł na ulicę, w ciemność, w objęcia ciężkiego powietrza. Zza jakiegoś rogu wyskoczył chłopak, ciągnąc za sobą przerażonego psa, sam był zresztą nie mniej przerażony. Stój, zatrzymał go Chudy. Wziął od niego papierosa i puścił wolno. Mały odchodził z ociąganiem; widać było, że przy Chudym on i pies nie czują już tak wielkiego strachu. Co dalej?, pytał sam siebie Chudy, jeszcze za wcześnie, by tam iść, zostać tu i czekać na deszczu - niezbyt mądrze. O czym ona mówiła? Kogo tak bardzo nienawidzi, kogo nie chce oglądać? Trzeba do niej zadzwonić, uspokoić, wrócić do niej. Wyjął komórkę, zobaczył nieodebrane połączenia, przypomniał sobie, że wyłączył dźwięk jeszcze rano, żeby nie denerwować starego. Dziewięć nieodebranych. Niezła determinacja. Dzwonił Mustafa, były chłopak Małej, a teraz jego, Chudego, kumpel. Chudy wybrał numer, wsłuchiwał się w sygnał, spoglądając na korony drzew rozchwianych jak wodorosty w bystrej wodzie. Cześć, Mustafa mówił głośno i wyraźnie, czekał na ten telefon, wiedział, co chce powiedzieć. Wpadniesz? Chcę pogadać. Zaraz będę, krótko odparł Chudy.

Do Mustafy było dziesięć minut biegu, za parkiem, na osiedlu domków jednorodzinnych. Chudy przebiegł podwórko, przeciął ulicę, nad którą kołysała się rozpaczliwie trakcja trolejbusowa, minął puste targowisko, w ostatniej czynnej budce spytał o fajki, ale nie było już nic, musiał pobiec dalej. Ulica była długa, wiatr wydmuchiwał czarną ziemię i włóczył ją po resztkach asfaltu. Chudy biegł, licząc złote okna w ciemnych oparach mazutu. Mustafa czekał przy bramie. Wprowadził Chudego na podwórze, popchnął w stronę wejścia. Ciasny ceglany budynek, na ścianach mieszkania kilimy i ikony. Mustafa aktywnie wierzył w Boga, do cerkwi chodził jak do pracy - regularnie. Liza, jego żona, zawsze milczała. Odzywała się tylko wtedy, kiedy ją o coś pytano. Ale o co można ją pytać, skoro ciągle milczy?

Chudy wszedł do pokoju. Na stole leżały świeże plony z ogródka, od razu widać, że to osiedle domków. Idziemy, powiedział Mustafa, zobaczysz chrześniaka. Weszli do pokoju obok. Chudy stał w milczeniu, przyzwyczajał oczy do ciemności. Sławko, jego chrześniak, spał już na metalowym łóżku, pod ciepłą kołdrą. Wisiał nad nim posępny kilim, niczym bandera pirackiej republiki. Obok na stoliku stała ikona świętego Mikołaja, niczym portret prezydenta na biurku gubernatora. Chudy klepnął Mustafę po plecach, dając mu do zrozumienia, że już zobaczył, że mogą już iść. Mustafa nie oponował, posadził Chudego przy stole. Może samogonu? Mam coś jeszcze do załatwienia, zawahał się Chudy, ale Mustafa nawet nie udawał, że go słucha. Rozlał bimber do pozłacanych, ozdobnych filiżanek, wypił, poczekał, aż dopije Chudy, chwycił ze stołu jabłko i wściekle zatopił w nim zęby, przeżuwał, wreszcie zaczął mówić. Cicho, jakby nie chciał, by ktokolwiek go usłyszał. Może nie chciał obudzić małego.

Zaczęło się, orzekł Mustafa i rzucił się na zewnątrz.

Niczego się nie boję, szeptał i groźnie wymachiwał nadgryzionym jabłkiem. Niczego. Tu się urodziłem. Tutaj umrę. Nie dam się zastraszyć. A straszyć mnie nie warto. Wiesz, co trzyma człowieka przy życiu? Jak to nie wiesz? Wiara. I wspólnota wiernych. Ty na przykład do cerkwi nie chodzisz. Dlatego się boisz, a ja chodzę i się nie boję. Boję się tylko o Sławka. Musi wyrosnąć, wyjść na ludzi. A poza tym - nie boję się, jasne? Chudy chciał go jakoś wesprzeć na duchu, wtrącić coś od siebie, pocieszyć, ale nagle zmienił zdanie. Niby co mogę mu powiedzieć, myślał, obserwując, jak Mustafa nerwowo zagląda do małego, jak nalewa ponownie, jak z przerażeniem wpatruje się w noc, gdzie wielkie cielsko mroku ocierało się o szyby, jak znów szepce z przejęciem o strachu i o cerkwi, o dzieciach i o polityce. I o śmierci, o śmierci, która nie pominie nikogo, wszystkim się od niej dostanie, po równo. I jakby na potwierdzenie jego słów powietrze za oknem eksplodowało, rozsypało się na tysiące drobnych odłamków mroku i zgiełku, runęło z góry na dach, rozrywając się w czarnym cebrze nocy. Zaczęło się, orzekł Mustafa i rzucił się na zewnątrz. Chudy też wstał, chwycił słoik i filiżankę. Wyszedł na werandę i zastygł obok Mustafy, o krok od strumieni deszczu zalewających wszystko wokół, wypełniających świat jak ogromną wannę, unoszących się coraz wyżej na jej chłodnych ściankach. Wiatr miotał się w tej wodzie niczym ryby, które złowiono w rzece i wpuszczono do wanny, żeby ich śmierć nie była tak szybka i tak bolesna. Jakby śmierć powolna przynosiła mniej bólu i była mniej śmiertelna. Mustafa spoglądał w noc i milczał, wyjął papierosy, poczęstował Chudego, palił, kierując dym w stronę ochrypłej wilgotnej ciemności. Jak się trzymasz? - zapytał wreszcie Chudego. Co zrobisz? Nie wiem, nie chciał odpowiadać Chudy. Zobaczymy. Zobaczymy, zgodził się Mustafa, odwrócił się i ociężale poszedł do środka. Kończ palić! - krzyknął do Chudego już z pokoju. Ale Chudy się nie śpieszył. Obserwował, jak woda wypełnia sobą niewidzialne domy i ogródki wokół niego, wszystkie aleje i miejskie pustkowia, wszystkie kopalnie i kombinaty, wszystkie cmentarze, na których powoli kończyły się wolne miejsca.

Gdy wrócił do środka, Mustafa już spał. Na siedząco, jak w poczekalni. Potem dokończymy, pomyślał Chudy, wyłączył światło, odnalazł w ciemnościach swoje krzesło i też zasnął. Deszcz padał ciężko i miarowo, taki deszcz najlepiej obserwować z dystansu, jak tresowaną bestię cyrkową - dziwić mu się i odczuwać lęk przed nim, tak naprawdę niczym nie ryzykując. Trzeba włączyć dźwięk w telefonie, przypomniał sobie Chudy. I zasnął.

I od razu się obudził. Zmrużył oczy i natychmiast je otworzył, tak mu się wydawało. Zrozumiał jednak, że zaspał. Wyjął telefon. Prawie piąta. Zły na samego siebie, wstał, znalazł na stole butelkę z wodą, pił długo i łapczywie. Mustafa spał, z głową odchyloną na bok. Chudy zajrzał do małego. Sławko też spał, wtulony ufnie w ciepłą kołdrę. Święty Mikołaj czuwał nad wszystkim. Chudy cicho przeszedł przez pokój, ostrożnie zamknął za sobą drzwi. Na schodach zderzył się z Lizą. Krzyknęła przerażona, ale uspokoiła się, kiedy go rozpoznała. Idziesz już? - zapytała. Zrobić ci coś do jedzenia? Spóźnię się, wyjaśnił Chudy. Tylko go nie słuchaj. Liza skinęła w stronę domu, najwyraźniej mając na myśli Mustafę. Usiłuje przekonać samego siebie. Wyjeżdżamy stąd, wszyscy razem. Jak to wyjeżdżacie? - zdziwił się Chudy. A tak to, potwierdziła Liza, wymawiając dobitnie każde słowo zimnymi wargami. Jutro. Kupił już nawet bilety. Mówi, że to dla Sławka, że sam by nie jechał. Kłamstwo. Znasz go przecież. Znam, znam, przytaknął Chudy. Nieporadnie przytulił Lizę, na schodach wyjął rozmiękłe od wilgoci papierosy, wybiegł na dwór. Sławko był cichy i posłuszny. Żył własnymi zajęciami: książki, zabawki, stary telefon. Zawsze na wszystko się zgadzał, wszystko go cieszyło. Cieszył się, kiedy Chudy przychodził, cieszył się, kiedy Chudy wychodził. Chudy miał wrażenie, że mały jest bardzo spostrzegawczy i dużo rozumie. Tylko nie może nic powiedzieć. Bo nie mówi od urodzenia.

Przede wszystkim - dobiec, myślał, przede wszystkim - zdążyć. Jak wrócę, zapłacę, jak wrócę, uporam się ze wszystkim, każdemu pomogę, o nikim nie zapomnę.

Trzeba było zostawić te rachunki w domu, gorączkowo rozpamiętywał Chudy, przebiegając przez gęstą i wilgotną mgłę. Gdzieś w górze pobłyskiwało powietrze, mogło się zdawać, że już rano, że noc minęła i minął deszcz, mgła jednak spowijała wszystko tak gęsto, tak ciężko, tak łatwo było zagubić się w niej, że Chudy stracił już wszelką nadzieję, że dobiegnie gdziekolwiek. A przecież jeszcze biegł, biegł dalej, spóźniony, wpadał w kałuże lodowatej wody podejrzanego koloru. Trasa jego biegu kończyła się niemal na drugim końcu miasta, bo miejsce zbiórki wyznaczono na tyłach dworca autobusowego. Chudy skoncentrował się i pobiegł jeszcze szybciej, usiłując nie zgubić drogi. Przede wszystkim - dobiec, myślał, przede wszystkim - zdążyć. Jak wrócę, zapłacę, jak wrócę, uporam się ze wszystkim, każdemu pomogę, o nikim nie zapomnę. Pomogę staremu, pomogę chrzestnemu, pochowam Zoję, wrócę do Anki, kupię chrześniakowi nowy telefon. Całe życie w biegu, całe życie próbuję coś dogonić w tym mieście, pustym jak puszka po konserwach, z którego wszyscy chcą uciec. Wrócę i wszystkim pomogę, wrócę i wszystko poukładam. Biegł, czuł, jak jego adidasy robią się ciężkie od wody, jak jego wyjściowa koszula nasiąka potem i wilgocią, jak mgła zatyka mu płuca. Wybiegł na skrzyżowanie, przemknął na niewidocznym w tej mgle czerwonym świetle, omal nie wpadł pod koła jakiejś taksówki, dobiegł do placu dworcowego, ostatkiem sił zwiększył tempo, obiegł betonowe pudło dworca, ciężko dysząc i ledwie utrzymując w piersiach serce. We mgle stało kilka autobusów. Wokół krzątali się jacyś mężczyźni, ktoś stał i wydawał rozkazy, ktoś dopalał papierosa, zanim wsiądzie. Zdążyłem, ucieszył się Chudy i ruszył w stronę głosów. Podszedł, rozpoznał kogoś ze swoich, poprosił o papierosa, znalazł dowódcę. Dowódca wściekał się, ale sprawdził na liście, znalazł Chudego, odhaczył, kazał wsiadać. A broń dacie? - zapytał Chudy. Jaką znowu broń? - skrzywił się dowódca. Nie gadać, zajmować miejsca. Chudy wszedł z ociąganiem, powoli zaganiali całą resztę. Wielu mężczyzn było już w starszym wieku, ubrani ubogo, niemrawi, wyrwani ze snu. Chudy w swojej białej koszuli, co prawda przemoczonej, wyglądał jak świadek na weselu. Ktoś trzymał torby z jedzeniem. Czyjeś kieszenie wypchane były papierosami. Alkoholu nie miał nikt. Broni też. Jakiś student wyjął z reklamówki nowy sztandar, chciał go rozwinąć, ale zrozumiał, że flaga będzie tu pasować jak pięść do nosa. Zmiął ją szybko i schował z powrotem. Panowała pełna napięcia cisza, niektórzy próbowali zachować beznamiętne i zdecydowane spojrzenia, ale w tym rozklekotanym autobusie, w tej gęstej mgle wychodziło im to słabo. Wsiadł dowódca, nawet na nich nie spojrzał i wydał rozkaz kierowcy. Autobus ruszył. Za nim pozostałe. Chudy wyjął telefon, włączył dźwięk. Chciał do kogoś zadzwonić. Zrozumiał, że nie ma do kogo.

© Copyright for the Polish translation by Marcin Gaczkowski.

Redakcja: Justyna Wodzisławska.

Pierwotna wersja tłumaczenia powstała w ramach projektu Miesiąc Spotkań Autorskich w lipcu 2015 r.
Data publikacji: 15 grudnia 2019 roku

s
"Худий, - говорив він собі, - Худий, ну, ти даєш! Як ти їм, цікаво, збираєшся це сказати?" Вирішив узагалі не говорити. Посидів зі старим, подивився новини. Телевізор у них давній, кольори не те щоби зникли, але виблякли. Ведучі схожі на несвіжу рибу - темно-сірі, з поганим запахом. Покрутився кімнатою, вийшов на кухню. На кухні все як завжди - щось загубиш, щось знайдеш. Кружки, з коричневими від чаю піднебіннями, склянки з недопитим соком, ніби хтось зціджував до них липку й повільну кров. В'яла зелень, затуплені ножі. Приліплені до холодильника фотографії - їхня родина, ще всі вчотирьох, старий дивиться напружено, мама посміхається, Худий відвернувся, мала вся якась заплакана, ніби вже тоді щось знала. Стоять під деревами, в парку, вибралися всі разом. Поруч приліплено грамоти Худого за участь у змаганнях. Їх саме за участь йому, зазвичай, і видавали. Наче це велика радість для організаторів - участь Худого. Відчинив холодильник - каструля з рештками чогось слизького й вологого. Ніхто нічого не готує, тож ніхто нічого й не їсть. Іноді він думав, що холодильник вони не викинули досі лише тому, що старому треба десь тримати свої ліки. Повернувся до кімнати, вийшов на балкон, покурив із малою. Сонце стояло за парком, тихим по обіді, небо було загрозливо прозорим, жодного протягу, жодного вітру, ніби місто потрапило до ями, і закінчитись усе має тим, що всі тут помруть від спраги та посухи. Мала прибирала з очей золоте волосся, пальці її дрібно тремтіли. Три роки минуло, а далі не може заспокоїтись, вибігає на балкон, ковтає дим ніжним горлом, з ненавистю дивиться кудись за парк, на пагорби, як тоді, три роки тому, коли повідомили, що її Капітана привалило плитою, прямо тут, на сусідній вулиці, на подвір'ї бази. Худий ходив його забирати, добре все бачив - чорна, як у священика, сорочка, розбиті, мов у танцюриста, черевики, продавлена грудина, кров у кутику уст, схожа на соснову смолу. Чоловік по смерті має виглядати пристойно, одним словом. Мала й до того палила, а поховавши Капітана, перейшла на сигарети Худого - міцні й недорогі, від яких у неї темнішали нігті. Обідати будеш? - мала запитувала, ніби заперечувала, тож він і не став відповідати. Лишив пів пачки своїх, сказав, що передзвонить. Краще вже на вулиці пересидіти, ніж із ними, подумав. Покопався в шафі, з чистого одягу знайшов лише сорочку від вихідного костюму й темні джинси. В коридорі взув кросівки. Дістав рюкзак, що відгонив димом, ще з весни, з останньої вилазки. Місяць тому, згадав він, так - місяць тому. Ніби в минулому житті. Ще раз принюхався до темних нутрощів рюкзака, закинув його назад, під вішак із одягом. Вирішив не брати нічого. Й нікому нічого не пояснювати. Паспорт теж вирішив залишити. Пройшовся кишенями, знайшов квитанції, здається, за світло. Спочатку хотів покласти разом із паспортом - самі заплатять, потім подумав - з чого вони платитимуть, забіжу, все одно по дорозі. Ключі поклав коло дзеркала, причинив за собою двері. Довго чекав на ліфт, не дочекався, збіг сходами, різко прочинив двері, опинився на вулиці, сліпнучи від м'якого, як теплий пластилін, червневого світла. Хотів закурити, знову поліз по кишенях, згадав, що віддав сигарети малій. Як завжди, - подумав, - все найсмачніше - молодшій сестрі.

Із малою в них були рівні холодні стосунки. В дитинстві батьки спокійно лишали її на Худого - він дивився, аби вона не вибігала з дому, а вдома не чіпала пса. Коли підросла, заступався за неї, патрулював, якщо затримувалася в школі чи басейні. З ним намагалися не зв'язуватись - Худий уже в десятому класі мав зігнутий на бік ніс, розсічену в кількох місцях брову, різані пляшковим склом долоні - схожий був на циркового гімнаста, чия ймовірна кар'єра безпосередньо залежала від кількості отриманих травм і здатності організму до них адаптовуватись. Після смерті Капітана мала майже ні з ким не розмовляла, з Худим так само, тож і він її не чіпав. В їхній родині взагалі ніхто нікого не чіпав: Худий зранку біг на роботу, мала працювала через добу, старий дивився новини. Мами й пса більше не було.

Щось обов'язково мало статись, і незрозуміло було, що з цим робити. Тож ніхто нічого й не робив, кожен лише дивився недовірливо на перехожих, переводячи погляд вгору, туди, де акумулювалась повітряна електрика.

Пошта виявилась зачиненою, хоча до закриття лишалась година. Худий походив, позазирав у вікна - порожньо й тихо. За спиною хтось проїхав велосипедом. Худий різко озирнувся - жінка з порожнім бідоном, що стукався об кермо, ніби рейка на недобудованій церкві, поспішила відвести від нього погляд. В місті останнім часом всі виглядали налякано, відводили очі, якщо дивились - то з підозрою. Всі ніби на щось очікували, знаючи, що тиша й спокій, які несподівано накрили місто останніми днями - ненадовго. Небо лише на перший погляд було прозорим і високим, десь там понад самим обрієм щось постійно рухалось, щось відбувалось, якісь повітряні потоки зрушували з місця й витягувалися в бік долини, наближалися, напливали. Щось обов'язково мало статись, і незрозуміло було, що з цим робити. Тож ніхто нічого й не робив, кожен лише дивився недовірливо на перехожих, переводячи погляд вгору, туди, де акумулювалась повітряна електрика. Худий любив саме цю пору - влітку місто виглядало не так печально, зелень м'яко ховала старі стіни будинків і криваво-іржаву арматуру колишніх цехів. Було багато пилу, було багато шовковиці. Коли береш яблука з землі, на зубах весело потріскує пісок і довкола пахне річковою водою. Цього року все було інакше, зелень теж викликала підозру: хто там у ній ховається, що там можна знайти.

Худий дістав телефон, подивився час. Йому сказали з'явитися поночі, чим пізніше - тим краще, щоби зайвий раз не світитись. Потоптався вулицями, повернувся до свого будинку. Будинок був високий і випалений сонцем, ніби вітрило. Сестра далі стояла на балконі, курила, підставляючись сонцю. Повернусь - вона навіть не помітить, - подумав. Не повернусь - так само.

Вирішив забігти до хрещеного. Обійшов будинок, звернув на добре протоптану стежку. Чорний твердий ґрунт старанно був усіяний пивними корками та коштовним пляшковим склом. Крізь діру в паркані потрапив на шкільне подвір'я, перейшов футбольним полем. Ніхто вже давно не грав, хоча трава все одно не пробивалась крізь намертво витоптану землю. Школа з травня стояла порожньою. Пройшов шкільним садом, пригинаючи голову під важкими яблуневими гілками. Забіг у під'їзд. Все чекав когось зустріти, просто щоби привітатися. З хрещеним привітаюсь, - подумав, підіймаючись сходами.

Хрещений відчинив відразу, ніби чекав на нього під дверима. Насторожено визирнув на сходи - чи нікого немає. Довго крутив ключами, зачиняючи оббиті фанерою двері на два замки. Провів Худого на кухню, навіть не питаючи, за чим той прийшов. Худий помітив, що він сильно здав, ще більш посивів, червоні очі, ніби довго плакав або не спав, нервово бігають кімнатою, схоже давно ні з ким не говорив, не зрозуміло коли взагалі виходив із квартири. Стіл на кухні заставлений минулорічною консервацією - запилені банки з абрикосами й сливами, що плавали в густому кольоровому сиропі, як вийняті з тварин нутрощі. Зроблю чай, сказав Хрещений невпевнено, запалив вогонь, поставив на нього пропалений до чорної сажі чайник, дістав металеву бляшанку з-під цукерок, у якій тримав заварку. Банка виявилась порожньою, мабуть він і справді давно не виходив із дому, сидів перед Худим, крутив у руках порожню банку, а чайник усе нагрівався й повітря пахло гарячою сажею. Почав говорити, збиваючись і перестрибуючи, переказував плітки, злився, ні про що не питав, і про себе теж нічого не розповідав. Лише плутано щось пояснював, говорив чужими словами. Худий розглядав його крізь жовте й малинове скло банок, дивився як обличчя хрещеного стає то малиново-витягнутим, а то бурштиново-приплюснутим, і згадував, як у ранньому-ранньому дитинстві хрещений приходив до них додому - підтягнутий і небагатослівний, в армійській формі. Міцно тиснув руку своєму куму, так само міцно - хрещенику, себто Худому, кидав швидкий неуважний погляд на жінок і йшов на кухню, де вони до півночі сиділи зі старим, говорячи про міжнародну політику та поволі п'яніючи. Худому дозволялося сидіти поруч із ними, слухати, але не заважати. Жінкам дозволялося готувати їм їжу. Худий поважав хрещеного, любив його тверді долоні, любив вітатися з ним, розпитувати про солдатський побут, про погони та військові карти. Хрещений ніколи йому нічого не дарував, принаймні, Худий нічого такого не пам'ятає, але хрещений-військовий сам по собі подарунок долі, на що тут нарікати. Худий часто їх порівнював - хрещеного й старого, коли вони сиділи на кухні й похмуро лаяли керівництво. Порівняння було не на користь старого, слід сказати - навіть у ранньому дитинстві Худий не був упевнений, що його тато зможе в разі потреби всіх їх захистити. А ось минула ціла вічність, і життя міцно їх обох потріпало, ніби пес улюблені іграшки. І старий, втративши дружину, час і роботу, стримів постійно в кріслі, ніби старе дерево, якому щороку відсихають нові й нові гілки. І хрещений теж перетворився на засмиканого пенсіонера - в древніх спортивках, в американській майці. Найгірше ж - став багатослівним, говорив швидко та непереконливо, ніби виправдовувався за щось таке, чому все одно не могло бути виправдання. Частину їхню давно вивели, місто лежало тепер під літнім сонцем зелене та беззахисне. Коли він помре, подумав Худий, мені доведеться його ховати. Одягати на нього парадну форму, домовлятися з гробарями. Форма, мабуть, буде на нього завеликою. А гробарі, очевидно, будуть нетверезими.

Хрещений так ні про що й не запитав. А самому починати не хотілося. Худий запоспішав, закрутився на стільці, пообіцяв передзвонити. Хрещений мовчав, довго дивився за вікно, потому сказав - ти б зайшов до Зої, щось їй зовсім погано. Зайду, пообіцяв Худий, звісно зайду, чому б не зайти. І справді, подумав він, уже повертаючись шкільним подвір'ям, - чому б не зайти. Сонце відкотилося в напрямку ночі, пил осідав на яблуні й траву, ставало прохолодніше й неспокійніше. На Сході таки з'явилися хмари - повільні й темні. Як глушена риба в річковій воді. Хоча над містом ще стояло вечірнє сонячне проміння. Добре, подумав Худий, зайду. Хто її знає, коли вона надумає померти. Вийшов на проспект, завернув за першим будинком, пробіг порожнім подвір'ям - темно-зелені баки з кольоровим сміттям, яке давно не вивозили, яскраві гойдалки й гірки на дитячому майданчику, старанно понівечені, розвішаний на шворках випраний одяг, майки й сорочки - жовті, мовби зняті з покійника.

Але Худий біг собі, скільки було потрібно, біг, не бачачи нічого довкола, розраховуючи сили й сподіваючись на перемогу.

Зоя не відчиняла, чутно було як підійшла до дверей і довго його розглядає. Запитала, хто він, Худий пояснив, Зоя не зрозуміла. Але впустила. Стояли в коридорі, дивились одне на одного - Худий заговорив першим, аби не виглядати таким збентеженим, мовляв, зайшов провідати, ненадовго, зараз піду. Зоя слухала уважно, але все одно не пізнавала. Худий її теж не пізнавав, чесно кажучи - залишки рідкого сивого волосся на голові, жовте вимучене лице, з глибокими темними зморшками, ніби стара шкіряна рукавичка, вологий погляд, важке дихання, старий халат, довгі висохлі пальці. До того ж вона була в різних капцях! Худий дивився на її покручені пальці й згадував, що в дитинстві його завжди лякав її манікюр - Зоя, їхня класна, нігті завжди малювала в яскраві кольори, і коли брала до рук грудку крейди, аби записати для них - учнів молодших класів, якесь слово, всі слідкували не так за словом, як за її яскравими нігтями, що робили її ще більш холодною та жорсткою. Вона справді такою й була - холодною та жорсткою. Скільки крові дитячої попила, страшно подумати. А ось Худого чомусь любила, хоча навчався він погано, а поводився ще гірше. Можливо розуміла, що краще мати союзником саме його, Худого, який у разі чого зможе навести порядок і організувати навчальний процес. Сильна й незламна, постійно сварилась із директором, щось доводила, захищала своїх, яких перед цим безжалісно опускала. Жодної поступки, жодних жартів - залізна сорокарічна машина з червоними нігтями, якими безжально кришила безпомічну крейду, повернувшись спиною до переляканих дітей. Дещо застара, аби почуватися щасливою, недостатньо втомлена, аби з цим погодитись. Потім, уже в старших класах, час від часу зупиняла Худого в шкільних коридорах і крижаним голосом пояснювала, як саме тому слід жити й про що саме варто подумати. Когось іншого він би й слухати не став, а ось перед Зоєю зупинявся, дивився в підлогу, кидав погляди на її довгі ноги, на яких уже проступали важкі темно-сині вени, слухав, енергійно кивав. Останні роки її не бачив, чув лише, що звільнилась, сидить удома, хворіє. Чим саме хворіє, Худий не цікавився, яка різниця чим - всі хвороби рано чи пізно закінчуються смертю. Але не знав, що все аж так погано - Зоя навіть не постаріла, Зоя просто доживала. Причому, незрозуміло було, для чого. Зоя слухала, потім повернулася, побрела в кімнату, Худий рушив за нею. Кімната нагадувала акваріум, в якому давно не міняли воду. Пахло ліками, одягом, повітря було жовтуватим від останніх сонячних променів, що пробивались крізь старі штори. Зоя впала на диван, важко дихала, попросила води. Худий вийшов на кухню, знайшов металеву кружку, відкрутив кран. Вода в крані теж була жовтою. Постояв, закрутив кран, тихо, намагаючись не шуміти, вийшов на сходи, спустився вниз, на вулиці довго переводив подих, підставляючи обличчя вечірньому протягу, що ставав усе відчутнішим. Погода мінялась, раптом стало темно, вітер рвав траву в західному напрямку. Дощ почнеться, подумав Худий, вибіг на проспект, перескочив через дорогу, дивуючись відсутності будь-якого транспорту, пробіг повз молочний, зупинився коло кіоску, хотів купити сигарети. Кіоск не працював, віконце зсередини було заліплене картоном. На зупинці має працювати, вирішив Худий, звернув дворами, аби зрізати, біг, відчуваючи, як накочується паніка, як стискає горло й починає розриватися серце. Темрява опускалася все нижче, хоча вечір був ранній, і на Заході небо відсвічувало червоним і синім, а тут, над їхньою ямою, зупинилася темрява, обіцяючи залити все чорними потоками, наповнити все мулом і мокрим піском. Дивно - все своє, не таке вже й довге життя, він бігав, по-справжньому бігав - ходив на секцію, старий ще сварився: що це за спорт такий? Бігай із жердиною хоча б, або з естафетною паличкою, або стрибай через бар'єри. Що за радість - бігати по колу? Але Худий біг собі, скільки було потрібно, біг, не бачачи нічого довкола, розраховуючи сили й сподіваючись на перемогу. Бігав за школу, бігав за інститут. Потім, звісно, кинув - не все ж життя бігати, слід колись і зупинитися. А ось, виявилося, що коли зупинишся, знову побігти не так просто - Худий стояв просто посеред дороги, що тяглася від дворів до проспекту, важко схилившись, упершись руками в коліна й відновлюючи дихання. Все, думав, повернусь - кину курити, піду знову на стадіон. Тридцять років, задихаюся, як риба на піску. Повернусь - почне все спочатку.

Саша, - раптом покликали його. Худий озирнувся - позаду стояла Анька, дивилась на нього здивовано, не чекала його тут побачити. Джинси, вітрівка, волосся, зібране у хвіст. В руках важкі пакети з супермаркету. Що ти тут робиш? - запитала. Худий перевів подих, заспокоюючись. Давай допоможу, - сказав, забираючи пакети. Анька мовчки передала йому пакети, розвернулася, пішла додому. Худий рушив слідом. Жила вона в сусідньому будинку, зовсім поруч, хоча з цими пакетами йти не так і просто, до того ж Анька попереду майже бігла, боязко дивлячись угору. Забігли до під'їзду, піднялися сходами. Анька намагалася підібрати ключі, мовчала, навіть не дивилась на нього. Зайшовши, кивнула йому головою - іди на кухню, почекай. Худий зайшов, поставив пакети на підлогу. Цукор, сіль, крупа. В разі чого, вистачить надовго, подумав. Можна пересидіти, перечекати, доки все закінчиться. Якщо закінчиться.

...подумав, що може варто повернутися додому. Або залишитися тут. Хоча б на тиждень.

Востаннє він був тут рік тому, минулої весни. Вони вже не жили разом, але напередодні зідзвонювались, закінчилось тим, що Анька просила його більше ніколи не приходити. Потім сама передзвонила, попросила зайти. Худий нічого не зрозумів, але зайшов. Залишився на тиждень. Але потім усе одно пішов. Краще було не лишатись, злився потім на себе, навіщо уникати того, чого все одно не уникнеш. Цікаво, думав він тепер, дивлячись за вікно, де чорним густим повітрям затягувало рештки західних вогнів - як вона тепер живе? І з ким? Мабуть сама, раз нікому тягати пакети з супермаркету. За рік вона не змінилась. І на кухні в неї нічого не змінилось - та сама армійська прибраність, крижаний порядок операційної на обідньому столі. Худий згадав свою кухню, хрипкий порожній холодильник, який хотілося обійняти й пожаліти, й подумав, що може варто повернутися додому. Або залишитися тут. Хоча б на тиждень.

Вона зайшла, й не дивлячись на нього, почала викладати речі з пакетів. Встигла переодягнутись, накинула на себе домашній халат. Коли вони жили разом, вона завжди в ньому тягалася домом. Іноді нічого під нього не одягаючи. Іноді так вибігала надвір, виносила сміття. Сусіди німіли, Худий нервував. Але тепер у неї під халатом була темна водолазка, що аж стискала їй горло, не даючи дихати й плакати. Мовчки видобувала пачки з крупами, макарони, різаний хліб, мовчки кидала це на стіл. Навіть не дивлячись на Худого. Худий натомість кинувся їй допомагати, перехопив туго напхану пачку цукру, але незграбно й похапцем, аж не втримав, і пачка випала йому з рук, лунко розірвавшись на кахляній підлозі - начищеній, ніби посуд, яким користуються хіба що на свята. Цукор глухо вибухнув, засипаючи все довкола білим солодким пилом. Худий завмер, заворожено дивлячись і не знаючи, що сказати. Й Анька теж затихло дивилась на білі кристали під своїми ногами, а потому присіла й увіткнулася обличчям у долоні, тяжко й гірко ридаючи. Худий розгубився, схилився над нею, спробував торкнутись її плеча, проте вона скинула його долоню різким нервовим рухом, ридаючи ще гірше, так мовби їй справді було шкода цього цукру, якого мало стати до кінця її днів. І він уже хотів було сказати їй щось, заспокоїти, підтримати, мовляв, ну що ти плачеш через якийсь цукор, мені б твої проблеми, ти ж не знаєш, що в мене, ти ж мене навіть ні про що не запитала, мене взагалі ніхто ні про що не питає, так наче до мене нікому немає діла, тож давай я тобі розповім, давай розповім, що в мене, і ти відразу заспокоїшся, і забудеш про цей нікому не потрібний цукор, давай, давай.

Ненавиджу, повторювала крізь сльози, ненавиджу, як із вами разом можна жити, ви ж нікого не любите, нікого не бачите, вам же все одно, що буде, все одно, що було.

Але вона заговорила першою. Ненавиджу, сказала, ненавиджу всіх вас, бачити всіх вас не хочу, знати не бажаю. Ненавиджу! Заспокойся, розгублено спробував зупинити її Худий, не плач, все буде добре, ось побачиш, давай я тобі про себе розповім, давай. Але вона не те, щоби не хотіла його слухати, вона навпаки - слухати його зовсім не хотіла, вона хотіла, щоби слухав він. Ненавиджу, повторювала крізь сльози, ненавиджу, як із вами разом можна жити, ви ж нікого не любите, нікого не бачите, вам же все одно, що буде, все одно, що було. Сидите по своїх норах, вибираєтесь тільки в магазини, не бачите нічого, готові зжерти одне одного. Худий не зовсім розумів, про що вона говорить, і спробував знову її торкнутись, як тоді - рік тому, коли вона ось так само щось кричала, а він просто підійшов і торкнувся її, і залишився після цього на тиждень. І він знову торкнувся її плеча. Але вона враз підняла голову, стала на ноги, витерла сльози й мокрою долонею показала йому на двері - іди геть, сказала. Іди геть і ніколи сюди не приходь. Коли він виходив, цукор солодко потріскував у нього під ногами.

Вийшов на вулицю, просто в темряву, під важке повітря. Тут звідкись із-за рогу вискочив пацан, тягнучи за собою наляканого пса, сам теж наляканий не менше за нього. Стояти, зупинив його Худий. Стрельнув закурити, відпустив. Малий відійшов неохоче - помітно було, що поруч із Худим, вони, разом із псом, не так бояться. Що далі, вирішував Худий - іти ще рано, стояти тут, чекати на дощ - нерозумно. Про що вона говорила? Кого вона ненавидить, кого не хоче бачити? Треба їй передзвонити, заспокоїти, повернутись до неї. Худий дістав побілку, побачив пропущені, згадав, що звук ще з обіду вимкнув, аби старого не нервувати. Дев'ять пропущених. Наполегливо. Телефонував Мустафа, колишній хлопець малої, тепер ось його, Худого, кум. Худий набрав, слухав гудки, позираючи на верхівки дерев, якими мотало, як водоростями в швидкій воді. Привіт, - Мустафа говорив чітко, чекав на його дзвінок, знав, що говорити. - Зайдеш? Є розмова. Зараз буду, - коротко відповів Худий.

До Мустафи бігти хвилин десять, це за парком, у приватному секторі. Худий перебіг двором, перетнув вулицю, над якою розпачливо розгойдувались тролейбусні дроти, минув порожній базар, в останньому живому запитав сигарети, там уже нічого не було, довелось бігти далі. Вулиця була довга, вітер здіймав чорну землю й волочив їй рештками асфальту, Худий біг, рахуючи золоті вікна в мазутній темряві. Мустафа чекав коло воріт. Провів на подвір'я, підштовхнув до дверей. Тісний цегляний будинок, стіни в килимах та іконах - Мустафа активно вірив у Бога, до церкви ходив, як на роботу - регулярно. Ліза, його дружина, лише мовчала. Загалом говорила, лише коли спитають. Але про що її питати, якщо вона весь час мовчить.

Худий зайшов до кімнати. Стіл завалений був свіжою теплою городиною, відразу видно - приватний сектор. Пішли, - сказав Мустафа, - подивишся на хрещеника. Зайшли до сусідньої кімнати. Худий стояв і мовчав, очі звикали до темряви. Славка, його хрещеник, уже спав, на металевому ліжку, накритий теплою ковдрою. На ним висів темний важкий килим, схожий на прапор якоїсь піратської республіки. На столику при ліжку стояла ікона Святого Миколая, наче портрет президента на робочому столі в губернатора. Худий плеснув Мустафу по спині, мовляв, побачив, пішли. Мустафа не заперечував - посадив Худого за стіл, самогон будеш? - запитав. Ще справи сьогодні, завагався Худий, але Мустафа навіть слухати не став. Розлив самогон в золочені й візерунчасті чайні чашки, випив сам, почекав, доки вип'є Худий, схопив зі столу яблуко, люто в нього вгризся, прожував, заговорив. Говорив тихо, так, ніби хотів, щоби ніхто його не почув. Можливо не хотів розбудити малого.

Почалось, мовив Мустафа й кинувся надвір.

Я нічого не боюся, шепотів, загрозливо махаючи надкушеним яблуком. Нічого. Я тут народився. Тут помру. Мені тут нічого не страшно. І нічого мене лякати. Знаєш, що тримає людину? Як це - не знаєш? Віра. І церква. Ось ти не ходиш до церкви й тому боїшся, а я ходжу - й не боюся. Єдине, за що боюсь - за Славку. Йому рости, йому ставати людиною. А так - не боюсь, розумієш? Худий хотів його підтримати, хотів додати щось від себе, хотів у чомусь запевнити, але раптом передумав. Що я йому скажу, думав, дивлячись, як Мустафа нервово зазирає до малого, як знову розливає, як нажахано виглядає в ніч, де темрява терлась об вікна важкими боками, як потому знову починає безстрашно шепотіти про страх і церкву, про дітей і політику, і про смерть, про смерть, про смерть, яка нікого не омине, всім дістанеться, між усіма розділиться. І мовби в підтвердження його слів за вікном вибухнуло повітря, осипаючись згори тисячею дрібних шматків темряви й шуму, обвалилося на дах, розірвалося в чорному вариві. Почалось, мовив Мустафа й кинувся надвір. Худий теж підвівся, прихопив банку з чашками й пішов слідом. Вийшов на веранду, завмер поруч із Мустафою, за крок від дощових потоків, що заливали все довкола, заповнювали собою світ, ніби простору ванну, все вище підіймаючись її прохолодними стінками. І вітри бовтались у цій воді, наче піймана риба, котру принесли з ріки й випустили до ванни, щоби смерть риби була не такою швидкою та болючою. Так ніби повільна смерть є менш болючою, менш смертельною. Мустафа дивився в ніч і мовчав, дістав сигарети, поділився з Худим, палив, випускаючи дим у хрипучу вологу ночі. Ти як? - запитав нарешті Худого. - Що робити будеш? Не знаю, - не захотів відповідати Худий, - видно буде. Видно буде, - погодився з ним Мустафа, обернувся й важко ступив до будинку. Давай, докурюй, - крикнув Худому вже з кімнати. Худий натомість не поспішав. Спостерігав, як вода наповнює собою весь цей невидимий приватний сектор, всі проспекти й пустирі міста, всі шахти й комбінати, всі цвинтарі, на яких лишається ще так багато вільного місця.

Коли зайшов назад, Мустафа вже спав. Сидячи, як у залі очікування. Потім договоримо, подумав Худий, вимкнув світло, знайшов у темряві свій стілець і теж заснув. Дощ падав рівно й важко, за таким дощем добре спостерігати на відстані, мов за великою навченою твариною в цирку - дивуватись і лякатись, нічим насправді не ризикуючи. Потрібно ввімкнути звук на телефоні, згадав Худий. І відразу заснув.

Прокинувся відразу ж. Ось щойно заплющив очі й відразу ж їх розплющив, так йому здавалося. Хоча відразу зрозумів, що вже проспав. Дістав телефон. Майже п'ята. Підхопився, злостячись на себе самого, знайшов на столі пляшку з водою, довго й жадібно пив. Мустафа спав, схиливши голову на бік. Худий зазирнув до малого. Славка спав, довірливо кутаючись у гарячу ковдру. Святий Миколай усе контролював. Худий тихо пройшов кімнатою, обережно причинив за собою двері. На сходах зіткнувся з Лізою. Та злякано скрикнула, але пізнавши Худого, заспокоїлась. Ідеш уже? - спиталась. - Може тебе погодувати? Запізнююсь, - пояснив Худий. Ти головне його не слухай, - кивнула Ліза в бік дому, маючи на увазі, мабуть, Мустафу. - Це він сам себе переконує. Насправді їдемо ми звідси, всі разом. Як їдете? - здивувався Худий. Так, - підтвердила Ліза, чітко вимовляючи слова холодними губами, - завтра. Він уже й квитки взяв. Говорить, що це заради Славки, що сам би він не поїхав. Але бреше, ти ж його знаєш. Знаю-знаю, - підтвердив Худий. Дещо скуто обійняв Лізу, прихопив на сходах відсирілі сигарети, вибіг надвір. Славка був тихий і слухняний. Постійно займався чимось своїм - книгами, іграшками, старим телефоном. Завжди на все погоджувався, завжди всьому тішився. Тішився, коли Худий приходив, тішився, коли той ішов. Худому здавалося, що малий дуже уважний і напевне багато чого розуміє. Ось лише сказати не може. Оскільки взагалі не говорить, від народження.

Головне - добігти, думав, - головне - устигнути. Повернусь - заплачу, повернусь - із усім розберусь - усім допоможу - нікого не забуду.

Треба було лишити квитанції, гарячково згадував Худий, біжучи крізь густий мокрий туман. Десь угорі повітря відсвічувалось, можна було зрозуміти, що вже ранок, що ніч минула, і дощ минув, але туман стояв так щільно, так важко, в ньому було так легко згубитись, що Худий уже й не сподівався кудись прибігти. Але все одно біг, біг, запізнюючись, потрапляючи в калюжі, вода в яких була кольоровою та крижаною. Ще й бігти потрібно було майже на інший кінець міста, збірний пункт знаходився за автовокзалом, тож Худий зосередився й побіг ще швидше, намагаючись не збитись зі шляху. Головне - добігти, думав, - головне - устигнути. Повернусь - заплачу, повернусь - із усім розберусь - усім допоможу - нікого не забуду. Допоможу старому, допоможу хрещеному, поховаю Зою, повернуся до Аньки, куплю хрещенику новий телефон. Все життя бігти, все життя намагатися щось наздогнати в цьому порожньому, мов консервна бляшанка місті, звідки всі намагаються втекти. Повернуся й усім допоможу, повернуся - й усе владнаю. Біг, відчуваючи, як тяжчають від води кросівки, як набухає потом і вологою святкова сорочка, як туман забиває легені. Вискочив на перехрестя, рвонув на невидиме в тумані червоне, ледь не потрапив під колеса якогось таксиста, добіг до привокзальної, з останніх сил прискорив крок, оббіг бетонну коробку вокзалу, важко дихаючи й ледве стримуючи в собі своє серце. В тумані стяли кілька "Лазів". Довкола бігали чоловіки, хтось стояв і віддавав накази, хтось докурював, перш ніж сісти. Встиг, - зрадів Худий і пішов на голоси. Підійшов, пізнав когось зі своїх, попросив у когось закурити, знайшов старшого. Старший злився, але перевірив списки, знайшов Худого, відмітив, сказав залазити до автобуса. Зброю дасте? - запитав Худий. Яку зброю? - скривився старший, - залізай давай. Худий неохоче поліз, інших теж поступово почали заганяти. Багато чоловіків були старшого віку, сонні, невиспані, просто вдягнені. Худий у своїй білій, хоч і мокрій сорочці, виглядав свідком на весіллі. Хтось мав пакети з їжею. Хтось розсовував кишенями сигарети. Алкоголю ні в кого не було. Зброї теж. Якийсь студент витягнув із пакета новий прапор, спробував розгорнути, але й сам зрозумів, наскільки він тут не в тему, зіжмакав, заховав назад. Всі напружено мовчали, дехто намагався дивитися холодно й упевнено, проте в такому розбитому автобусі серед такого туману це не надто вдавалось. Зайшов старший, не подивившись на них, дав команду водієві. Автобус рушив. За ним - решта. Худий дістав телефон, увімкнув звук. Думав комусь передзвонити. Зрозумів, що не має кому.

# data[].attributes.attachment_link.title
Serhij Żadan, Biec bez wytchnienia (przeł. Marcin Gaczkowski)

# data[].attributes.attachment_link.description
Ostatni raz był tu rok temu, zeszłej wiosny. Nie mieszkali już razem, ale wcześniej rozmawiali przez telefon. Stanęło na tym, że Anka poprosiła go, by już nigdy więcej nie przychodził. Potem oddzwoniła i poprosiła, żeby przyszedł. Chudy nic nie rozumiał, ale przyszedł. Został na tydzień. Ale potem jednak poszedł.

# data[].attributes.headline
Serhij Żadan „Internat”; „Biec bez wytchnienia”

# data[].attributes.subject
Serhij Żadan „Internat”; „Biec bez wytchnienia”

# data[].attributes.body
To niezwykle realistyczna opowieść o wojennej codzienności Donbasu. Trzydziestopięcioletni nauczyciel Pasza musi odebrać z internatu siostrzeńca i wrócić z nim do domu. Byłoby to proste, gdyby nie wojna, która zmieniła ich świat w miasto widmo.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Druga po południu, mgła osiadła, ciągnie się ulicami, grzęźnie w drzewach, powoli ściekając w dolinę, do miasta. Mały pewnym krokiem omija kupy zgrabionych liści. Pasza stara się nie zostawać z tyłu. Nie rozmawiają ze sobą. W mokrym powietrzu kroki brzmią dźwięcznie, jakby ktoś wbijał gwoździe w drzewo. Przy wyjściu z parku Pasza się zatrzymuje, mały to czuje, też staje. Ale pierwszy się nie odzywa, czeka, co powie Pasza.

- Musimy wyjść na obwodnicę - mówi Pasza - przez miasto nie przejdziemy.

- No jasne - odpowiada mały trochę wyniośle.

- A gdzie jest obwodnica, wiesz?

- No wiem - mówi niechętnie mały, widać, że jeszcze nie zdecydował, jak ma się zachowywać przy Paszy.

- Sasz - mówi na to Pasza. - Dobrze byłoby się stąd wygrzebać, zanim się ściemni. Idziemy?

Mały się waha - obrażać się czy odpuścić. Wiatr zawiewa od miasta, wymiata na górę z doliny strzępy mgły. W powietrzu od razu pojawia się słodki posmak spalenizny. Posmak żelaza i mokrego psa. Pasza się wzdryga, mały się kuli, mocniej zaciska w dłoniach swój kij.

- Dobrze - mówi - tu trzeba przejść przez osiedle, potem będzie rozjazd, lepiej tam nie wychodzić, tam był posterunek. Pójdziemy skrótem, znam drogę.

Pasza stoi, zastanawia się nad tym, co usłyszał. W górze nad nimi zaczynają szumieć drzewa. Pasza podnosi głowę. Coś nie tak. W końcu rozumie - drzewa są, mgła jest, gdzieś tam w górze jest niebo. A ptaków nie ma.

Idą szybko potrzaskaną drogą. Mijają opalone rury, mijają rozstrzelany przystanek. Przechodzą obok sklepu, zostawiają za plecami studnię. Zaczyna się ulica. Długa, bezkresna, gęsto zabudowana. Ceglane domy, garaże, dobudówki. Podziurawione odłamkami ogrodzenia. Osiedla domów jednorodzinnych. Z dwóch stron ciągną się rury gazociągu, w jednym miejscu rura jest przebita i wykręcona. Gazu raczej tu nie ma. Tak jak i światła. Zresztą ludzi też nie widać. Zupełnie. Nikogo. Tylko drzewa w górze biją się między sobą gołymi gałęziami. I jeszcze gdzieś skrzypi żelazna furtka. Za to za nimi w dolinie w mieście wszystko dopiero się zaczyna. Pewnie skończył się obiad i wszyscy z nowymi siłami biorą się do roboty. Wybuchy stają się intensywniejsze, zaczyna rwać gdzieś bardzo blisko, gdzieś tu, w tej mgle. Pasza z małym przyśpieszają kroku. Śpieszą się, niemal biegną. Ale im szybciej idą, tym robi się straszniej, tak jakby ktoś ich gonił na tej martwej ulicy. Paszy nawet zaczyna się wydawać, że naprawdę ktoś za nimi idzie, nie zostając w tyle, poruszając się krok w krok. Trzeba się uspokoić, mówi Pasza do siebie, nikogo tu nie ma. Ale ogląda się od czasu do czasu, stara się dojrzeć choćby cokolwiek za tą mgłą, która czyni wszystko niewidocznym i podejrzanym. Nagle zauważa, że tam naprawdę ktoś jest, ktoś się porusza, słychać czyjś ciężki oddech. Jakiś czas Pasza usiłuje o tym nie myśleć. Tylko przyśpiesza kroku, ale mały zauważa to jego rozpaczliwe, przerażone spojrzenie, rozumie, że coś jest nie tak, że coś się dzieje.

- Co jest? - pyta mały.

- W porządku - odpowiada Pasza, ale nie wytrzymuje i znów patrzy za siebie.

Mały przechwytuje jego spojrzenie i też się ogląda. W końcu dokąd tu uciekać? Zatrzymują się, stoją, patrzą we mgłę, czekają. Sekundę, dwie, trzy. Robi się chłodno i przez to szczególnie przerażająco. Tam na pewno ktoś jest, ktoś stoi, obwąchuje ich. Tylko nie widać za tymi strzępami mgły. Wtedy Pasza kuca. I zauważa psy. Z dziesięć, jeśli nie więcej. Chude, uliczne, porzucone przez wszystkich. Stoją kilka metrów od nich, wyciągają w ich stronę namoknięte chude szyje, nasłuchują. Mały też kuca. Też widzi. Psy są naprężone, ostrożne. Wcale nie są jednak przestraszone. Od razu widać, kto tu jest obcy, kto tu jest nie na swoim miejscu. Patrzą ciężko, wściekle, ale głosu nie dają, wyczekują.

- Idziemy - mówi ledwo słyszalnie Pasza. - Nie zaczepiaj ich.

Wstają, idą, starają się nie okazywać paniki, nie śpieszyć się. Pierwszy nie wytrzymuje Pasza. Odwraca się, kuca. Psy od razu zamierają, trzymając dystans. Pasza podnosi się, robi krok wstecz. Psy też niechętnie się cofają. Ale kiedy Pasza się odwraca, od razu przyśpieszają za nimi.

- Nie reaguj na nie - radzi mały. - One czują, że się ich boisz.

- Ja się ich nie boję.

- No dobrze - cicho mówi mały. - Nawet ja czuję, że się ich boisz. Ja też się ich boję. Kto je tam wie, czym one się tu żywią. Idź spokojnie.

Idą dalej, coraz szybciej, coraz bardziej nerwowo, znów niemal zaczynają biec. Ale wiedzą, że biec w żadnym wypadku nie można, to będzie sygnał, to będzie znak dla tych idących ich śladem. Pasza z napięcia jest cały mokry, gorączkowo stara się coś wymyślić, denerwuje się, czuje, jak do gardła podchodzi mu panika. Jak to tak? - myśli. Czemu wyciągnąłem tu małego? Jak go teraz obronię? Mały natomiast wygląda na pewniejszego siebie. Chociażby dlatego, że w dłoniach ma kij. Ale palce, w których ten kij zaciska, zupełnie pobielały. Możliwe, że z zimna. Pasza zauważa na drodze potłuczoną cegłę. No to koniec, myśli, trzeba coś robić, uciekać dalej nie ma sensu. I już ma zamiar podnieść kawałek cegłówki, kiedy nagle mały cicho, ale wyraźnie mówi do niego:

- Patrz po lewej.

Pasza patrzy w lewo. Widzi pomalowaną na zielono otwartą furtkę. Nie zdąża zrozumieć, o co chodzi, kiedy mały łapie go za rękaw i ciągnie do furtki. Pasza ciężko wali butami w mokry asfalt, mknie śladem małego. Psy jednak zrywają się za nimi, odzywając dziesiątką głodnych, przeziębionych gardeł, szczekają na cały świat - zapalczywie i rozpaczliwie, rzucają się na nich, łapią zębami gęste kawałki powietrza. Mały wskakuje na podwórko, Pasza wpada za nim. Tylko żeby się zamknęła, myśli o furtce, tylko żeby się zamknęła. Szarpie furtkę od środka. Ta na jakąś chwilę - tylko na chwilę - się zacina, tkwi w miejscu, potem drży i z trzaskiem się zamyka. Najbliższy pies, przewodnik, wpada na nią przednimi łapami, ale Pasza zdąża zamknąć od środka i teraz, choćby nie wiadomo jak się dobijały, są bezpieczni. Psy to rozumieją, z rozczarowaniem trącają pyskami furtkę, warczą, wyszczekują swoje rozczarowanie, starają się przeleźć pod metalową bramą.

- Szybciej - krzyczy mały i rzuca się jak najdalej od bramy.

Pasza biegnie za nim. Podwórko jest wyasfaltowane, w asfalt rudą gliną wklejony jest ślad ciężarówki - pewnie wywozili rzeczy. Własne albo cudze. Kłódka na drzwiach, które prowadzą do budynku, jest zerwana, chociaż same drzwi są zamknięte. Za budynkiem od razu otwarte na oścież drzwi garażu, w środku porozrzucane tekturowe pudełka, narzędzia i kawałki żelaza. Za garażem letni prysznic, strącony zbiornik na wodę wala się w wilgotnym i pociemniałym kwietniku. Dalej jest płot, za nim ogród. Mały popycha wykrzywioną furtkę, biegnie rozmokłą ścieżką. Pasza czuje, jak ziemia przykleja się do butów, ciąży, nie daje biec. A biec trzeba. Biegnie przez czarny porzucony ogród, przy namokniętej kukurydzy, pomiędzy ciężkimi zgniłymi warzywami. Mały wyskakuje pierwszy i zamiera zauroczony i przestraszony. Pasza nadbiega za nim i od razu natyka się spojrzeniem na krwawą kaszę pomiędzy wypaloną trawą - kawałki krowiej skóry, kości, żyły pomieszane z ziemią. Bili bydło, domyśla się Pasza, opalali tusze. Mały nie może ruszyć się z miejsca.

- Nie patrz! - krzyczy Pasza. - Nie patrz.

I zasłania mu oczy dłonią. A mały nagle robi się bezwolny, nie opiera się, nic nie mówi, pozwala odciągnąć się od tej góry zgniłych kiszek, kilka razy zaplątuje się w gęstą trawę, potem zabiera dłoń Paszy, biegnie dalej, nie oglądając się, nie wydychając powietrza. Wtedy też było tak samo, myśli Pasza, wszystko jak teraz - blady, bezwolny mały po ataku, lekarka, która stoi nad nim z zapłakanymi oczami, nie wie, co powiedzieć. Lepiej sobie nie przypominać.

Za ogrodami jest gruntówka, rozmazana gąsienicami czołgu. Przedzierają się przez głębokie koleiny, glina lepi się do butów, biegną mokrym pastwiskiem w stronę byłej fermy. Dwie rozwalone obory, w trawie leżą betonowe płyty, z boku sterczy zardzewiała wieża ciśnień, nad nią przez mgłę przebija niskie posrebrzane niebo. Drzwi obory wynieśli miejscowi. Sam budynek przypomina szkielet wielkiego zwierzęcia, no tak - wielkiej rogacizny - wybielone deszczami ściany, przywalony śniegiem dach, cała reszta już dawno porozciągana po norach i domach, żadnego okna, żadnych drzwi, tylko czarne dziury i zimne przeciągi. Wbiegają do środka. W kącie dwa wielkie wymoszczone sianem gniazda. Najwyraźniej ktoś tu się wylegiwał. Gilz wokół nie ma, więc nie strzelali, po prostu siedzieli. Pewnie ranni - w jednym miejscu słoma ciemnieje nasączona krwią, w klepisko wdeptane są puste ampułki, jednorazowe strzykawki, zababrane bandaże. Gniazda zdążyły zawilgotnieć - oczywiście, ci, którzy tu leżeli, poszli kilka dni temu. Ostro czuć moczem i mokrą ziemią. Pasza podchodzi do wybitego okna, stara się przez nie cokolwiek zobaczyć. Niedługo zacznie się ściemniać. Mgła migocze i osiada drobnym deszczem. Za deszczem czernieją dachy osiedla domków jednorodzinnych, wysokie drzewa, ciemne rzędy kukurydzy. A dalej po prawej horyzont się urywa, tam w dolinie leży miasto. Miasta nie widać, ale stamtąd, gdzie leży, unoszą się czarne wysokie dymy. Unoszą się już od wczoraj, jakby gdzieś pękł grunt i z ziemi wychodziło coś najgorszego, a jak to najgorsze zatrzymać, nie wie nikt, bo nikt nie wie, jak to się stało, że grunt się rozstąpił, wypuścił z siebie tę czerń, która rozpełza się teraz po styczniowym niebie, zapycha sobą wszystkie otwory i szczeliny. I kto będzie gasił te dymy? - myśli Pasza. Przecież wypali się wszystko wokół jak w średniowiecznym mieście - dom od domu, ulica za ulicą, kilka dni i nie ma nic.

- Magazyny się palą - mówi mały.

- Jakie magazyny? - nie rozumie Pasza.

- Kolejowe - wyjaśnia mały. - O tam, widzisz?

Mały pokazuje gdzieś w deszcz. Pasza przygląda się - za kukurydzami i deszczem można dojrzeć szary dym, który ciężko osiada, nie może się unieść, przygniatany deszczem.

- Wyobrażasz sobie, ile tam wszystkiego się pali? - pyta z jakimś zachwytem mały.

- Wyobrażam sobie - mówi na to Pasza. - Chodź, odpoczniemy. Jesteś głodny?

- Nie - odpowiada mały. - Po tych kiszkach nawet jeść mi się nie chce.

- Wasza Nina - mówi Pasza - jest taka ostra.

- Jest w porządku - nie zgadza się mały.

- Dlaczego ona wszystkich poucza? Jak w szkole.

- Przecież ona jest w szkole - przypomina mały. - Jaka ma być? Ona tak zawsze mówi. I za to ją wszyscy lubią. Za to, że wszystkich uczy - uściśla mały.

- No, mnie nie trzeba uczyć - mówi obruszony Pasza. - Bez niej sobie poradzę.

- I świetnie sobie poradziłeś? - pyta mały.

Pasza milczy. Przypomina sobie Ninę, złości się na siebie: czemu jej nie odpowiedziałem, czemu zmilczałem?

- Jej chyba nikogo nie żal.

- A kogo ma być żal? - interesuje się mały. - Wuefisty? Czy ciebie?

- No, ja tu nie mam nic do rzeczy. - Pasza usiłuje mówić prościej. - Po prostu nie można wszystkich winić. Wszyscy są różni.

- Ta? - mówi z niedowierzaniem mały. - A mi się zdaje, że wy wszyscy jesteście jednakowi. Wiesz, jak u nas zrywali flagę?

- No? - nie rozumie go Pasza.

- Krótko mówiąc, oni chcieli zerwać, a Nina nie dawała. A wszyscy stali i patrzyli.

- I co? - dalej nie rozumie Pasza.

- No, tych, którzy zrywali, było tylko dwóch. I jedna Nina. A wszyscy inni po prostu stali i patrzyli. I nic nie robili. Jakieś sto osób - patrzyło i nic nie robiło. Wszyscy jednakowi. Nikogo nie żal.

- Dobrze - mówi na to Pasza. - Chodźmy.

- Chodźmy.

Wychodzą na deszcz. Idą, kurczą się, grzęzną w mokrej ziemi. Za fermą ciągną się nieużytki, dalej widać pasmo lasu. Idą w jego kierunku. Czasu zupełnie nie czuć. Iść jest ciężko od początku, dalej nie robi się lżej. Mechanicznie przestawiają ciężkie od nalepionej ziemi nogi, chowają skostniałe dłonie w kieszeniach, mały robi to na przemian - kiedy grzeje jedną, druga - z kijem - zdąża zmarznąć. Doczłapują do lasu. Pasza przedziera się przez kłujące gałęzie, mały wlecze się jego śladem. Wychodzą na otwartą przestrzeń. Wprost przed nimi pojawia się głęboki wąwóz, jar, wypchany mgłą jak poduszka pierzem. Wrażenie jest takie, jakby całą mgłę wciągnęło w dół, jakby ściekła tam, schowała się na jakiś czas.

- Obejdziemy? - pyta Pasza.

- Nie ma co - odpowiada mały. - Parę kilometrów tak nadłożymy.

Stoją i z niedowierzaniem patrzą w dół. Jar jest szeroki. Dna nie widać. Tylko biała groza zalewa skraj, sięga do nóg. Wstąpisz w nią - wyjdziesz po drugiej stronie życia. Ale obchodzić też się nie chce.

- Idziemy? - Pasza robi kilka kroków przed siebie.

Mały trzyma go za rękę, idzie krok w krok za nim. Grunt się urywa, Pasza ześlizguje się w dół, łapie wolną ręką ostrych cienistych gałęzi tarniny i dzikiej róży, kaleczy sobie dłoń, krew cieknie, wycierać nie ma jednak kiedy - trzeba mocno się trzymać, żeby nie zjechać wprost do piekła. Pasza złości się, ale milczy, nie chce, żeby mały się bał. Ciągnie go za sobą, czuje ciepło jego dłoni. Przyjrzeć się małemu prawie się nie da, chociaż to on, jest tutaj - słychać jego oddech, słychać szuranie ziemi pod jego adidasami, ale jego samego nie widać. Ostrożnie, ostrożnie, powtarza tylko Pasza, patrz pod nogi. A po co patrzeć, kiedy nic nie widać? Łapią się rękami siebie, mokrej trawy, kłujących cierni, zdzierają skórę, staczają się, nieskończenie długo, nieskończenie głęboko. Staczają się, grzęzną po kolana w zeszłorocznym grudniowym śniegu. Tu na dole jest zimniej, śnieg leży, nie topnieje. Pasza przykłada do jego powierzchni pokaleczoną dłoń z martwymi palcami, chłodzi krew, która ścieka po nadgarstku. Mały pada na śnieg, twarzą do góry, rzuciwszy plecak obok siebie. Leży, łapie oddech. Pasza nabiera w nieporanioną dłoń kłującego śniegu, zaczyna łykać.

- Smaczny? - pyta mały.

- Zimny - odpowiada Pasza.

- Uważaj, żebyś się nie przeziębił - mówi mały. Chyba pierwszy raz mówi bez rozdrażnienia, nawet z jakąś troską w głosie. Chociaż może Paszy się wydaje.

Wydostać się na górę jest jeszcze ciężej. Ale brną, wyłażą. Pasza przodem. Założył z przodu plecak małego, ciągnie jego samego za rękę. Mały stara się, wspina. Chociaż widać, że się zmęczył. Najważniejsze, że nie widać, ile przed nimi. Włazisz i włazisz, łapiesz się gęstej trawy, korzeni wiśni. I kiedy już nie zostało sił ani pewności, że poruszają się we właściwym kierunku, kiedy mały w dole zawisa ciężkim ciepłym balastem, kiedy poraniona dłoń zaczyna drętwieć, aż jej nie czuć - Pasza nagle łapie gałąź wiśni i rozumie, że to koniec, skraj, drugi brzeg przepaści, przeciwny brzeg rzeki martwych. Podciąga małego, podsadza go w górę, wyłazi za nim. Siedzą w trawie, ciężko dyszą, długo nie mówią.

- Dalej dokąd? - odważa się w końcu Pasza.

- Prosto - mały kiwa głową. - Tam jest obwodnica.

Przed nimi czernieje pole słoneczników z niezebranym zeszłorocznym plonem. Ciemne, wyschnięte latem słoneczniki przypominają wypalony las. Za słonecznikami widać jeszcze jedno pasmo lasu i tam już jest obwodnica. Zostało przejść przez pole.

Pasza rusza pierwszy, mały, już przyzwyczajony, idzie za nim. Słoneczniki się rozstępują, boleśnie uderzają w dłonie, woda wlewa się w rękawy. I tak będą stać, myśli Pasza o słonecznikach, jak zombi. Zapomniane i przeklęte. Aż ktoś wszystkiego nie przeora.

Idą dalej, powoli, ale idą. Niebo ciemnieje, las nadciąga czarną masą. Zostaje jakieś dwieście metrów, sto pięćdziesiąt, sto. Stopniowo w popołudniowym powietrzu odcinają się poszczególne drzewa, odcinają się z ogólnego ciemnego tła. I właśnie wtedy zza drzew wyraźnie i przejrzyście wyłania się sprzęt wojskowy - kolumna ciężarówek, ciągników, czołgów, transporterów opancerzonych. Nieśpiesznie suną bez końca i początku - pierwsze znikły za rozjazdem, ostatnich nie widać w popołudniowym mroku. Suną i suną, przetaczają się podmarzniętą szosą. Jadą z południa, łapie się na tej myśli Pasza. Od strony granicy państwowej. Dawnej granicy państwowej, poprawia sam siebie. Dawnej.

- Ile ich - mówi zauroczony mały.

- Z czasem nie trafiliśmy - odpowiada na to Pasza.

- Mhm - zgadza się mały - wyszlibyśmy pół godziny wcześniej, łapalibyśmy stopa na obwodnicy. Wyobrażasz sobie? - krótko chrząka.

- Co robimy? - waha się Pasza. - Przeczekamy?

Osoby zainteresowane przedrukiem tego lub innego fragmentu książki prosimy o kontakt z działem promocji: zofia@czarne.com.pl.

# data[].attributes.attachment_link.description
U Żadana koniec znanego świata okazuje się wstępem do naprawdę długiego koszmaru. Pasza - trzydziestopięcioletni nauczyciel, mruk, idealista - musi odebrać z internatu siostrzeńca i wrócić z nim do domu. Byłoby to może łatwe, gdyby nie wojna. Jakoś rok temu przywieźli ją ze sobą ci dziwni ludzie, od których czuć prochem, tytoniem i smarem.

# data[].attributes.body
Kurkow to ukraiński pisarz i scenarzysta filmowy pochodzenia rosyjskiego. Pisał zarówno po ukraińsku, jak i po rosyjsku. W swoich powieściach opisuje współczesną rzeczywistość ukraińską. Jego najbardziej znanym utworem jest „Kryptonim Pingwin” – opowieść o Wiktorze, niespełnionym pisarzu w średnim wieku, który mieszka z pingwinem Miszą.

# data[].attributes.headline
Andrij Bondar „Cerebro, eseje o życiu na Ukrainie i w Polsce” [dostępne online]

# data[].attributes.subject
Andrij Bondar „Cerebro, eseje o życiu na Ukrainie i w Polsce” [dostępne online]

# data[].attributes.body
Andrij Bodnar to poeta, prozaik, tłumacz, eseista. Urodził się w 1974 r. w Kamieńcu Podolskim, a aktualnie wraz z rodziną mieszka w Kijowie. Laureat nagrody Wydawnictwa „Smołoskyp” (1997). Jego twórczość przetłumaczono na dziesięć języków. Zbiór „Cerebro”, nagrodzony tytułem Książki Roku BBC Ukraine 2018, to szesnaście opowiadań, które przedstawiają rzeczywistość ukraińską i polską, a obiektywna prawda, fikcja i subiektywne odczucia przeplatają się między sobą.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poeta, prozaik, tłumacz, eseista. Urodził się w 1974 r. w Kamieńcu Podolskim. Laureat nagrody Wydawnictwa „Smołoskyp" (1997). Absolwent Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (2001). Pracował jako redaktor naczelny gazety Ukraińskiego Stowarzyszenia Pisarzy „Література плюс", redaktor stron literackich w „Дзеркало тижня" oraz „Газета по-українськи". Felietonista „Газети по-українськи", „Zaxid.net", „Deutsche Welle" oraz „Збруч". Żonaty, wychowuje córkę. Mieszka w Kijowie. Jego twórczość przetłumaczona na język angielski, niemiecki, francuski, polski, szwedzki, portugalski, rumuński, chorwacki, litewski, białoruski.

A poet, prose writer, translator and essayist born in 1974 in Kamieniec Podolski. A winner of Smołoskyp Publisher Prize in 1997. A graduate of National University of Kyiv-Mohyla Academy since 2001. A former chief editor of a nespaper Література плюс, published by the Ukrainian Writers Associacion and an editor of literary departament in Дзеркало тижня and Газета по-українськи. A columnist of Газети по-українськи, Zaxid. net, Deutsche Welle and Збруч. He is married and he is raising a daughter. He lives in Kiev. His works have been translated into English, German, French, Polish, Swedish, Portugese, Romanian, Croatian, Lithuanian and Belarussian.

Поет, прозаїк, перекладач, есеїст. Народився 1974 р. у Кам'янці-Подільському. Лауреат видавництва „Смолоскип" (1997). Закінчив Києво-Могилянську академію (2001). Працював головним редактором газети Асоціації українських письменників (АУП) „Література плюс", редактором літературних сторінок у газетах „Дзеркало тижня" і „Газета по-українськи". Колумніст „Газети по-українськи", „Zaxid.net", „Deutsche Welle" i „Збруч". Одружений, виховує доньку. Мешкає в Києві. Його творчість перекладена англійською, німецькою, французькою, польською, шведською, португальською, румунською, хорватською, литовською, білоруською мовами.

# data[].attributes.attachment_link.description
English and Ukrainian below Poeta, prozaik, tłumacz, eseista. Urodził się w 1974 r. w Kamieńcu Podolskim. Laureat nagrody Wydawnictwa „Smołoskyp" (1997). Absolwent Akademii Kijowsko-Mohylańskiej (2001). Pracował jako redaktor naczelny gazety Ukraińskiego Stowarzyszenia Pisarzy „Література плюс", redaktor stron literackich w „Дзеркало тижня" oraz „Газета по-українськи". Felietonista „Газети по-українськи", „Zaxid.net", „Deutsche Welle" oraz „Збруч".

# data[].attributes.headline
Natalka Śniadanko „Kolekcja namiętności” 

# data[].attributes.subject
Natalka Śniadanko „Kolekcja namiętności” 

# data[].attributes.body
Śniadanko to ukraińska poetka, pisarka, dziennikarka, tłumaczka, członkini Związku Pisarzy Ukraińskich, która mieszka we Lwowie. Jej książka opowiada o dojrzewaniu Ołesi Podwieczorkówny – pierwszych miłościach dziewczyny, konflikcie z rodzicami, ważnych decyzjach.

# data[].attributes.headline
Serhij Żadan „Hymn demokratycznej młodzieży”; „Big mac”; „Woroszyłowgrad” 

# data[].attributes.subject
Serhij Żadan „Hymn demokratycznej młodzieży”; „Big mac”; „Woroszyłowgrad” 

# data[].attributes.body
Autor to ukraiński poeta, pisarz, eseista i tłumacz z języka niemieckiego, który mieszka w Charkowie. Za swoją twórczość otrzymał wiele nagród, w tym. Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus 2015 za powieść Mezopotamia, Nagrody „Mosty Berlina” oraz Nagrody im. Josepha Conrada. Jego książki przetłumaczono na szesnaście języków. Dwie pierwsze zaproponowane przez nas powieści to liryczne opowieści, które choć nie połączone ze sobą ściśle, zabierają nas do Ukrainy widzianej oczami autora. „Woroszyłowgrad: z kolei jest połączeniem powieści drogi i powieści łotrzykowskiej, pełnej przygód i zagadek.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sześć lirycznych opowieści o okrutnej, a niekiedy zabawnej
rzeczywistości postradzieckiej Ukrainy. Bohaterowie tych splecionych historii są
niczym armia herosów nowego porządku – żywiołowi, ekscentryczni, twardzi. Nie
zastanawiają się nad geopolityką, przerażeni trzydziestką na karku usiłują
okopać się w zmiennej codzienności własnego miasta. Jedni próbują sił w
biznesie rozrywkowym. Drudzy chcą być razem w miłości, w korporacji czy w ruchu związkowym. Jeszcze
inni starają się zmienić branżę – z gangsterki na usługi pogrzebowe. Czy
młodzież w nowym porządku politycznym może być demokratyczna? Czy wciąż
rozbrzmiewa jej stary hymn? A może samo słowo „demokracja” stało się kolejnym znakiem
towarowym?Hymn demokratycznej
młodzieży to korowód
outsiderów nowej Ukrainy po raz pierwszy smakujących kapitalizmu. Surrealistyczny,
buntowniczy i piekielnie pociągający.

# data[].attributes.headline
Jurij Andruchowycz „Dwanaście kręgów”; „Moscoviada. Powieść grozy”

# data[].attributes.subject
Jurij Andruchowycz „Dwanaście kręgów”; „Moscoviada. Powieść grozy”

# data[].attributes.body
Autor to współczesny ukraiński poeta, prozaik, piosenkarz, eseista i tłumacz. W książce „Dwanaście kręgów” przedstawia trochę kryminalną, ale fascynującą opowieść o współczesnej Ukrainie, gdzie „Wszystko, czego sobie życzymy, o czym myślimy i czego się spodziewamy, z pewnością nam się przydarzy. Sęk w tym, że zawsze za późno i zawsze jakoś inaczej”.

„Moscoviada” z kolei opowiada o ukraińskim studencie, poecie, który tak jak wielu innych młodych z republik radzieckich, mieszka w moskiewskim akademiku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Upływ czasu w ogóle znęcał się nad Arturem, jak mógł, odsłaniając w nim skłonności, o które dotychczas się nie podejrzewał. Zbliżając się do swych trzydziestych siódmych urodzin, Artur Pepa zaobserwował u siebie nie tylko narastające zmęczenie, co przejawiało się między innymi w haniebnym i niemożliwym wcześniej chrapaniu, i nie tylko zarastanie dziurek w nosie i małżowin usznych nie widywanymi dotąd, paskudnymi włoskami. (Czym jeszcze mnie obdarzysz, dobry Boże, łupieżem, wypadaniem zębów, problemami z prostatą?! - buntował się w nim alkoholiczny agnostyk). Otóż przede wszystkim odkrył w sobie zdolność dostrzegania, i to było najgorsze. Zauważył, że woli nie dotykać jej rękami. Że niespecjalnie chce rano, podczas ubierania, patrzeć na jej ciało. Że denerwują go te jej poślizgnięcia, potknięcia i rozlewania - wszystko, co kiedyś budziło w nim jak najszczerszą chęć, by ją chronić, bronić, ratować.

Upływ czasu podsunął mu jeszcze jedno okropieństwo w postaci dorastania Koli. Nie do wytrzymania ciasne warunki nie mogły nie prowokować choćby nieumyślnych spotkań i spojrzeń (naumyślne przemilczymy). Dziewczyna wyrosła niezwykle długonoga i bez wątpienia świadoma tego faktu, nie miała żadnych hamulców w skracaniu spódnic. Przez ostatnie półtora roku czy dwa lata na wszelki wypadek wolał w ogóle nie wchodzić do jej pokoju, w którym ściany pokrywały portrety Morrisona i Joplin. Zresztą, w jej wieku on też słuchał tych dwojga. Na osiemnaste urodziny oboje z Romą podarowali jej osiemnaście kompaktów z muzyką lat siedemdziesiątych. Po odprowadzeniu całego tabunu gości dobrze podpity Artur Pepa zamknął się w łazience i odkręcając ciepłą wodę, pomyślał: „Czy naprawdę można posuwać kobietę, która ma pełnoletnią córkę?".

Właśnie wtedy zauważył, że rozpaczliwie żałuje tego swojego (Wiesz, wszystko we mnie zamiera, gdy pomyślę, że tego wieczora mogłem tam nie dotrzeć) szaleństwa. Dość było, myślał, jeszcze przez pół godziny siedzieć na tyłku, Bomczyk właśnie trzeci raz brał po pięćdziesiątce, dość było się nie śpieszyć, sama mówiła, że tylko na pięć minut, że tylko do znajomych, dość było się minąć, niechby ktoś inny łapał ją pod łokieć, niechby komuś innemu tak się poszczęściło, a ja dziś byłbym sobą, a nie kimś, żyłbym własnym życiem, zaliczałbym baby na prawo i lewo, podrywał młode kózki, takie jak ta, wiosny przynosiłyby drżenie, jak dwadzieścia lat temu, i nie stawałbym się potencjalnym patentowanym impotentem. To ostatnie wyrażenie, nawet jeśli nie nadzwyczaj wyszukane, brało się z jego upodobania do wszelkich ozdobników fonetycznych. Bo nawet sam na sam z własnymi potokami i monologami Artur Pepa nie przestawał być zawodowym literatem.

Oznaczało to nic innego, jak to, że musiał żyć z literatury. Kiedyś wpadło mu do głowy, by napisać bestseller (w wewnętrznym getcie procesu literackiego z natarczywym paranoizmem właśnie dyskutowano tę perspektywę - i gdzież są nasze bestsellery? no i dlaczego nie mamy bestsellerów? i kto wreszcie napisze dla nas bestseller? wydawało się, że na tym punkcie fioła dostali wszyscy, od górnych i chmurnych autorytetówideologów do wiecznie niedoinformowanych i aktywnie plotkujących dziennikarskich żółtodziobów), tak więc, zachciało mu się pokazać całemu temu towarzystwu gest Kozakiewicza, język i może coś jeszcze. Oczywiście miała to być powieść. Tak samo oczywiste jest, że wydana pod pseudonimem. Taka sobie historia mężczyzny, który zabija własną żonę - czy to w afekcie, czy raczej w efekcie gromadzącego się latami zmęczenia i nienawiści. Po zabójstwie zaczyna mieć kłopoty z trupem. Chce się go pozbyć tak, żeby nikt nigdy nie znalazł ostatków czy jak to się mówi - szczątków? Przywiązać dwa kamienie i utopić na dnie czarnego leśnego jeziora, na przykład. Czarne jezioro z białymi liliami, myślał. Trzeba by zapakować ciało do bagażnika i wywieźć samochodem daleko za miasto. Właściwie to nawet miała być historia jednej nocy. Jak jeździ z trupem zabitej kobiety w bagażniku, a na jego drodze wyrastają coraz to nowe przeszkody (policja, znajomi, przyjaciele, jakieś prostytutki, bandyci itd.), i dlatego coraz bardziej oddala się od celu. Rozwój akcji powinien od czasu do czasu być przerywany przez fragmenty liryczne. Które rzucałyby nieco światła na ich wcześniejsze życie i powinny epatować czytelnika skrajną, a nawet brutalną otwartością, zwłaszcza w szczegółach, odzwierciedlających fizjologię starzenia kobiety, wszystkie te jesienne zapachy, zmarszczki i fałdy, szelest suchych liści, chłód łona. Ogółem miała to być mieszanka thrillera ze spowiedzią i czarną komedią. Miała być, ale nie wyszła: Artur Pepa w końcu pogrzebał tę ideę, raptem uświadomiwszy sobie, że pokusa urzeczywistnienia koszmaru staje się coraz bardziej natrętna. Tak więc zatrzymał się w porę, pozostawiając innym pisanie dawno oczekiwanego czytadła, które miało uratować literaturę narodową przed zapomnieniem czytelników.

Ale co mogło uratować samego Artura Pepę? Gwałtowny rozwód? Spalenie mostów i ucieczka poza granice widzialnego świata? Dyskoteka czterdziestolatków? Zatrzymanie akcji głupiego serca przy kolejnej kawie z papierosem na kaca?

On sam uważał, że jedyna przeciwwaga dla wszystkiego, co się z nim dzieje, leży gdzieś między alkoholem oraz twórczością. Gdzieś tam było jeszcze niezmaterializowane terytorium, na którym mógł odnajdować dla siebie radość, czy może przynajmniej wspomnienia radości, aluzję do jej istnienia. Wszystko inne nosiło nazwę chłodu przyszłości i wskazywało jedyny możliwy kierunek ruchu oraz całkowity brak prawa wyboru.

Dotychczas był on znany tysiącowi czy dwóm swoich wielbicieli, przeważnie jako osoba bezpośrednio związana z pojawieniem się i zniknięciem dwóch książek (sam nazywał je projektami), z których żadna nie mogła pretendować do literackiej prawdziwości. Nawet więcej - obie tak demonstracyjnie pyszniły się własną nieprawdziwością, sztucznością, książkowością, że w tych samych wewnętrznych kręgach procesu literackiego Arturowi Pepie momentalnie założono pełną dowodów teczkę gracza niepozbawionego talentu, ale pustawego, sytego i niekiedy eleganckiego smakosza (dandy‑brandy, trali‑wali), który jednakowoż okrutnej krwi bytu nawet nie wąchał.

Pierwsza książka nosiła tytuł Arturowi Bracia i była rodzajem antologii poetyckiej, w której Artur Pepa występował jakoby w roli autora wyboru. W rzeczywistości prostą mistyfikację łatwo było przejrzeć na wylot: Pepa wymyślił dziewięciu nieznanych szerszym kręgom poetów, ich biografie i charaktery, po czym wybrał po półtora dziesiątka wierszy każdego z nich, w przedmowie zamieszczając aluzje do symboliki Okrągłego Stołu oraz Świętego Graala i robiąc to w tak bluźnierczy sposób, że przepojonemu neofickim fanatyzmem wydawcy przyszło wyciąć pierwotny tytuł Arturowi Rycerze. Wiersze każdego z wymyślonych poetów radykalnie różniły się od pozostałych, i to także nie mogło nie świadczyć o przejrzystości mistyfikacji. Pierwszy z nich pisał jakoby surrealistyczne poezje prozą, drugi rymowane sprośne kuplety na pograniczu miękkiej i twardej pornografii, trzeci - miniaturowe notatki wolnym wierszem jakiegoś zupełnego ekscentryka‑fenologa czy może filozofa natury. Czwarty był, zgodnie z legendą, homoseksualistą‑okcydentalistą, piąty neonarodnikiem z soli i z roli (z jego spuścizny wybrano nie pojedyncze wiersze, ale cały długaśny poemat, zatytułowany Trypole i Tryzub albo Odra Odrodzenia). Szósty najwyraźniej miał kota na punkcie Statku pijanego Rimbauda, ponieważ zajmował się wyłącznie tworzeniem wariacji wokół tego tekstu. Siódmy i ósmy jawili się jako, odpowiednio, niepowściągliwie anarchistyczny rzecznik narkotycznego róbta co chceta (jego część książki nosiła tytuł Propaganja) oraz sumiennie sonetowy klasycysta, maminsynek i prymus. Dziewiąty - najciekawszy - był seryjnym mordercą, więc każdy z jego wierszy przynosił historię kolejnej zbrodni i był dedykowany aktualnej ofierze.

Arturowi Bracia wywołali, rzecz jasna, powszechny oraz nieustępliwy odpór krytyki i odnieśli tak samo wielki sukces wśród czytelników. Nakład został wyczerpany w ciągu paru miesięcy, przede wszystkim dzięki kilku pozwom sądowym przeciwko redaktorowi. Wszystkie procesy Artur Pepa z wielkim hukiem przegrał, ale bez poważniejszych skutków. Mimo to międzynarodowy PENclub umieścił jego nazwisko na liście pisarzy potencjalnie zagrożonych represjami. Nieżyczliwi twierdzili nawet, że ten sprytny imagemaker siebie samego osobiście zaplanował wszystkie sądowe skandale. A ktoś najbardziej zazdrosny opublikował felieton o czarnym pi‑arze (ot, takie słóweczko - właśnie zaczynało być wśród dziennikarzy modne). Choć w tym wypadku był to raczej Pe‑Ar.

W rok później ujrzała światło dzienne jego druga i ostatnia książka - Literatura mogła być inna (z podtytułem Ukraińska klasyka, odświeżona i uzupełniona). W przedmowie Artur Pepa ze skruchą wyznawał, że niechęć najmłodszego pokolenia do zagłębiania się w skarby klasyki narodowej musi zostać przełamana dzięki jakimś bardzo radykalnym środkom. Ze względu na to proponował nowe możliwości rozwoju znanych jeszcze ze szkoły najważniejszych podręcznikowych wątków, spisując je na nowo z jako takim poszanowaniem poetyki autora i zmieniając ich problematykę w stronę świadomego uwspółcześnienia. Tak więc, pouczająco‑usypiająca Rodzina Kajdasza w jego wersji stała się powieścią, owszem, o międzypokoleniowych sporach i swarach w rodzinie - ale mafijnej, seminarzyści w Chmurach zamiast żłopać wino upalali się przywiezioną z krymskich cukrowni trawą, a Hajdamacy - mścili na okrutnych i obojętnych właścicielach bazarów w Przemyślu oraz innych okolicznych miastach.

Rzecz jasna, wywołało to kolejne anatemy, a w kilku szkołach Lwowa i Galicji książka Literatura mogła być inna została nawet publicznie spalona podczas uroczystych akademii z okazji dnia nauki. Nagrodzony wspaniałym mianem jednego z ojców duchowej trucizny i wykonawców tak zwanego projektu makdonaldyzacji Matki Literatury, Artur Pepa na długo zamilkł, nieubłaganie podążając w stronę swoich, niejednokrotnie tu już wspominanych, trzydziestych siódmych urodzin.

Wtedy właśnie zaczął myśleć o zupełnie innej powieści. Ale co to znaczy: „zaczął myśleć"? Naprawdę wyglądało to tak, że któregoś dnia przyjaciel zaprosił go do swojej chałupy na pogórzu, na zbieranie resztki jabłek, które niezwykle tego roku obrodziły i przed którymi według jego słów po prostu nie było zbawienia. Arturowi żart się spodobał. Poza tym zwyciężyła chęć, by dokądś choć na kilka dni uciec. Podobnie jak niedwuznaczna perspektywa przepłukania gardła na świeżym powietrzu. Takim oto sposobem, z woli własnej depresji i kolejowych aberracji, Artur Pepa znalazł się w straszliwie porannym pociągu podmiejskim, który z wysiłkiem przemieszczał się w stronę gór, z prędkością niewiele przekraczającą prędkość piechura. Mniej więcej o wpół do ósmej rano Artur Pepa kolejny raz ocknął się z półsennego półdogasania, odlepiając policzek i skroń od brudnej szyby wagonu. Pociąg właśnie zatrzymał się na małej stacyjce, wokół zaczynały się pagórki. Oprócz tego była jesień, czerwonożółte zakwitanie lasów, babie lato, błękitne niebo - takie, jakie bywa tylko w październiku. Wszystko to trwało nie dłużej niż minutę - ta odwieczna cisza z pianiem koguta na samym dnie, zaniedbany budynek stacyjny, studnia, do której nawpadało czerwonych klonowych liści, zapach węgla. No i dwie postaci, które pomału oddalały się od stacyjki i najwyraźniej wysiadły z tego właśnie pociągu: ubrana na czarno kobieta z kosturem w jednej ręce i drewnianym kuferkiem w drugiej oraz beznogi mężczyzna na wózeczku, który urywanymi ruchami przemieszczał się do przodu, odpychając się od ziemi długaśnymi (jak na niego) rękami w czarnych gałgankach. Artur Pepa widział ich tylko od tyłu, ale tego było dosyć. Po mniej niż minucie pociąg ruszył, i tak zaczęła się powieść.

To miała być historia starego teatru huculskiego (a może chóru - Artur Pepa jeszcze nie wiedział), opowiedziana jednym ciągiem, strumieniem świadomości, z pewnym zachłystywaniem się. Kiedyś coś takiego czytał albo słyszał: o tym, jak w czterdziestym dziewiątym w Moskwie postanowiono urządzić jak najhuczniejsze obchody siedemdziesiątych urodzin Stalina; z tej okazji sprowadzono legiony wszelkich folklorystycznych wykonawców, którzy mieli wziąć udział w poświęconym Nauczycielowi festiwalu wdzięczności. Wśród tłumów Jakutów, Karelów, Mingreli i Czeczeno‑Inguszów nie mogło zabraknąć i świeżo przyłączonych ziem zachodnich, spośród których wybór wysokich organizatorów padł bez wahania na egzotycznie efektownych, z kolorowymi piórkami przy kapeluszach, w obcisłych czerwonych spodniach, Hucułów. Imperium Józefa Nieśmiertelnego właśnie wkraczało w swoje późnorzymskie, nieco hellenistyczne stadium - pierwotny komunistyczny ascetyzm, odesłany do lamusa między innymi przez ostatnią, wyczerpującą wojnę, zastępowała całkiem hedonistyczna moda na przepych i wielobarwność. Zwycięzców rzeczywiście nie sądzono, przeciwnie - to oni sprawowali sądy, wykorzystując przy tym zdobyczne ułamki świata zwyciężonych. Takim oto sposobem czubek Piramidy przywykał już do obrazów Rubensa, pluszowych szezlongów, czekolady i zwiewnej damskiej bielizny, sprawy nieubłaganie szły w kierunku monstrualnych koniakowo‑winogronowych nadużyć i zboczeń płciowych. Słowem, taka rządowa rozrywka, jak kostiumowe tańce ludów i narodów, nie mogła nie spodobać się tym pierwszym postmodernistom.

Huculski teatr (albo chór?) istniał w Czortopolu jeszcze od austriackich czasów. Żadna z późniejszych władz nie odważyła się lub nie zdążyła go zlikwidować - oczywiście nie ma sensu wyjaśniać tutaj, dlaczego nikogo szczególnie nie drażnił. W jego składzie z pewnością nie przeważały ludowe, autentyczne i autochtoniczne samorodki, nie, była to zazwyczaj rozmaita miasteczkowa publiczność, rzec by można, inteligencja, ale znowu, taka, którą zwykło się uważać za pracującą, czyli jeszcze nie oderwaną od korzeni. Czyli - używając cokolwiek grafomańskiej obrazowości wielu Arturowych poprzedników - ich krew jeszcze pachniała dymem koliby, ale myśli dorastały już do pojmowania prawdziwej Treści Historii.

Rzecz jasna, gdy ociężały pociąg podmiejski ruszył dalej ze wspomnianej małej stacyjki, Artur Pepa niczego takiego jeszcze nie widział. Jedyne, co utkwiło w nim na długie tygodnie, to przeczucie powieści, zmaterializowane w dwóch wykoślawionych postaciach i porannej ciszy, usłanej czerwonymi jesiennymi liśćmi. Dopiero po jakimś czasie do tego wszystkiego dołączyła - wysuwając wężową głowę z innego schowka pamięci - historia podróży Hucułów do Stolicy.

Historia nęciła strasznie, była w niej możliwość mitu i poezji, było napięcie odwiecznego dramatu artysta i władza, była chronologiczna połowa wieku, co pozwalało we wszystkie strony przerzucać mosty w czasie, pchnąć w wir jednego tańca potomków i przodków, zabijać żywych i wskrzeszać martwych, tworzyć kolaż czasu, a przy okazji przestrzeni, przenosić góry i wybrzuszać otchłanie. Była w niej możliwość zbliżenia się do śmierci, bo sama ona straszliwie pachniała śmiercią, i Artur Pepa miał nadzieję, że podoła tej historii. Ze wszystkich jego powieściowych przeczuć przezierał Márquez, właśnie on - taki sobie realizm magiczny, długie, hipnotyzujące okresy, prawie bez dialogów, skrajna zwartość i nasycenie detalami, eliptyczne aluzje. Właśnie dlatego, że tak to widział i rozumiał, w ogóle nie chciał się za to brać. Bo nie chciał, by to był Márquez.

Powstrzymywało go również to, że dotychczas nie nauczył się opowiadania pełnowartościowych historii. Otaczające sploty wychodziły dużo lepiej niż główna linia. Na przykład, wciąż nie wiedział, co naprawdę stało się z teatrem (chórem?) po występach w Moskwie i czy w ogóle tam wystąpił? Czy na przykład doszło do zamachu na Wodza, do czego autor powinien stopniowo przygotowywać czytelnika książki za pomocą urywanych monologów bohatera, bez wątpienia związanego z podziemiem? Czy bohater miał strzelić ze sceny gdzieś na oślep, w czerń wysokiej loży, z pistoletu skałkowego? Czy podać Ojczulkowi srebrny kielich z zatrutym winem? A może bohaterów było kilku, i zamachów takoż, ale żadnemu bohaterowi jego zamach się nie udał? Czy była zdrada? A jeśli tak, to czy była miłość? I gdzie w ogóle w tej historii jest miejsce na miłość?

W każdym razie, o czym pamiętał, należało unikać dokumentalizmu. To nie może być opowieść o wydarzeniach, które w czterdziestym dziewiątym naprawdę miały miejsce, to musi być zrobione i z większym wyrafinowaniem, i ze znacznie szerszymi horyzontami. Aby jednak nie stało się to zwykłą opowieścią o wydarzeniach, trzeba wszystkie te wydarzenia jak najdokładniej poznać. Bo jak uczył Artura Pepę stary Doktor Dutka, były profesor gimnazjalny, naprawdę wie nie ten, kto wie, ale ten, kto zna. Dlatego właśnie Arturowi Pepie brakło odwagi: nie znał.

Nie znał trasy ich podróży. Powinien widzieć ją ze szczegółami: bez wątpienia jechali pociągiem i bez wątpienia na północny wschód, ale powiedzenie północny wschód w żadnym razie nie wystarczało, należało jeszcze jak najwyraźniej zobaczyć, jak krajobraz staje się coraz bardziej północny, a jednocześnie coraz bardziej wschodni, przejrzeć tę pustkę jesiennych pól, to nagłe przejście jesieni w zimę, deszczów w śniegi, a potem i przepełnione rozmaitymi zmarzniętymi uciekinierami piekielne stacje, odbudowywane z ruin rękami niemieckich, przez zimno pozbawionych godności jeńców; należało wyprzedzać całe transporty deportowanych, skazańców, niepostrzeżenie przekazywać za kraty chleb i papierosy, rozpoznawać wśród nich przyjaciół i krewnych, blednąć i tracić przytomność. Geografia kryła w sobie przedziwne pułapki i podstępy, których istnienia Pepa nawet się nie domyślał.

Tak samo nie znał żadnego z labiryntów nieograniczonej władzy - co oznaczają te nocne przesłuchania w katowniach, przestrzelone potylice, konfrontacje, rozpoznawanie zwłok i inne sprężyny tajnej policji. Należało przeżyć ten strach, być śledzonym, prowokowanym lub chociaż podejrzanym, trwać w rozdarciu między śmiercią i obowiązkiem, pamiętać ze szczegółami każdą z tysięcy tortur, nieustannie udoskonalanych dla uzyskiwania potrzebnych zeznań, a może raczej by zmusić do pełzania i zwijania się z bólu. Należało choćby na chwilę stać się kobietą i odczuć, czym jest gwałt, zwłaszcza gdy jest ich dziesięciu i gwałcą po dwóch naraz, trzeba było poznać zonę, ale nie z opowieści.

Niczego również nie wiedział o stawianiu oporu. A w takiej powieści musiało znaleźć się wiele miejsca dla oporu, inaczej wszystko traciło sens. Tak więc, należało zrozumieć wszystkie zalety wojny partyzanckiej: brak pobudki o świcie i dyscypliny, podziemne kryjówki w leśnym gąszczu, konspiracyjne mieszkania i bunkry, należało nauczyć się gwizdania w umówiony sposób i stawiania min na drogach, pozbywania się wszy, pcheł i syfilisu, orientowania w nocy w lesie i rozumienia zaszytych w podszewce kaszkietu szyfrogramów, a także wycinania swoich znaków zwycięstwa na korze drzew i ludzkiej skórze. Ale co najtrudniejsze - należało wiedzieć o beznadziejności i nieuchronnym końcu wszelkiej partyzantki, o tym, że wszyscy zdradzą wszystkich, i będzie ostatnia zasadzka i ostatni kocioł i ostatnia kula dla siebie, choć On przecież nie przyjmuje takich bohaterów do Królestwa Niebieskiego.

No właśnie - problem Boga, co z nim zrobić? Dać Mu szansę, uwierzyć w Niego?

Artur Pepa nie wiedział. Nie wiedział poza tym, co zrobić z Huculszczyzną. Istniała cała nauka o tej krainie, rozsypana po setkach książek i tym samym rozproszona, rozdrobniona, więc nie wiedział nawet, od czego zacząć i czy w ogóle zaczynać. Od Szuchiewicza, Vincenza? Hnatiuka, Kolberga, Żegoty Pauliego? Tuzina innych tutejszych krajoznawców? Może od szkolnych zeszytów w ceratowych okładkach męża Romy? Bo nikt nigdy nie stworzył jednej wielkiej Księgi, która pomieściłaby wszystko - i język, i owczą wełnę, i siedem sposobów robienia sera, i palbę wokół cerkwi, i pierwszą krew weselną, i złowieszcze kręgi rytualnych tańców, i technikę spławiania drewna. Dlatego powinien znać masę dziwnych słów i zwrotów (katuna, powtarzał, dlaczego żołnierz to u nich katuna; dlaczego fras; dlaczego hija?) i sprawdzić mnóstwo danych dotyczących pasterstwa górskiego, a także pozamałżeńskich, niemal nie‑ludzkich stosunków. Stąd też powinien wiedzieć, jak pachną zioła, którymi naciera się ramiona i piersi przed stosunkiem, i jak nazywa się każda ozdoba ciała i ubrania, i wszystkie szczegóły ornamentów, razem wzięte i każdy z osobna, i z czego robi się rzemienie i sznurówki, i jaka skóra jest na to najlepsza, i jak nazywają się dziurki do tych właśnie sznurówek w chodakach (przecież i one miały własną nazwę, ale dla każdego rodzaju chodaków inną), i znów - jak pachnie pot przed i po, i czym najlepiej nacierać włosy, i członek, i usta, i jak upijać kochankę, i co pić samemu - ale nawet wiedząc to wszystko, nie wiedziałby ani dziesiątej części tego, co wiedzieć powinien, nie znałby wszystkich słów, zwyczajów, rzemiosł, roślin. Tak, należało znać setki roślin (a nie tylko jakiś jeden pięciornik wyprostowany), wszystkie ich nazwy i właściwości, i całą ukrytą, tajemną biologię, by w końcu gdzieś tam, na którejś stronicy powieści, mimochodem wymienić tylko jedną z tych setek, pięciornik wyprostowany na przykład.

I jeszcze: wiedzieć, jak jęczy umierająca czarownica.

I jeszcze: statystyka zachorowań na gruźlicę w wysokogórskich rejonach Karpat pod koniec lat czterdziestych.

I jeszcze: historia wszystkich instrumentów muzycznych, z wyjątkiem trembity.

Bo tak naprawdę jego powieść miała być bardzo fragmentaryczna i ledwie na jakieś sto stron maszynopisu, i nic z tego spisu nie musiało się tam znaleźć, ale musiała się znaleźć wiedza o wszystkim wyżej wymienionym - inaczej taka powieść po prostu nie mogłaby powstać. Tak więc, świadom tego, Artur Pepa krzywił się na myśl, że trzeba by kupić zapas notatników i dyktafonów, starych książek, map wojskowych, aparatów cyfrowych, wyjeżdżać na niekończące się ekspedycje, nie wracać z nich, systematyzować i klasyfikować ich wyniki, przyswajać je całym sobą, stawać się częścią tej kolekcji, łączyć z nią, słowem, być Flaubertem. Ale nie chciał być Flaubertem, i dlatego jego powieść nie powstawała.

A do tego nie wiedział nawet, po co to wszystko. Tysiąckroć porzucawszy natrętną powieściową ideę, jak porzucał już tysiące innych powieściowych idei, wciąż nie mógł się od niej uwolnić. Sądzę, że takie rozdwojenie musiało być związane z jego kryzysem, z lękami i rozpaczą. Powiedzmy, mógł świadomie odwlekać chwilę materializacji tekstu powieści, narzucając sobie myśl, że ma to być powieść ostateczna, czyli taka, która wyczerpie jego obecne przeznaczenie, stąd też, gdy tylko wszystko zostanie napisane, droga dla śmierci będzie z góry przygotowana. Dlatego wymyślał niezliczone przeszkody, żeby jak najdłużej nie zaczynać. Zabobonność Artura Pepy w trzydziestym siódmym roku życia nie miała granic - był on przekonany, że takie powieści nie uchodzą bezkarnie, że raz startując na tym morderczym dystansie, zawrze ostatnią umowę pod tytułem wszystko albo nic.

Osoby zainteresowane przedrukiem tego lub innego fragmentu książki prosimy o kontakt z działem promocji: zofia@czarne.com.pl.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nowa powieść Jurija Andruchowycza „Dwanaście kręgów", wydana po kilku latach prozatorskiego milczenia, jest odmienna od trzech poprzednich. Sam autor nazywa ją najbardziej osobistą spośród swoich książek. Na kanwie imaginacyjnego „alternatywnego życiorysu" ulubionego poety Andruchowycza, Bohdana Ihora Antonycza - „Jima Morissona lat 30.", snuje autor quasi-kryminalną, pasjonującą opowieść o współczesnej Ukrainie - krainie, gdzie „Wszystko, czego sobie życzymy, o czym myślimy i czego się spodziewamy, z pewnością nam się przydarzy.

# data[].attributes.headline
Barbara Gawryluk „Teraz tu jest nasz dom” 

# data[].attributes.subject
Barbara Gawryluk „Teraz tu jest nasz dom” 

# data[].attributes.body
Książka opowiada historię ukraińskiej rodziny, która z powodu wojny została ewakuowana do Polski. Romek i jego rodzeństwo mimo, że w obozie zostali ciepło przyjęci, nie przestają tęsknić za domem i o niego pytać. Ta lektura może nie tylko pomóc lepiej zrozumieć, co znaczą trudne słowa jak „ewakuacja”, „uchodźstwo”, ale też lepiej wyobrazić sobie, co mogą czuć osoby, które tego doświadczyły.

# data[].attributes.headline
Romana Romanyszyn, Andrij Łesiw „Wojna, która zmieniła Rondo” 

# data[].attributes.subject
Romana Romanyszyn, Andrij Łesiw „Wojna, która zmieniła Rondo” 

# data[].attributes.body
Ilustrowana książka o tym, że wojna nie ma serca ani litości, ale która aby o tym opowiedzieć używa pięknych ilustracji i metafor. Rondo to miasto, które żyje swoim spokojnym rytmem. Ukochaną przez mieszkańców i mieszkanki codzienność zakłóca przybycie Wojny. Nikt się jej nie spodziewał ani tego, jak zmieni życie miasta i że przyniesie ze sobą chwasty i mrok. Danko, Zirka i Fabian, główni bohaterowie, starają się stawić czoła Wojnie w miarę swoich słabych możliwości…