# data[].attributes.headline
KONKURSY SZKOLNE DLA KLAS 4-8 SP ORAZ I-III LO

# data[].attributes.subject
KONKURSY SZKOLNE DLA KLAS 4-8 SP ORAZ I-III LO

# data[].attributes.body
termin przesyłania prac: 12.04.2021r. na adres marzec81zs24@gmail.com

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekst Porozumienia Bydgoskiego zawartego dnia 17 kwietnia 1981 r.
Autor kalendarium: Jan Rulewski

"Wolne Związki" wydanie specjalne z 19 marca 1998 roku

Strajki rolników w Rzeszowie i Ustrzykach Dolnych. Żądania rejestracji Niezależnego Związku Zawodowego Rolników. Władze przygotowują do stłumienia wystąpień operację KRET.

Pod auspicjami MKZ na czele z Janem Rulewskim odbył się zjazd zjednoczeniowy Solidarności Chłopskiej, Wiejskiej i Chłopskiej z 19 województw.

Sąd. Uzgodnienia z komisją rządowa.

Sąd Najwyższy odmawia rejestracji rolniczej "Solidarności"

Msza w Bazylice św. Wincentego a Paulo w intencji chłopów i ich prawa do zrzeszania się koncelebruje ja biskup Jan Michalski.

Po mszy przemarsz uczestników ulicami Bydgoszczy pod pomników Męczenników na starym Rynku.W pierwszej powojennej manifestacji ulicznej bierze udział ponad 5 tys. uczestników z miasta i wsi.

Pod pomnikiem przemawia Jan Rulewski.Odczytuje rezolucję wzywającą do odbycia nadzwyczajnej sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej poświęconej sprawom wyżywienia narodu.

Władze Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ "Solidarność" podejmują negocjacje dot. uczestnictwa w najbliższej sesji ,w tym wystąpienia na jej forum.MKZ postanawia o składzie delegacji na sesję: MKZ reprezentować będzie Jan Rulewski, Kościół Katolicki wyznaczył do uczestnictwa prof. Romana Kukołowicza, Naukę reprezentować będzie dr Wierzbicki z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. W składzie delegacji będzie uczestniczył Roman Bartoszcze.

Zebrania wyborcze : państwowych WZKiOR Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych i niezależnych od państwa struktur kólek rolniczych WZKR /Wojewódzki Związek Kółek - 600 delegatów. Wybrano nowe władze na czele z Stanisławem Mojzesowiczem

Nowo wybrany Zarząd zapoznał wojewodę Romana Bąka z rezultatami wyborów i uzyskał zgodę na funkcjonowanie w siedzibie byłych władz WZKOiR Wojewódzki Związek Kółek i Organizacji Rolniczych. Władze administracyjne i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego odmawiają uznania WZKR.

Wojewoda łamie umowę o udostępnieniu lokalu .Zdesperowani chłopi z zarządem WZKR zajmują sąsiednia siedzibę WK ZSL /Wojewódzkiego Komitetu Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Rozpoczyna się strajk okupacyjny. Władze ZSL , z uwagi na udział wśród okupujących członków ZSL, nie interweniują. Przybycie do Bydgoszczy płk. Płatka i opracowanie planu "NOTEĆ" czyli wyprowadzenie rolników siłą z budynku ZSL

Porozumienie między WZKR i WkiOR n.t. nowego statutu kółek rolniczych. k.czer.szef SB plk Zenon Drynda w raporcie do MSW mówi o zagrożeniu wsi. Do Bydgoszczy zjeżdżają rolnicy z całej Polski. Strajk przyjmuje formę ogólnopolskiej akcji protestacyjnej. Wysuwa postulaty...

Godzina 12.00 - w okupowanym przez strajkujących chłopów gmachu WK ZSL w Bydgoszczy przeprowadzono rozmowy na temat kontynuacji akcji protestacyjnej prowadzonej przez rolników, lecz czynnie popieranej przez NSZZ "Solidarność". W rozmowach udział wzięli m.in. przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Strajkowego NSZZ RI "Solidarność" Roman Bartoszcze, Prezes Rady WZKR - Stanisław Mojzesowicz, przewodniczący MKZ NSZZ "Solidarność" w Bydgoszczy - Jan Rulewski, wiceprzewodniczący MKZ NSZZ "Solidarność" - Krzysztof Gotowski, doradca NSZZ RI "Solidarność" - dr Błażej Wierzbowski i proboszcz parafii Matki Boskiej Częstochowskiej w Bydgoszczy - ks. Bogusław Jerzycki. Omawiano też sprawy, które miały być przedstawione na sesji WRN 19 marca o godzinie 10.00, a poświęcone problemom wyżywienia narodu, chłopskiego ruchu zawodowego oraz samego strajku. Ustalono, że pięciu chłopów weźmie udział w sesji, w tym jeden zabierze głos. Wybór padł na Michała Bartoszcze, ojca Romana. MKZ NSZZ "Solidarność" chcąc, aby problemy chłopów zostały dobrze zrozumiane przez społeczeństwo, zaprosił na VI Sesję WRN, w której zgodnie z ustaleniami (m.in. 5 marca) miał omawiać problemy wyżywienia narodu, związków chłopskich, a także trwającego strajku okupacyjnego, drogą telexową przedstawicieli 55 największych zakładów pracy w województwie bydgoskim. Telex, który wysłano brzmiał: "Zapraszamy członków NSZZ "Solidarność" ze wszystkich zakładów pracy regionu bydgoskiego na jutro tj. 19 marca 1981 roku w godzinach 14.00-15.00, do gmachu Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy na Sesję Wojewódzkiej Rady Narodowej, na której w porządku obrad przewiduje się ocenę sytuacji społeczno-prawnej gospodarki rolnej, rolników indywidualnych i wyżywienia narodu w świetle obecnej sytuacji w kraju.

O godzinie 15.30 odbyło się spotkanie władz wojewódzkich z przedstawicielami "Solidarności". Dyskutowano o ewentualnej manifestacji w dniu 19.03. w godz.14.00-15.00. Działacze "Solidarności" zapewnili, że biorą na siebie problem zabezpieczenia porządku. Odpowiedzialnym za porządek podczas ewentualnej manifestacji miał być Ryszard Skopowski. Spotkanie zakończyło się o godz. 17.30.

godz. 10.00 gwarancje bezpieczeństwa od szefa KW MO płk. Kozdry

godz. 13.45 opracowano w oparciu o posiłki z Piły, Łodzi i Słupska plan SESJA akceptowany przez wiceministra MSW gen Stachurę.

godz.19.00 ultimatum d-cy ZOMO plk Bednarka o opuszczenie sali przez delegacje "Solidarności".

godz. 20.06. interwencja siłowa.

Około 2.00 do Bydgoszczy przybyli przedstawiciele Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" w składzie: Lech Wałęsa, Ryszard Kalinowski, Marian Jurczyk, Zbigniew Bujak, Andrzej Celiński. O godzinie 4.00 Prezydium KKP podjęło uchwalę następującej treści: "Prezydium Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność" z powodu ataku na Związek, jego władze i obrazę godności Związku odwołuje wszelkie rozmowy z władzami i ogłasza dla wszystkich instancji, wszystkich zespołów "Solidarności" stan gotowości strajkowej. Zwracamy się do członków Związku, by w atmosferze powagi i najwyższej odpowiedzialności do dnia 23 marca przygotowali swoje organizacje do spełnienia zadań, jakie stawia zaistniała sytuacja. Akcja, która miała miejsce 19 marca w Bydgoszczy jest oczywistą prowokacją wymierzoną w rząd Premiera Jaruzelskiego. Zerwanie spokoju społecznego obciąży czynniki, które spowodowały akcję bydgoską odpowiedzialną za los kraju".

O godzinie 2.45 MKZ NSZZ "Solidarność" w Bydgoszczy ogłosił ostrzegawczy strajk protestacyjny w godzinach 11.00 -13.00 Znajdujących się w szpitalu pobitych odwiedzili: biskup pomocniczy gnieźnieński - Jan Michalski i przewodniczący KKP NSZZ "Solidarność" Lech Wałęsa. O godzinie 11.00 do siedziby MKZ przy Marchlewskiego 5 przybył przewodniczący KKP NSZZ "Solidarność" - Lech Wałęsa. Wraz z nim przyjechali Zbigniew Bujak, Marian Jurczyk, Ryszard Kalinowski, Andrzej Celiński oraz doradcy Bronisław Geremek i Tadeusz Mazowiecki. O godzinie 11.45 Lech Wałęsa wygłosił z balkonu MKZ przemówienie, w którym m.in. powiedział (tekst nieautoryzowany): Jesteśmy razem. Doszło do poważnych nadużyć. Ktoś ma za długie pazurki. Przytniemy te pazurki. Nie wszyscy z władzy są źli. Niektórym chcemy zawierzyć. To, co wydarzyło się w Bydgoszczy jest atakiem na Związek. Odpowiemy zdecydowanie. Nam się spodnie nie trzęsą. Spokojnie, z rozwagą i bez strachu!

Godzina 11.00 -13.00 - strajk protestacyjny w całym województwie bydgoskim. Lech Wałęsa odwiedził strajkujące załogi ZR "Predom-Romet", ZUO "Famor" i ZNTK.

Godzina 19.50 - konferencja prasowa w siedzibie MKZ. Udział wzięli: przewodniczący KKP - Lech Wałęsa, przewodniczący OKZ NSZZ RI "Solidarność" - Jan Kułaj, doradca Prymasa Polski - dr Romuald Kukołowicz. Podczas konferencji dr Kukołowicz oficjalnie stwierdził, że podczas sesji prowadził rozmowy z wicewojewodą R.Bąkiem. "Kiedy wicewojewoda oświadczył, że będzie zmuszony usunąć członków "Solidarność" siłą, prosiłem, żeby tego nie robił. Proponowałem alternatywnie, żeby spowodował dalszy ciąg sesji lub pozwolił zebranym przebywać na sali 24 lub 36 godzin. Przestrzegałem, że z uwagi na sytuację w kraju może dojść do strajku. Wicewojewoda oświadczył, że się "zastanowi".

Godzina 13.00 - w kościele p.w. Wincentego a'Paulo odbyła się msza święta w intencji zapewnienia zgody, sprawiedliwości i pokoju. Mszę celebrował biskup gnieźnieński Jan Michalski, który wygłosił kazanie piętnujące sprawców zerwania pokoju społecznego. We wczesnych godzinach popołudniowych do Bydgoszczy przybyła Komisja na szczeblu ministerialnym z ministrem sprawiedliwości Jerzym Bafią. W jej skład wchodzili: wiceminister administracji, gospodarki terenowej i ochrony środowiska - Jan Jabłoński, wiceminister zdrowia i opieki społecznej - Ryszard Brzozowski, prezes naczelnego sądu administracyjnego - Sylwester Zawadzki i zastępca prokuratora generalnego - Kazimierz Kukawka. Podjęte około 16.00 rozmowy wstępne z komisją wyjaśniły, że nie ma ona uprawnień do przyjmowania bydgoskich postulatów. W związku z tym MKZ zawiesił rozmowy i opublikował dziesięć swoich postulatów. Podjęto decyzję, że 23 marca o godzinie 16.00 zbierze się w Bydgoszczy na nadzwyczajnym posiedzeniu Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ "Solidarność".

W związku z tym Prezydium KKP i MKZ Bydgoszcz zaapelowały o powstrzymanie akcji strajkowej na terenie całego kraju. Stan gotowości strajkowej jednak trwał. Do Warszawy na spotkanie z komisją wicepremiera Mieczysława Rakowskiego udała się delegacja KKP NSZZ "Solidarność" z Lechem Wałęsą, w skład której weszli przedstawiciele MKZ w Bydgoszczy z Antonim Tokarczukiem. Natomiast prezydent miasta skierował do bydgoszczan apel: "Wiem, że jest nam wszystkim bardzo trudno. Niech jednak nierozważne działania i wybujałe emocje nie doprowadzą do pomnożenia tych trudności i do sytuacji, z której nie będzie już dobrego wyjścia, a porozumienie stanie się niemożliwe".

Godzina 17.00 - w Domu Kultury ZNTK przy ulicy Zygmunta Augusta rozpoczęło się nadzwyczajne posiedzenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ "Solidarność". Po długich i dramatycznych obradach trwających aż do 3 w nocy podjęto uchwałę o akcji strajkowej. Zalecono MKZ-om przeniesienie się na teren dużych zakładów pracy. Ustalono, że w przypadku wprowadzenia stanu wyjątkowego lub prób jego faktycznej realizacji należy niezwłocznie rozpocząć strajk generalny w całym kraju.

Godzina 11.30 - dalszy ciąg obrad KKP. Podjęto uchwałę następującej treści: Po wysłuchaniu przedstawicieli kierownictwa Związku ze spotkania z przedstawicielami rządu z wicepremierem Mieczysławem Rakowskim, Krajowa Komisja Porozumiewawcza stwierdza, że rozmowy te ze względu na postawę strony rządowej nie przyniosły żadnych rezultatów. Jednocześnie Komisja Rządowa działająca w Bydgoszczy nie uzyskała pełnomocnictw, co uniemożliwiło podjęcie rozmów. W tej sytuacji KKP podtrzymując swoje stanowisko negocjacyjne uważa za konieczne ogłosić w całym kraju na 27 marca czterogodzinny strajk ostrzegawczy od godzinach 8.00-12.00. W wypadku nie spełnienia żądań strajkowych przystąpić 31 marca do strajku właściwego, okupacyjnego w całym kraju od rannej zmiany. W godzinach popołudniowych w Urzędzie Wojewódzkim odbyło się wspólne posiedzenie Prezydium WRN i 45-osobowej grupy radnych, którzy 19 marca zostali na sali obrad po przerwaniu VI Sesji WRN. Ustalono, że druga część VI Sesji rozpocznie się 26 marca o godzinie 10.00. Przewodniczący WRN E. Berger złożył oświadczenie następującej treści: "Przyznaję, że źle zrobiłem stawiając pod głosowanie wniosek o przerwaniu obrad VI Sesji w imieniu Prezydium WRN. Mogłem taki wniosek zgłosić w swoim imieniu. Słusznie mi się zarzuca, że powinienem wpierw przeprosić zaproszonych przedstawicieli MKZ za uniemożliwienie im zabrania głosu. Zrobiłem błąd. Stwierdzam, że nie byłem inspirowany. Powiadomiłem Prezydium WRN, że w zaistniałej sytuacji nie mogę pełnić funkcji przewodniczącego WRN..."

Podczas VII Krajowego Zjazdu Delegatów Kółek i Organizacji Rolniczych nie omawiano sprawy bydgoskiego strajku chłopskiego, ponieważ przewodniczący WZKiOR w Bydgoszczy Klemens Kalinowski poinformował zebranych, że strajk ten został odwołany. Zjazd uchwalił nowy statut stanowiący, że kółka rolnicze są m.in.: niezależnym, samorządnym związkiem zawodowym rolników indywidualnych. Sformułowanie takie wzburzyło strajkujących w Bydgoszczy chłopów, którzy uważali kółka rolnicze za jednostki gospodarczo-usługowe. Obradujący w Jarosławiu w dniach 28-29 marca OKZ NSZZ RI "Solidarność" uznał, że decyzje podjęte na zjeździe nie leżą w interesie chłopów. Stwierdzono jednak, że wprowadzone pojęcie "związku zawodowego rolników" przełamuje wiele przeszkód na drodze do rejestracji NSZZ RI "Solidarność".

MKZ NSZZ "Solidarność" w Bydgoszczy powołał 10-osobowy Komitet Strajkowy, w skład którego Weszli: A. Tokarczuk, S. Lewandowski, B. Guść, J. Schetyna, J. Perejczuk, A. Cierzniakowski, F. Tomaszewski, R. Paterek, T, Cebromski, Z. Buczkowski.

10.00 - Rozpoczęła się II część VI Sesji WRN w Bydgoszczy. MKZ wystosował do radnych list otwarty, który odczytał Jarosław Wenderlich. Radni przyjęli rezygnację R. Bergera z funkcji przewodniczącego Prezydium WRN, zaś w jego miejsce wybrali w tajnym głosowaniu generała brygady Franciszka Kamińskiego. Podjęli 10-punktową uchwałę, w której m.in. zgłoszono wotum nieufności do członków Prezydium WRN. MKZ NSZZ "Solidarność" uznał, że przyjmie zaproszenie na Sesję dopiero wtedy, kiedy wyjaśnione zostaną wszystkie fakty tragicznego wydarzenia z 19 marca, a przede wszystkim, kiedy zrealizowane zostaną opracowane w dniu 22 marca, postulaty merytoryczne. MKZ chciał również dać satysfakcję trzem poszkodowanym uczestnikom Sesji, aby mogli osobiście wystąpić w WRN. W godzinach wieczornych w Warszawie w związku z opracowanym raportem minister sprawiedliwości J.Bafia przeprowadził rozmowy z przedstawicielami MKZ NSZZ "Solidarność" w Bydgoszczy - Krzysztofem Gotowskim, Bolesławem Magierowskim i Lechem Winiarskim.

Krajowy strajk ostrzegawczy "jeden z największych w historii ruchu robotniczego"

W godzinach od 8.00-12.00. w całym województwie odbył się powszechny strajk ostrzegawczy. Strajkowały wszystkie zakłady, które zostały zobowiązane. Strajk przebiegał przy dużym zdyscyplinowaniu, i bez jakichkolwiek incydentów. W Bydgoszczy początek i koniec strajków obwieściły syreny fabryczne.

O godzinie 15.30 w Domu Kultury ZNTK przy ul. Zygmunta Augusta odbyło się zebranie przewodniczących Komisji Zakładowych NSZZ "Solidarność", które prowadził Antoni Tokarczuk. Mówił o rozmowach z rządem. Redaktor Tadeusz Wielowieyski przedstawił pracę ośrodków badań społeczno-zawodowych NSZZ "Solidarność" oraz odpowiadał na pytania nt.: aktualnej sytuacji w kraju. Jan Perejczuk omówił instrukcje strajkowe, zaś Stefan Pastuszewski ocenił przebieg II części VI Sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej. Do Warszawy udali się młodzi radni WRN w Bydgoszczy: Zbigniew Bartel, Włodzimierz Ciepły, Kazimierz Gawiński, Mirosław Kielnik, Eugeniusz Kuziemski, Edmund Mizerski, Czesław Myszka i Włodzimierz Szymański. Bezpośrednią przyczyną wyjazdu było negatywne przyjęcie przez niektórych radnych wystąpienia wiceministra Jana Jabłońskiego na drugiej części VI Sesji WRN w Bydgoszczy 26 marca oraz przyjęta na niej uchwała zobowiązująca do szybkiego przekazania określonych dokumentów rządowi. Radnych przyjął wicepremier Mieczysław Rakowski. Podczas spotkania radni zapoznali wicepremiera ze swymi uwagami do udostępnionego im wcześniej Raportu Komisji Rządowej. Przekazali też komplet dokumentów: sprecyzowane 19 marca stanowisko 45 radnych, którzy nie opuścili sali sesyjnej po przerwaniu obrad, komunikat sformułowany wspólnie z przedstawicielami MKZ NSZZ "Solidarność" w Bydgoszczy, relację młodych radnych o przebiegu wydarzeń 19 marca, stanowisko Wojewódzkiego Zespołu Młodych Radnych i tekst oświadczenia jego przewodniczącego Kazimierza Gawińskiego na drugiej części VI Sesji WRN.

W gmachu Urzędu Rady Ministrów w Warszawie odbyło się kolejne spotkanie Komitetu Rady Ministrów d/s Związków Zawodowych pod przewodnictwem wicepremiera M. Rakowskiego z delegacją KKP NSZZ "Solidarność" pod przewodnictwem L. Wałęsy. Delegacja KKP NSZZ "Solidarność" przedstawiła Komitetowi Rady Ministrów uwagi do Raportu Komisji Rządowej, która pracowała pod kierownictwem ministra J. Bafii. Po dyskusji postanowiono powołać zespoły robocze, które omówią postulaty KKP NSZZ "Solidarność".

O godzinie 10.00 w Warszawie rozpoczęło się IX Plenum KC PZPR, które omawiało m.in. wypadki bydgoskie. Z jednostronną, tendencyjną oceną tych wydarzeń wystąpił I Sekretarz KW PZPR w Bydgoszczy - Henryk Bednarski. Obrady Plenum zakończyły się 30 marca nad ranem. W niedzielę o godzinie 13.30 we wsi Sławęcin gmina Inowrocław wybuchł pożar. Spłonęła stodoła należąca do Romana Bartoszcze - przewodniczącego OKS NSZZ RI "Solidarność". Znajdowało się w niej m.in. 6 ton słomy, 6 ton siana oraz przyczepa traktorowa. W akcji gaszenia ognia brały udział jednostki straży pożarnej z Inowrocławia. W momencie, gdy przybyły, drewniany obiekt płonął. Akcja ratownicza nie zdała się więc na wiele. Ogień strawił niemal wszystko.

O godzinie 19.00 nastąpiło zakończenie w Warszawie rozmów Delegacji KKP NSZZ ,,Solidarność" z Komisją Rządową. Wiceprzewodniczący KKP - Andrzej Gwiazda odczytał wspólny komunikat o wyniku rozmów oraz o wstrzymaniu strajku generalnego.

Porozumienie warszawskie /bez rejestracji Solidarności Rolniczej.

Radziecka agencja TASS opublikowała komentarz o próbach powołania w Polsce związku zawodowego będącego próbą odbudowy partii kułackiej.

O godzinie 10.00 rozpoczęło się posiedzenie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Oceniając wynik rozmów Krajowego Komitetu Strajkowego z Komitetem Rady Ministrów d/s Związków Zawodowych stwierdzono, że wynik tych rozmów nie jest zadowalający i nie spełnia oczekiwań MKS. Jedynym sukcesem jest zmuszenie strony rządowej do przyznania się, że 19 marca zostało naruszone prawo. Uznano, że należy podjąć dalsze rozmowy z rządem w celu realizacji 10 bydgoskich postulatów oraz przyjąć taką zasadę, że jeżeli postulaty nie zostaną załatwione do 15 kwietnia, to należy proklamować strajk generalny. Podczas obrad Prezydium WRN w Bydgoszczy przyjęto do wiadomości, że wicewojewodowie Roman Bąk i Władysław Przybylski zwrócili się 31 marca do Premiera z prośbą o przeniesienie do innej pracy. Prośba została przyjęta. Ustalono, że III część VI Sesji WRN odbędzie się 10 kwietnia i poświęcona będzie m.in. ocenie roli i postawy wicewojewodów w dniu 19 marca. W Urzędzie Wojewódzkim zespół prawników przy udziale przedstawicieli zainteresowanej strony rozpatrywał wstępnie kwestię przyjęcia statutu WZKR, który powstał 8 marca 1981 roku i zarejestrowania tego związku. Władze Wojewódzkiego Związku Kółek Rolniczych zaproponowały WZKiOR odbycie wspólnego posiedzenia w dniu 2 kwietnia 1981 roku. Obradująca w Gdańsku KKP NSZZ "Solidarność" odwołała strajk generalny. O godzinie 0.30 obrady zostały przerwane.

W drugiej części posiedzenia KKP NSZZ "Solidarność" w Gdańsku odwołano gotowość strajkową z wyłączeniem województwa bydgoskiego. Powołano Komisję KKP NSZZ "Solidarność" ds. analizy wypadków bydgoskich. Prasa bydgoska opublikowała wspólny komunikat radnych WRN i MKZ NSZZ "Solidarność" zredagowany w dniu 19 marca. W NK ZSL w Warszawie odbyła się narada prezesów, wiceprezesów i sekretarzy WK ZSL, podczas której wyrażono m.in. pogląd, że ewolucja dokonująca się w NSZZ "Solidarność" Rolników Indywidualnych stwarza nadzieję na znalezienie właściwej formuły współpracy.

Zapowiedziane poprzednio wspólne posiedzenie rad WZKR i WZKiOR nie odbyło się ze względu na nieprzybycie członków Rady WZKiOR w liczbie umożliwiającej podejmowanie uchwał. Po długiej i szczerej dyskusji przyjęto rezolucję domagającą się m.in. stworzenia podstaw prawnych do działania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych "Solidarność", oddzielenia funkcji usługowo-gospodarczych od funkcji związku zawodowego w kółkach rolniczych oraz zwołania w trybie pilnym wspólnego posiedzenia Rad WZKR oraz WZKiOR w celu realizacji wspólnej Uchwały prezydiów rad podjętej 17 marca, a mającej na celu znalezienie wspólnego frontu. Rezolucja żąda też wyjaśnienia roli przewodniczącego Rady WZKiOR- Klemensa Kalinowskiego, który nie tylko nie przybył na spotkanie, ale też rozesłał do przewodniczących WZKiOR woj. bydgoskiego telex, w którym m.in. stwierdził, że "17 marca 1981 roku częściowy skład prezydium Rady WZKiOR, w liczbie 8 osób, przeprowadził rozmowy z prezydium rady samozwańczego związku, podczas których podpisano uchwałę publikowaną w prasie, radio i TV. Do podpisania tej uchwały zostaliśmy zmuszeni, ponieważ w trakcie głosowania nad jej treścią, członek prezydium Rady WZKiOR z gminy Barcin, nie będący prawdopodobnie upoważniony przez swoich wyborców w kółkach rolniczych do zajęcia takiego stanowiska, przychylił się na stronę grupy rolników z "Solidarności Chłopskiej". Przewodniczący MKZ w Bydgoszczy Jan Rulewski wystosował list do obradującej w Gdańsku KKP NSZZ "Solidarność", w którym negatywnie ocenił wynik rozmów "Solidarności" z Komisją Rządową. "Przegraliśmy wszystkie karty - cenzurę, Solidarność Wiejską i inne" - napisał Rulewski, określając ogłoszone wspólne oświadczenie KKP i rządu jako hańbę dla związku.

Godzina 10.00 - Posiedzenie MKZ NSZZ "Solidarność" w Bydgoszczy. Przedstawiciele 55 komisji zakładowych grodu nad Brdą oraz oddziałów terenowych podjęli uchwałę warunkowo odwołującą stan gotowości strajkowej w województwie bydgoskim do 15 kwietnia. Warunkiem całkowitego odwołania pogotowia strajkowego było wypełnienie postanowień zawartych we wspólnym oświadczeniu KKP i Komisji Rady Ministrów d/s Związków Zawodowych oraz realizacja 10 bydgoskich postulatów z 20.03.1981 roku. O godzinie 14.00 Komisja Rządowa pod przewodnictwem wiceministra rolnictwa Andrzeja Kacały rozpoczęła rozmowy ze strajkującymi chłopami w gmachu WK ZSL. W skład komisji wchodzili: wiceprezes CZKiOR Tadeusz Białkowski, dyrektor zespołu samorządowego CZKiOR Kazimierz Surma, dyrektor departamentu w Ministerstwie Rolnictwa Zbigniew Jan Kłopotowski, doradca Ministra d/s Związków Zawodowych Zbigniew Piesiewicz i zastępca dyrektora Wydziału Rolnictwa, Gospodarki Żywnościowej i Leśnictwa UW Ludwik Skowronek. Strajkujących rolników reprezentowali: przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Strajkowego Roman Bartoszcze, członkowie OKS: Urban Matuszewski, Witold Hatka i Tadeusz Szymańczak, przewodniczący OKZ NSZZ RI "Solidarność" Jan Kułaj, wiceprzewodniczący OKZ Jan Antoł i przewodniczący ZW NSZZ RI "Solidarność" w Bydgoszczy Józef Waźbiński. Towarzyszyli im doradcy prof. dr hab. Andrzej Stelmachowski i dr Błażej Wierzbowski. Omawiano sześć sformułowanych 21 marca postulatów strajkujących rolników, problem relacji CZKiOR - NSZZ RI oraz funkcjonowania kółek rolniczych. Wiceminister stwierdził, że nie ma uprawnień dotyczących podstaw prawnych rejestracji NSZZ RI "Solidarność".

Obradujący osobno w gmachu przy ul. Zygmunta Augusta przedstawiciele WZKR i WZKiOR ustalili, że 13 kwietnia odbędzie się wspólne posiedzenie rad obydwu związków. Na posiedzeniu tym omówi się sprawy związane z organizacją nowych wyborów kółkowych, przedstawi się dwie wersje statutu i odwoła prezesów zarządów WZKR i WZKiOR. Debata, która trwała do 3.15 następnego dnia nie zakończyła się podpisaniem wspólnego komunikatu. Ustalono, że rozmowy zostaną wznowione 14 kwietnia. O godzinie 15.30 odbyło się spotkanie przewodniczących zakładowych komisji NSZZ "Solidarności" w Domu Kultury "Belma", podczas którego omówiono przebieg posiedzenia KKP w Gdańsku oraz decyzję MKZ o odwołaniu gotowości strajkowej. O godzinie 17.00 rozpoczęła się konferencja prasowa w Domu Kultury ZNTK nt.: prawnych aspektów "wydarzeń bydgoskich". Prof. dr hab. Eugeniusz Ochendowski, prof. dr hab. Wiesław Lang, prof. dr. hab. Andrzej Marek i dr Danuta Osowska z Wydziału Prawa i Administracji UMK w Toruniu ustosunkowali się do problemu uchybień prawnych w prowadzeniu sesji WRN, decyzji wicewojewodów i akcji milicji oraz określili zakres odpowiedzialności prawnej wszystkich uczestników bydgoskiej prowokacji. W Warszawie odbyło się posiedzenie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Kontroli Realizacji Porozumień z Gdańska, Szczecina i Jastrzębia, podczas którego stwierdzono, że za sprawę najpilniejszą należy uznać znalezienie formuły prawnej rozwiązującej konflikt wokół rejestracji związku zawodowego rolników indywidualnych. Powołano grupę roboczą pod przewodnictwem Jana Szczepańskiego d/s zrzeszania się rolników indywidualnych.

Rano wiceminister Andrzej Kacała w czasie telefonicznej rozmowy stwierdził, że nie może podpisać zaproponowanego komunikatu. Prezydium OKS wystosowało list do Premiera PRL, w którym opisano przebieg rozmów oraz stwierdzono, że chłopski związek zawodowy nie zamierza pełnić roli partii politycznej.

16 kwietnia w Inowrocławiu grupa 280 osób proklamowała strajk okupacyjny. 22 chłopów ogłosiło strajk głodowy. Jednocześnie na Jasnej Górze grupa chłopów także ogłosiła głodówkę. Komitet Strajkowy wytypował 10 gmin naszego województwa do zorganizowania strajków wspierających. O godzinie 22.35 wznowiono rozmowy rządowe pod przewodnictwem ministra ds. związków zawodowych Stanisława Cioska.

Porozumienie bydgoskie miedzy Ogólnopolskim Komitetem Strajkowym Rolników i Komitetem Założycielskim Rolników Indywidualnych "Solidarność" przy współudziale KKP NSZZ "Solidarność " /J. Rulewski , K. Gotowski/, a delegacja rządową z min. Stanisławem Cioskiem o zakończeniu strajku w PRL. Mocą porozumienia rząd zwróci się do Sejmu PRL o stworzenie podstaw prawnych do zarejestrowania NSZZ RI "Solidarność"

Sąd Wojewódzki w Warszawie zarejestrował NSZ RI "Solidarność" - pierwszy w systemie socjalistycznym oddolnie zorganizowany chłopski związek zawodowy.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tekst Porozumienia Bydgoskiego zawartego dnia 17 kwietnia 1981 r. Autor kalendarium: Jan Rulewski "Wolne Związki" wydanie specjalne z 19 marca 1998 roku Strajki rolników w Rzeszowie i Ustrzykach Dolnych. Żądania rejestracji Niezależnego Związku Zawodowego Rolników. Władze przygotowują do stłumienia wystąpień operację KRET.

# data[].attributes.headline
90s. historii: 19 marca 1981 r. miał miejsce "kryzys bydgoski"

# data[].attributes.subject
90s. historii: 19 marca 1981 r. miał miejsce "kryzys bydgoski"

# data[].attributes.attachment_link.title
90s. historii: 19  marca 1981 r. miał miejsce "kryzys bydgoski"

# data[].attributes.attachment_link.title
Rok Bydgoskiego Marca '81 z logiem autora znaku "Solidarności"

# data[].attributes.headline
17 marca 2021r. - Sejm uczcił 40. rocznicę Bydgoskiego Marca 1981

# data[].attributes.subject
17 marca 2021r. - Sejm uczcił 40. rocznicę Bydgoskiego Marca 1981

# data[].attributes.attachment_link.title
Sejm uczcił 40. rocznicę Bydgoskiego Marca 1981

# data[].attributes.headline
IPNtv - Z filmoteki bezpieki odc. 51 - Wydarzenia Bydgoskie - film

# data[].attributes.subject
IPNtv - Z filmoteki bezpieki odc. 51 - Wydarzenia Bydgoskie - film

# data[].attributes.attachment_link.title
IPNtv - Z filmoteki bezpieki odc. 51 - Wydarzenia Bydgoskie 1981

# data[].attributes.headline
Kryzys bydgoski – największa sytuacja konfliktowa na linii władze partyjno-państwowe – „Solidarność”

# data[].attributes.subject
Kryzys bydgoski – największa sytuacja konfliktowa na linii władze partyjno-państwowe – „Solidarność”

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
HISTORIA.org.pl - historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne

# data[].attributes.attachment_link.title
Kryzys bydgoski - największa sytuacja konfliktowa na linii władze partyjno-państwowe - „Solidarność"

# data[].attributes.attachment_link.description
Legalizacja NSZZ "Solidarność" w listopadzie 1980 r. nie spowodowała zmiany stosunku władz partyjno-państwowych do Związku. Od początku dochodziło między nimi do zgrzytów oraz poważnych kryzysów. Największym z nich były wydarzenia w Bydgoszczy w 1981 r. Zjednoczenie organizacji chłopskich Genezy wydarzeń w Bydgoszczy należy upatrywać w porozumieniach w Rzeszowie i Ustrzykach oraz w odmowie Sądu Najwyższego z 10 lutego 1981 r., dotyczącej rejestracji rolniczej "Solidarności".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Kryzys bydgoski". W III 1981 doszło do najpoważniejszego od strajków sierpniowych kryzysu w stosunkach władz z „S". 19 III 1981 funkcjonariusze MO pod dowództwem mjr. Henryka Bednarka siłą usunęli z sali obrad WRN w Bydgoszczy delegację „S". W trakcie interwencji dotkliwie pobito Jana Rulewskiego - przewodniczącego bydgoskiego MKZ „S", Mariusza Łabentowicza i Michała Bartoszcze z rolniczej „S". Uczestniczyli oni w sesji WRN na zaproszenie władz, mieli przedstawić racje strajkujących rolników. Nie zostali jednak dopuszczeni do głosu, gdyż sesję niespodziewanie przerwano. Spowodowało to protest przedstawicieli „S" i części radnych (łącznie 45 osób), którzy zostali w sali i formułowali wspólny komunikat.

Brutalna akcja MO wstrząsnęła całą Polską. Jeszcze tego samego dnia w kilku bydgoskich zakładach pracy ogłoszono gotowość strajkową, 20 III 1981 przez 2 godz. strajkowało blisko 85% pracowników 1. zmiany. Protesty stopniowo obejmowały cały kraj, powszechne było oburzenie z powodu pobicia związkowców oraz sceptycyzm co do oficjalnych informacji władz, które próbowały ukryć prawdę nt. przebiegu wydarzeń. Oficjalnie podawano, że „w trakcie interwencji służb porządkowych MO nikt nie był pobity". 20-21 III 1981 obradowała w Bydgoszczy KKP, w wydanym Oświadczeniu stwierdzono, że „z powodu ataku na Związek, jego władze i obrazę godności Związku" odwołuje się wszelkie rozmowy z władzami i wprowadza stan gotowości strajkowej w całej „S"; nie wyznaczono jednak terminu protestu. Uznano też, że to, co zdarzyło się Bydgoszczy, to „oczywista prowokacja, wymierzona w rząd premiera W. Jaruzelskiego".

22 III 1981 w Warszawie odbyły się kilkugodzinne rozmowy przedstawicieli rządu z Prezydium KKP i MKZ Bydgoszcz, po czym do Bydgoszczy udała się Komisja Rządowa z ministrem sprawiedliwości Jerzym Bafią na czele. Tego samego dnia prymas Stefan Wyszyński zwrócił się do władz i społeczeństwa z apelem o spokój i rozwagę. Biuro Polityczne KC PZPR wydało komunikat, w którym stwierdzano m.in.: „Wykonując polecenie kompetentnych władz, organy porządkowe w Bydgoszczy, według posiadanych informacji, działały zgodnie z prawem". 23-24 III 1981 ponownie obradowała KKP, podjęto decyzję o przeprowadzeniu 27 III 1981 w godz. 8-12 strajku ostrzegawczego, a w przypadku niewyjaśnienia okoliczności pobicia przedstawicieli „S" - strajku generalnego od 31 III 1981. Protest miał zostać podjęty „w obronie gwarancji bezpieczeństwa zawartej w porozumieniach społecznych, a tym samym w obronie istnienia NSZZ "Solidarność" i wszystkich zdobyczy sierpnia 1980 r.". KKP wybrała też 11-osobowy Krajowy Komitet Strajkowy. 25 III 1981 kolejne rozmowy delegacji KKP z przedstawicielami władz zakończyły się fiaskiem.

27 III 1981 odbył się powszechny 4-godz. strajk ostrzegawczy. Na wezwanie „S" stanęły niemal wszystkie zakłady pracy w całym kraju. Choć w oficjalnej prasie umniejszano jego skalę, był on największym strajkowym sukcesem „S". Obok związkowców masowo uczestniczyli w nim członkowie PZPR, także jej władz, np. egzekutyw zakładowych, przyłączyły się (co się wcześniej nie zdarzało) szkoły wyższe, średnie, nawet podstawowe.

W tym samym dniu wznowiono negocjacje z władzami. 28 III 1981 próbę mediacji podjął Zespół Dobrych Usług w składzie: prof. Aleksander Gieysztor (prezes PAN), prof. Andrzej Święcicki (prezes warszawskiego KIK) i prof. Klemens Szaniawski (przewodniczący Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych). Negocjacje trwały w kolejnych dniach i ostatecznie zakończyły się porozumieniem zawartym 30 III 1981. Wspólny komunikat w wieczornym „Dzienniku TV" odczytał Andrzej Gwiazda. Stwierdzano w nim m.in.: „zamknięcie sesji WRN nastąpiło bez zachowania obowiązujących reguł prawnych, a użycie sił porządkowych dla usunięcia przedstawicieli "Solidarności" z budynku Urzędu Wojewódzkiego jest działaniem sprzecznym z przyjętymi dotąd i przestrzeganymi zasadami rozwiązywania konfliktów społecznych środkami politycznymi, przede wszystkim drogą negocjacji. Rząd wyraża także ubolewanie z powodu pobicia trzech działaczy związkowych i zapowiada, że winni staną przed sądem. Postanowiono przyspieszyć prace nad Ustawą o związkach zawodowych, tak aby jej projekt w ciągu miesiąca mógł być wniesiony pod obrady Sejmu". Strony zadeklarowały również, że „uczynią wszystko, aby w sprawie zrzeszania się rolników indywidualnych nie narastały sytuacje konfliktowe". Grupa negocjacyjna KKP zawiesiła decyzję o strajku generalnym.

Z kompromisu niezadowolone były obie strony. 31 III 1981 Biuro Polityczne KC PZPR wyraziło rozczarowanie porozumieniem podpisanym przez wicepremiera Mieczysława F. Rakowskiego. 31 III - 1 IV 1981, podczas burzliwego posiedzenia KKP, porozumienie (odtąd nazywane warszawskim) zostało skrytykowane przez wielu uczestników. Negocjatorom zarzucano (podobnie M.F. Rakowskiemu z drugiej strony) m.in. przekroczenie uprawnień. Oskarżano ich też o niewłaściwy (zakulisowy) tryb prowadzenia negocjacji. Do dymisji podał się rzecznik prasowy KKP Karol Modzelewski, z funkcji sekretarza został odwołany Andrzej Celiński. Ostatecznie KKP postanowiła przyjąć Oświadczenie z 30 III 1981 jako „wstępne porozumienie", tym samym odwołać strajk generalny i gotowość strajkową.

Do dziś wydarzenia w Bydgoszczy nie zostały do końca wyjaśnione. Nie wiadomo, czy pobicie działaczy „S" było prowokacją (jeśli tak, to czyją), czy samowolą funkcjonariuszy, czy może przygrywką do wprowadzenia w Polsce stanu wojennego przy udziale wojsk Układu Warszawskiego - w tym czasie trwały na terenie Polski rozpoczęte 16 III 1981 manewry Sojuz '81. Zakończyły się później niż planowano - 7 IV 1981 - przedłużono je na życzenie władz PRL.

Grzegorz Majchrzak
Bydgoszcz, Region Bydgoski

# data[].attributes.attachment_link.description
"Kryzys bydgoski". W III 1981 doszło do najpoważniejszego od strajków sierpniowych kryzysu w stosunkach władz z „S". 19 III 1981 funkcjonariusze MO pod dowództwem mjr. Henryka Bednarka siłą usunęli z sali obrad WRN w Bydgoszczy delegację „S". W trakcie interwencji dotkliwie pobito Jana Rulewskiego - przewodniczącego bydgoskiego MKZ „S", Mariusza Łabentowicza i Michała Bartoszcze z rolniczej „S".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Napis na ścianie budynku w Bydgoszczy. Marzec 1981 r. Fot. PAP/G. Rogiński
19 marca 1981 r. rozpoczął się najpoważniejszy kryzys w stosunkach między władzami PRL a „Solidarnością", nazwany później kryzysem bydgoskim. Jego bezpośrednią przyczyną była akcja milicji, w czasie której funkcjonariusze MO (pod dowództwem Henryka Bednarka) siłą usunęli z sali obrad Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy związkową delegację.
W jej trakcie miano dotkliwie pobić przewodniczącego Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność" w Bydgoszczy Jana Rulewskiego, a także Mariusza Łabentowicza i Michała Bartoszcze - działaczy rolniczej „Solidarności".

Wszyscy oni uczestniczyli w sesji WRN na zaproszenie władz - mieli na niej przedstawić racje strajkujących rolników, ale nie zostali dopuszczeni do głosu, gdyż sesję niespodziewanie przerwano. Związkowcy oraz część radnych odmówili opuszczenia sali i przystąpili do prac nad wspólnym komunikatem, którego jednak nie dane było im ukończyć - było to tym trudniejsze, że między oboma grupami nastąpiły rozbieżności co do jego treści.

Po kolejnym, nieskutecznym wezwaniu do opuszczenia sali do akcji wkroczyła milicja. Jej akcja miała chaotyczny przebieg, a w jej trakcie związkowcy doznali obrażeń. Jednak - jak stwierdził po latach sam „główny poszkodowany" Rulewski - milicja nie potraktowało opozycjonistów szczególnie brutalnie.

Akcja milicji wstrząsnęła całą Polską. Tym bardziej, że po kraju rozeszły się nieprawdziwe pogłoski o skatowaniu bydgoskich działaczy, np. wybitych zębach Jana Rulewskiego, któremu w rzeczywistości wypadła jedynie proteza... Jeszcze wieczorem tego samego dnia w kilku bydgoskich zakładach pracy ogłoszono gotowość strajkową, a w godzinach południowych następnego dnia przez dwie godziny strajkowało blisko 85 proc. pracowników pierwszej zmiany.

Protesty stopniowo obejmowały cały kraj, powszechne było oburzenie z powodu pobicia związkowców oraz sceptycyzm co do oficjalnych informacji władz, które od samego początku próbowały ukrywać prawdę na temat przebiegu wydarzeń z 19 marca (oficjalnie podawano, że „w trakcie interwencji służb porządkowych MO nikt nie był pobity").

Zareagowała również Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ „Solidarność", która wydała specjalne oświadczenie i zdecydowała się „z powodu ataku na związek, jego władze i obrazę godności związku" odwołać wszelkie rozmowy z władzami i wprowadzić stan gotowości strajkowej w całym kraju. Uznała też, że to co zdarzyło się Bydgoszczy to „oczywista prowokacja, wymierzona w rząd premiera W[ojciecha] Jaruzelskiego".

Jak było w rzeczywistości trudno powiedzieć. Mimo wielu publikacji na temat bydgoskiego marca 1981 r. (w tym jego obszernej monografii wydanej przez IPN w 2013 r.) wciąż nie do końca wiemy czym w istocie były wydarzenia bydgoskie. Czy 19 marca sytuacja wymknęła się spod kontroli obu stron, czy też była to prowokacja, a jeśli tak to czyja. Co prawda post factum podczas posiedzenia Biura Politycznego Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej stwierdzono, że siły porządkowe działały na zlecenie władz, ale nie można wykluczyć, iż rzeczywiście były osoby czy siły, którym zależało na zdestabilizowaniu sytuacji w kraju.

Grzegorz Majchrzak: Mimo wielu publikacji na temat bydgoskiego marca 1981 r. (w tym jego obszernej monografii wydanej przez IPN w 2013 r.) wciąż nie do końca wiemy czym w istocie były wydarzenia bydgoskie. Czy 19 marca sytuacja wymknęła się spod kontroli obu stron, czy też była to prowokacja, a jeśli tak to czyja.

Działaczy „Solidarności" pobito w trakcie trwających w Polsce manewrów wojsk Układu Warszawskiego o kryptonimie „Sojuz 81", które rozpoczęły się trzy dni wcześniej. Były one planowane do 25 marca, ale w związku z kryzysem bydgoskim przedłużono je (jak wynika z dokumentów niemieckich na prośbę polskich towarzyszy) do 7 kwietnia. Dziwnym zbiegiem okoliczności również 15 marca 1981 r. odbyło się wspólne spotkanie kierownictwa MON i MSW, w trakcie którego dokonano „oceny przygotowań na wypadek konieczności wprowadzenia stanu wojennego".

W dokumencie podsumowującym to spotkanie stwierdzano, że w zasadzie oba resorty są gotowe do jego wprowadzenia, jednak taka operacja powinna zostać poprzedzona „uprzednim przygotowaniem propagandowym". Temu służyła m.in. stosowana przez resort spraw wewnętrznych co najmniej od grudnia 1980 r. taktyka „odcinkowych konfrontacji", polegająca na celowym wywoływaniu konfliktów lokalnych. Wydarzenia z 19 marca całkiem nieźle się w nią wpisują. Warto w tym miejscu przypomnieć, że w czasie kryzysu bydgoskiego władze prowadziły akcję propagandową wymierzoną w Rulewskiego - pierwsze ulotki dezawuujące go rozrzucono (z samolotu wojskowego) nad Bydgoszczą już 19 marca w nocy. Początkowo sugerowano, że przewodniczący bydgoskiej „Solidarności" dokonał samookaleczenia, później, iż jest synem folksdojcza, dezerterem, złodziejem i fałszerzem dokumentów.

Istnieją również pewne poszlaki wskazujące na to, że były we władzach PRL (a przynajmniej w resorcie spraw wewnętrznych) osoby zainteresowane podgrzaniem sytuacji. Dziwnym bowiem trafem w ręce solidarnościowych radiowców trafiło nagranie wykonane przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej w trakcie odblokowywania sali WRN. I to nie film, na którym było widać, że krzyczącym związkowcom nie dzieje się krzywda, lecz jedynie ścieżka dźwiękowa z ich przeraźliwymi okrzykami. Mało tego trafiła w ręce tajnych współpracowników Służby Bezpieczeństwa...

Nie trzeba chyba dodawać, że rozpowszechnione na kasetach w całym kraju nagranie nie sprzyjało studzeniu nastrojów. Zwiększało ono ryzyko konfrontacji i prawdopodobieństwo wariantu nr 3 omawianego 15 marca. Przewidywał on - w odpowiedzi na wprowadzenie stanu wojennego - zorganizowanie w całym kraju strajku okupacyjnego, demonstracje uliczne, atakowanie gmachów partyjnych i administracyjnych, użycie do ich pacyfikacji wojska i MO. W wariancie tym „nie wykluczano" pomocy wojsk Układu Warszawskiego. To ostatnie stwierdzenie wskazywało jednoznacznie, że władze (a w każdym razie planiści w MON i MSW) byli gotowi i chętni do skorzystania (oczywiście w razie takiej potrzeby) z „bratniej pomocy". Do tego jednak ostatecznie nie doszło, ale obawa przed rozwiązaniem siłowym - słynnym „wejdą" - odegrała kluczową rolę dla ugodowego zakończenia kryzysu bydgoskiego.

Co prawda władze „Solidarności" zorganizowały w dniu 27 marca w godzinach 8.00-12.00 strajk ostrzegawczy, który okazał się wielkim sukcesem związku - stanął praktycznie cały kraj, a obok członków NSZZ „Solidarność" masowo wzięli w nich udział członkowie PZPR (w tym jej egzekutyw zakładowych), ale nie zdecydowały się już na zorganizowanie zapowiadanego na 31 marca strajku generalnego.

Dzień wcześniej związkowcy zawarli z władzami porozumienie, zwane ugodą warszawską. Rząd wyraził ubolewanie z powodu pobicia trzech działaczy związkowych i zapowiedział, że winni staną przed sądem. Władze obiecały przyspieszenie prac nad ustawą o związkach zawodowych, a obie strony zadeklarowały, że „uczynią wszystko, aby w sprawie zrzeszania się rolników indywidualnych nie narastały sytuacje konfliktowe". W zamian grupa negocjacyjna KKP (mimo, że nie posiadała takich kompetencji) zawiesiła decyzję o strajku generalnym.

Z kompromisu niezadowolone były obie strony. 31 marca Biuro Polityczne KC PZPR wyraziło rozczarowanie porozumieniem podpisanym przez wicepremiera Mieczysława Rakowskiego. Z kolei podczas burzliwego posiedzenia Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność" w dniach 31 marca -1 kwietnia 1981 r. zostało ono skrytykowane przez wielu członków KKP. Negocjatorom zarzucano (zresztą podobnie jak Rakowskiemu partyjni towarzysze) m.in. przekroczenie uprawnień. Oskarżano ich też o niewłaściwy (zakulisowy) tryb prowadzenia negocjacji. Do dymisji podał się rzecznik prasowy KKP Karol Modzelewski, a z funkcji sekretarza został odwołany Andrzej Celiński. Ostatecznie „krajówka" postanowiła jednak zaakceptować „wstępne porozumienie", a tym samym odwołać strajk generalny i gotowość strajkową.

Według wielu działaczy NSZZ „Solidarność" przywódcy związku (na czele z Lechem Wałęsą) popełnili wówczas błąd, zmarnowali ogromne poparcie jakim się wówczas cieszyli i spowodowali przejście „Solidarności" z ofensywy do defensywy.

Pytanie jednak, czy mogli oni wówczas podjąć ogromne ryzyko i nie szukać kompromisu z władzami?
Grzegorz Majchrzak
ls/

# data[].attributes.attachment_link.description
19 marca 1981 r. rozpoczął się najpoważniejszy kryzys w stosunkach między władzami PRL a „Solidarnością", nazwany później kryzysem bydgoskim. Jego bezpośrednią przyczyną była akcja milicji, w czasie której funkcjonariusze MO (pod dowództwem Henryka Bednarka) siłą usunęli z sali obrad Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy związkową delegację.

# data[].attributes.headline
Wydarzenia, czy prowokacja bydgoska? - 30 lat później

# data[].attributes.subject
Wydarzenia, czy prowokacja bydgoska? - 30 lat później

# data[].attributes.attachment_link.title
Wydarzenia, czy prowokacja bydgoska? - 30 lat później

# data[].attributes.headline
Bydgoski Marzec był m.in. sprzeciwem wobec wprowadzenia kartek na żywność 

# data[].attributes.subject
Bydgoski Marzec był m.in. sprzeciwem wobec wprowadzenia kartek na żywność 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pod koniec lutego 1981 roku władze komunistyczne wprowadziły tzw. kartki na żywność, przez co w praktyce można było kupić tylko tyle żywności, ile wynikało z państwowego przydziału na dany miesiąc. W drugiej połowie marca rozpoczęły się jednak niepokoje bydgoskie nazywane Bydgoskim Marcem 1981. Za kilka dni rozpoczną się obchody 40. rocznicy tamtych wydarzeń.

- Bo to właśnie w Bydgoszczy, może byt naiwnie i szczerze, podejmowaliśmy się działań z krajem, tym razem na rzecz wyżywienia narodem - wyjaśnia były senator, a wcześniej uczestnik wydarzeń marcowych Jan Rulewski. To właśnie on wskazał, że tamte wydarzenia były powiązane z wprowadzeniem przez władze systemu kartkowego - Właśnie wtedy uznaliśmy wspólnie z rolnikami, że tak dalej być może być nie może, że system kartkowy nie może być drogowskazem na stole.

Przypomnijmy - punktem kulminacyjnym był 16 marca, gdy rolnicy przy ulicy Dworcowej rozpoczęli strajk okupacyjny, w związku z brakiem zgody władzy na zarejestrowanie rolniczej Solidarności.

- Dzięki wydarzeniom bydgoskim został odsunięty stan wojenny. Władza sobie zdała sprawę, że z tym społeczeństwem sobie nie poradzi - dodaje Antoni Tokarczuk, także uczestnik tamtych wydarzeń - To było nasze zwycięstwo, bo mieliśmy kilka miesięcy na przygotowanie programowe.

Stan wojenny władza wprowadziła dopiero w grudniu.

Obchody rozpoczną się od 16 marca, czyli daty strajku chłopskiego. Tego dnia w Miejskim Centrum Kultury, dawnym kinie ,,Orzeł", będzie prezentowany film dokumentalny ,,Czternaście dni. Prowokacja Bydgoska". Będzie to też jednocześnie jego premiera.

- Bydgoszcz wbrew temu co się mówi, to Bydgoszcz była ważna, wieś bydgoska i społeczeństwo bydgoskie, to pospolite ruszenie, patriotyzm co był w ludziach i myślenie o państwie - podkreśla były minister rolnictwa Wojciech Mojzesowicz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bydgoski Marzec był m.in. sprzeciwem wobec wprowadzenia kartek na żywność

# data[].attributes.attachment_link.description
Pod koniec lutego 1981 roku władze komunistyczne wprowadziły tzw. kartki na żywność, przez co w praktyce można było kupić tylko tyle żywności, ile wynikało z państwowego przydziału na dany miesiąc. W drugiej połowie marca rozpoczęły się jednak niepokoje bydgoskie nazywane Bydgoskim Marcem 1981. Za kilka dni rozpoczną się obchody 40.

# data[].attributes.headline
Bydgoski marzec 1981. Apogeum solidarnościowej rewolucji

# data[].attributes.subject
Bydgoski marzec 1981. Apogeum solidarnościowej rewolucji

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Artur S. Górski, 23 marca 2020
19 marca 1981 r. miała miejsce kulminacja kryzysu w relacjach władz PRL i „Solidarności". Bezpośrednią przyczyną była akcja milicji, w czasie której funkcjonariusze MO siłą usunęli z sali obrad Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy delegację NSZZ „S", bijąc działaczy związku. Poparcie społeczne dla „Solidarności" było wtedy największe w historii Związku. 27 marca 1981 r. od godziny 8 do 12 stanął praktycznie cały kraj.

Do strajku generalnego zapowiadanego na 31 marca nie doszło. Kryzys bydgoski doprowadził do rejestracji „S" Rolników Indywidualnych.

Bicie

Funkcjonariusze MO w budynku Urzędu Wojewódzkiego pobili Jana Rulewskiego, przewodniczącego Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ "S" w Bydgoszczy, Michała Bartoszcze, delegata Solidarności Chłopskiej oraz działacza „S" Mariusza Łabentowicza. Akcja milicji i jej brutalność wstrząsnęła całą Polską.

Dramat na sali obrad WRN w reportażu w Polskim Radiu pt. "Rozwaga prosi o głosi" przedstawił Jarosław Kamieński.

- Jeden z funkcjonariuszy milicji oddzielił się, gdy śpiewaliśmy hymn. Uderzył mnie pięścią w twarz. Myśmy powiedzieli od razu, że nie będziemy się bronić. Złapaliśmy się pod ręce, kobiety weszły do środka i śpiewaliśmy "Jeszcze Polska nie zginęła" - mówił Jan Rulewski, leżąc w szpitalu. Miał wtedy 37 lat. Lekarze stwierdzili u niego wstrząśnienie mózgu, stłuczenia twarzy, uszkodzenie dziąseł i potłuczeni.

- Zauważyłem w pewnym momencie, że Jan Rulewski leży na ziemi, że jest kopany. Pamiętam jednego funkcjonariusza milicji, który był szczególnie aktywny. Wyżywał się po prostu na Rulewskim - opowiadał wiceprzewodniczący MKZ Bydgoszcz Antoni Tokarczuk.

- Rulewski został dodatkowo zmaltretowany, ponieważ został wyrzucony w miejscu, gdzie znajdowała się brama, metalowa, dwuskrzydłowa - mówił lekarz Grzegorz Hauslinger.

W czasie interwencji milicjanci pobili też Michała Bartoszcze. Złamano mu żuchwę. Miał wtedy 67 lat.

- Miałem zabrać głos w sprawach rolników. Zerwali posiedzenie rady. Ja nie mogę mówić, ja w czasie okupacji cały czas byłem z bronią w ręku, w 1944 roku poszedłem na front, a dziś mnie tak sponiewierano. Dawali mi odznaczenia, budowniczemu Polski Ludowej, a skopali jak zwierzę. Prosiliśmy majora, że uzgodnimy komunikat, wyjdziemy spokojnie, a on dał rozkaz szarańczy - powiedział w Polskim Radiu Bartoszcze.

Jak do tego doszło?

Od początku 1981 roku m.in. w Bydgoszczy prowadzone były akcje na rzecz legalizacji chłopskiej "Solidarności". 19 marca 1981 r. rozpoczęła się sesja WRN, na której zgodnie z ustaleniami, głos mieli zabrać przedstawiciele NSZZ "Solidarność". Wśród dwudziestu działaczy MKZ na czele z Janem Rulewskim, na sali byli też przedstawiciele "Solidarności Wiejskiej". W trakcie obrad Edward Berger, przewodniczący WRN nie dopuścił do głosu przedstawicieli "Solidarności" i przed godz. 14 zamknął posiedzenie. Pozostali na sali oburzeni działacze "S" oraz grupa radnych.

O godz. 19 do sali obrad wkroczyła kompania MO i kilku funkcjonariuszy SB. Dowodził mjr Henryk Bednarek, dowódca bydgoskich ZOMO. Towarzyszący mu wicewojewoda Bąk i prokurator Janusz Pejka zażądali opuszczenia sali przez członków MKZ. Wyznaczyli czas: kwadrans!

Po krótkiej wymianie zdań milicjanci opuścili salę. Słynący z impulsywnego charakteru Rulewski postanowił trwać. Wałęsa telefonicznie, przez sekretariat WRN, próbował uspokoić Rulewskiego. Oficerowie MO dzięki podsłuchowi wiedzieli o ostrej wymianie zdań między Wałęsą a Rulewskim. Postanowili różnicę między liderami wykorzystać. Zdecydowali też o rozwiązaniu siłowym.

O godz. 20 do sali ponownie wkroczyli milicjanci: dwie kompanie ZOMO z Bydgoszczy i pluton poznańskich ZOMO-wców w „cywilkach". W sumie 116 milicjantów. Dowodził mjr Bednarek. W odwodzie czekało 80 słuchaczy szkoły milicyjnej ze Słupska. Akcja miała brutalny i chaotyczny przebieg. Milicjanci weszli bez broni palnej, pałek gumowych i gazu, ale używali siły fizycznej i chwytów milicyjnych. Funkcjonariusze „cywilni" utworzyli kordon. Działania sfilmowali i nagrali na taśmę.

Interwencja MO nosiła kryptonim „Sesja" i była kontynuacją operacji „Noteć", której celem miało być wyprowadzenie rolników z siedziby ZSL przy ul. Dworcowej. Milicja nie przystąpiła tam do interwencji.

Kryzys

Wierchuszka PZPR nie potrafiła pogodzić się z istnieniem wielomilionowej organizacji odrzucającej zwierzchnictwo partii. Kryzys bydgoski był przełomowy dla społecznej rewolty lat 1980-81. W tym czasie gen. Wojciech Jaruzelski gromadził już pełnię władzy wojskowej (głównodowodzący, szef MON) i rządowej (premier od lutego 1981 r.), a od października 1981 także partyjnej, jako I sekretarz KC PZPR.

Pobicie Rulewskiego i innych działaczy "S" wywołało ogromne wzburzenie. Następnego dnia region bydgoski ogłosił dwugodzinny strajk, zaś Krajowa Komisja Porozumiewawcza wydała specjalne oświadczenie i wezwała do gotowości strajkowej w całym kraju „z powodu ataku na związek, jego władze i obrazę godności związku".

Mimo to 22 marca 1981 r. w Warszawie doszło do spotkania przedstawicieli "S" w tym Lecha Wałęsy z delegacją rządową z wicepremierem Mieczysław Rakowski. Przedstawiciele władz oskarżyli "Solidarność" o nieodpowiedzialne podgrzewanie nastrojów społecznych. Delegacja związku ograniczyła się do przekazania postulatów ukarania winnych pobicia przywódców związkowych oraz uznania faktu naruszenia prawa przez władze.

Radiokomitet wszczął akcję propagandową, mającą na celu skompromitowanie liderów "Solidarności". Środki masowego przekazu PRL przeprowadziły akcję propagandowego szczucia, wymierzoną w Rulewskiego. Sugerowano, że przewodniczący bydgoskiej „Solidarności" dokonał „samookaleczenia", jest „synem folksdojcza" i „dezerterem".

Tąpniecie

Fala strajkowa w każdej chwili mogła się rozlać na kraj. Podczas obrad KKP w nocy z 23 na 24 marca w Bydgoszczy Lech Wałęsa kategorycznie sprzeciwił się natychmiastowemu rozpoczęciu strajku generalnego.

Apeluję to takich panów jak Jacek Kuroń i Karol Modzelewski aby zaprzestali wchodzenia na tą drogę, by nie zmuszali mnie bym ujawnił rzeczy, które będą rzucały cień na nas wszystkich - apelował Wałęsa.

Zbigniew Bujak ripostował:

- Czy zgodzimy by związek był kierowany przez jednego człowieka, którego autorytet gwałtownie wzrośnie, który uzyska ustępstwa władzy i będzie tym, on jeden, który zażegnał sytuację? Czy ma to być związek tego człowieka czy będzie on kierowany przez jakiś kolektyw - dopytywał rozemocjonowany Bujak.

Karol Modzelewski ocenił, że kluczem do sytuacji jest „mechanizm, który jest kluczem monarchicznym".

Ustalono, że w razie niepowodzenia, zaplanowanych na 25 marca rozmów z rządem, "S" przeprowadzi czterogodzinny strajk ostrzegawczy, a w razie braku reakcji władz 31 marca 1981 r. rozpocznie okupacyjny strajk generalny. Jednocześnie w komunikacie stwierdzono, że miała miejsce "prowokacja wymierzona w rząd premiera Wojciecha Jaruzelskiego".

Bydgoski MKS przekształcono w Ogólnopolski Komitet Strajkowy. 27 marca 1981 r. odbył się zapowiedziany cztero- lub dwugodzinny strajk ostrzegawczy w zdecydowanej większości zakładów.

- Przebieg strajku potwierdził, że ogniwa międzyzakładowe i zakładowe Solidarności osiągnęły w toku jego przygotowywania i przeprowadzania wyższy niż przedtem poziom zorganizowania działań - pisano w analizie Wydziału Organizacyjnego KC PZPR.

Po trzech kolejnych dniach w Warszawie odbyła się runda rozmów przedstawicieli władz i ekipy "Solidarności". Napięta atmosfera wzmacniana była przez członków delegacji rządowej, sugerujących groźbę zbrojnej interwencji Układu Warszawskiego.

Manewry

Od 16 marca do 7 kwietnia 1981 roku w Polsce odbywały się manewry wojskowe Układu Warszawskiego o kryptonimie „Sojuz '81". Sytuację analizował i omawiał m.in. marszałek Wiktor Kulikow, naczelny dowódca Zjednoczonych Sztabów Generalnych Układu Warszawskiego. Można to interpretować jako groźbę interwencji, zwłaszcza w kontekście prowokacji w Bydgoszczy. 22 marca ogłoszono o przedłużeniu manewrów wojsk Układu Warszawskiego.

27 marca 1981 r. I sekretarz KC PZPR Stanisław Kania i gen. Wojciech Jaruzelski podpisali dokument pt. "Myśl przewodnia wprowadzenia na terytorium PRL stanu wojennego". Przygotowania do zdławienia "Solidarności" przy użyciu siły wkroczyły w decydującą fazę.

Porozumienie

30 marca 1981 r. zawarto tzw. porozumienie warszawskie. Władze zobowiązały się wyjaśnić sprawę pobicia związkowców, wskazać i ukarać winnych, a także zgodzić się na rejestrację rolniczej „Solidarności", co nastąpiło 12 maja 1981 r. W zamian grupa negocjacyjna KKP „S" wycofała się z organizacji strajku generalnego. Wieczorem w telewizji wystąpił wiceprzewodniczący Prezydium KKP Andrzej Gwiazda, informując o zawieszeniu strajku generalnego. Zaczęło się wytracanie impetu „S".

Doszło wewnątrz KKP „S", podczas burzliwego posiedzenia KKP 31 marca 1981 r. do przesilenia wokół Wałęsy. Nie wszyscy w "Solidarności" zaakceptowali porozumienie, część uznała, że Wałęsa przekroczył swoje kompetencje.

- Jestem przekonany, że to właśnie konfliktu bydgoskiego sięgają korzenie naszej klęski. Wielki „spręż" bydgoski, potem odwołanie strajku, odebrało ludziom moc, rozbroiło. Okazało się, że powtórzenie mobilizacji strajkowej jest już niemożliwe. W sprawie bydgoskiej strajk generalny został wyciągnięty, ale nie użyty - oceniał po latach Zbigniew Bujak.

Pytania

Dziwnym zbiegiem okoliczności 15 marca 1981 r. odbyło się spotkanie kierownictw MON i MSW, w trakcie którego dokonano „oceny przygotowań na wypadek konieczności wprowadzenia stanu wojennego". Czy 19 marca sytuacja wymknęła się spod kontroli obu stronom? Czy przywódcy związku na czele z Lechem Wałęsą popełnili błąd i zmarnowali ogromne poparcie jakim się cieszyli i spowodowali przejście „S" do defensywy? Czy mogli podjąć ogromne ryzyko i nie szukać kompromisu? Czy rzeczywiście były siły, którym zależało na zdestabilizowaniu sytuacji w kraju? Jakim trafem w ręce radiowców szybko trafiło nagranie wykonane przez milicjantów w sali WRN, na którym słychać krzyki bitych ludzi? Czy chodziło o zwiększenie groźby konfrontacji i konieczne będzie użycie wojska i MO? Nie wykluczono przy tym „bratniej" pomocy Układu Warszawskiego.

Czy to była prowokacja, a jeśli tak to czyja? Każda ze stron mogła mieć interes w gwałtownym przebiegu wydarzeń. Taką prowokacyjną decyzją było zerwanie sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej, co poprzedziło pobicie działaczy „Solidarności". Był to splot wydarzeń, którego skutkiem był podział wewnątrz „S". Przygotowania do wprowadzenia stanu wojennego przyśpieszyły. 13 grudnia 1981 gen. Wojciech Jaruzelski ogłosił stan wojenny.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bydgoski marzec 1981. Apogeum solidarnościowej rewolucji

# data[].attributes.attachment_link.description
Artur S. Górski, 23 marca 2020 19 marca 1981 r. miała miejsce kulminacja kryzysu w relacjach władz PRL i „Solidarności". Bezpośrednią przyczyną była akcja milicji, w czasie której funkcjonariusze MO siłą usunęli z sali obrad Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy delegację NSZZ „S", bijąc działaczy związku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
8 luty 1981, Stary Rynek w Bydgoszczy - wiec chłopski

Pobierz artykuł(pdf, 1.9 MB)

Po sierpniu 1980 roku zorganizowano również niezależne związki chłopskie. Na terenie Kujaw i Pomorza chłopi skupili się w NSZZ „Solidarność Chłopska". Gdy we wrześniu 1980 Sąd Wojewódzki w Warszawie odmówił rejestracji NSZZ „Solidarność Wiejska", działacze chłopscy wzmogli aktywność. 8 lutego 1981 r. doszło w Bydgoszczy do zlotu rolników indywidualnych, którzy manifestowali swą siłę i solidarność.

Pomimo tej akcji, sąd odmówił zarejestrowania, co doprowadziło do jeszcze większej determinacji działaczy i do zjednoczenia ruchu chłopskiego. Duży wkład w akcję zjednoczeniową miał - prócz Lecha Wałęsy - Jan Rulewski. Na ogólnopolskim zjeździe w Poznaniu (8 - 9 marca 1981 roku) powołano do życia NZSZZ „Solidarność" Rolników Indywidualnych. 19 marca 1981 r. w budynku dzisiejszego Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy miało miejsce wydarzenie, które przeszło do historii jako „prowokacja bydgoska". Wspomnianego dnia odbyć się miała VI sesja Wojewódzkiej Rady Narodowej, na której m.in. omawiać miano zagadnienia związane z rolnictwem i problemami żywnościowymi regionu. Było to o tyle istotne, że od pewnego czasu rolnicy z terenu województwa bydgoskiego, z Michałem Bartoszcze i Stanisławem Mojzesowiczem na czele, walczyli o rejestrację własnej, niezależnej od komunistycznych władz organizacji związkowej. W działaniach tych zostali oni wsparci przez Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność" w Bydgoszczy. W trakcie odbywającego się 8 lutego na Starym Rynku w Bydgoszczy wiecu chłopskiego przewodniczący MKZ Jan Rulewski obiecał chłopom wsparcie i zadeklarował, że ujmie się za nimi podczas zbliżającej się kolejnej sesji WRN. Wystosował w tym celu pismo do przewodniczącego WRN z prośbą o możliwość przybycia „solidarnościowej" delegacji. Odpowiedź była pozytywna. Sytuację skomplikowało jednak rozpoczęcie przez chłopów strajku okupacyjnego gmachu WK ZSL, co miało miejsce 16 marca 1981 r. W celu jego neutralizacji Służba Bezpieczeństwa podjęła akcję o kryptonimie „Noteć". Równolegle podjęto również kroki w celu tzw. „zabezpieczenia operacyjnego" przebiegu sesji WRN z 19 marca. Działaniom tym nadano kryptonim „Sesja".

Po długotrwałych pertraktacjach przedstawiciele władz komunistycznych zadecydowali o usunięciu siłą protestujących z sali obrad. Wkroczyły oddziały Milicji Obywatelskiej, które zaczęły wyrzucać związkowców na zewnątrz. Podczas całej akcji poturbowani zostali trzej działacze: Jan Rulewski, Michał Bartoszcze i Mariusz Łabentowicz. Zostali oni umieszczeni w szpitalu. W celu zorientowania się w sytuacji do Bydgoszczy przybył Lech Wałęsa, któremu towarzyszyło kilku członków Krajowej Komisji Porozumiewawczej. Przybył również wysłannik prymasa Polski bp Jan Michalski.

Serwis informacyjny NSZZ Solidarność, Bydgoszcz 23 marca 1981 r.

Rezolucja Związku Literatów Polski

# data[].attributes.attachment_link.description
8 luty 1981, Stary Rynek w Bydgoszczy - wiec chłopski Pobierz artykuł(pdf, 1.9 MB) Po sierpniu 1980 roku zorganizowano również niezależne związki chłopskie. Na terenie Kujaw i Pomorza chłopi skupili się w NSZZ „Solidarność Chłopska". Gdy we wrześniu 1980 Sąd Wojewódzki w Warszawie odmówił rejestracji NSZZ „Solidarność Wiejska", działacze chłopscy wzmogli aktywność.

# data[].attributes.headline
Bydgoski Marzec ‘81. Dodatek prasowy w 40. rocznicę rolniczego protestu

# data[].attributes.subject
Bydgoski Marzec ‘81. Dodatek prasowy w 40. rocznicę rolniczego protestu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
19 marca 1981 r. w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy miała miejsce sesja Wojewódzkiej Rady Narodowej, na którą zaproszeni zostali przedstawiciele NSZZ „Solidarność" i mieszkańcy wsi. Przedstawicielami rolników byli: Michał Bartoszcze, Marek Gawinecki, Marek Klonecki, Edmund Marciniak i Tadeusz Szymańczak. Natomiast „Solidarność" reprezentowali: Marian Ewald, Marian Fanslau, Maciej Głuszkowski, Krzysztof Gotowski, Grzegorz Hauslinger, Andrzej Hybiak, Andrzej Krajewski, Mariusz Łabentowicz, Bolesław Magierowski, Zdzisław Młynarkiewicz, Anna Olszta, Stefan Pastuszewski, Maria Pieczyńska, Zygmunt Pulikowski, Jan Rulewski, Henryka Sikora, Jan Szałyga, Jerzy Szulc, Piotr Szydłowski, Antoni Tokarczuk, Jarosław Wenderlich i Lech Winiarski. Związkowcy i chłopi zamierzali domagać się od władz zgody na rejestrację związku zawodowego rolników indywidualnych. Pomimo uzyskanej wcześniej obietnicy nie zostali dopuszczeni do głosu, ponieważ sesję przedwcześnie zakończono.

Radni zaczęli rozchodzić się do domów, wobec czego głośno zaprotestowali zaproszeni związkowcy. Na znak sprzeciwu ogłosili pozostanie w sali sesyjnej Urzędu Wojewódzkiego i zagrozili rozpoczęciem w niej strajku okupacyjnego. Dla władz była to niewygodna sytuacja, ponieważ od trzech dni w Bydgoszczy rolnicy prowadzili podobny strajk w siedzibie Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego przy ul. Dworcowej 87. Dodatkowo, przed budynkiem zaczęli gromadzić się związkowcy wezwani tutaj, aby swoją obecnością wzmocnili pozycję negocjacyjną kolegów obecnych na sesji WRN.

Po kilku godzinach negocjacji władze wezwały oddziały milicji i ZOMO, które zaczęły usuwać siłą protestujących w sali sesyjnej Urzędu Wojewódzkiego związkowców i rolników. Doszło do poturbowania kilku osób, w efekcie Michał Bartoszcze, Mariusz Łabentowicz i Jan Rulewski trafili do szpitala. Informacje na ten temat w szybkim tempie rozeszły się po całym kraju. Dość szybko lokalny incydent przekształcił się w ogólnopolski kryzys społeczno-polityczny, o którym dyskutowano nie tylko w Polsce, ale również poza jej granicami. Na temat kryzysu bydgoskiego wypowiadali się przywódcy i przedstawiciele wielu państw, w tym papież Jan Paweł II.

W proteście wobec tego, co stało się w Bydgoszczy lokalni związkowcy przeprowadzili 20 marca w regionie bydgoskim dwugodzinny strajk protestacyjny. Natomiast na 23-24 marca zwołano do Bydgoszczy posiedzenie władz krajowych NSZZ „Solidarność". Podczas odbywających się wówczas burzliwych obrad uchwalono, że 27 marca przeprowadzony będzie czterogodzinny strajk ostrzegawczy, a jeśli nie przyniesie on wymiernych korzyści, 31 marca ogłoszony zostanie strajk generalny.

Strajk ostrzegawczy z 27 marca objął swoim zasięgiem cały kraj. Szacuje się, że wzięło w nim udział 62 proc. wszystkich pracowników pierwszej zmiany, chociaż np. w Bydgoszczy odsetek ten był znacznie wyższy i sięgał aż 87 proc. Strajkowały zakłady pracy, urzędy, szkoły, uczelnie wyższe. Była to największa akcja strajkowa w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, swoją liczebnością przewyższająca tę z sierpnia 1980 r. Protest ukazał władzom skalę poparcia społecznego dla „Solidarności". Był on również silnym wsparciem dla negocjujących z władzami związkowców, którzy od samego początku spotykali się z najważniejszymi osobami w państwie i partii, w tym z Wojciechem Jaruzelskim, Mieczysławem Rakowskim i Stanisławem Cioskiem. Negocjatorem był kardynał Stefan Wyszyński, który wzywał do zawarcia kompromisu.

Ostatecznie do strajku generalnego nie doszło, ponieważ 30 marca władze zawarły ze związkowcami porozumienie, które od miejsca jego podpisania nazywane było porozumieniem warszawskim. W jego ramach „Solidarność" wycofała się z organizacji strajku generalnego, a władze zobowiązały się wyjaśnić sprawę pobicia związkowców, wskazać i ukarać winnych wydarzeń bydgoskich, a także wydać zgodę na rejestrację rolniczej „Solidarności", co ostatecznie nastąpiło 12 maja 1981 r.

Dramatyzm sytuacji w marcu 1981 r. w Bydgoszczy podsycała świadomość, że w tym samym czasie w Polsce odbywały się manewry wojskowe państw Układu Warszawskiego o kryptonimie „Sojuz '81". W powszechnej opinii uczestniczące w nich wojska w każdej chwili mogły być użyte do stłumienia protestów społecznych. Kolportowane były nawet informacje głoszące, że wydarzenia w Bydgoszczy miały być prowokacją dokonaną po to, aby dać władzom pretekst do wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. Na szczęście dla Polaków informacje te nie były prawdziwe.
Bibliografia selektywna dot. Bydgoskiego Marca 1981 r.

Bydgoski marzec 1981, oprac. R. Gajos, Bydgoszcz-Gdańsk 2009 r.

Chinciński T., „Noteć" przeciw rolniczej „Solidarności", „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2006, nr 3/4

Chinciński T., Bydgoski marzec 1981 roku, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2002, nr 12

Chinciński T., Kryzys bydgoski. Operacja o kryptonimie „Sesja" [w:] Nad Bałtykiem. W kręgu polityki, gospodarki, problemów narodowościowych i społecznych w XIX i XX wieku. Księga jubileuszowa poświecona prof. Mieczysławowi Wojciechowskiemu, red. M. Wołos, J. Kłaczkow, Z. Karpus, Toruń 2005 r.

Chinciński T., Od strajków sierpniowych do wydarzeń marcowych. Pierwsze miesiące Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność" w Bydgoszczy (VIII 1980-III/IV 1981) [w:] W cieniu bydgoskiego marca '81. Studia i szkice z dziejów NSZZ „Solidarność" w Bydgoszczy, „Zeszyty Historyczne Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ "Solidarność" i Muzeum Wolności i "Solidarności" w Bydgoszczy 2006, z. 1

Chinciński T., Stanisław Kuczyński (1932-1995), tajny współpracownik Służby Bezpieczeństwa w środowisku bydgoskiej „Solidarności", „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2006, nr 2

Dudek A., Bydgoska łamigłówka [w:] idem, PRL bez makijażu, Kraków 2008 r.

Konfrontacje i negocjacje. Wokół konfliktów społeczno-politycznych w PRL z początku lat osiemdziesiątych XX w., red. M. Golon, K. Osiński, Bydgoszcz-Gdańsk 2015 r.

Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ „Solidarność". Posiedzenie w dniach 31 III-1 IV 1981 r., Warszawa 1987 r.

Kryzys bydgoski 1981 w relacjach świadków, oprac. A. Dębska, M. Kowalczyk, Warszawa 2013 r.

Kryzys bydgoski 1981. Przyczyny, przebieg, konsekwencje. Tom II: Dokumenty, oprac. R. Gajos, K. Osiński, P. Rybarczyk, Bydgoszcz-Gdańsk-Warszawa 2013 r.

Marzec 1981. Perspektywa "społeczeństwa obywatelskiego". Materiały z sesji naukowej i uroczystości odsłonięcia kamienia memorialnego, red. A. Bezwiński, Bydgoszcz 2001 r.

Osiński K. Komunistyczna bezpieka wobec bydgoskiej „Solidarności" w latach 1980-1981, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, nr 9/10

Osiński K., Rybarczyk P., Kryzys bydgoski 1981. Przyczyny, przebieg, konsekwencje. Tom I: Monografia, Bydgoszcz-Gdańsk-Warszawa 2013 r.

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ "Solidarność" Regionu Bydgoskiego (1980-1990), Gdańsk 2010 r.

Polak W., Wydarzenia marca 1981 r. w Toruniu [w:] idem, Historia ciągle żywa. Studia i materiały, Toruń 2011 r.

Posiedzenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarności" 23-24 marca 1981 r., Warszawa 1986 r.

Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980-1982, t. 1: Sierpień 1980-Marzec 1981, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2006 r.

PZPR a „Solidarność" 1980-1981. Tajne dokumenty Biura Politycznego, wstęp T. Kozłowski, Warszawa 2013 r.

Szymaniak M., Służba Bezpieczeństwa przeciwko bydgoskiej "Solidarności". Taktyka działania-struktury-funkcjonariusze (1980-1982) [w:] Szkice z dziejów NSZZ "Solidarność" na Pomorzu Gdańskim i Kujawach (1980-1990), red. I. Hałagida, Bydgoszcz-Gdańsk 2012 r.

Tokarczuk A., Mój czas. Flirty z historią, Warszawa 2017 r.

Dokumenty na temat wydarzeń bydgoskich z Archiwum IPN

# data[].attributes.attachment_link.description
19 marca 1981 r. w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy miała miejsce sesja Wojewódzkiej Rady Narodowej, na którą zaproszeni zostali przedstawiciele NSZZ „Solidarność" i mieszkańcy wsi. Przedstawicielami rolników byli: Michał Bartoszcze, Marek Gawinecki, Marek Klonecki, Edmund Marciniak i Tadeusz Szymańczak.

# data[].attributes.headline
Lech Wałęsa przemawia w Bydgoszczy 20 marca 1981 r., dzień po pobiciu Jana Rulewskiego przez milicję

# data[].attributes.subject
Lech Wałęsa przemawia w Bydgoszczy 20 marca 1981 r., dzień po pobiciu Jana Rulewskiego przez milicję

# data[].attributes.headline
Egzemplarz dziennika „Wieczór Wrocławia” z 20–22 marca 1981 z interwencjami cenzury w tekście komentującym pobicie związkowców w Bydgoszczy 19 marca

# data[].attributes.subject
Egzemplarz dziennika „Wieczór Wrocławia” z 20–22 marca 1981 z interwencjami cenzury w tekście komentującym pobicie związkowców w Bydgoszczy 19 marca

# data[].attributes.headline
Plakat "Prowokacja!..." wydany przez NSZZ "Solidarność" po tzw. "prowokacji bydgoskiej"

# data[].attributes.subject
Plakat "Prowokacja!..." wydany przez NSZZ "Solidarność" po tzw. "prowokacji bydgoskiej"

# data[].attributes.headline
Przed siedzibą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego przy ulicy Marchlewskiego 5 (dziś Stary Port) 20 marca 1981 Fot. NN, zbiory Ośrodka KARTA/Independent Polish Agency (IPA), przekazał Józef Lebenbaum.

# data[].attributes.subject
Przed siedzibą Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego przy ulicy Marchlewskiego 5 (dziś Stary Port) 20 marca 1981 Fot. NN, zbiory Ośrodka KARTA/Independent Polish Agency (IPA), przekazał Józef Lebenbaum.

# data[].attributes.headline
Plakat wydany przez NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze po wydarzeniach, jakie miały miejsce 19 marca 1981 roku podczas sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy (fot. Ośrodek KARTA)

# data[].attributes.subject
Plakat wydany przez NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze po wydarzeniach, jakie miały miejsce 19 marca 1981 roku podczas sesji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy (fot. Ośrodek KARTA)

# data[].attributes.headline
Plakat „Solidarności” z informacją o zajściach w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. Ze zbiorów Ośrodka KARTA

# data[].attributes.subject
Plakat „Solidarności” z informacją o zajściach w budynku Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy. Ze zbiorów Ośrodka KARTA

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
19 marca 1981 r. w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy miała miejsce sesja Wojewódzkiej Rady Narodowej, na którą zaproszeni zostali przedstawiciele NSZZ „Solidarność" i mieszkańcy wsi. Przedstawicielami rolników byli: Michał Bartoszcze, Marek Gawinecki, Marek Klonecki, Edmund Marciniak i Tadeusz Szymańczak. Natomiast „Solidarność" reprezentowali: Marian Ewald, Marian Fanslau, Maciej Głuszkowski, Krzysztof Gotowski, Grzegorz Hauslinger, Andrzej Hybiak, Andrzej Krajewski, Mariusz Łabentowicz, Bolesław Magierowski, Zdzisław Młynarkiewicz, Anna Olszta, Stefan Pastuszewski, Maria Pieczyńska, Zygmunt Pulikowski, Jan Rulewski, Henryka Sikora, Jan Szałyga, Jerzy Szulc, Piotr Szydłowski, Antoni Tokarczuk, Jarosław Wenderlich i Lech Winiarski. Związkowcy i chłopi zamierzali domagać się od władz zgody na rejestrację związku zawodowego rolników indywidualnych. Pomimo uzyskanej wcześniej obietnicy nie zostali dopuszczeni do głosu, ponieważ sesję przedwcześnie zakończono.

Radni zaczęli rozchodzić się do domów, wobec czego głośno zaprotestowali zaproszeni związkowcy. Na znak sprzeciwu ogłosili pozostanie w sali sesyjnej Urzędu Wojewódzkiego i zagrozili rozpoczęciem w niej strajku okupacyjnego. Dla władz była to niewygodna sytuacja, ponieważ od trzech dni w Bydgoszczy rolnicy prowadzili podobny strajk w siedzibie Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego przy ul. Dworcowej 87. Dodatkowo, przed budynkiem zaczęli gromadzić się związkowcy wezwani tutaj, aby swoją obecnością wzmocnili pozycję negocjacyjną kolegów obecnych na sesji WRN.

Po kilku godzinach negocjacji władze wezwały oddziały milicji i ZOMO, które zaczęły usuwać siłą protestujących w sali sesyjnej Urzędu Wojewódzkiego związkowców i rolników. Doszło do poturbowania kilku osób, w efekcie Michał Bartoszcze, Mariusz Łabentowicz i Jan Rulewski trafili do szpitala. Informacje na ten temat w szybkim tempie rozeszły się po całym kraju. Dość szybko lokalny incydent przekształcił się w ogólnopolski kryzys społeczno-polityczny, o którym dyskutowano nie tylko w Polsce, ale również poza jej granicami. Na temat kryzysu bydgoskiego wypowiadali się przywódcy i przedstawiciele wielu państw, w tym papież Jan Paweł II.

W proteście wobec tego, co stało się w Bydgoszczy lokalni związkowcy przeprowadzili 20 marca w regionie bydgoskim dwugodzinny strajk protestacyjny. Natomiast na 23-24 marca zwołano do Bydgoszczy posiedzenie władz krajowych NSZZ „Solidarność". Podczas odbywających się wówczas burzliwych obrad uchwalono, że 27 marca przeprowadzony będzie czterogodzinny strajk ostrzegawczy, a jeśli nie przyniesie on wymiernych korzyści, 31 marca ogłoszony zostanie strajk generalny.

Strajk ostrzegawczy z 27 marca objął swoim zasięgiem cały kraj. Szacuje się, że wzięło w nim udział 62 proc. wszystkich pracowników pierwszej zmiany, chociaż np. w Bydgoszczy odsetek ten był znacznie wyższy i sięgał aż 87 proc. Strajkowały zakłady pracy, urzędy, szkoły, uczelnie wyższe. Była to największa akcja strajkowa w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, swoją liczebnością przewyższająca tę z sierpnia 1980 r. Protest ukazał władzom skalę poparcia społecznego dla „Solidarności". Był on również silnym wsparciem dla negocjujących z władzami związkowców, którzy od samego początku spotykali się z najważniejszymi osobami w państwie i partii, w tym z Wojciechem Jaruzelskim, Mieczysławem Rakowskim i Stanisławem Cioskiem. Negocjatorem był kardynał Stefan Wyszyński, który wzywał do zawarcia kompromisu.

Ostatecznie do strajku generalnego nie doszło, ponieważ 30 marca władze zawarły ze związkowcami porozumienie, które od miejsca jego podpisania nazywane było porozumieniem warszawskim. W jego ramach „Solidarność" wycofała się z organizacji strajku generalnego, a władze zobowiązały się wyjaśnić sprawę pobicia związkowców, wskazać i ukarać winnych wydarzeń bydgoskich, a także wydać zgodę na rejestrację rolniczej „Solidarności", co ostatecznie nastąpiło 12 maja 1981 r.

Dramatyzm sytuacji w marcu 1981 r. w Bydgoszczy podsycała świadomość, że w tym samym czasie w Polsce odbywały się manewry wojskowe państw Układu Warszawskiego o kryptonimie „Sojuz '81". W powszechnej opinii uczestniczące w nich wojska w każdej chwili mogły być użyte do stłumienia protestów społecznych. Kolportowane były nawet informacje głoszące, że wydarzenia w Bydgoszczy miały być prowokacją dokonaną po to, aby dać władzom pretekst do wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. Na szczęście dla Polaków informacje te nie były prawdziwe.
Bibliografia selektywna dot. Bydgoskiego Marca 1981 r.

Bydgoski marzec 1981, oprac. R. Gajos, Bydgoszcz-Gdańsk 2009 r.

Chinciński T., „Noteć" przeciw rolniczej „Solidarności", „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2006, nr 3/4

Chinciński T., Bydgoski marzec 1981 roku, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2002, nr 12

Chinciński T., Kryzys bydgoski. Operacja o kryptonimie „Sesja" [w:] Nad Bałtykiem. W kręgu polityki, gospodarki, problemów narodowościowych i społecznych w XIX i XX wieku. Księga jubileuszowa poświecona prof. Mieczysławowi Wojciechowskiemu, red. M. Wołos, J. Kłaczkow, Z. Karpus, Toruń 2005 r.

Chinciński T., Od strajków sierpniowych do wydarzeń marcowych. Pierwsze miesiące Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność" w Bydgoszczy (VIII 1980-III/IV 1981) [w:] W cieniu bydgoskiego marca '81. Studia i szkice z dziejów NSZZ „Solidarność" w Bydgoszczy, „Zeszyty Historyczne Zarządu Regionu Bydgoskiego NSZZ "Solidarność" i Muzeum Wolności i "Solidarności" w Bydgoszczy 2006, z. 1

Chinciński T., Stanisław Kuczyński (1932-1995), tajny współpracownik Służby Bezpieczeństwa w środowisku bydgoskiej „Solidarności", „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989" 2006, nr 2

Dudek A., Bydgoska łamigłówka [w:] idem, PRL bez makijażu, Kraków 2008 r.

Konfrontacje i negocjacje. Wokół konfliktów społeczno-politycznych w PRL z początku lat osiemdziesiątych XX w., red. M. Golon, K. Osiński, Bydgoszcz-Gdańsk 2015 r.

Krajowa Komisja Porozumiewawcza NSZZ „Solidarność". Posiedzenie w dniach 31 III-1 IV 1981 r., Warszawa 1987 r.

Kryzys bydgoski 1981 w relacjach świadków, oprac. A. Dębska, M. Kowalczyk, Warszawa 2013 r.

Kryzys bydgoski 1981. Przyczyny, przebieg, konsekwencje. Tom II: Dokumenty, oprac. R. Gajos, K. Osiński, P. Rybarczyk, Bydgoszcz-Gdańsk-Warszawa 2013 r.

Marzec 1981. Perspektywa "społeczeństwa obywatelskiego". Materiały z sesji naukowej i uroczystości odsłonięcia kamienia memorialnego, red. A. Bezwiński, Bydgoszcz 2001 r.

Osiński K. Komunistyczna bezpieka wobec bydgoskiej „Solidarności" w latach 1980-1981, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej" 2010, nr 9/10

Osiński K., Rybarczyk P., Kryzys bydgoski 1981. Przyczyny, przebieg, konsekwencje. Tom I: Monografia, Bydgoszcz-Gdańsk-Warszawa 2013 r.

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ "Solidarność" Regionu Bydgoskiego (1980-1990), Gdańsk 2010 r.

Polak W., Wydarzenia marca 1981 r. w Toruniu [w:] idem, Historia ciągle żywa. Studia i materiały, Toruń 2011 r.

Posiedzenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarności" 23-24 marca 1981 r., Warszawa 1986 r.

Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980-1982, t. 1: Sierpień 1980-Marzec 1981, wybór, wstęp i oprac. Ł. Kamiński, Warszawa 2006 r.

PZPR a „Solidarność" 1980-1981. Tajne dokumenty Biura Politycznego, wstęp T. Kozłowski, Warszawa 2013 r.

Szymaniak M., Służba Bezpieczeństwa przeciwko bydgoskiej "Solidarności". Taktyka działania-struktury-funkcjonariusze (1980-1982) [w:] Szkice z dziejów NSZZ "Solidarność" na Pomorzu Gdańskim i Kujawach (1980-1990), red. I. Hałagida, Bydgoszcz-Gdańsk 2012 r.

Tokarczuk A., Mój czas. Flirty z historią, Warszawa 2017 r.

Dokumenty na temat wydarzeń bydgoskich z Archiwum IPN

# data[].attributes.attachment_link.description
19 marca 1981 r. w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Bydgoszczy miała miejsce sesja Wojewódzkiej Rady Narodowej, na którą zaproszeni zostali przedstawiciele NSZZ „Solidarność" i mieszkańcy wsi. Przedstawicielami rolników byli: Michał Bartoszcze, Marek Gawinecki, Marek Klonecki, Edmund Marciniak i Tadeusz Szymańczak.

# data[].attributes.body
„Jeden z funkcjonariuszy milicji oddzielił się, gdy śpiewaliśmy hymn. Uderzył mnie pięścią w twarz. Myśmy powiedzieli od razu, że nie będziemy się bronić. Złapaliśmy się pod ręce, kobiety weszły do środka i śpiewaliśmy “Jeszcze Polska nie zginęła” – mówił Jan Rulewski, leżąc w szpitalu. Miał wtedy 37 lat. Lekarze stwierdzili u niego wstrząśnienie mózgu, stłuczenia twarzy, uszkodzenie dziąseł i potłuczeni.

# data[].attributes.headline
 Napis na ścianie budynku w Bydgoszczy. Marzec 1981

# data[].attributes.subject
 Napis na ścianie budynku w Bydgoszczy. Marzec 1981

# data[].attributes.headline
Tłumy. Po obu stronach Brdy i na moście. Głowa przy głowie. Ludzie przeklinają milicję i komunistyczną władzę. Na balkonie Lech Wałęsa mówiący o "przycinaniu za długich pazurków” 

# data[].attributes.subject
Tłumy. Po obu stronach Brdy i na moście. Głowa przy głowie. Ludzie przeklinają milicję i komunistyczną władzę. Na balkonie Lech Wałęsa mówiący o "przycinaniu za długich pazurków” 