# data[].attributes.body
What are mud volcanoes?
Mud volcanoes are essentially channels for releasing pressurized gas and mineral water. They sometimes contain traces of oil, together with associated mud from great depths within the earth (often as deep as 8-12km). Essentially mud volcanoes are open pressure valves in the earth's crust. They are often created at points of weakness in the Earth's crust, along fault lines.

# data[].attributes.body
Qobustan

# data[].attributes.body
Ən qədim yaşayış məskənimiz - Azıx mağaramız.....

# data[].attributes.body
Məşhur Əlincə qalamız....

# data[].attributes.body
Qız qalasının sirri

# data[].attributes.attachment_link.title
QIZ QALASI (KIZ KULESİ) - Əsrarəngiz məkanın sirri #17 (TURKCE ALT YAZILI)

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
"Şərqdən doğan günəş"

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
Qəlbimizə vurulan yara...

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin 

# data[].attributes.body
Dövlətimizə və xalqımıza qarşı ən böyük ədalətsizlik...

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
Milli-mənəvi dəyərlərimiz

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
Ermənilər tərəfindən məhv olunmuş incilərimiz...

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
Tarixi abidələrimiz

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
Dövlətçilik tariximiz

# data[].attributes.attachment_link.title
Proto-Turkic tribes of Zagros: Guti, Lullubi, Turukki, Subar, Kassit, Kashki (2000 B.C.)

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda 

# data[].attributes.body
Azərbaycanın qədim tarixi

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Qədim Azərbaycan tarixi -1

I hissə: Münbit vilayət və geniş düzənlikləri buğda tarlaları ilə örtülü idi, çəmənlərində çox gözəl at ilxıları bəslənirdi

Bir çox tarixçilər qədim Azərbaycan ərazisi haqqında danışdıqda yunan və Roma mənbələrində göstərilən Atropaten ərazisini nəzərdə tuturlar. İran tarixçiləri içərisində Azərbaycanın (Atropatenin) qədim dövrünün fiziki-siyasi coğrafiyası haqqında nisbətən geniş məlumat verən Məhəmməd Həsənxan Etimadüs-Səltənə olmuşdur. O, Əbu On İshaq-ibn-e-Əliyə və ibn Müqəffeyə əsaslanaraq, Azərbaycanın keçmiş sərhədlərini belə müəyyən etmişdir: "Azərbaycanın sərhədi şərqdən Bərdə və qərbdən Zəncandır. Şimal tərəfdən onun sərhədi Tarum dağı və Deyləm ölkəsi ilə birləşir. O, geniş bir ölkədir. Onun məşhur şəhərlərindən biri Təbrizdir. Bu əzəmətli bir məmləkətdir. Onun çox hissəsi dağlıqdır, bu məmləkətdə mühüm və faydalı olan çoxlu qala vardır. Onun meyvəsi boldur. Bu qədər bağlı-bağatlı, axar sularından daha çox bulaqları olan başqa bir yer görməmişəm".

Müəllif davam edərək yazır: "Azərbaycanda elə bir çeşmə vardır ki, oradan çıxan su bərkiyir və daşa çevrilir. Əhali kərpic qəlibi həmin su ilə doldururlar, az bir vaxt keçdikdə onun suyu yerə çöküb daş kərpic əmələ gəlir".

Məhəmməd Həsənxan Şardenə istinad edib yazmışdır: "Azərbaycanın iki böyük dağı var: Savalan və Səhənd. Savalan muğların yeri olmuşdur. Atəşpərəstlərdə savalan müqəddəs yer mənasındadır. Bu vilayətdə mədən suları vardır ki, firəng həkimləri onlara diqqətli yanaşdıqda çox faydalı olmasını görmüşlər. Yunan və Roma tarixlərində qeyd edilən Midiya indiki Azərbaycandır".

Müəllif Yaqut Həməvinin "Möcəm-ül-büldan" əsərinə istinadən qeyd etmişdir: "Böyük İsgəndərin dövründə Mazandaran dənizi Herkaniya adı ilə məşhur idi". O sonra yazır: "Makedoniyalı İsgəndərin dövründən qabaq bir dəstə yunan taciri Qara dəniz tərəfdən Mazandaran dənizi sahillərinə gəlirdi. Yəni Poti tərəfdən o zaman Fazis adlanan Rioni çayının yanından Gürcüstana, Ermənistana və indiki Şirvana köçdülər. Onlar Kirus adlanan Kür çayı ilə Araks adlanan Araz çayı arasındakı ərazidə yaşayan Turan tayfasına mənsub bir dəstəyə rast gəldilər. Qədim iranlılar və yunanlar həmin əhaliyə sak, skif, sit və ya sakasena deyirdilər. Yəni saklar, skiflər və sakasenlərin sakin olduğu yeri, habelə Mazandaran dənizini də həmin nahiyələrin və ya sakinlərin adı ilə Sakasena adlandırdılar. Sakasena yavaş-yavaş Kaspiyən oldu".

Məhəmməd Həsənxan "Bandhoş" kitabına istinadən qeyd etmişdir: ""Zare zənd" lüğətində "şorsu" dəniz mənasında işlədilmişdir. Zare fəraxrud, yəni böyük dəniz. Zənd "Avesta"da bir yerdə bu dənizin adı "Zare Ocestan" yazılıb və deyildiyinə görə, Dird çayı o dənizə tökülür".

Məhəmməd Həsənxan Bakı şəhəri haqqında yazır: "Həmzə İsfahaninin dediyinə görə, Sasani dövründə tarixçilər Mazandaran dənizini Akfudə dəryah və ya dra Akfudə adlandırmışlar. Dra və ya dəryah hər ikisi dənizdir. Şübhəsiz ki, Akfudə Badkubə deməkdir. Məşhur coğrafiyaşünaslar bu sözü "Baku"qeyd etmişlər".

Qeyd etmək lazımdır ki, Məhəmməd Həsənxanın Akfudanı müasir Bakı hesab etməsi sübutsuz olduğundan inandırıcı deyildir. Digər tərəfdən, Bakı adı, ehtimala görə, Baqavan-Baquan formasından əmələ gəlmişdir.

Məhəmməd Həsənxan daha sonra qeyd edir: "Azərbaycanın paytaxtı ikinci şahnişin sayılırdı. Əzəmətinə və əhalisinə görə də ikinci idi. Belə ki, indi də belədir". Müəllif həmin əsərin coğrafiya bölməsində yazır: "Atropaten qədim Azərbaycan ölkəsinin adıdır. Azərbaycan əvvəl Midiyadan, yaxud Çibal ölkəsindən ayrılmışdır"... "Kəyan nəslinin sonuncu şahı olan III Daranın dövründə Azərbad adında olan bir şəxs şah tərəfindən bu vilayətdə hakim idi. Yunanlılar Azərbada Atropat deyirdilər. Ona mənsub olan vilayəti Atropaten kimi qeyd etmişlər".

Müəllif Albaniya haqqında da qısa məlumat verir: "Albaniya" qədim Dağıstanın və Şirvanın adı olmuşdur. Qədim coğrafiyaşünaslara görə, bu ölkənin sərhədi Xəzər dənizi, Kür çayı, Gürcüstan və Azərbaycandır... Bu ərazinin paytaxtı Kabala savar idi".

Həsən Pirniya Azərbaycanda olan Urmu gölü və Qafqazdakı Göyçə gölündən bəhs edərkən birincinin qədim fars mənbələrində, "Avesta"da və pəhləvi dilində olan kitablarda Çiçəst, ərəb mənbələrində Urmiyyə adlandırıldığını qeyd edir. Müəllif doğru olaraq Xəzər dənizi adının əsrlər boyu onun şimal-qərbində yaşamış xalqın adı ilə əlaqədar meydana çıxdığını göstərir. O, Strabona istinad edərək qədim dövrlərdə bu dənizin Kasp və yaxud Herkan adlandığını, ərəb coğrafiyaşünaslarının isə Kasp sözünü Qəzbiyyən işlətdiklərini yazır.

H.Pirniya Amerika coğrafiyaşünası Hüntinqtona əsaslanaraq bu dəniz suyunun Makedoniyalı İsgəndər dövründə hazırkı səviyyəsindən 150 ayaq yuxarıda olduğunu qeyd edir.

İran coğrafiyaşünaslarından Məsud Keyhan özünün "Coğrafiya-ye müfəssəl-e İran" əsərində Azərbaycanın qədim siyasi coğrafiyası haqqında yazır: "Azərbaycan qədim Midiyanın bir hissəsidir ki, şimaldan Arran, cənub-qərbdən Assuriya, qərbdən Ermənistan və şərqdən iki əyalət- Muğan və Gilanla həmsərhəd olmuşdur".

Məsud Keyhan Midiyanın sərhədlərindən danışarkən Azərbaycan haqqında da məlumat verir: "Midiya" ("Avesta"da Raqa, yaxud Rey) şimaldan Xəzər dənizi, qərbdən Ermənistan, cənubdan Suz, şərqdən isə Ariya (Harayu) ilə həmsərhəd olmaqla, onun mərkəzi Əkbatan və ya Həngmədan (müasir Həmədan) şahın yay düşərgəsi idi. Midiyanın Ermənistana yaxın hissəsi dağlıq və soyuq olan Atropatena və yaxud Azərbad imiş. Münbit vilayət və geniş düzənlikləri buğda tarlaları ilə örtülü idi. Çəmənlərində çox gözəl at ilxıları bəslənirdi ki, hər il qatır və qoyundan başqa onlardan külli miqdarda xərac əvəzinə İran şahlarının xəzinəsinə təqdim edilirdi".

Antik və ərəb tarixçilərinin verdikləri məlumat əsasında demək olar ki, Albaniya və Arran müasir Azərbaycanın müəyyən ərazisini təşkil edirdi. Antik tarixçilər bu ərazini Albaniya, ərəb müəllifləri isə Arran və ya Aran adlandırmışlar. Qeyd etmək lazımdır ki, müasir İran tarixçiləri Albaniya və ya Arranın qədim coğrafiyasına az diqqət yetirmişlər. İran tarixçilərindən Səid Nəfisi bu ərazi haqqında bir neçə cümlə deməklə kifayətlənmişdir: "Qədim zamanlarda oraya (Şimali Azərbaycana) daha çox Arran deyirdilər". S.Nəfisiyə görə, çox qədim zamanlarda ari irqində bir qəbilə bu ərazidə yaşayırmış. İranlılar bunlara alan və ya alani deyirdilər və nisbətən yaxın dövrlərdə alan sözü İran dillərində arran şəklində yazılmışdır.

Albaniya və Arran adları haqqında akademik Yusif Yusifovun tədqiqatına görə isə: "Qədim Azərbaycan ərazisində hal adlı qəbilələr yaşamış və həmin "hal" etnonimindən (h) alban adı əmələ gəlmişdir". Müəllifə görə, Aran adı isə qədim Azərbaycanda yaşamış yerli qəbilələrin dilindən götürülmüşdür. "Bu yerli dillərin qalığı İberiya-Qafqaz dillərində ehtimal ki, gözə çarpır. Məsələn, azərbaycanlılar isti düzən yerə aran deyirlər..."

S.Nəfisi Arran ərazisinin sərhədi haqqında yazır ki, əvvəllər Arran ərazisini şimal-şərqdən Dərbəndə, qərbdən isə Tiflisə, cənub və cənub qərbdən Kür çayına qovuşan bir nahiyə kimi tanıyırdılar. "Sonrakı dövrlərdə Arranı Şirvan ilə İran Azərbaycanı, yəni Kür ilə Araz çayları arasında yerləşən bir nahiyə kimi tanıyırdılar. Bu nahiyənin paytaxtı islamdan əvvəl Qabala, Gəvələk olmuş, ərəblər isə ona Qəbələ adı vermişlər".

S.Nəfisi Arranın istər qədim, istərsə sonrakı dövrlərdə sərhədini və paytaxt şəhərinin yerini düzgün müəyyən etmişdir.

Azərbaycanın qədim coğrafiyası haqqında Ələkbər Dehxuda yazmışdır: "Qədim dövrdə Azərbaycan şimaldan Arran, cənub-qərbdən Assur, qərbdən Ermənistan və şərqdən isə iki əyalət olan Muğan və Gilan ilə həmsərhəd olmuşdur. İqlimi mülayim və soyuğa maildir. Xüsusilə qışda hündür yerlərdə çox soyuq olur. Onun ərazisi ümumiyyətlə məhsuldar və yaşıl çiçəkli otlaqlardan ibarətdir. Azərbaycanın ən mühüm dağları Savalan və Səhənddir".

Ə.Dehxuda Arran haqqında yazır: "Arran Azərbaycanda bir ölkədir. Bu gün ruslar oranın hamısını Azərbaycan adlandırırlar... Azərbaycanda vilayətdir. Gəncə və Bərdə onun şəhərləridir, deyirlər orada qızıl və gümüş mədənləri vardır. "Arran" təşdidsiz də deyilmişdir".

Ə.Dehxuda Deməşqinin "Nüxbət-üd-dəhr" əsərinə istinadən göstərmişdir: "Deyildiyinə görə iki adam- Qubad və Ənuşirəvan Arranın düzənliklərində, Arran və Ermənistanda 30-dan artıq şəhər tikdirmişdir. Onu bina edən isə Arran bine Kəşlu Cim bine Liti olmuşdur". Müəllif "Hüdud-ül-aləm" əsərinə əsasən aşağıdakıları qeyd edir: "Arran ölkənin bir hissəsidir ki, Bərdə şəhəri onun qəsəbəsidir. Kiçik şəhər olan Beyləqan, Bajgah, Gəncə, Şəmkur, Xunan nahiyəsi, Vərduqiyyə şəhəri, Tiflis, Qala, Şəki və Mübarəkə kəndi, Soq-ül-Cəbəl və Sünbatman, Senar nahiyəsi, Bərdic şəhəri, Şirvan nahiyəsi, Xirsan, Lizan və Kərdvan şəhərciyi və Şirvan və Xəzər Dərbəndi bu nahiyədəndir"... "Axar suları çox olan ölkədir. Gözəl meyvələri, qırmızı boyağı, şalvar bağı, sumax, zili və xalçaları, ağacı, ipəyi, tutu, bitkidən hazırlanan rəngi, şabalıdı, qiymətli xəzi, zirəsi, yun paltarları və neft mədənləri vardır və s..."

Azərbaycan çaylarından danışan Dehxuda Azərbaycanda Araz, Maku çayı, Ağçay, Xoyda isə Qoturçay, Mərənd çayı (Mari kəndi Qoturçay ilə Ağçayın birləşdiyi yerdədir), Göy günbəz, Əndarab və Əhər çaylarının olduğunu göstərir.

"İranın hərbi coğrafiyası" əsərinin müəllifi Əli Rəzmara Azərbaycanın coğrafi mövqeyi haqqında yazır: "Azərbaycan məntəqəsi şahənşahlıq ölkəsinin sərvətli, məhsuldar və mühüm əyalətlərindən biri olmaqla, sakinlərinin də nisbəti (çoxluğu) başqa məntəqələrə görə çox artıqdır". Müəllifə görə: "Müxtəlif dağlıqlar, cürbəcür çaylar və yerin daim rütubətli olması bu əraziyə təravət və bol məhsuldarlıq vermişdir ki, ölkənin başqa yerləri ilə müqayisəedilməzdir. Bu məntəqədə məhsul və meyvələrin ölkənin başqa yerlərindən daha artıq olması burada torpağın münbit və bərəkətliliyini sübut edir. Ərazinin məhsuldarlığı və kifayət qədər qüvvətli sakinlərinin olması buranı iqtisadi və ticarət nöqteyi-nəzərindən çox əhəmiyyətli edir". Əli Rəzmaraya görə, Azərbaycan istər hərbi və istərsə iqtisadi və ticarət nöqteyi-nəzərindən görkəmli məntəqələrindən biri olmuşdur.

Beləliklə, müasir İran tarixçilərinə görə Azərbaycan şimalından Arran, qərbdən Ermənistan, cənub-qərbdən Assur, şərqdən Muğan və Gilan əyalətləri ilə həmsərhəd olmuşdur.

Müasir İran tarixçiləri, habelə coğrafiyaşunasları Azərbaycanın sərhədlərini düzgün göstərmirlər. Ona görə ki, Atropatena dövründə (eramızdan əvvəl III eramızın II əsri) Muğan və Gilanın bir hissəsi Kiçik Midiya, yaxud Atropaten ərazisinə daxil idi. Atropatenin (Kiçik Midiyanın) sərhədləri haqqında Strabon belə demişdir: "Bu ölkə Ermənistan və Matianadan şərqdə, Böyük Midiyadan qərbə tərəf və hər iki ölkədən şimala tərəf yerləşmişdir. Cənubdan o, Qirkan dənizinin çökəkliyinə yaxın əyalətlərlə və Matiana ilə həmsərhəddir". Göründüyü kimi, bu dövrdə Albaniya və yaxud Arran ərazisi Azərbaycana daxil edilməmiş və Muğanın sərhəd olması barədə bir söz deyilmir.

Ərəb coğrafiyaşünası İstəxriyə görə, Azərbaycan şərqdən Kuhistan və Xəzər dənizi, qərbdən Ermənistan və şimaldan Allan, Qıbk dağları (Qıbk dağı Qafqaz dağı deməkdir), cənubdan İrak və Cəzirə ilə həmsərhəddir. İstəxrinin dediklərindən məlum olur ki, onun dövründə Atropaten (Kiçik Midiya), habelə Arran Azərbaycan adlanırmış. Müəllif Azərbaycanın şimal sərhədlərinin (Qıbk) Qafqaz dağlarına qədər uzandığı fikrini irəli sürmüşdür.

İbrahim Sel, "Qədim Azərbaycan tarixi"

27-12-2015 22:50 Baxılıb: 15710

# data[].attributes.attachment_link.description
Qədim Azərbaycan tarixi -1 I hissə: Münbit vilayət və geniş düzənlikləri buğda tarlaları ilə örtülü idi, çəmənlərində çox gözəl at ilxıları bəslənirdi Bir çox tarixçilər qədim Azərbaycan ərazisi haqqında danışdıqda yunan və Roma mənbələrində göstərilən Atropaten ərazisini nəzərdə tuturlar. İran tarixçiləri içərisində Azərbaycanın (Atropatenin) qədim dövrünün fiziki-siyasi coğrafiyası haqqında nisbətən geniş məlumat verən Məhəmməd Həsənxan Etimadüs-Səltənə olmuşdur.

# data[].attributes.headline
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda

# data[].attributes.subject
Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi Novruzova Sevda

# data[].attributes.body
Azərbaycan qədim insan məskənidir

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1,8 milyon il bundan əvvəl
Ölkəmizin ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı ilk sakinlərin yaşağış məskənlərinə aid zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur. Bu fakt Azərbaycan ərazisinin insanın formalaşdığı məskənlər siyahısına daxil olunması üçün zəmin yaratmışdır. Azərbaycan ərazisində hazırda ilk ibtidai insanların 1,7-1,8 milyon il bundan öncədən yaşamağa başlaması haqqında qədim arxeoloji və paleontoloji materiallar tapılmışdır.

Azərbaycan ərazisində onun zəngin tarixi keçmişini əks etdirən müxtəlif maddi mədəniyyət abidələri qalmışdır. Onların öyrənilməsi ilə Azərbaycanın yüksək mədəni irsə malik qədim mərkəzlərdən biri olması dəlillərlə sübuta yetirilmişdir. Uzun zaman kəsiyində bu mədəni irs sabit ənənələrə və varisliyə əsaslanaraq inkişaf etmiş, zənginləşmiş və ümumbəşəri mədəni irsin tərkib hissəsinə çevrilmişdir.

Son illərdə Azərbaycan alimlərinin Avropa alimləri ilə birlikdə apardığı elmi tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycan ərazisində ibtidai insanların 2 milyon il bundan öncə yaşamağa başlamaları sübuta yetirilmişdir. Halbuki, 1950-ci illərin əvvəllərinə qədər respublikanın ərazisində qədim insan düşərgələrinin olmadığı və burada ibtidai adamların yaşamadıqları göstərilirdi. Lakin son illərdə Azərbaycan alimlərinin apardıqları arxeoloji tədqiqatlar bu fikrin yanlış və əsassız olduğunu göstərdi. Respublika ərazisinin qədim insanın yarandığı və formalaşdığı ərazilərdən biri olduğu elmi materiallarla sübuta yetirildi. Eyni zamanda, Azərbaycan ərazisində sivilizasiyanın özünəməxsus xüsusiyyətləri olması müəyyən olunmuşdur.

Qarabağ ərazisində aparılan kompleks tədqiqatlar nəticəsində paleolit dövrünə aid zəngin düşərgələr qeydə alınmış və elmi tədqiqat işləri aparılmışdır. Aparılan kompleks elmi tədqiqatlar zamanı müəyyən olunmuşdur ki, Azərbaycanın ən qədim sakinlərinin əmək alətlərini hazırlaması və onların sonrakı inkişafı üçün minilliklər lazım olmuşdur. Tədqiqatlar göstərir ki, ibtidai insanlar paleolit dövründə əsasən təbii karst mağaralarında, çay kənarlarında, qaya sığınacaqlarında və yaşamaq üçün əlverişli olan yerlərdə məskən salıb yaşamışlar.

Azərbaycanın rəngarəng mədəni irsi minilliklər ərzində ayrı-ayrı ardıcıl tarixi mərhələlərin mədəni qatlarını birləşdirmişdir. Onların ən qədimi daş dövrünü əhatə edən Quruçay mədəniyyəti ilə təmsil olunmuşdur. Avrasiya məkanında ən qədim arxeoloji mədəniyyət sayılan Quruçay mədəniyyətinin özünəməxsus xüsusiyyətləri Azıx mağarasından tapılan daş məmulatında əks olunmuşdur.
Ən qədim tarix yenə Qarabağa gedib çıxır
Ötən əsrin 60-cı illərində üzə çıxarılan və öyrənilən Azıx mağarası öz dəyərli tapıntıları ilə Cənubi Qafqaz və o zamankı SSRI hüdudlarından uzaqlarda aşağı paleolit dövrünə aid ən nadir mağara kimi tanınmışdır. Yuxarı Qarabağdakı Quruçay dərəsinin sol sahilində, dəniz səviyyəsindən 900 m hündürlükdə yerləşən Azıx mağarasında arxeoloji qazıntılar zamanı 10 mədəni təbəqə aşkarlanmışdır ki, onların da əsas hissəsi alt paleolitin maddi mədəniyyətini əks etdirirdi. Tədqiqatlar zamanı həmin təbəqələrdən qədim flora və fauna qalıqları, daşdan əmək alətləri, ibtidai azıxantropa məxsus çənə sümüyünün fraqmenti və böyük elmi əhəmiyyətli digər tapıntılar üzə çıxarılmışdır. Tapıntılar içərisində çay daşlarından ibarət kobud işlənmiş ibtidai alətlər elmi cəhətdən daha dəyərlidir. Maraqlıdır ki, onların müəyyən hissəsini protoçopper və protoçoppinq kimi kobud çapacaqlar, qaşovlar və digər ibtidai alətlər təşkil etmişdi. Azıx mağarasının ən qədim təbəqələrində çəkisi 4-5 kq olan iri ölçülü çopperə oxşar iri ölçülü daş alətlərə də rast gəlinmişdir.

1960-cı ilin yay mövsümündə Qarabağın Quruçay və Köndələnçay vadilərində Azərbaycan Elmlər Akademiyası Tarix institutunun Paleolit arxeoloji ekspedisiyası M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında aparılan arxeoloji kəşfiyyat işləri zamanı Azıx və Tağlar mağara düşərgələrini qeydə almışdır.

Aparılan elmi tədqiqatlar zamanı məlum olmuşdur ki, Qarabağın dağlıq ərazisində karst mağaraları mövcuddur. Lakin hələlik bu diyarda ən zəngin maddi mədəniyyət nümunələrinə malik arxeoloji tapıntılar Azıx və Tağlar mağaralarında qeydə alınmışdır və Iran Azərbaycanının Qızıl Özən çay kanarında tapılan daş dirəklərinin 800 min ildən çox yaşı var.

Azərbaycanın Araz, Quruçay, Arpaçay, Tərtərçay,Viləşçay, Zuvandçay və digər vadilərində aşkar olunuş Olduvay, Aşel, Mustye, Orinyak, Solyutre, Madlen, Azil, Mezolit, Neolit, Kür-Araz və Boyalı qablar mədəniyyətinin maddi mədəniyyət nümunələri haqqında zəngin arxeoloji materiallar tapılmışdır. Respublikanın ərazisində tapılan qədim insan düşərgələrindən aşkar olunmuş maddi mədəniyyət qalıqları əsasında burada ibtidai insanların mağara həyatından, əmək alətləri hazırlanmasından,ovçuluq təsərrüfatından, odla tanışlıqdan, ibtidai tikili yerlərindən, qaya rəsmlərindən və Qarabağın qədim tarixindən xəbər verir. Eyni zamanda dünyanın ən qədim insan məskənlərinin və ilk sakinlərin bu ərazi və düşərgələrdə yaşayıb formalaşma mərhələləri, həmçinin ən qədim tariximiz maddi mənbələr əsasında şərh edir.
Ən qədim insanların məskənləri
Əsasını əkinçilik və maldarlıq təşkil edən yeni iqtisadiyyata keçidlə mövcud yerli cəmiyyətlər daha yüksək inkişaf yoluna qədəm qoymuşlar. Bununla əlaqədar, Azərbaycan ərazisində Kültəpə və Şomutəpə kimi yetkin əkinçilik mədəniyyətləri yaranmışdır. E.ə. VI-V minillikləri əhatə edən bu mədəniyyətlər qədim əkinçilik mədəniyyətləri sisteminin üzvü hissəsi olmaqla, eyni inkişaf yolu keçmişdir. Boyalı qabların meydana çıxması və bəzədilməsi, gildən, daş və sümükdən hazırlanmış kiçik ölçülü qadın heykəlləri, rəngarəng süjetli və bədii xüsusiyyətli qayaüstü rəsmlər öyrənilən dövrün mədəni irsinin mənəvi və intellektual sahələrini əks etdirirdi.

Qeyd olunan maddi və mənəvi nailiyyətlər e.ə. IV-II minillikləri əhatə edən tunc dövründə daha da artmış, yeni mədəni qatın özəyini təşkil etmişdir.
Məlumdur ki, tunc dövrü bəşər tarixində təbiətdə təsadüf olunmayan metalın - tuncun kəşfi və istehsalı ilə başlamışdı. Tuncun istehsalı ilə ibtidai insanlar iqtisadi, ictimai və mədəni inkişafın yeni və yüsək bir tarixi mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Bu xüsusiyyət Cənubi Qafqazın, o cümlədən, Azərbaycanın tunc dövrünə aid abidələrində daha parlaq şəkildə əks olunmaqla, Azərbaycanın minillikləri əhatə edən mədəni irsini daha da zənginləşdirmişdir.

Bunlardan əlavə, Azərbaycanın cənub-şərq bölgəsində tunc dövrünün sonu və dəmir dövrünün başlanğıcına aid edilən Talış-Muğan mədəniyyəti mövcud olmuşdur. Göstərilən mədəniyyətlərin hər biri oturaq həyatla bağlı olmaqla, özünəməxsus yüksək yerli xüsusiyyətləri ilə seçilmiş, saysız-hesabsız abidələrlə sübuta yetirilmişdir. Tunc dövründə qazanılan maddi və mənəvi nailiyyətlər daha da artmış, yeni mədəni qatın əsasını təşkil etmişdir. Azərbaycanın qədim mədəni irsinin sonrakı qatı ilkin maddi istehsal formalarının mənimsənilməsi, erkən əkinçilik mədəniyyətlərinin yaranması ilə əlamətdar olmuşdur.
Azərbaycanın ilk sakinlərinin düşərgələrərində aparılan kompleks elmi tədqiqatlar nəticəsində respublikanın ərazisində nəinki ibtidai insanların yaşaması isbat olunmuş, eyni zamanda bu diyarda ən qədim insanların uzun müddət məskən salıb formalaşması elmi faktlarla sübuta yetirilmişdir.
"Azadlıq"ın Araşdırmaçı Jurnalistlər Qrupu
KIV-ə Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap edilir

# data[].attributes.attachment_link.description
1,8 milyon il bundan əvvəl Ölkəmizin ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı ilk sakinlərin yaşağış məskənlərinə aid zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur. Bu fakt Azərbaycan ərazisinin insanın formalaşdığı məskənlər siyahısına daxil olunması üçün zəmin yaratmışdır. Azərbaycan ərazisində hazırda ilk ibtidai insanların 1,7-1,8 milyon il bundan öncədən yaşamağa başlaması haqqında qədim arxeoloji və paleontoloji materiallar tapılmışdır.

# data[].attributes.headline
Novruzova Sevda rayonu 27 nömrəli tam orta məktəb 

# data[].attributes.subject
Novruzova Sevda rayonu 27 nömrəli tam orta məktəb 

# data[].attributes.body
Azərbaycanla tanışlıq

# data[].attributes.headline
Novruzova Sevda Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəb 

# data[].attributes.subject
Novruzova Sevda Xətai rayonu 27 nömrəli tam orta məktəb 

# data[].attributes.body
Qürur mənbəyimiz!

# data[].attributes.body
Men Baki seheri 201 sayli mektebin ingilis dili muellimiyem. Sizin xos teqdimatlarinizi gozleyirem...