# data[].attributes.body
Heeft genderdenken een invloed op de organisatie van de samenleving?

of omgekeerd

Heeft de organisatie van de samenleving een invloed op genderdenken?
Er zijn religieuze bewegingen die pleiten voor een moderne en progressieve interpretatie van de heilige tekst.
Bepaalde Bisschops willen meer gendergelijkheid. Vb:

"Antwerpse bisschop schaamt zich voor standpunt Vaticaan over homoseksualiteit: "Boos en beschaamd"

*De samenleving als:
- een democratisch systeem
- een economisch systeem
- een sociaal-maatschappelijk systeem
- een rechtssysteem

# data[].attributes.body
https://www.kuleuven.be/thomas/page/gender/
https://genderklik.be/gender-en-religie
https://www.dekrantenkoppen.be/index.php/detail/1517416/Antwerpse-bisschop-schaamt-zich-voor-standpunt-Vaticaan-over-homoseksualiteit-quotBoos-en-beschaamdquot.html

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Beginsituatie

Wanneer mensen het woord ‘gender’ horen, denken ze misschien meteen aan het woord ‘transgender’, of aan termen als ‘genderneutraal’. Gender is een term die vaak wordt gebruikt, al dan niet als prefix of suffix, maar rond de betekenis ervan bestaat er wel wat verwarring. Zo wordt gender enerzijds gebruikt in de context van het beschrijven van de identiteit van personen, maar anderzijds ook in de context van maatschappelijke verwachtingen ten opzichte van mannen en mannelijkheid en vrouwen en vrouwelijkheid. Sommigen denken dat gender een synoniem is voor biologisch geslacht, terwijl anderen niet goed weten wat het verschil is tussen gender en seksuele oriëntatie. Een korte begripsverklaring is dan ook zeker aan de orde.

Gender wordt vaak gezien als een parapluterm waar allerlei begrippen onder vallen, begrippen die in vele gevallen eerder te maken hebben met het begrip genderidentiteit dan met de term gender op zich. Kortweg verwijst genderidentiteit naar de individuele beleving van een persoon, naar het antwoord dat mensen geven op de vragen: ‘Voel jij je 100% man of vrouw, zit je ergens tussen die uitersten in of voel je je geen van beide? Sluit je gevoel aan bij het biologische geslacht waarmee je geboren bent? Hoe identificeer je jezelf?’. Bij cisgender personen komen biologisch geslacht en genderidentiteit overeen, terwijl deze bij transgender personen in meerdere of mindere mate niet op elkaar aansluiten. Er is dus een conflict tussen het biologische geslacht en het gevoel dat men hierbij heeft.

Het biologisch geslacht verwijst dan weer naar de biologische verschillen tussen mensen. We kunnen hierbij denken aan de primaire geslachtsdelen, maar ook aan chromosomen, geslachtshormonen en puberteitskenmerken. Op biologisch vlak heeft men vaak de neiging om zeer binair te denken: man of vrouw. Toch zijn er biologisch gezien heel wat geslachtsvariaties merkbaar. De term intersekse verwijst naar mensen van wie de geslachtskenmerken niet binnen de tweedeling man-vrouw vallen. Zo werd het Belgische topmodel Hanne Gaby Odiele geboren met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken.

Een aantal termen die mensen gebruiken om hun genderidentiteit uit te drukken, zijn bijvoorbeeld non-binair, genderqueer of gender non-conform. Deze termen zijn relatief nieuw in ons taalgebruik en hebben geen strakke, welomlijnde definitie. Er zijn mensen die zich met meerdere van deze termen vereenzelvigen en/of ze door elkaar gebruiken, maar er zijn ook mensen met een duidelijke voorkeur voor één van deze termen. Al deze termen hebben met elkaar gemeen dat mensen die zichzelf zo omschrijven, zich niet (enkel) in het hokje man of vrouw (of wat de maatschappij als mannelijk of vrouwelijk bestempelt) voelen thuishoren of dat ze zich niet met die hokjes willen vereenzelvigen. Een bekende persoon die zichzelf als non-binair omschrijft, is Anuna De Wever: “Ik voel me geen jongen, maar ook geen meisje. Wie dat niet aanstaat, kijkt maar de andere kant op. (…) Ik heb een grote fuck you ontwikkeld naar de hele wereld en naar alle mensen die denken dat ze alles en iedereen moeten labelen. Wat boeit het? We zijn beland in een samenleving die barst van de strenge gedragsregels. Dat baart me zorgen. Evengoed als het klimaat mij zorgen baart. Laat mensen gewoon weer mensen zijn.” Hier zien we een link tussen de genderidentiteit van een persoon en het begrip gender an sich.

Gender is, in tegenstelling tot genderidentiteit, een begrip dat verwijst naar de sociale, culturele en psychologische ideeën over en verwachtingen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid. Hier gaat het dus niet zozeer over de persoonlijke identiteit, maar bevinden we ons op het maatschappelijk niveau. De volgende vragen zijn hierbij aan de orde: ‘Welke ideeën, normen en verwachtingen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn rondom ons aanwezig? Welke (ook onbewuste en onbedoelde) stereotypen en vooroordelen werken in de hand dat mensen (zowel individuen als groepen) in hokjes worden geduwd op basis van hun biologisch geslacht?’. Het gaat met andere woorden over visies op en verwachtingen over hoe mannen en vrouwen verschillen en hoe ze zich wel of niet moeten gedragen.

Op basis van die genderverwachtingen en gendernormen gaan mensen bepaalde genderrollen op zich nemen. Zo wordt van vrouwen vaak eerder verwacht dat zij de zorg voor de kinderen op zich nemen, terwijl van mannen dan verwacht wordt dat zij carrière maken, en vaak gaan mensen zich ook volgens die verwachtingen gedragen. Die visies en verwachtingen berusten echter vaak op genderstereotypen. Denken we maar aan het denkbeeld van de man als natuurlijke leider die ambitieus is en daardoor geschikter is voor een hoge functie en de vrouw die zorgend en meelevend is en daardoor beter in staat is om voor de kinderen te zorgen.

Freepik People vector created by freepik

Dergelijke stereotiepe denkbeelden kunnen ook genderongelijkheid in de hand werken, aldus Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis Atria: “Stereotiepe kenmerken die bij mannelijk horen, worden maatschappelijk hoger gewaardeerd dan kenmerken die wij associëren met vrouwelijkheid. Mannen worden voor bestuursfuncties dan ook eerder aangenomen dan vrouwen. Terwijl vrouwen veel meer kans maken om te worden aangenomen op een kinderdagverblijf dan een man. Deze ongelijke waardering van mannen en vrouwen heeft niet alleen gevolgen voor individuen, maar voor hele sectoren. In de zorg en het onderwijs, die worden gezien als ‘soft’ en ‘vrouwelijk’, vertaalt de lagere waardering van vrouwen t.o.v. mannen zich letterlijk in lagere inkomens vergeleken met ‘mannelijke’ beroepen, zoals de techniek. In werkelijkheid zijn er echter net zoveel vrouwen goed in techniek of leidinggeven als mannen. Ook zijn er steeds meer mannen die aangeven dat zij graag willen zorgen, bijvoorbeeld voor hun kinderen of juist beroepsmatig.”

Een recente gebeurtenis die stof deed opwaaien in deze context, was de zogenaamde Sofagate, waarbij voor Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen géén en voor EU-president Charles Michel wél een stoel werd voorzien op bezoek bij de Turkse president Erdogan. Genderongelijkheid in de politiek komt blijkbaar wel vaker voor. Ook corona heeft blijkbaar een impact op genderongelijkheid. In een rapport van de Brusselse raad voor gelijkheid tussen mannen en vrouwen werd vastgesteld dat vrouwen als gevolg van de coronacrisis nog meer benadeeld worden dan voordien, op domeinen als tewerkstelling, veiligheid, gezondheid, geweld en bestaansonzekerheid.

Het streven naar een volwaardige plaats in de samenleving voor vrouwen, naar gelijke rechten en zelfstandigheid, naar lichamelijke autonomie en naar het uitbannen van huiselijk en seksueel geweld, is het doel van het feminisme. Binnen het feminisme zijn er verschillende maatschappelijke en politieke stromingen, die soms uiteenlopende visies hebben.

Het doorbreken van genderstereotypen gebeurt steeds vaker maar is makkelijker gezegd dan gedaan. Heel wat genderstereotypen zijn immers geïnternaliseerd doordat mensen ze al van jongs af aan (al dan niet bewust) krijgen aangeleerd. Dergelijke stereotypen blijken echter een nefaste invloed te hebben op de mentale gezondheid van jongeren. Het kan ook anders: er zijn mensen die buiten de lijntjes van de verwachtingen kleuren en op die manier een rolmodel voor anderen kunnen zijn. Zogenaamde counterstereotiepe rolmodellen helpen bij het doorbreken van genderstereotypen en onrealistische verwachtingen en zorgen ervoor dat de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen verkleint.

Save

Genderstereotypen, -verwachtingen en -rollen zijn sowieso ook afhankelijk van de samenleving waarin mensen leven en kunnen dus veranderen. “In het gemoderniseerde Burgerlijk Wetboek, waarover de Kamer zich buigt, wordt de notie ‘goede huisvader’ vervangen door het genderneutrale ‘voorzichtig en redelijk persoon’”, was te lezen in De Standaard op 8 april. De vervanging kadert in een modernisering van het Belgische burgerlijk recht, waaruit men de patriarchale trekjes wil verwijderen. Het artikel maakt duidelijk dat in de Belgische samenleving van vandaag op zijn minst wordt nagedacht over stereotype beelden rond gender en de negatieve invloed ervan.

Ook bijvoorbeeld opvattingen rond ‘geschikte’ kledij voor jongens en voor meisjes kunnen in verschillende culturen anders zijn en evolueren eveneens doorheen de tijd. Denken we maar aan het gebruik om babymeisjes in roze te hullen en babyjongens in blauw. In het Amerikaanse magazine Ladies' Home Journal schreef men echter in 1918: "De algemeen aanvaarde regel is roze voor jongens en blauw voor de meisjes. Roze is een kordate en sterke kleur, wat meer bij jongens past, terwijl het delicate blauw passender is voor meisjes.” Dit voorbeeld maakt duidelijk dat verwachtingen rond wat ‘typisch’ mannelijk en vrouwelijk is ook doorheen de tijd kunnen evolueren.

Dat een jongen bijvoorbeeld kledij draagt die niet overeenkomt met de sociale normen rond kledij wil trouwens niet automatisch zeggen dat deze persoon aan de eigen genderidentiteit twijfelt, maar wel dat deze persoon (bewust of onbewust) ingaat tegen de maatschappelijke verwachtingen die er zijn met betrekking tot mannelijkheid en vrouwelijkheid. Wanneer we het hebben over hoe iemand zich kleedt, zijn we op het domein beland van de genderexpressie. Dit begrip heeft betrekking op de manier waarop mensen hun genderbeleving uiten. ‘Welke rollen neem je op in het dagelijkse leven? Welke kleren draag je? Welke haarstijl heb je? Hoe gedraag je je tegenover anderen? Welke lichaamstaal hanteer je?’. Genderexpressie is wat de buitenwereld van mensen ziet, terwijl genderidentiteit op zich onzichtbaar is en zich innerlijk afspeelt.

Vaak wordt de genderidentiteit en -expressie van mensen in verband gebracht met hun seksuele en romantische oriëntatie. ‘Een man die graag eens een rokje draagt, zal wel homo zijn’, ‘een vrouw met erg kort haar is vast lesbisch’. Hoewel dit in sommige gevallen effectief zo kan zijn, is dit zeker niet altijd zo. Tot wie je je aangetrokken voelt, is iets heel persoonlijks en kan gebaseerd zijn op eender welke combinatie van geslacht, genderidentiteit en genderexpressie. De term seksuele en romantische oriëntatie verwijst naar de vragen: ‘Tot wie voel je je aangetrokken? Op wie word je verliefd?’.Heel wat mensen voelen zich aangetrokken tot en worden verliefd op personen van het andere geslacht, anderen voelen zich dan weer aangetrokken tot mensen van hetzelfde geslacht of tot personen van beide geslachten, of vinden geslacht misschien totaal irrelevant wanneer het gaat om hun aantrekking tot personen. De termen holebi of hetero zijn maar enkele van de vele mogelijke oriëntaties.

Zowel wat betreft seksuele en romantische oriëntatie, als wat betreft genderidentiteit en genderexpressie, als wat betreft het biologische geslacht, zijn er mensen die eerder binair denken (je bent homo of hetero, je voelt je man of vrouw en je kleedt en gedraagt je als dusdanig, je hebt mannelijke of vrouwelijke geslachtskenmerken,…) en mensen die deze aspecten als een spectrum beschouwen, en voorbij het hokjesdenken willen.

Save

Deze visies kunnen met elkaar botsen, ook in de klas. Rond deze thematieken kunnen de emoties bij leerlingen soms hoog oplopen, juist omdat ze zo sterk te maken hebben met de eigen identiteit die in ontwikkeling is. Het antwoord op de vraag “wie ben ik?” staat immers niet los van hun eigen seksuele en romantische oriëntatie, van hoe ze bezig zijn met wat van hen verwacht wordt als man of vrouw, en van hoe ze zichzelf uitdrukken in hun kledij en gedragingen en in welke mate dat overeenstemt met maatschappelijke normen. De leerlingen ervaren soms zelf de nadelen van genderstereotypen: zo worden meisjes vaker geacht volgzaam te zijn, en krijgen ze meer opmerkingen wanneer ze voor zichzelf opkomen; jongens moeten dan weer altijd stoer zijn en mogen hun gevoelens niet tonen.

Jongeren zijn over het algemeen heel erg op zoek naar wie ze willen worden. Ze kijken op naar onder andere influencers en muziek- of sporthelden, die soms genderstereotypen bevestigen, maar onder wie er ook een aantal zijn die bewust genderstereotypen ontkrachten. Voor leeftijdsgenoten die afwijken van de zogenaamde normen is er niet altijd evenveel respect. Dat zorgt ervoor dat sommige jongeren zichzelf niet (volledig) kunnen of durven zijn. Anderen trekken zich dan weer minder aan van de mogelijke kritiek van de mensen rondom hen en zijn erg open over hun genderidentiteit en seksuele identiteit, of maken duidelijk dat ze bondgenoten zijn van hen die niet aan de norm beantwoorden, of stellen openlijk genderverhoudingen en vormen van ongelijkheid en discriminatie in vraag. Voor sommige jongeren is alles gendergerelateerd erg belangrijk, terwijl anderen er veel minder mee bezig zijn. Actrice Joke Devynck vertelt in De Morgen over haar kinderen: “Tita, mijn 19-jarige dochter, vertelde onlangs dat haar kotgenoten bij de eerste kennismaking meteen hun seksuele identiteit meedeelden. Haar broer Cosmo, die 17 is, vond dat erover. De discussies die ze daar over voeren, vind ik ontzettend interessant.” Zijn uw kinderen woke? “Ze zijn er zeker mee bezig. Tita vindt bijvoorbeeld dat je iemand moet vragen met welk voornaamwoord ze aangesproken willen worden. Ook dat vindt Cosmo overdreven. Hij denkt dat iemand zelf wel zal aangeven als hij een specifiek voornaamwoord verkiest.”

Bij het bespreken van gender in al zijn facetten, is het belangrijk om ook aandacht te hebben voor de diversiteit in de klasgroep en de gedachte dat er jongeren in de klas aanwezig kunnen zijn die met hun eigen identiteit worstelen.

De verhouding tussen gender en religie is geen eenvoudige. Waar sommigen heilige teksten en traditie op een traditionele manier interpreteren en er het bewijs van de superioriteit van mannen in zien, gaan anderen deze teksten en tradities op een hedendaagse en progressieve manier interpreteren en bijvoorbeeld ook pleiten voor vrouwelijk leiderschap binnen de religie in kwestie. Specifiek binnen de katholieke kerk merken we een genderongelijkheid in de ambten op. Toch valt op dat in de Vlaamse context steeds meer vrouwen taken op zich beginnen te nemen, van preken tot zegenen. Anne Vandenhoeck en Annemie Dillen spreken hier over ‘de stille ommekeer voor vrouwen in de kerk’. Met betrekking tot de relatie tussen gender en identiteit, maar ook rond seksuele oriëntatie, is het officiële Vaticaanse standpunt behoorlijk terughoudend. De zogenaamde ‘genderideologie’ wordt, vanuit een natuurwetsdenken, afgewezen in recente kerkelijke documenten als de pauselijke exhortatie ‘Amoris Laetitia’ (2016) en het document van de Congregatie voor de Katholieke opvoeding, getiteld ‘Man en vrouw, Hij schiep hen: Naar een weg van dialoog over de kwestie van gendertheorie in onderwijs’. Onlangs gaf de Congregatie voor de Geloofsleer een negatief antwoord op de vraag of priesters verbintenissen tussen personen van hetzelfde geslacht mogen zegenen. In een opinie-artikel liet bisschop Johan Bonny weten plaatsvervangende schaamte te voelen voor zijn Kerk en mee te leven met teleurgestelde homoparen. Ook in andere religies wordt duidelijk dat er met betrekking tot aan gender en seksualiteit gerelateerde onderwerpen verschillende stemmen klinken, gaande van erg conservatief tot zeer vooruitstrevend, al komen de progressieve stemmen vaak minder aan het woord. Ook bij gelovige leerlingen zullen uiteenlopende visies leven.

Kort samengevat wordt in deze In de kijker enerzijds ingegaan op het aspect van gender dat te maken heeft met de identiteit van personen en anderzijds op het aspect van gender dat te maken heeft met (sociale rollen binnen) de samenleving. Beide aspecten staan uiteraard niet los van elkaar. In de mate van het mogelijke wordt ook de link gelegd naar impulsen uit verschillende religieuze tradities.

2. Hermeneutische knooppunten

Bestaat er zoiets als ‘de man’ en ‘de vrouw’ of ‘de jongen’ en ‘het meisje’, met een aantal kenmerken en eigenschappen die hieraan vastkleven, of is het onmogelijk om in algemene termen te spreken over mannen en vrouwen? Zijn vrouwen bijvoorbeeld standaard zorgzamer dan mannen en zijn mannen bijvoorbeeld standaard avontuurlijker dan vrouwen, of zijn dit veralgemeningen die lang niet altijd of zelfs helemaal niet opgaan? Bestaan er typisch mannelijke en typisch vrouwelijke eigenschappen? Is er een verschil tussen typische eigenschappen en stereotypen?

Zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen aangeboren of aangeleerd? Zijn ze het resultaat van ‘nature’ of van ‘nurture’? Of spelen beide hier een rol? Behoren de verschillen tussen mannen en vrouwen tot de biologische, genetische afdruk van individuen, en liggen ze daardoor vast, waardoor er geen invloed is van tijd of samenleving? Of zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen gevormd door de opvoeding en de maatschappij waarin kinderen opgroeien, wat betekent dat deze verschillen veranderlijk zijn en afhankelijk van de tijd en de samenleving. Denken we hierbij aan de uitspraak van filosofe Simone de Beauvoir, die stelde dat je niet als vrouw wordt geboren, maar dat je een vrouw wordt. Of zijn er bepaalde verschillen die biologisch bepaald zijn en andere verschillen die het product zijn van opvoeding en cultuur? Ligt de (gender)identiteit van mensen vast verankerd in hun lichaam of is (gender)identiteit iets wat men zelf kan construeren en/of wat deels door de samenleving wordt geconstrueerd?

Vanaf de kindertijd worden bepaalde genderstereotypen ingeprent. Genderstereotypen hebben een invloed op de kansen die mensen krijgen en op welk leven ze uiteindelijk zullen kunnen leiden. Ze zorgen er mede voor dat samenlevingen op de meeste plaatsen nog steeds worden overheerst door mannen. Enerzijds zijn er mensen die deze stereotypen graag in stand houden. Mannen zijn volgens hen gewoon sterker en rationeler dan vrouwen, waardoor zij het beste aan de top van de samenleving staan. Vrouwen daarentegen kunnen zich het beste bezig houden met zorgende taken. Als er mensen zijn die zich niet volgens die stereotypen gedragen, worden ze hier op gewezen. Het duidelijk onderscheid tussen man en vrouw is binnen deze visie zinvol want het geeft structuur aan de werkelijkheid. Mocht deze structuur niet bestaan, dan verviel de samenleving in onduidelijkheid. Dan is het voor niemand nog duidelijk wie men is, waar men thuis hoort en wat er wordt verwacht. Anderzijds zijn er mensen die de genderstereotypen vooral ervaren als een bron van ongelijkheid. Er is volgens hen geen enkele basis om de traditionele genderrollen in stand te houden. Wanneer de stereotype genderrollen zouden verdwijnen, zou de samenleving volgens deze visie rechtvaardiger zijn en beter overeenstemmen met de diversiteit die er bestaat tussen mensen en zou iedereen de kans krijgen om een eigen plaats en rol in de samenleving te bepalen. Zijn genderstereotypen er om in stand te houden of om overboord te gooien?

Dienen we het biologisch geslacht, de genderidentiteit, de genderexpressie en de seksuele oriëntatie van mensen te beschouwen als een binair gegeven of bevinden deze facetten van de identiteit van mensen zich eerder op een spectrum? Enerzijds zijn er mensen die de wereld als binair benaderen. Zij plaatsen alle mensen die op aarde leven in twee hokjes: iemand is man of iemand is vrouw, met alle bijhorende verwachtingen en normen met betrekking tot genderidentiteit en -expressie en seksuele oriëntatie. Je wordt aan één van beide zijden geplaatst omdat je als man of vrouw bent geboren. Geslachtsvariaties, waarbij een baby geen typisch mannelijk of vrouwelijk geslacht heeft, moeten zo snel mogelijk ‘opgelost’ worden. Bij je biologische geslacht hoort ook de verwachting dat je je als dusdanig voelt en uitdrukt. De hele samenleving is opgebouwd volgens deze tweedeling: je hebt mannen- en vrouwentoiletten, je hebt mannen- en vrouwenkleding, je hebt mannen- en vrouwenberoepen, een mannen- en vrouwenindeling bij sporten, … Binariteit zorgt volgens deze visie voor structuur, is logisch, heeft een biologische basis en dit moet dan ook zo blijven. Anderzijds zijn er ook mensen die ingaan tegen deze binaire opdeling van de werkelijkheid en bijvoorbeeld geslachtsvariaties als deel van een biologisch spectrum beschouwen waarbij er niet per se voor één van beide uitersten gekozen moet worden, of die menen dat de genderidentiteit en -expressie van mensen niet exclusief mannelijk of vrouwelijk is of moet zijn, of dat seksualiteit eerder veelzijdig en fluïde is.

Vormen (niet-binaire) genderidentiteiten een nieuwe vorm van hokjesdenken, waarbij elke vorm van identiteit benoemd moét worden, terwijl we au fond eigenlijk allemaal gewoon mensen zijn, of zorgt het benoemen van een genderidentiteit die afwijkt van het label ‘man’ of ‘vrouw’ (en de daarbij horende verwachtingen) juist voor een vorm van vrijheid en ‘thuis voelen’ van mensen die zich niet in die twee groepen voelen thuishoren?

Personen wiens genderidentiteit niet exclusief mannelijk of vrouwelijk is, hebben soms de wens dat naar hen wordt verwezen met een genderneutraal voornaamwoord. In het Engels spreekt men over ‘they’, ‘them’ en ‘their’. In het Nederlands wordt meestal geopteerd voor ‘hen’ en ‘hun’, of ook wel ‘die’. Ook op andere vlakken zijn er voorstanders van het vermijden van termen waarbij een bepaald geslacht de norm zou zijn, opdat iedereen zich aangesproken zou kunnen voelen. Ook wil men komaf maken met seksistisch taalgebruik, opdat genderstereotypen doorbroken zouden worden. Denken we bijvoorbeeld aan omschrijvingen van beroepen waar enkel een vrouwelijke of mannelijke vorm van bestaat. Anderen vinden dan weer dat onze taal een soort van natuurlijke tweedeling tussen (de taken van) man en vrouw weerspiegelt en/of dat genderneutrale voornaamwoorden een nutteloze of zelfs ongewenste toevoeging aan de taal zijn. Is het nodig dat we de taal aanpassen aan een verander(en)de, meer inclusieve, samenleving of moet de taal juist de fundamentele, natuurlijke verschillen tussen de seksen bekrachtigen?

Is feminisme passé of brandend actueel? Worden mannen en vrouwen vandaag de dag gelijk behandeld of is er nog steeds een (groot) verschil in de kansen die vrouwen krijgen? Er zijn mensen die menen dat het feminisme al ver genoeg of zelfs te ver is gegaan. Zo zouden vrouwen al te vaak positief gediscrimineerd worden (bijvoorbeeld door genderquota) of wordt feminisme gelijkgesteld met ‘mannenhaat’ of het benadelen van mannen. Anderen stellen dan weer dat de emancipatie van de vrouw nog niet ver genoeg is gegaan: zo verdienen mannen meer dan vrouwen voor dezelfde jobs en kunnen vrouwen vaker dan mannen niet doorgroeien naar de top binnen een bedrijf (het glazen plafond), doen vrouwen het grootste deel van het huishoudelijk werk, zijn vrouwen de grootste groep slachtoffers van seksueel geweld,… Wanneer we dit op wereldvlak bekijken, is de maatschappelijke positie van vrouwen vaak nog veel minder goed. Is het feminisme louter een vrouwenzaak of kunnen mannen ook feministen zijn?

Freepik Human vector created by pikisuperstar

De term ‘woke’ wordt, vooral door jongeren, gebruikt om een bewustzijn van allerlei vormen van (impliciete) discriminatie aan te duiden. Heel wat jongeren zijn woke. Ze stellen zich vragen bij uitingen van racisme, kolonisatie, klimaatverandering, maar ook genderongelijkheid, genderstereotypen, homo- en transfobie,… en laten hun stem luid en duidelijk horen. Socioloog Walter Weyns zegt hierover: “Het gaat niet zozeer over een herwaardering want dat racisme, seksisme en homohaat niet deugen, weten we al lang. Het staat ook in de wet, dus waar maken woke mensen zich druk over? Het gaat over de laatste restjes uitroeien die erg hardnekkig en diep in onze ziel zitten en dan vooral in de ziel van de witte man. Vandaar ook dat vooral oudere groepen en mannen zich geviseerd voelen. Het is een waardenstrijd. Geen nieuwe waarden, maar waarden die we belangrijk vinden scherpstellen." Vaak worden sociale media gebruikt om een woke visie te delen, om de samenleving te confronteren met vormen van onrecht. Zijn de ‘wokers’ zeurpieten, die zurig en fanatiek zijn, zoals radiomaakster Anke Buckinx in een column schreef, of maken zij mensen juist bewuster van de wereld rondom hen en tonen zij waar er nog werk aan de winkel is in die wereld?

Zijn religies bastions van vrouwonvriendelijkheid, genderongelijkheid en homo- en transfobie of zit in de kern van religies juist de oproep tot (gender)gelijkheid, verdraagzaamheid en aanvaarding? Moeten heilige teksten, bijvoorbeeld rond de positie van de vrouw of rond homoseksualiteit, naar de letter geïnterpeteerd worden of in hun context geplaatst worden én vertaald worden naar de context van vandaag? Evolueren (de ethische standpunten binnen) religies mee met hun tijd of dienen ze onveranderlijk te blijven?

3. Leerplan

Ingrediënten en doelen uit het geactualiseerde leerplan rooms-katholieke godsdienst (vanaf 1 september 2019)

36 Diversiteit

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 1 < Terrein < Samenleven < Ingrediënten Pluraliteit

105 Empathie

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 1 < Terrein < Pijn en lijden < Ingrediënten Identiteit

113 Mens als beeld van God

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Persoonsvorming < Ingrediënten Traditie

119 Personalisme

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Persoonsvorming < Ingrediënten Traditie

125 Authenticiteit

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Persoonsvorming < Ingrediënten Identiteit

131 Authenticiteit

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Inspiratiebronnen < Ingrediënten Pluraliteit

132 Godsnamen, Jezusbeelden

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Inspiratiebronnen < Ingrediënten Traditie

167 Samen-leven

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Ontmoeten < Ingrediënten Pluraliteit

180 Eigen levensweg

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Ontmoeten < Ingrediënten Identiteit

187 Anders-zijn

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Omgaan met verscheidenheid < Ingrediënten Pluraliteit

191 Minderheid/meerderheid

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Omgaan met verscheidenheid < Ingrediënten Pluraliteit

192 Interne pluraliteit

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Omgaan met verscheidenheid < Ingrediënten Pluraliteit

197 Gastvrijheid

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 2 < Terrein < Omgaan met verscheidenheid < Ingrediënten Traditie

207 Partnerkeuze

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Liefde en vriendschap < Ingrediënten Pluraliteit

219 Relatie als verbond

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Liefde en vriendschap < Ingrediënten Traditie

221 Amoris Laetitia

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Liefde en vriendschap < Ingrediënten Traditie

223 Lichamelijkheid

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Liefde en vriendschap < Ingrediënten Identiteit

224 Eigenliefde

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Liefde en vriendschap < Ingrediënten Identiteit

230 Waarden en normen

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Goed handelen < Ingrediënten Pluraliteit

231 Rechten en plichten

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Goed handelen < Ingrediënten Pluraliteit

235 Mensenrechten

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Goed handelen < Ingrediënten Pluraliteit

245 Bevrijdingstheologie

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Goed handelen < Ingrediënten Traditie

248 Zonde

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Goed handelen < Ingrediënten Traditie

280 Toeval - lot - plan

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Geloof en context < Ingrediënten Pluraliteit

291 God en godsbeelden

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Geloof en context < Ingrediënten Traditie

295 Recontextualisering

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Geloof en context < Ingrediënten Traditie

299 Paus Franciscus

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Geloof en context < Ingrediënten Traditie

307 Eigen visie op leven

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Geloof en context < Ingrediënten Identiteit

310 Samenlevingsmodellen

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Samenlevingsopbouw en inspiratie < Ingrediënten Pluraliteit

328 Medemenselijkheid

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Samenlevingsopbouw en inspiratie < Ingrediënten Identiteit

335 Mens- en wereldbeelden

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Professioneel en persoonlijk engagement < Ingrediënten Pluraliteit

337 Beroep en roeping

Geactualiseerd leerplan Secundair Onderwijs < Graad 3 < Terrein < Professioneel en persoonlijk engagement < Ingrediënten Traditie

4. Achtergrondinfo

4.1. Gender in de blender

Save

In april 2020 kwam het boek Gender in de blender van professor Piet Hoebeke uit. Hoebeke is professor urologie in het UZ Gent en decaan van de faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen van de universiteit van Gent. Als mens en als uroloog is Hoebeke veel bezig met seksuele identiteit. Hij stelt dat iedereen een unieke seksuele identiteit heeft die kan evolueren doorheen de jaren. Zijn ervaring leert hem dat de seksuele identiteit niet alleen onder een binaire noemer geplaatst kan worden, maar dat er eerder sprake is van een spectrum. Hoebeke verduidelijkt in zijn boek het thema gender aan de hand van een genderblender. De seksuele identiteit van mensen ziet hij als een mengpaneel met vijf schuifknoppen dat voor ieder individu een eigen mix maakt. Aan de hand van de vijf schuifknoppen wordt gender duidelijk geanalyseerd. Bij elke schuifknop, behalve de laatste, plaatst Hoebeke man en vrouw tegenover elkaar als uitersten op het spectrum.

Biologisch geslacht[1]

De eerste schuifknop van de seksuele identiteit van mensen is het biologisch geslacht. Het gaat dan om de verschillende geslachtskenmerken waarmee mensen geboren kunnen worden. Als we kijken naar chromosomen, geslachtsorganen en hormonen is er een duidelijke tweedeling tussen man en vrouw, behalve wanneer iets misloopt bij de geslachtelijke ontwikkeling. Bij de versmelting tussen zaad en eicel kunnen er verschillende geslachtsvariaties optreden. Hoebeke beschrijft geslachtsvariatie als volgt: “Individuen die genetisch geprogrammeerd zijn om man te worden, ontwikkelen zich niet mannelijk genoeg en individuen die geprogrammeerd zijn om vrouw te worden, ontwikkelen niet vrouwelijk genoeg.” Tussen een volledig biologische ontwikkelde man en vrouw zijn er dus nog veel variaties mogelijk.

Achter de traditionele tweedeling tussen man en vrouw zit biologische logica. De strikte tweedeling tussen de geslachten was, toen de mens nog leefde als jager-verzamelaar, erg functioneel, stelt Hoebeke. Vrouwen zijn er lichamelijk op voorzien hun kinderen te voeden. In het begin was er onder andere nog geen flesvoeding, waardoor de vrouw dicht bij haar kinderen moest blijven om ze steeds te voeden. Mannen kregen de verantwoordelijkheid om te gaan jagen en waren daar fysiek beter toe in staat. Deze tweedeling werkt ook vandaag nog door.

Naast de geslachtsorganen is er maar één orgaan waarvan we ons kunnen afvragen of het zich bij mannen en vrouwen anders ontwikkelt, namelijk de hersenen. Qua opbouw zien de hersenen er zo goed als hetzelfde uit, het verschil zit vooral in de werking. Bij vrouwen ziet men in hersenactiviteit meer verbindingen tussen verschillende hersengebieden en hersenhelften. De connecties blijven bij mannen vooral binnen één hersensfeer, vertelt Hoebeke. Een theorie hierrond luidt dat vrouwen hierdoor vooral goed zouden zijn in geïntegreerde functies zoals ingewikkelde verbale taken en dat mannen hierdoor beter zouden zijn in gespecialiseerde functies zoals oriëntatie in de ruimte. Deze verschillen in werking zijn mogelijks ook te verklaren door het menselijke verleden als jager-verzamelaar. Om een prooi te vangen had je ruimtelijk inzicht nodig en om kinderen op te voeden heb je nood aan goede sociale vaardigheden. De functionele verschillen in de hersenen betekenen echter niet automatisch dat mannen bijvoorbeeld minder emotioneel intelligent zouden zijn of dat vrouwen per definitie minder ruimtelijk inzicht zouden hebben. Er speelt immers ook een grote culturele invloed.

Save

Genderidentiteit[2]

Dit brengt ons bij de tweede schuifknop van de genderblender, de genderidentiteit. Dit is “het diepe aanvoelen van het individu om zich te identificeren als man, als vrouw of als alles wat zich tussen die twee uitersten kan bevinden” zegt Hoebeke. Deze identiteit is bepaald door het samenspel van het biologische geslacht, hormonen en hersenen maar ook cultuur en sociale context spelen een rol. Genderidentiteit is het resultaat van zoveel factoren, iedereen voelt dit zelf aan en het kan niet gemeten worden volgens Hoebeke.

Bij genderidentiteit bespreekt Hoebeke ook genderstereotypen en het feit dat iemands maatschappelijke positie vaak door gender wordt beïnvloed. In de meeste samenlevingen gelden typische mannelijke en vrouwelijke genderidentiteiten nog steeds als de norm. Volgens die stereotypen zijn mannen de dragers van de maatschappij, ze hebben technisch inzicht, ze zijn sterk en huilen vooral niet. Vrouwen daarentegen zijn emotionele wezens die zich moeder moeten voelen en zorg dragen. Hierdoor zijn het volgens Hoebeke vooral mannen die kansen krijgen en de maatschappij overheersen. Sommige religies, maar ook politieke partijen werken hieraan mee door specifieke regels aan vrouwen op te leggen waardoor ze soms geen sociaal leven mogen hebben. De stereotypen worden vaak vanaf de geboorte aan iedereen aangeleerd, je wordt verwacht ze te volgen, ze hebben invloed op je ontwikkeling en op de kansen die je krijgt in je leven. In welke mate ze invloed hebben, verschilt van plaats tot plaats. Volgens Hoebeke zijn genderstereotypen vooral erg bruikbaar voor mannen om hun sterke posities niet te verliezen. Waar komen die stereotypen nu vandaan? Biologisch gezien zijn er kleine verschillen tussen man en vrouw. Deze zorgden voor een praktisch onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke taken in de prehistorie, zoals we zagen bij de vorige schuifknop. Ondertussen is het leven zo sterk veranderd dat dit onderscheid niet meer nodig is, maar toch groeide het uit tot genderstereotypen die nog steeds gelden.

Dit brengt Hoebeke bij het nature-nurture debat. Is gender iets louter biologisch of is het een sociale constructie? Volgens Hoebeke is het net de gedachte dat gender louter een biologische basis heeft, die zorgt voor de strakke tweedeling tussen stereotype genderidentiteiten. De biologische grond is echter niet voldoende om genderstereotypen en hun verregaande implicaties te verantwoorden. Het ooit praktische onderscheid tussen man en vrouw is vandaag uitgegroeid tot een bron van onterechte ongelijkheden. Als een samenleving mannen blijft zien als sterk, praktisch, zonder emoties, … en vrouwen als zwakker, zorgend, emotioneel, … blijven er verschillen in mogelijkheden en kansen. Zoals er onderzoek werd gedaan naar de biologische basis, werd er ook onderzoek gedaan naar de maakbaarheid van genderidentiteit. Hoebeke beschrijft het onderzoek van John Money die dacht dat iedereen genderneutraal werd geboden. Hij nam een jongen, wiens penis bij een operatie per ongeluk was geamputeerd, en hij zag dit als een kans om via opvoeding de jongen een vrouwelijke genderidentiteit aan te leren. In het begin leek bevestigd te worden dat gender een maakbaar iets is, maar in de puberteit liep het fout. De persoon kreeg vrouwelijke hormonen, maar werd gepest omdat deze zich als een jongen gedroeg en er ook zo uit zag waardoor deze erg ongelukkig was. Toen de persoon te horen kreeg wat er als kind was gebeurd, besliste deze om terug een hij te worden en kreeg deze mannelijke hormonen. Het verhaal kreeg een abrupt einde toen de persoon op wie het experiment uitgevoerd was, zelfmoord pleegde. Voor Hoebeke is gender eerder tussen twee uitersten gelegen. Genderidentiteit is dus niet volledig maakbaar, want het zit al deels in ons vanaf de geboorte en niemand anders kan voor iemand beslissen of men een man of vrouw is.

Wat zeker ook bij de schuifknop genderidentiteit moet bekeken worden is genderdysforie. Hoebeke definieert het als volgt: “Bij genderdysforie voelen mensen aan dat hun genderidentiteit niet past bij hun lichaam.” Er zijn transgenderpersonen die een volledige transitie willen maken, andere transgenderpersonen weten niet in welke mate ze willen veranderen. Ze hebben wel allen het gevoel dat hun genderidentiteit niet overeenstemt met hun lichaam.

In heel wat culturen zijn er ondanks de biologische grondslag voor een binaire opdeling in de categorieën man en vrouw ook nog andere genderidentiteiten waarvoor ruimte is en die aanvaard worden. In de Westerse wereld is dit minder evident. Nochtans zijn er zeer veel uiteenlopende genderidentiteiten waarmee mensen zich kunnen vereenzelvigen.

Volgens Hoebeke is de huidige generatie van jongeren een genderfluïde generatie die weg wil van genderstereotypen. Vroeger was het voor mensen die het moeilijk hadden met hun genderidentiteit niet makkelijk om hiermee naar buiten te komen. In de huidige samenleving is het meer aanvaard en dus makkelijker om voor je genderidentiteit uit te komen. Veel hangt volgens Hoebeke ook af van de mate van steun die iemand krijgt van vrienden of familie, of ook online, bijvoorbeeld in communities van gelijkgezinden.

Save

Genderexpressie[3]

Het derde onderdeel van de genderblender is de genderexpressie en gaat over hoe mensen hun genderidentiteit al dan niet naar buiten brengen. Volgens Hoebeke is dit iets dat wordt aangeleerd en gebaseerd is op geldende sociale richtlijnen. Denk bijvoorbeeld aan kleren, parfums, maar ook aan manieren van wandelen en zelfs auto’s zijn een vorm van genderexpressie. Via opvoeding krijgen we mee hoe we ons moeten gedragen zodat we aanvaard worden in de maatschappij. Echter meer en meer beseffen mensen dat het tot iemands vrijheid behoort om te bepalen hoe men zich kleedt, met welke auto men rijdt,…. Bekende mensen die zoals Billie Eilish en Sam Smith, die zich afzetten tegen stereotype genderexpressie, dragen bij aan het normaliseren van deze vrijheid. Toch blijven er verwachtingspatronen verankerd in de maatschappij waardoor mensen met een zogezegde niet-conforme genderexpressie niet altijd worden aanvaard.

Seksuele voorkeur[4]

Seksuele voorkeur is het vierde onderdeel van de genderblender en gaat over de aantrekking die mensen ervaren. Voor voortplanting heb je in principe een man en een vrouw nodig. Dit maakt van heteroseksualiteit de norm. Toch zijn er ook mensen die zich van nature aangetrokken voelen tot hetzelfde geslacht. Hoebeke beschrijft dat seksuele voorkeur dus verder gaat dan man-vrouw relaties. Er is een heel spectrum mogelijk gaande van homoseksualiteit, biseksualiteit tot aseksualiteit. Voor deze andere vormen van seksuele voorkeuren zoeken mensen naar verklaringen in genen, hormonen, omgeving, … Sommige onderzoeken vinden wat meer bewijs dan anderen, maar geen één verklaart de aanwezigheid van de verschillende voorkeuren eenduidig. Volgens Hoebeke is deze verklaring ook niet zo relevant, het is volgens hem zinvoller om gewoon te aanvaarden dat het er is. Als we kijken naar homoseksualiteit kunnen we er voorbeelden van terugvinden in heel de menselijke geschiedenis, van bij de Grieken, de Romeinen doorheen de middeleeuwen tot in onze tijd, stelt Hoebeke. Homoseksualiteit lijkt altijd al een menselijke realiteit te zijn geweest, zelfs wanneer het verboden was.

Seksuele drift[5]

De vijfde en laatste schuifknop van de genderblender is seksuele drift. Deze knop gaat over de mate van seksueel verlangen van mensen en krijgt van Hoebeke een andere plaats dan de vier vorige behandelde knoppen. Seksuele drift is volgens hem een soort volumeknop die invloed heeft op de andere vier knoppen. Ook bij deze laatste schuifknop gaan mensen er vaak van uit dat er een typische binaire verdeling is: mannen hebben altijd zin in seks en vrouwen niet. Leeftijd heeft veel invloed op de mate van interesse dat er in seks wordt getoond. In de adolescentie stijgt de hoeveelheid hormonen waardoor ook de interesse is seks toeneemt. Hormonen liggen waarschijnlijk aan de basis voor de gangbare gedachte dat mannen meer zin hebben in seks. Hoebeke legt uit dat het hormoon testosteron zowel bij mannen als vrouwen het libido bepaalt. Dat mannen meer testosteron hebben, zorgt ervoor dat zij gemiddeld een sterkere drang hebben naar seks. Bij vrouwen zorgt het hormoon oestrogeen er dan weer voor dat zij minder drang hebben naar seks. De verschillende hormonencycli van man en vrouw hebben ook invloed. Mannen hebben een dagelijkse toevoer van testosteron, terwijl vrouwen een maandelijkse cyclus hebben. Hormonen hebben dus invloed op het libido van mensen en voeden de seksuele drang. Seksuele drift gaat echter niet alleen over libido maar ook over verlangen. Dit laatste is minder dwingend en gaat verder dan lust bevredigen. Je verlangt naar iemand op een romantische manier en dat is belangrijker dan de fysieke seksuele daad. Naast hormonen zijn er ook nog externe factoren die volgens Hoebeke invloed hebben op de seksuele drift. Zo schrijft hij bijvoorbeeld dat religieuze motieven vaak belemmerend werken.

De vijf behandelde schuifknoppen bepalen de seksuele identiteit van mensen. Hoebeke pleit voor openheid hieromtrent: “Laat zien dat je een mens bent zoals alle andere mensen. Toon dat je geen gevaar bent voor de maatschappij, maar een verrijking. Toon dat je gelukkig kunt zijn, maar dat het allemaal veel gemakkelijker gaat als de maatschappij die jou omringt je ook aanvaardt als een normaal mens.[6]”

Piet Hoebeke, Gender in de blender, Gent, Borgerhoff & Lamberigts, 2020.

4.2. Amoris Laetitia

Save

Op 8 april 2016 verscheen Amoris Laetitia, de postsynodale exhortatie van paus Franciscus over liefde in het gezin. De paus schreef de exhortatie naar aanleiding van de bisschoppensynode over het gezin in 2014 en 2015. De volledige Nederlandse titel luidt: Amoris Laetitia over de liefde in het gezin. Postsynodale exhortatie van Paus Franciscus: De vreugde van de liefde.

De synode werd gehouden om “het belang van het huwelijk en het gezin opnieuw te bekrachtigen”. De paus wil via de exhortatie christelijke gezinnen een model geven zodat ze de waarde van het christelijke huwelijk respecteren en vanuit sterke liefde zorgzaam, geduldig, trouw, ... omgaan met elkaar. Franciscus nam de Bijbel als basis om te kijken naar gezinnen van vandaag en de mogelijke crisissen waarmee ze te maken krijgen.

Hoofdstuk twee behandelt de werkelijkheid en de uitdagingen van het gezin. Onder de uitdagingen wordt bij punt 56 genderideologie besproken. Genderideologie wordt beschreven als het ontkennen van het verschil en de verbondenheid tussen man en vrouw. Volgens deze ideologie hangt de identiteit van mensen tegenwoordig af van individuele keuzes, los van iemands biologische geslacht. Volgens de paus ondermijnt dit de samenleving en de gezinnen in deze samenleving. De ideologie wil een samenleving waarin de verschillen tussen geslachten weg zijn.

De paus onderscheidt het biologische geslacht van gender, de rol die bij een geslacht hoort. De twee mogen echter niet volledig gescheiden worden. Hij begrijpt ook dat mensen kunnen worstelen met hun genderidentiteit en we mogen deze mensen niet laten vallen, maar we mogen genderideologieën ook niet kritiekloos overnemen. Hij stelt daarbij dat wij als mensen niet almachtig zijn en niet kunnen veranderen wat God zo gewild heeft. Medische ontwikkelingen maken het mogelijk dat mensen kunnen worden wie ze willen zijn maar volgens de paus moeten we respect hebben voor wat God als man en vrouw heeft geschapen.

Waarom wordt genderideologie behandeld in deze exhortatie over liefde in het gezin? Voor de katholieke kerk zijn de man en vrouw de basis van het gezin. Beiden zijn nodig om een gezin te stichten. De medische ontwikkelingen die het mogelijk maken om te kiezen welk geslacht men wilt, maken het echter mogelijk om een gezin te stichten buiten een man-vrouwrelatie. Zo raakt de mens aan het werk van de Schepper en hier heeft de katholieke kerk het moeilijk mee.

Paus Franciscus, Amoris Laetitia over de liefde in het gezin Postsynodale exhortatie van Paus Franciscus. De vreugde van de liefde, p. 6 en p. 36-37.

4.3. Man en vrouw, Hij schiep hen

Man en vrouw, Hij schiep hen: Naar een weg van dialoog over de kwestie van gendertheorie in onderwijs is een document van de Congregatie voor de Katholieke opvoeding dat op 10 juni 2019 verscheen. Met dit document reageert de kerk op genderideologieën, het is bedoeld voor iedereen die betrokken is bij het opvoeden van jongeren.

Als het gaat over thema’s als affectiviteit en seksualiteit, stelt de Congregatie een opvoedkundige nood vast bij het opvoeden van jongeren. In de maatschappij van vandaag zijn er genderideologieën die het seksuele verschil tussen man en vrouw negeren omdat ze enkel en alleen historisch en cultureel zouden zijn gegroeid. Een maatschappij zonder verschil tussen man en vrouw brengt de antropologische basis van het gezin in gevaar, stelt de Congregatie. Dit leidt tot wetten en educatieve programma’s waarin identiteit en intimiteit een keuze van het individu worden en volledig gescheiden zijn van het biologische verschil tussen man en vrouw. In de tekst wil de Congregatie een methode aanrijken voor de opvoeding van jongeren om vragen over seksualiteit te beantwoorden vanuit drie houdingen: luisteren, nadenken en voorstellen.

De Congregatie maakt bij het spreken over de genderproblematiek een onderscheid tussen enerzijds genderideologieën en anderzijds het onderzoek naar gender door de menswetenschappen. Genderideologieën dringen zich op als de enige juiste manier van denken en beïnvloeden de opvoeding. Zo sluiten ze dialoog uit volgens de paus.. Naast deze ideologieën is er ook ander onderzoek gedaan naar gender waarbij men wil nagaan hoe in culturen het verschil tussen man en vrouw beleefd wordt. Ten overstaan van dit onderzoek moet men volgens de Congregatie bereid zijn te luisteren, na te denken en voorstellen te doen. Deze methode is een effectieve manier om misverstanden op te helderen en positief te gebruiken.

De kerk erkent dat sekse en gender geen synoniemen zijn van elkaar, maar de twee mogen niet volledig gescheiden worden. Sekse betreft het biologische geslacht waarmee mensen geboren worden en gender is de culturele invulling van die geslachten. Wanneer deze twee volledig gescheiden worden, krijgt het individu te veel autonomie om het eigen geslacht en gender vrij te kiezen. De Congregatie haalt een aantal gesprekspunten aan waarover de kerk het met het onderzoek naar gender kan eens worden. Men kan het eens worden over het opvoeden van jongeren tot respect voor alle mensen, zodat niemand nog slachtoffer moet worden van pesten of discriminatie. De waarde van vrouwelijkheid die uit het onderzoek naar gender ontstond, is ook positief. Daarnaast is er ook kritiek op de meeste ‘radicale’ gendertheorieën. Volgens deze theorieën gaat de natuur steeds minder belangrijk worden en zal alles uiteindelijk tot de keuze van het individu behoren. De visie op seksuele identiteit van mensen en het gezin zal door de wil van het individu worden bepaald.

In het derde deel van het document, een christelijke antropologie, doet de Congregatie een voorstel om in dialoog te treden. Eerst en vooral moet men de ecologie van de mens erkennen, wat inhoudt dat de mens een natuur heeft die we niet kunnen veranderen en moeten respecteren. De christelijke antropologie is geworteld in Genesis. De mens werd naar het beeld van god geschapen, als man en vrouw (Gen 1, 27), dit is de basis voor de christelijke mensvisie. Hieruit wordt duidelijk dat man en vrouw elkaar aanvullen en dat hun relatie levengevend is. Elke mens realiseert zichzelf volledig in de ontmoeting met het andere. De menselijke natuur dient zo gezien te worden als eenheid van lichaam en ziel. In deze eenheid gaat de horizontale dimensie (relatie tussen man en vrouw) samen met de verticale (relatie met God).

Wat opvoeding betreft, verwacht de Congregatie dat ouders hun plicht nakomen hun kinderen op te voeden. Deze plicht mag niet doorgeschoven worden. Daarnaast hebben kinderen het recht een vader en een moeder te hebben om binnen het gezin de waarde van het seksuele verschil mee te krijgen. Van scholen verwacht de Congregatie dat ze een plek zijn waar jongeren in hun mens-zijn kunnen groeien, dat ze in gesprek gaan met ouders en dat ze bij seksuele voorlichting eerbiedig omgaan met de gezinscultuur en lichamelijkheid.

Congregation for Catholic Education, Male and Female He created Them. Towards a Path of Dialogue on the Question of Gender Theory in Education, Vatican City, 2019: www.educatio.va

De Nederlandstalige versie is hier te lezen.

4.4. Man en Vrouw: Een gids rond genderkwesties

“De Congregatie voor de Katholieke Opvoeding van het Vaticaan publiceerde op 10 juni 2019 het document Man en vrouw, Hij schiep hen: naar een weg van dialoog over de kwestie van gender in het onderwijs. De tekst is "bedoeld als instrument om de katholieke inbreng in het debat over seksualiteit te helpen leiden" en richt zich specifiek naar scholen, maar ook naar ouders, studenten, en geestelijken.

Thomas vroeg aan em. prof. dr. Roger Burggraeve naar een eerste commentaar.

Save

Was is volgens u de grondgedachte en de drijfveer achter dit Vaticaanse document?

Laat me beginnen met de zeggen dat het goed is dat de kerkleiding deze problematiek eindelijk ter harte neemt en met deze tekst een eerste poging doet om positie in te nemen in het debat. In het document toont men zich duidelijk bereid om deze positie verder te laten evolueren doorheen dialoog en verdere onderscheiding, dat is zeker hoopvol. Het document is vooral ingegeven door een verzet tegen het zogenaamde genderrelativisme. Dat is de idee dat genderbeleving een totaal vrije keuze is van het individu, tot en met de vrije keuze voor verschillende soorten relaties, zoals bijvoorbeeld in polyamorie. Een dergelijke doorgedreven vrije keuze van het individu noemt men genderideologie. Ik vind deze waarschuwing voor een genderbeleving die volledig losstaat van de lichamelijke conditie van de mens begrijpelijk en terecht. Het riskeert immers een dualistische antropologie te creëren waarin het lichaam helemaal ondergeschikt wordt aan persoonlijke vrije wil, en zelf geen betekenis meer kan verlenen aan menselijke relaties. Men beseft natuurlijk ook wel dat er ‘winstpunten’ zijn aan een goede gendertheorie, maar men schrijft het gehele denken en beleven daarrond nogal snel en massief af als ‘genderideologie’. Daardoor riskeert het Vaticaanse document nogal snel terecht te komen in het omgekeerde euvel, namelijk de verabsolutering van het seksuele verschil als betekenaar. Het is niet zo dat het document helemaal in de val trapt van een soort seksueel objectivisme met duale categorieën, maar het schuurt er toch een beetje tegenaan… Natuurlijk uitgedaagd door het andere uiterste, een zuiver subjectivistisch omgaan met het lichaam dat zelf niet meer mag spreken, maar helemaal onderworpen wordt aan de wil van het subject.

Wat is dan uw eigen visie op de rol van gender in onze identiteit?

We staan voor de uitdaging om het seksuele verschil belangrijk te blijven vinden zonder het te verabsoluteren, maar ook zonder het ultiem te relativeren. Dat is inderdaad een moeilijk spanningsveld. We zijn geen abstracte mensen, onze seksuele identiteit speelt een fundamentele rol. Dat bewijzen net de transgenders: zij ijveren ervoor dat hun buitenkant zoveel mogelijk aan hun binnenkant beantwoordt, zij willen niet langer in 'het verkeerde lichaam' leven.

Wat zegt het document eigenlijk over transgenderidentiteit?

Er wordt eigenlijk niet gesproken over de uitdaging waarvoor transgenders staan in de zin dat ze een diepe tweespalt ervaren tussen hun geslachtelijkheid en hun genderidentiteit, waardoor ze een harmonie van het lichamelijk met de genderidentiteit nastreven. Het document wijdt daar geen woord aan. Dat is een gemiste kans in het document. 'Transgender' wordt in nummer 25 van het document gewoon samen met 'intersex' gebruikt, vanuit wat in nr. 11 het 'transgenderism' genoemd wordt, namelijk de absolute poging om volledig vrij - volgens individuele voorkeur - de beleving van de gender gestalte te geven (tot en met de 'queer'-visie). Ik vind dit woordgebruik heel ongelukkig omdat het aan de reële, existentiële problematiek van transgenders geen recht doet. De poging van transgenders tot 'harmonisering' van het lichaam met hun diep gevoelde genderidentiteit, die ze als een 'gegeven', een 'natuur' aanvoelen, komt immers helemaal niet uit subjectieve voorkeur voort, maar omdat ze in een contradictorische ervaring 'ondanks zichzelf' gevangen zitten. Ik vrees dat daarom de tekst scholen op dit punt weinig houvast of oriëntatie kan bieden, integendeel zelfs.

Wat kunnen katholieke scholen met dit document aanvangen?

De tekst kan fungeren in een soort van bevreemdingshermeneutiek. De inzichten erin zullen wellicht velen tegen de borst stuiten omdat ze zo sterk ingaan tegen het huidige tijdsgevoel en de emancipatorische krachten die daarin werkzaam zijn. Toch kan de tekst ons iets leren voor ons pedagogisch project, namelijk het belang van het lichaam en de kracht van de lichamelijkheid als teken, inclusief het seksueel karakter ervan. Ons lichaam staat niet los van de rest van onze persoon en heeft ook iets ‘te zeggen’. Op paradoxale wijze leren ons transgenders dat op een nieuwe manier: ze ervaren een gebrek aan ‘harmonie’ tussen wat het lichaam zegt en wat de ervaring zegt. En eigenlijk is dat in christelijk perspectief een uitdaging voor elke mens: hoe stemmen we ons lichaam, onze verlangens en onze verbondenheid met elkaar en de wereld zo authentiek mogelijk op elkaar af?”

www.kuleuven.be

4.5. Feministische golven

Save

“Feminisme is van alle tijden en culturen. Toch zijn er bepaalde keerpunten in de feministische geschiedenis, zoals wanneer vrouwen zich aan het einde van de negentiende eeuw transnationaal organiseerden in een heuse protestbeweging om gelijkberechtiging op te eisen. Deze keerpunten worden vaak besproken in termen van zogenaamde feministische golven.

Feministische kritiek is van alle tijden en culturen. Waar er vrouwenonderdrukking is, is er verzet. Denk maar aan Hypatia, Hildegard van Bingen, Hadewych, Christine De Pizan, Sojourner Truth, Huda Sha’arawi, enzovoort. De kritiek van vrouwen op ongelijke behandeling en misogyne vooroordelen kent echter lange tijd geen systematisch denkkader. Daarom wordt het ook wel vroegfeminisme of proto-feminisme genoemd. Wanneer vrouwen van een zekere klasse stilaan toegang krijgen tot de publieke ruimte en tot het onderwijs, raakt hun kritiek geacademiseerd en organiseren ze zich steeds vaker structureel.

In de achttiende eeuw is feminisme vooral gestoeld op filosofische Verlichtingsidealen. Vrouwen confronteren revolutionaire denkers met de gegenderde beperkingen van hun universeel gelijkheidsdenken en wijzen op de voortdurende genderdiscriminatie jegens vrouwen, die nog steeds als tweederangsburgers worden beschouwd. Verontwaardigd over het androcentrisme en verdoken seksisme in de Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen die de Franse Revolutie in 1789 bekroont, schrijft de Franse Olympe de Gouges een feministische kritiek in 1791: La Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne. Wanneer ook de Britse Mary Wollstonecraft in 1792 een feministisch manifest getiteld A Vindication of the Rights of Women publiceert, is het hek van de dam. In heel Europa eisen vrouwen hun gelijke rechten, verder dijnend op het revolutionaire momentum. Het betekent het begin van het moderne feminisme.

In de negentiende eeuw ontwikkelt het feminisme zich van een filosofische stroming tot een ware internationale emancipatorische protestbeweging. Vrouwenorganisaties wereldwijd streven naar formele gelijkheid, met de democratisering van het onderwijs en het stemrecht als topprioriteiten. Dit is de eerste feministische golf. (…)

Het startschot van de tweede feministische golf in Vlaanderen valt niet precies vast te pinnen. Een samenloop van evoluties in verschillende maatschappelijke domeinen heeft uiteindelijk geleid naar wat doorgaans benoemd wordt als de golven. Dat we de recente feministische geschiedenis op die manier opdelen, wordt tout court geregeld bekritiseerd. Zo spreekt historica Karen Offen liever niet in termen van golven, omdat het voorbij gaat aan het constante, soms individuele, verzet van de vele vrouwen die ervoor gezorgd hebben dat er een vruchtbaar politiek klimaat ontstond waaruit de golven konden vloeien. Wel is het zo dat de verschillende opkomende sociale bewegingen van eind jaren ’60, begin jaren ’70 bijdroegen aan een versnelling in het feministische protest in het westen. Daarom houden we voorlopig toch vast aan het idee van de golven. Vanaf de zestiger jaren vinden thema’s zoals gelijk loon voor gelijk werk veel bijval, over politieke breuklijnen heen. Over het algemeen ligt de focus van deze tweede feministische golf op autonomie en zelfbeschikking. Daarmee komen ook lichamelijkheid en seksualiteit hoog op de agenda te staan. Taboeonderwerpen zoals seksueel misbruik of abortus worden opengebroken. Vrouwen eisen reproductieve rechten, de rechten om baas te zijn over eigen buik. Bovendien wordt er voorbij formele gelijkheid gekeken. Het doel is een verregaande mentaliteitsverandering op gang te brengen. (…)

Vrouwenstudies ontwikkelden zich voor het eerst als universitair studiegebied in de VS in jaren ’70. Het begrip ‘gender’ ontstaat en fungeert als analytisch concept binnen maar ook buiten feministisch onderzoek. Er heerst een groeiend bewustzijn rond de socialiserende effecten van de maatschappelijke ideeën, verwachtingen en normen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid. De vrouwenbeweging vechten traditionele genderrollen aan en baant de weg vrij voor meer zelfdeterminatie. Daarnaast komt, dankzij de introductie van de anticonceptiepil in 1961, paren stilaan los te staan van baren. Het lokt een seksuele revolutie uit die de maatschappij bevrijdt van schaamte en schuld. De nadruk wordt gelegd op de individuele beleving van seksualiteit. De secularisering wint terrein, waardoor de kerk enkel terughoudend en afwijzend kan toekijken op de radicaal veranderende morele waarden. Het recht op anticonceptie en abortus, vrouwelijke lustbeleving en lesbische seksualiteit, maar ook de strijd tegen huishoudelijk geweld en verkrachting vormen enkele belangrijke speerpunten van de tweede feministische golf. Het is een complexe afweging tussen de bevrijding van seksuele repressie enerzijds, en de bestrijding van seksuele uitbuiting en geweld anderzijds. (…)

Enerzijds wordt gesteld dat de doelen van de tweede feministische golf nog steeds niet bereikt zijn en we daarom nog steeds op de rimpelingen van deze tweede feministische golf verder dijnen. Anderzijds oppert men dat de methoden waarmee de feministische beweging zich organiseert en actie voert zodanig verandert zijn sinds de jaren zeventig, dat men onmogelijk over diezelfde golf kan spreken. Het internet en de daarmee gepaard gaande digitalisering hebben feministen over heel de wereld met elkaar in contact gebracht en feministisch verzet voor goed veranderd. Ook om deze reden spreken sommigen over een nieuwe, derde feministische golf.

Niet alleen de online mobilisatiemogelijkheden hebben het feminisme voor eeuwig veranderd. Ook op een ideologisch niveau onderging de feministische beweging een diepgaande transformatie in de jaren negentig. Zwarte feministen wijzen op de beperkte bril van witte, westerse en middenklasse feministen die hun eigen ervaring veralgemenen in een optimistisch doch oppervlakkig geloof in een global sisterhood. De nood aan erkenning en inclusie van verschillen tussen vrouwen onderling dringt zich op. De ontwikkeling van intersectionaliteit als analythisch en politiek paradigma revolutioneert de feministische beweging en werpt een nodige kritische blik op de tekortkoming van het dominante feminisme van de tweede golf.

Vandaag staat een nieuwe generatie feministen op. Hun leerschool is veeleer de interactie op sociale media dan academische boeken of de traditionele conscioussness-raising samenkomsten van de tweede feministische golf. Sociale media spelen vandaag een cruciale rol in het verschaffen van informatie alsook in de mobilisatie en organisatie van een zogenaamde vierde feministische golf. De internationale #MeToo-beweging is hier slechts één voorbeeld van.

Waar de een het inroepen van een nieuwe feministische golf verdedigt vanuit een zogenaamd onverzoenbare generatiekloof tussen feministen, wijst een ander op het depolitiserend effect van deze constante herdoping in nieuwe golven. Dit leidt soms tot verhitte debatten, hetgeen nog maar eens bewijst dat er niet zoiets bestaat als "het" feminisme. Wereldwijd, maar ook in Vlaanderen specifiek, leeft een veelheid aan visies over hoe gendergelijkheid bereikt kan worden. Al deze visies vallen onder de krachtige en historische noemer "feminisme". De diversiteit in de feministische beweging vertaalt zich verschillende feministische stromingen. Op een historisch niveau wordt "het" feminisme dan weer verdeeld in de zogenaamde feministische golven. Hoewel ook hierover de meningen vaak verdeeld zijn, is één ding zeker: feminisme is terug van nooit weggeweest.”

Rosavzw: feministische golven

Rosavzw: tweede feministische golf

4.6. Weblinks

Rosa: RoSa vzw informeert, documenteert en sensibiliseert over gendergerelateerde kwesties en feminisme

Vrouwenraad: “De Vrouwenraad is de overkoepelende organisatie voor verenigingen die werken aan gelijke kansen voor vrouwen en mannen binnen een multiculturele samenleving. Wij komen op voor gelijke rechten en kansen voor alle vrouwen en mannen, ongeacht hun leeftijd, afkomst, seksuele geaardheid, overtuiging, handicap of andere discriminatiegronden.”

Ella: “Ella vzw staat voor het kruispunt van gender en etniciteit. ella maakt actief werk van kruispuntdenken in alle sectoren: de vrouwenbeweging, verenigingen van etnisch-culturele minderheden, het ruime middenveld, het onderwijs, het sociaal werk, zorg & welzijn, het jeugdwerk, justitie, …”

Çavaria: “Çavaria is de Vlaamse belangenverdediger van LGBTI-mensen en koepel van LGBTI-organisaties. Het personeel zet zich samen met honderden vrijwilligers in voor de rechten en het welzijn van LGBTI-mensen.” Op de website is ook een interessante woordenlijst te vinden.

Lumi: voor alle vragen en informatie over gender en seksuele voorkeur

Wel Jong Niet Hetero: "Sinds 1994 is Wel Jong Niet Hetero een vrijwilligersorganisatie met als voornaamste doel dat elke holebi- en transgenderjongere in Vlaanderen en Brussel zich goed en veilig voelt. Wel Jong Niet Hetero blijft bouwen aan een gelijkwaardige samenleving vanuit de kracht van de jongeren zodat zij zichzelf kunnen zijn in hun lichaam, seksualiteit en genderbeleving.”

Atria: Kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis

AboutMe: informatieve website met als doel gendergeletterdheid te stimuleren

Genderklik: “Waarom houden meisjes van roze en jongens van blauw? Is het waar dat jongens niet thuis horen in de balletwereld? Klopt het dat meisjes van nature zorgender zijn dan jongens? Waarom zijn er zo weinig huismannen? Zijn jongens die graag jurken dragen per definitie homo? Op deze website gaat men dieper in op deze en andere vragen over gender en gendermechanismen die verweven zijn met ons dagelijks leven.”

99 roze begrippen verklaard: een lexicon met bijna 100 termen, van Androgyn tot Queer

Acht pijnlijke vragen over gender die je niet durfde te stellen + respons: “Wat is het verschil tussen sekse en gender? Is er geen ander woord voor ‘gender’? En zijn mensen die niet man en niet vrouw zijn niet gewoon een beetje raar? Hier de antwoorden op acht pijnlijke vragen over gender die je niet durfde te stellen.”

Jaar van de vrouw (National Geographic): portaalsite met heel veel interessante artikels rond vrouw zijn, overal ter wereld

De Genderkwiebus Podcast: “De Genderkwiebus Podcast is een Nederlandse podcast volledig in het teken van gender in de breedste zin. Van educatieve aflevering tot gender-klets met interessante gasten.”

5. Impulsen en didactische suggesties

DEEL 1: GENDER EN IDENTITEIT: Geslacht, genderidentiteit, genderexpressie en aantrekking

5.1. De genderblender en de genderkoek

5.1.1. De genderblender

Save

Piet Hoebeke over de genderblender (Universiteit van Vlaanderen)

5.1.2. De genderkoek

“Bij je geboorte wordt officieel je geslacht vastgesteld: heb je een vagina, dan ben je een meisje. Heb je een penis, dan ben je een jongen. Op je identiteitskaart komt dan een V (vrouw) of een M (man). Het geslacht gaat dus over de lichamelijke verschillen tussen meisjes en jongens. Je kan ook geboren worden met variaties van vrouwelijke en mannelijke kenmerken, dit heet intersekse (X) en komt voor bij ongeveer 1 op 1500 mensen.

Daarnaast bestaat er ook zoiets als gender. Dit betekent ‘sociaal geslacht’ en gaat over sociale rollen en normen voor meisjes en voor jongens. Je genderidentiteit is dan of je je een meisje of een jongen voelt, geen van beide, allebei of nog iets anders. Hoe je je gedraagt, kleedt en toont naar de buitenwereld, heet genderexpressie.”

www.weljongniethetero.be

Save

Een afdrukbare versie van de genderkoek vind je hier.

Genderkoek: the movie

Didactische suggesties

Als intro op de genderthematiek geven de leerlingen aan wat zij associëren met de begrippen ‘man’ en ‘vrouw’ en met de begrippen ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’.

Daarna wordt dieper ingegaan op de genderblender en/of de genderkoek. Beide brengen een gelijkaardig begrippenkader aan, met het verschil dat er bij de genderblender ook nog sprake is van de drift of seksuele interesse als zogenaamde volumeknop. In de achtergrondinfo is meer te vinden rond de verschillende begrippen.

Een vraag die hier al aan de orde is: staat onze identiteit vast en is deze verankerd in één van beide uitersten (man-vrouw; mannelijk-vrouwelijk) of is deze veranderlijk en komt die niet per se overeen met één van beide uitersten?

Aan de hand van de genderblender of de genderkoek kan men stilstaan bij de begrippen geslacht, genderidentiteit, genderexpressie en aantrekking, met behulp van onderstaande impulsen.

5.2. Biologisch geslacht

5.2.1. Caster Semenya, tien jaar controverse rond haar geslacht: “Bekijk deze mens eens goed, voor mij is dit geen vrouw”

Yann Caradec from Paris, France, CC BY-SA 2.0 via Wikimedia Commons, Wikimedia

“(…) 31 juli 2009 is het als Caster Semenya de atletiekwereld een eerste keer met verstomming slaat. Achttien is ze als ze op de Afrikaanse jeugdkampioenschappen de 800 meter wint in 1:56.72. Niet alleen de beste wereldjaartijd, ook een verpulvering van haar persoonlijk record met bijna vier (!) seconden. Wenkbrauwen worden gefronst, experts spreken hun twijfels uit. Drie weken later snelt Semenya op het WK in Berlijn onbedreigd naar goud met een nieuwe beste wereldjaarprestatie (1:55.45). Nummer twee en drie, de Keniaanse Janeth Jepkosgei en de Britse Jenny Meadows, staan niet op de foto. “Bekijk deze mens eens goed”, fulmineert de Russische Maria Savinova, teleurstellend vijfde in de finale. “Voor mij is dit geen vrouw. Ik voel me zo slecht voor de andere atletes. Het is nutteloos om met zo iemand de strijd aan te gaan. Dit is niet eerlijk.”

Bij de Internationale Atletiekfederatie (IAAF) zitten ze verveeld met de situatie. Secretaris-generaal Pierre Weiss windt er geen doekjes om: “Caster Semenya is een vrouw, maar misschien niet 100 procent.” Mysterieuze woorden, maar wat blijkt? De weken voor het WK heeft de IAAF niet stilgezeten. Semenya wordt gevraagd mee te werken aan een geslachtstest. Uit eerdere tests is gebleken dat de Zuid-Afrikaanse over drie keer zoveel lichaamseigen testosteron beschikt als de gemiddelde vrouw. “Voldoende reden om eraan te twijfelen of Semenya wel 100 procent vrouw is”, oordeelt de IAAF. Semenya werkt gedwee mee aan de geslachtstest en loopt niet veel later naar goud in Berlijn. Vervolgens moet ze bijna een jaar wachten voor ze weer in competitie kan aantreden. Orders van de IAAF. “We moésten haar zaak wel grondig onderzoeken”, zegt de atletiekfederatie. “Je besttijd op de 800 meter met acht seconden verbeteren, dan zijn de verdachtmakingen rond dopinggebruik nooit ver weg.” Pas op 6 juli 2010 geeft de IAAF de Zuid-Afrikaanse groen licht om wedstrijden te lopen. Als vrouw. Elf lange maanden in de wachtkamer zijn het voor Semenya.

Enkele wetenschappers nemen het intussen op voor de Zuid-Afrikaanse. Zo ook Katrina Karkazis, bio-ethicus aan de befaamde universiteit van Stanford. “Semenya wordt simpelweg als verdacht bestempeld omdat ze te snel is en er te mannelijk uitziet”, weet Karkazis. “Maar daar heeft ze zelf geen schuld aan.” Medische rapporten leren Karkazis namelijk het volgende: Semenya beschikt over een SRY-gen. Daardoor hebben haar geslachtsklieren zich ontwikkeld tot inwendige testikels. Onvruchtbare testikels, maar ze maken wel testosteron aan. Volgens Karkazis ligt daar de verklaring voor de hoge testosteronwaarden van Semenya. “God heeft me op deze wijze geschapen, ik ben in het reine met mezelf”, zegt de Zuid-Afrikaanse.

De IAAF laat haar ‘prooi’ echter niet los. De atletiekfederatie stelt nieuwe regels op over testosteronwaarden: atletes die als vrouw door het leven gaan, mogen geen testosteronwaarden hebben die vergelijkbaar zijn met die van mannen. Als dat wel zo is, mogen ze geen voordeel halen uit die hoge waarden. Hyperandrogene vrouwen, zoals Semenya, moeten in dat geval een behandeling ondergaan. Lees: medicatie nemen om hun testosteronwaarden te doen zakken. Semenya gehoorzaamt en reist als topfavoriete naar de Olympische Spelen in Londen. Ze wordt aangeduid als vlaggendrager van haar land en krijgt daarbij ondermeer de voorkeur op Oscar Pistorius. “Het is een hele eer voor mij dat ik op deze manier mijn land mag vertegenwoordigen”, zegt ze. Op de 800 meter moet ze vrede nemen met zilver. (…)

De jaren gaan voorbij, het wordt juli 2015. Semenya krijgt goed nieuws. De Indiase atlete Dutee Chand, net als de Zuid-Afrikaanse van hyperandrogene komaf, heeft een zaak aangespannen bij het Internationaal Sporttribunaal (TAS). De IAAF dwingt Chand net als Semanya tot het nemen van medicatie om haar hormonale afwijking te bestrijden. “Zonder medicatie geen wedstrijden”, wordt ze afgedreigd. De Indiase vecht de maatregel aan bij het TAS en krijgt gelijk. (…)

De Spelen van Rio 2016 komen eraan. Semenya begint - zónder medicatie - als grote favoriete aan de 800 meter en maakt de verwachtingen waar. Na een geweldige eindspurt verovert ze goud. (…) In april 2018 komt de atletiekfederatie met nieuwe regels op de proppen voor hyperandrogene atleten. De bovengrens inzake testosteronwaarden wordt vastgelegd op 5 nanomol per liter urine. In 2009 bedroeg die nog 10 nanomol. De meningen bij de insiders over de IAAF-regel zijn verdeeld. Is het een maatregel die Semenya speciaal moet viseren? Who knows.

In juni 2018 kondigt Semenya aan dat ze in beroep gaat tegen de “onfaire” regelgeving van de IAAF. Vorige woensdag velde het Internationaal Sporttribunaal zijn vonnis. Semenya wordt in het ongelijk gesteld en moet na Doha weer aan de medicatie. Of zet ze er straks gewoon een punt achter? Een tweet van enkele dagen terug vormt in elk geval voer voor speculatie. “Weten wanneer je moet weggaan, is een teken van wijsheid”, schrijft de Zuid-Afrikaanse. “Daartoe in staat zijn is een teken van moed. Weggaan met opgeheven hoofd is een teken van waardigheid.””

www.hln.be

Didactische suggesties

De leerlingen noemen een aantal sporten op. Toen ze deze het laatst zagen, werd de sport dan uitgevoerd door een man/mannen? Of door een vrouw/vrouwen? Denken de leerlingen bij wielrennen, voetbal, boksen,… eerst aan de mannencategorie? Hoe komt dit? Van de meeste sporten bestaat er een mannen- en een vrouwencategorie. Is het eerlijk of logisch dat er een onderscheid wordt gemaakt tussen mannen- en vrouwensporten? Wat met andere geslachtsvariaties?

Op YouTube zijn er verschillende filmpjes te vinden waarin Caster Semenya loopt. In bovenstaand artikel wordt wat meer verteld over haar traject. Wat denken de leerlingen daarbij? Is het eerlijk wat de Internationale Atletiekfederatie van haar gevraagd heeft? Semenya zegt in het artikel “God heeft me op deze wijze geschapen, ik ben in het reine met mezelf”. Hoe beoordelen de leerlingen deze uitspraak?

Zet Caster tegenover Michael Phelps, een andere olympische kampioen. Wat vinden de leerlingen ervan? Is er een verschil in de natuurlijke voordelen van beiden? Doen alle sporters met uitmuntende fysieke mogelijkheden dan niet aan oneerlijke concurrentie? Zie hiervoor dit artikel uit The Washington Post waarin duidelijk gemaakt wordt dat we de genetische verschillen van Phelps eren en die van Caster bekritiseren en zelfs bestraffen.

Meer over het aspect ‘intersekse’:

Ted Talk ‘What it means to be intersex’ van Susannah Temko

artikel ‘Geslacht laat zich niet in hokjes duwen’ (Eos Wetenschap)

artikel ‘Wen Long (9) hoeft niet te kiezen tussen jongen en meisje’ (One World)

Ted Talk ‘Geslachtsbepaling: Gecompliceerder dan je denkt’ van Aaron Reedy

5.2.2. Gender reveal parties

John Lawlor, CC BY 2.0 via Wikimedia Commons, Wikimedia

"He or she? What will our little pumpkin be?", staat er bij een zojuist verschenen filmpje van een gender reveal party. De Amerikaanse Grace Lavon is bezig met haar 'journey to motherhood' en heeft haar vrienden en familie daarvoor uitgenodigd. In het filmpje is te zien hoe er een heel scala aan spelletjes gespeeld wordt, om te ontdekken wat het geslacht van de baby is. Zo houdt Grace's man bijvoorbeeld hun verlovingsring aan een touwtje boven haar buik, om te zien of hij een bepaalde kant op gaat: een opzij-beweging betekent een jongen, een cirkelbeweging zou op een meisje duiden. Aan het eind van het filmpje komt er een enorme stoot roze wolk uit een pompoen, onder toeziend oog van de familie én hun poedel. Er wordt gehuild en gejuicht: het is een meisje.

Wie denkt dat dit typisch Amerikaans sentiment is, heeft het mis. (…) Zo schreef Linda Samplonius in 2018 op RTLnieuws dat zij voor menig bevriend stel in een met kleurstof doordrenkte muffin moest happen. "Ik ben 33, mijn halve vriendenkring is zwanger en ik vul mijn weekenden tegenwoordig met gender reveal party's en babyshowers." Nu we in tijden van corona leven, zijn er zelfs onthullingen via een heuse professioneel opgezette livestream te bewonderen.

Samplonius bespreekt de opkomst van de nieuwe traditie met trendanalist en marketingexpert Mabel Nummerdor. Er zijn meerdere redenen voor te bedenken: zo zijn we slachtoffer van wat ouderwets consumerism en zijn we door steeds verdere secularisatie bovendien naargeestig opzoek naar nieuwe tradities. En noteert Nummerdor, zo'n feestje heeft eigenlijk de verkeerde naam. Want gender is iets anders dan geslacht: het wordt niet bepaald door wat er tussen je benen zit, maar door hoe je je voelt.

Vooral om die laatste zaak is momenteel veel te doen. Zo zijn er steeds meer koppels die het niet nodig achten meteen een labeltje op hun toekomstige of pasgeboren kroost te plakken, en denkt hagelslag-gigant De Ruijter er zelfs over om op termijn met genderneutrale muisjes te komen. Zelfs de OG van de gender reveal party, Jenna Karvunides, vindt dat haar bedenksel compleet uit de klauwen gelopen is en ziet het feestje liever weer verdwijnen. De reden hierachter? De dochter die onthuld werd door haar zelfgebakken taart, geeft intussen haar moeder "an education in gender politics", schrijft The Guardian. Op foto's van het gezin zie je Bianca staan in een blauw pak met mooie korte coupe. De eerste gender reveal baby heeft lak aan gendernormen: symbolisch voor hoe achterhaald sommigen die überhaupt vinden.”

www.evajinek.nl

Didactische suggesties

Bij deze impuls kan men het verschil duidelijk maken tussen genderidentiteit en geslacht (zie ook achtergrondinformatie). Eigenlijk zou een gender reveal party beter een sex reveal party heten, omdat men enkel het biologische geslacht kent…

De leerlingen krijgen een foto of filmpje te zien van een gender reveal party. Ze geven aan of zij zelf al op een dergelijk feestje aanwezig geweest zijn en of zij dit ook zelf zouden willen doen in de toekomst. Zijn er ook morele bezwaren in te brengen tegen dergelijke feestjes?

Wanneer je googelt op ‘gender reveal party disappointment’ zijn er heel wat filmpjes te vinden van mensen die teleurgesteld zijn in het geslacht van de toekomstige baby. Hoe beoordelen de leerlingen dit? Zouden zij een voorkeur hebben? Waarom wel of niet?

Bij de kleuren blauw en roze kan men de link leggen naar genderstereotypen (zie verder in deze In de kijker). Welke woorden of eigenschappen verbinden de leerlingen met deze kleuren en welke verwachtingen hangen ermee samen? Aanvullend kan men naar het onderstaande filmpje kijken kijken waarin een mogelijke uitleg wordt gegeven van waarom roze een meisjeskleur is en blauw een jongenskleur (er zijn wel meerdere theorieën).

5.2.3. Hoe je lichaam je identiteit bepaalt

Save

Kunstwerk uit de reeks ‘Fragmenta’ van Micaela Lattanzio over de fragmentatie van de vrouwelijke identiteit

“Mijn allereerste identiteit kreeg ik op 15 februari 1983 van een gynaecoloog in wat toen nog het academisch ziekenhuis Groningen heette. Ik weet niet hoe hij heette, maar wel dat hij enkele momenten eerder bijna door mijn temperamentvolle barende moeder was gewurgd met zijn eigen stropdas. En dat hij om half één die middag tussen m’n kleine beentjes keek en tegen m’n ouders zei: ‘Het is een meisje.’

Het was de eerste keer dat mijn lichaam – in dit geval mijn geslachtelijke buitenboord-anatomie – en mijn identiteit met elkaar verknoopt raakten. En zeker niet de laatste. Als je me nu zou vragen wat mijn identiteit is, zou een deel van het antwoord te maken hebben met keuzes die ik in mijn leven heb gemaakt. Ik ben schrijver, journalist, feminist, moeder, echtgenote. Maar een ander deel van mijn identiteit is nog steeds, zoals toen in 1983, op de een of andere manier onlosmakelijk verbonden met mijn lijf. Ik ben vrouw, ik ben dik, ik ben biseksueel, ik ben wit. En die identiteiten zijn niet alleen verbonden met mijn lijf, maar ook, of misschien wel vooral, met de omgeving, de cultuur waarin ik leef, en hoe die naar dat lijf kijkt, het weegt, interpreteert, er verwachtingen aan koppelt, het goed of fout acht, het beoordeelt als ‘de norm’ of juist de afwijking, het in een hokje plaatst. Over die drie aspecten – identiteit, lichaam, culturele omgeving – en hun onderlinge samenhang wil ik het vandaag hebben.

Maar laten we eerst even terug gaan naar dat moment van de geboorte. Een kersverse baby heeft zelf nog geen genderidentiteit, nog geen gevoel dat hem of haar zelf vertelt: ik ben een jongen, of ik ben een meisje. Ontwikkelingspsychologen weten niet precies wanneer die innerlijke identiteit wel ontstaat, maar ze zijn het er over eens dat dit ergens tussen de leeftijd van anderhalf en drie jaar gebeurt. Dat wil echter niet zeggen dat hun omgeving een kleine baby geen identiteit toedicht. Puur op basis van de aanwezigheid van een piemel of een vagina trekken we een heel vat open aan cultureel gekleurde verwachtingen en aannames. Dat meisjes lief, sociaal en gevoelig zijn, en jongens stoer, technisch en competitief, bijvoorbeeld.

Al meteen na de geboorte noemen Amerikaanse ouders en verpleegkundigen in het ziekenhuis een kleine meid sugar of sweetie, en ze zeggen hoe knuffelbaar, zacht en lief ze is. Kleine jongetjes daarentegen zijn big guy of tiger en worden geprezen om de kracht waarmee ze met hun kleine vingertjes grijpen of met hun beentjes schoppen. We vinden jongensbaby’s sterk en grofgebouwd – ook al is er fysiek geen verschil – en meisjesbaby’s fijngebouwd en zwakker. Eenmaal thuis komen baby’s wederom in hun eigen, seksespecieke omgeving terecht. Gemiddeld genomen ziet dat er zo uit. De meisjeskamer is roze, en er staan significant meer poppen en ‘huishoudelijk speelgoed’ (nepfornuisjes en dergelijke) in. De jongenskamers zijn meestal blauw en gevuld met sportspullen of speelgereedschap. (…)

En daar blijft het niet bij. Zo blijkt uit psychologisch onderzoek dat ouders gemiddeld meer verschillende emoties herkennen bij hun dochter dan bij hun zoon. Ouders praten vaker tegen hun dochter dan tegen hun zoon. Bovendien gebruiken ze tijdens het gesprek met hun meisje meer emotioneel geladen woorden.

In november 2015 stelde Lotte van der Pol aan de Universiteit Leiden in haar proefschrift vast dat ‘genderneutrale afbeeldingen van kinderen die blij of verdrietig waren, vaker als meisje [werden] benoemd, terwijl ouders het boze genderneutrale kind in het boek vaker een jongen noemden.’ Op die manier, zo stelde Van der Pol vast, gaven ouders op subtiele wijze boodschappen aan hun kinderen over welke emoties al dan niet gepast zijn voor jongens en meisjes. Nog een uitkomst van onderzoek: Als een jongensbaby huilt, neemt we aan dat hij boos in, maar van een meisjesbaby denken we dat ze verdrietig is. En we reageren sneller als onze dochter moet huilen, en trekken vervolgens meer tijd uit om haar te troosten en vast te houden dan we bij onze kleine jongen zouden doen.

Kortom: op allerlei subtiele manieren behandelen we jongens en meisjes anders, gebaseerd op een veronderstelling over hun identiteit, die we ooit hebben gebaseerd op hun lichaam als baby.

Veel wetenschappers beroepen zich op datzelfde lichaam om deze culturele keuze voor ongelijke behandeling te rechtvaardigen. Hoor eens even, zeggen zij, die vagina’s en piemels komen natuurlijk niet zomaar uit de lucht vallen. Die ontstaan in de baarmoeder, lang voor de geboorte, onder invloed van genen en hormonen, met name van mannelijke geslachtshormonen als testosteron. Jongens hebben daar meer van dan meisjes – vandaar de piemels en testikels.

Maar dat hormoon doet meer dan alleen ieniemienie-geslachtsdelen aanleggen. Het werkt ook in op de ongeboren hersenen van een foetus. Bij veel testosteron krijg je een jongensbrein, bij minder een meisjesbrein. En dat zorgt later weer voor verschillen in gedrag tussen jongens en meisjes, en daar komt ook hun identiteit vandaan. Een baby mag zich weliswaar nog niet bewúst zijn van die genderidentiteit, hij is er wel degelijk altijd al geweest. (…)

Hoewel de meeste mensen redelijk goed antwoord kunnen geven op de identiteitsvraag ‘voel je je man of vrouw?’ is dat antwoord maar een zeer grove afspiegeling van hun innerlijk. Van binnen, zo weten psychologen nu al een paar jaar, zijn we allemaal een mozaïek van het mannelijke en het vrouwelijke, en alles daartussenin. Elke karaktertrek die je hebt, zit ergens op een continuüm met aan de ene kant iets dat we qua stereotypen met mannelijkheid associëren (denken in systemen, bijvoorbeeld, of rationaliteit) en aan de andere kant iets dat we qua stereotypen met vrouwen verbinden (zoals denken in emoties, of intuïtie).

Een aardig voorbeeld van zulk onderzoek werd gedaan door psychologen van de Universiteit van Rochester. Zij kwamen een paar jaar geleden met een nieuwe analyse van data van dertien goed uitgevoerde onderzoeken naar sekseverschillen in persoonlijkheid. (…) Hun conclusie: populaire verhaaltjes over mannen van Mars en vrouwen van Venus ten spijt, is het een gigantische zeldzaamheid om iemand met echte herenhersenen of met een totaal damesbrein aan te treffen. Eerder zijn we allemaal een volstrekt unieke samenstelling van mannelijke hersenonderdelen en typische vrouwelijke breinkenmerken. (Je kunt je afvragen wat dat ‘mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ dan nog precies aanduidt, maar laat ik het niet té ingewikkeld maken.) (…)

Het fascinerende hieraan is dat ik vaak het idee heb dat in onze cultuur lichaam vaak belangrijker is dan identiteit. Dat ik een vrouwenlichaam heb, dat de vrouwen aan de talkshowtafel vrouwenlichamen hebben, dat Mayer een vrouwenlichaam heeft, lijkt relevanter dan de vraag of we ons innerlijk meer vrouw of meer man voelen. (…)

Ik kreeg mijn eerste identiteit 33 jaar geleden, toen een arts naar mijn lichaam keek en zei dat ik een meisje was. Sindsdien hebben dat lichaam, mijn identiteiten en onze cultuur op allerlei manieren met elkaar gebotst. En dat botsen is ook onvermijdelijk. Mensen komen immers in ontelbaar veel variaties – zowel qua lichaam als qua identiteit – terwijl onze cultuur maar een klein aantal hokjes erkent en accepteert als ‘goed’ of ‘echt’. (…)

Wat nou als we zouden proberen om niet onze lichamen en identiteiten aan te passen aan onze cultuur, te vormen zodat we van binnen en buiten in de maatschappelijke hokjes passen, maar andersom: wat nou als we onze cultuur aanpassen aan de veelheid en verscheidenheid van lichamen en identiteiten? Als we bijvoorbeeld collectief zouden proberen iemands identiteit en iemands lichaam niet langer zien als iets waar anderen een oordeel over hoeven te hebben? Als we de notie van ‘juiste’ identiteiten en ‘goede’ lichamen los zouden laten? Als we variatie zouden omarmen, en milder en vriendelijker zouden zijn over onze eigen lichamen, en onze eigen innerlijk, maar ook die van een ander? Dat iemand dan zou zeggen: ‘Dit is mijn identiteit en ik voel me hier goed bij’, en wij zouden alleen maar zouden zeggen: ‘Oké. Blij voor je’. Ik weet niet hoe het met u zit, maar mij lijkt dat een fijn idee.”

ashatenbroeke.nl

Didactische suggesties

Vanuit dit artikel proberen de leerlingen de link tussen het lichaam en het biologisch geslacht van mensen en de identiteit (die hen toegemeten wordt) uit te leggen. Op welke manier bepaald hun eigen lichaam en hun eigen biologisch geslacht hun identiteit? In dit artikel wordt al de link gelegd tussen biologisch geslacht en genderidentiteit.

In het artikel wordt verwezen naar de uitspraak ‘Mannen komen van Mars en vrouwen komen van Venus’ en naar ‘mannenhersenen’ en ‘vrouwenhersenen’… Zijn mannen en vrouwen fundamenteel verschillend van elkaar? Zijn de biologische verschillen allesbepalend?

Zijn de leerlingen het eens met de observaties van Asha Ten Broeke? Moeten we onze lichamen aan passen aan onze cultuur en de maatschappij of moeten we onze cultuur aanpassen aan de veelheid van lichamen en identiteiten? Hier zitten we al op het spoor van gender op maatschappelijk vlak, waarover in deel 2 van de impulsen meer.

5.3. Genderidentiteit

5.3.1. Hoe zit dat nu eigenlijk met die zij/haar/hij/hem/hen/hun? – faqda

Didactische suggesties

Aan de hand van dit filmpje kan men het begrip genderidentiteit en een aantal begrippen die hiermee te maken hebben verduidelijken.

5.3.2. Dat er M of V in jouw paspoort staat, komt door... Napoleon

Pixabay

“Dat je bij je geboorte wordt geregistreerd als jongen of meisje lijkt misschien de normaalste zaak van de wereld, maar dat was lang niet altijd zo. Het is een erfenis uit de tijd van Napoleon. Tegenwoordig worden gegevens over je sekse door de overheid voor allerlei processen gebruikt. En dat is lang niet altijd nodig (of verstandig). (…)

Geslacht is dus niet zomaar iets persoonlijks, maar iets wat de overheid gebruikt om beleid te maken, uit te voeren en te onderzoeken of dat beleid werkt. Hoe wij door de overheid worden benaderd, bestuurd en begrepen, wordt mede bepaald door ons geslacht – en de registratie daarvan. (…)

Het registeren van mannen en vrouwen lijkt de normaalste zaak van de wereld. Het is misschien moeilijk je een maatschappij voor te stellen waarin we zulke situaties anders zouden aanpakken. Toch heeft het registreren van geslacht lang niet altijd bestaan. (…)

Een wetboek voor iedereen: de Code Napoleon

(…) In Frankrijk heeft Napoleon eerder al het Franse burgerrecht ingrijpend hervormd. In plaats van de veelal ongeschreven, streekgebonden coutumes – die tot dan toe bepalend zijn binnen het Franse recht – geldt er vanaf 1804 één wetboek voor heel Frankrijk: de Code Napoleon. [In het geannexeerde België gold de Code Napoleon eveneens vanaf 1804.]

Zaken die eerst onder het lokale gezag van de kerk vielen – het huwelijk, gezinsvorming, burgerschap – komen na de invoering van de Code onder het gezag van de nieuwe, gecentraliseerde overheid. Elk aspect van het leven, van geboorte tot het graf, wordt nu gereguleerd door de Franse staat.

De Code Napoleon verplicht dat er van alle geboortes, huwelijken en overlijdens een akte wordt opgemaakt. Ook de burgerregistratie wordt door de Code Napoleon aan de invloedssfeer van de kerk onttrokken. De Code verplicht dat er van elke geboorte, elk huwelijk en elk overlijden een akte wordt opgemaakt bij een nieuw overheidsorgaan: de burgerlijke stand.

Maar liefst 68 artikelen in de Code Napoleon bepalen hoe de bevolking precies geregistreerd moet worden. Zo moet de geboorteakte de datum en het tijdstip van de geboorte vermelden, de namen van het kind, en ook de namen, de woonplaats en het beroep van zowel de ouders als de getuigen. En: het geslacht van het kind. Zo wordt geslacht, voor het eerst in de moderne geschiedenis, een officiële staatsaangelegenheid.

Geslacht registreren om oorlog te voeren

Waarom het geslacht speciaal vermeld moest worden op de geboorteakte, is nooit expliciet beargumenteerd – maar handig is het wel. Met name voor Napoleons grootste hobby: oorlog voeren. Napoleon stelt in Frankrijk namelijk een dienstplicht in. Alle jonge mannen kunnen vanaf hun twintigste opgeroepen worden. En door de invoering van de burgerlijke stand en de geslachtsregistratie op de geboorteakte heeft Napoleon in één klap zicht op hoeveel jonge mannen er voor zijn legers beschikbaar zijn.

Opvallend is ook dat in de Code Napoleon staat dat vaders bij de aangifte van een geboorte hun kind mee moeten nemen naar de burgerlijke stand. De ambtenaar moet kunnen controleren of ouders hun jongetjes niet stiekem als meisjes laten registreren, om ze later aan de dienstplicht te onttrekken.

Maar ook op andere vlakken wordt de greep van de staat op het geslacht van zijn burgers merkbaar. De Code Napoleon staat namelijk bol van bepalingen die de verhoudingen tussen mannen en vrouwen moeten reguleren.

Zo wordt in de Code Napoleon het vaderlijk gezag officieel in de wet verankerd. Daarmee worden de rechten van vrouwen ernstig beknot, ten gunste van de man, die als vader of echtgenoot het wettelijke hoofd van het gezin vormt. ‘De man is bescherming verschuldigd aan zijn vrouw, de vrouw gehoorzaamheid aan haar man’, zo stelt artikel 213 van de Code.

Vrouwen krijgen in de Code bovendien slechts passief burgerschap (zonder politieke rechten), gaan in tegenstelling tot mannen de gevangenis in als ze overspel plegen, en de positie van gehuwde vrouwen binnen het huwelijksgoederenrecht – wat bepaalt wie wat bezit na de bruiloft – blijft beperkt. (…)

Dit was Andere Tijden, terug naar de onze

De invloed van Napoleon op onze hedendaagse maatschappij is nog dagelijks merkbaar: het metrieke stelsel, het kadaster, het burgerlijk huwelijk, allemaal zijn het overblijfselen van zijn bewind. En dankzij de Franse keizer is dus ook geslacht nu een staatsaangelegenheid.

In de tijd van Napoleon was geslacht voor de staat een belangrijk gegeven: voor het optrommelen van dienstplichtigen, en omdat vrouwen minder rechten hadden. Maar in Nederland [en België] zijn mannen en vrouwen inmiddels voor de wet gelijk, en bestaat er ook geen actieve dienstplicht meer. Toch valt ons geslacht nog steeds binnen de invloedssfeer van de overheid.

De vraag is natuurlijk: waarom? Dient het nog steeds een duidelijk doel? Of is het gewoon een vanzelfsprekendheid geworden? Is het echt niet denkbaar dat we dit boek ooit definitief sluiten? (…)”

decorrespondent.nl

Didactische suggesties

Na het lezen van het artikel nemen de leerlingen hun identiteitskaart erbij. Opmerking: het kan zijn dat dit gevoelig ligt wanneer er leerlingen in de klas zijn zonder identiteitskaart (bijvoorbeeld leerlingen met een asielprocedure).

Wat staat er allemaal op de identiteitskaart?

Vind je alle info die hier staat nodig en relevant?

Vind je het goed dat ons geslacht vermeld staat op onze identiteitskaart?

Heb je de M of V die op je identiteitskaart staat al nodig gehad? Of is het overbodig?

Vind je het goed dat er extra categorieën bij komen? Zie dit artikel.

Of kunnen we de M/V/X beter laten vallen en het geslacht niet vermelden op de identiteitskaart?

Meer hierover:

Artikel ‘Waarom maken we een juridisch onderscheid tussen mannen en vrouwen’ (Knack)

Artikel ‘Geslacht op het paspoort: M, V, X of beter helemaal niks?’ (Charlie Magazine)

Artikel ‘‘Geslacht X? Ik ben liever hokjesvrij.’ Non-binaire Belgen over de plannen om derde geslacht in te voeren’ (De Morgen)

Artikel ‘Haal geslacht van de id-kaart’, stelt onderzoeker Pieter Cannoot. ‘Die categorieën zijn niet nodig’ (De Morgen)

5.3.3. Outside the binary

Save

Luca, 25, Londen, Verenigd Koninkrijk. Identificeert zich als genderqueer. ‘Ik gebruik liever het begrip "genderqueer" dan "non-binair". "Genderqueer" is een politieke term, die niet alleen mijn eigen toestand beschrijft, maar ook het principe van binariteit verwerpt. Ik denk dat gender iets fluïde is en dat de wereld van zichzelf non-binair is.’ ‘Ik heb altijd geworsteld met de nauwe verwachtingen rond gender. De genderbinariteit waar ik mee werd omringd voelde heel erg onderdrukkend. En ik wil me niet conformeren aan iets dat onderdrukkend voelt. Voor mij gaat het om het complex maken van gender, om ruimte te creëren tussen wat de meeste mensen zien als mannelijk en vrouwelijk. Door genderqueer te omarmen kan ik verschillende manieren verkennen om met gender te leven, gender "queer" te maken, en me los te maken van gender.’ -- Uit de serie Outside the Binary door Linda Bournane Engelberth.

Save

Ana, 22, Yogyakarta, Indonesië. Identificeert zich als non-binair. Gebruikt de voornaamwoorden ‘zij/haar’. ‘Ik wil niet in het hokje man of vrouw geduwd worden, want genderfluïditeit is grenzeloos. Het betekent dat ik alles kan zijn. Ik voel me al heel lang zo, sinds ik kind was. Maar in het dagelijks leven vind ik het niet erg als ze me een meisje noemen. In Indonesië kun je twee dingen genoemd worden: ‘mas’ (broer), of ‘mbak’ (zus). Als ik in Europa zou wonen, zou ik de voornaamwoorden ‘hen/hun’ gebruiken. Maar het maakt me niet uit hoe ik genoemd word.’ -- Uit de serie Outside the Binary door Linda Bournane Engelberth.

Fotoreeks www.lindabournane.com

"Ik ben geboren en opgevoed als meisje, maar voel me niet specifiek man of vrouw. Ik identificeer me als non-binair, heb het liefst dat mensen naar mij verwijzen met ‘die’ en ‘hun’ in plaats van ‘zij’ en ‘haar’ of ‘hij’ en ‘hem’. Mijn expressie is vooral ‘ik’ en die koppel ik niet aan mannelijk of vrouwelijk. Maar ik heb een aantal kenmerken waardoor mensen mij als vrouw zien. Voor hen kan het dus verwarrend zijn, maar niet voor mij. Ik zit goed in mijn vel. Soms denken mensen dat ik me vooral wil verzetten tegen maatschappelijke genderrollen, maar hoe de samenleving naar mannen en vrouwen kijkt, staat volledig los van hoe ik me voel. Al storen die stereotiepe verwachtingspatronen me wel. Als ik date met iemand die zich als man identificeert, dan wil ik niet dat hij de rekening moet betalen omdat ‘het zo hoort’.” (Ines, www.demorgen.be)

Didactische suggesties

Er is niet zomaar 1 genderidentiteit, er zijn meerdere genderidentiteiten. Dat wordt duidelijk in de getuigenissen. De termen die aan bod komen, kunnen uitgelegd worden aan de hand van deze info. Waarom zou Linda Bourna Engelberth de fotoreeks ‘Outside the binary’ genoemd hebben? Wat wordt er met ‘the binary’ bedoeld?

In de getuigenissen gaat het ook over het benoemen van mensen. Waarom zijn de correcte voornaamwoorden vaak belangrijk voor mensen die ‘outside the binary’ vallen? Ook op Instagram bijvoorbeeld zetten mensen in de beschrijving van hun profiel vaak de voornaamwoorden die men kan gebruiken om naar hen te verwijzen. Doen de leerlingen dit ook? Waarom denken ze dat mensen dit doen? Hoe staan ze hier zelf tegenover? Opvallend weetje: 57 procent van de talen hebben blijkbaar geen ‘gendered’ voornaamwoorden.

5.3.4. Het idee van gender als iets dat fluïde is, is eeuwenoud

“Dat er meer is dan ‘man’ of ‘vrouw’ lijkt misschien nieuw. Maar het idee van gender als iets dat fluïde is, is eeuwenoud. Over de hele wereld en in de hele geschiedenis van de mensheid werd gender benaderd als een spectrum, totdat het westers imperialisme daar een einde aan probeerde te maken. (…) Hoe kan dat? En wat zegt het verleden over de mogelijkheden die we nu en in de toekomst hebben?

Er zijn talloze geschiedenissen te vertellen van mensen en culturen die een gefragmenteerder beeld schetsen van gender dan het rigide onderscheid man-vrouw dat wij in het Westen kennen. (…)

Een zo’n geschiedenis is die van de inheems Amerikaanse kunstenaar en diplomaat We’wha (1849-1896). We’wha behoorde tot de Zuni, een volk uit het gebied dat we nu als New Mexico kennen. We’wha gold als een begaafd kunstenaar, van wie ook werk is opgenomen in het Amerikaanse Museum of National History. (…) In kranten en tijdschriften, waar destijds uitgebreide portretten verschenen, stond dat We’wha een vrouw was: er werd geschreven over ‘een excentriek kind van de natuur’ en ‘de Zuni-prinses We’wha.’ We’wha was alleen geen prinses. Onder de Zuni werd We’wha beschouwd als vrouw noch man. Voor de Zuni was gender namelijk iets wat iemand aanneemt en niet iets wat bij de geboorte al is bepaald.

Kinderen werden allemaal simpelweg ‘kind’ genoemd, en droegen hun haar allemaal in hetzelfde kortgeknipte kapsel. In de loop van hun jeugd werd vanzelf duidelijk of een kind zich meer thuis voelde bij de mannen, bij de vrouwen of bij allebei. Deze derde groep werd de ‘lhamana’ genoemd. Behoorde je daartoe, dan had je volgens de Zuni spiritueel toegang tot zowel de mannelijke als de vrouwelijke ziel. Zo kregen de lhamana toegang tot de traditionele rollen van zowel mannen (jagen, oorlog voeren, religieus leiderschap) als vrouwen (geneeskunst, huishouden, stamverbanden in stand houden). Het was hun uitverkoren positie om de balans in de samenleving te beschermen.

Niet alleen in Noord-Amerika, maar over de hele wereld en in de hele geschiedenis van de mensheid werd gender benaderd als een spectrum; als een gebied zo breed en diep als de menselijke identiteit zelf, waarbinnen elk mens zijn eigen plek intuïtief opzoekt. De interpretatie ervan was, net als nu, altijd al ingebed in maatschappelijke opvattingen. Alleen waren die opvattingen niet altijd beperkt tot het binaire mannelijke of vrouwelijke.

Zo wordt in het zuidelijke deel van Mexico al eeuwenlang een derde gender erkend dat nu bekend staat als de ‘muxes’, mensen die zichzelf als genderqueer zien. En terwijl de Navajo in Noord-Amerika vier genders kenden, hadden de Buginezen op Zuid-Sulawesi namen voor maar liefst vijf genders: de ‘makkunrai’, ‘oroané’, ‘bissu’, ‘calabai’ en ‘calalai’.

Deze non-binaire kijk op gender gaat volgens onderzoekers minstens zeshonderd jaar terug en komt in verschillende vormen terug in andere samenlevingen in Thailand, Maleisië en Bangladesh. Ook bestaat er tot op de dag van vandaag een kaste in India die de ‘hijra’ genoemd wordt, al spreken zij zelf van ‘Kinnar’. In Bangladesh, India, Pakistan en Nepal worden zij officieel erkend als het derde ‘geslacht’: noch man, noch vrouw, of juist alles wat zich daar tussenin bevindt.

De lijst van culturen die genderrollen voorbij het binaire trekken, is nagenoeg eindeloos. Er zijn de mashoga in Kenia en Tanzania, waaronder mensen geschaard worden die als man geboren zijn, en zich op vroege leeftijd al identificeren als vrouw. Ze dragen mannen- én vrouwenkleding, en vervullen cruciale rollen bij huwelijksceremoniën. Op Madagascar worden de sekrata volledig geaccepteerd als vrouw. De sekrata worden beschouwd als mensen die bovennatuurlijke bescherming genieten, en worden daarom gekoesterd in hun samenleving.

Het idee dat een mens genderfluïde is, zie je ook in taal terug. Zo is de taal van de Yoruba – een etnische groep uit West-Afrika – niet-genderspecifiek. Yoruba-namen en voornaamwoorden maken geen onderscheid tussen man of vrouw.

Lang kende het Jodendom maar liefst acht verschillende geslachten. De Misjna, het boek dat de orale leer van de Thora omvat, beschrijft naast de ‘man’ en de ‘vrouw’ nog zes categorieën van mensen die zich identificeren met alles wat daarbuiten valt.

Als je je een wereldkaart voorstelt waarop alle continenten ingekleurd worden die een geschiedenis van genderoverschrijdende opvattingen hebben, dan zie je duidelijk hoe algemeen gedragen die opvattingen waren. Hoe normaal het ooit is geweest om mensen niet alleen in te delen in ‘mannen’ en ‘vrouwen’.

Hoe kan het dan dat we die beperking van genderidentiteit nu vaak juist wel als normaal beschouwen? En hoe komt het, om even terug te gaan naar die wereldkaart, dat Europa zo bleek afsteekt tegen de andere gekleurde continenten? (…)

In de westerse geschiedenis voert het binaire denken in man en vrouw de boventoon. Zoals ras een construct is – er is immers maar één menselijk ras – zou je ook kunnen zeggen dat dit genderdenken een project is geweest.

Het christendom heeft hier een aanzienlijke rol in gespeeld. Denk aan hoe de eerste mensen in de Hof van Eden werden beschreven, Adam en Eva, waarin de witte, cisgender, heteroseksuele man aan het hoofd staat.

Dit is niet altijd zo geweest, vertelt theoloog Janneke Stegeman aan de telefoon. ‘In de katholieke en protestante kerk is een steeds sterkere focus op mannelijkheid gekomen, waarbij Maria steeds meer buiten beeld viel. In het middeleeuwse christendom werd Jezus nog regelmatig afgebeeld met een vrouwelijk lichaam.’

Een korte zoektocht op het internet toont bijvoorbeeld een schilderij van Jezus in een jurk, met een zacht, licht behaard gezicht, die zijn jurk ter hoogte van zijn borst ontbloot en een stuk van zichzelf ter voeding aanbiedt. Theologen denken dat, door hem ook als moeder af te beelden, de nadruk op zijn menselijkheid werd gelegd – het idee dat iemand die non-binair is een ideaal van het ultiem menselijke benadert, is dus ook aan het westerse denken niet vreemd. En zie ook het schilderij Christus met borsten, te bezichtigen in de Vlaamse kerk Notre Dame à la Rose. Daar ligt Jezus halfnaakt, met gezwollen borsten, omgeven door heilige vrouwen en Sint-Jan op een kleed. Ook hier zou hij de spirituele vader én moeder uitbeelden.

Save

“Dit intrigerende schilderij, daterend uit het einde van de 16de eeuw, stelt een liggende Christus voor, omgeven door heilige vrouwen en Sint-Jan. Kijk aandachtig naar de weergave van Christus op dit paneel: hij werd geschilderd met vrouwelijke borsten. Dergelijke uitbeeldingen van Christus als spirituele vader en moeder, verwijzen naar talrijke godsdienstige en mystieke geschriften, die Christus vrouwelijke en moederlijke trekken verlenen. Christus heeft zijn hand op de borst gelegd en hij schenkt op deze wijze “spirituele voeding” aan de zusters. Deze beroemde teksten (Sint-Ambrosius van Milaan, Sint-Franciscus van Assisi en Sint-Catharina van Siena) werden toen niet als gezagsondermijnend ervaren maar de picturele weergave ervan genoot minder verdraagzaamheid. Het is bijgevolg begrijpelijk dat deze iconografie heel zeldzaam is. Het schilderij is een uitzonderlijke getuigenis van de rijkdom en de complexiteit van het mystieke leven van de toenmalige hospitaalzusters.”

(www.notredamealarose.be)

Na de middeleeuwen veranderde in Europa het denken over gender en seksualiteit. De fluïditeit rondom het lichaam van Jezus werd een taboe. Volgens sommige historici was het een reactie op het kolonialisme: Europeanen gingen meer en meer de wereld in, en kregen dus steeds meer contact met andere culturen. In de vergelijking met ‘de ander’ werd gaandeweg het idee ontwikkeld van hoe een ‘ontwikkeld’ of ‘beschaafd’ mens eruitziet, en hoe deze zich diende te gedragen. (…) Zo namen Europeanen in de negentiende eeuw steeds meer afstand van gekoloniseerde mensen. De wetenschap speelde hier ook een rol in: in de eerste decennia van de negentiende eeuw werd de taxonomie, het hiërarchisch ordenen van de natuurlijke wereld, daar een essentieel onderdeel van.

Deze wetenschappelijke traditie was erop gericht om alle verschijnselen in de natuurlijke wereld te observeren, meten, vergelijken en ordenen. Wetenschappers leunden daarbij op het identificeren en beschrijven van zichtbare kenmerken. Het was een kleine stap om aan die kenmerken ook bepaalde eigenschappen te verbinden. Dat wat bekend was – de Europese man en vrouw – werd standaard en daarmee superieur bevonden aan de anderen. Maar net zomin als schedelmeters de intelligentie van een mens kunnen bepalen, kan een arts aan de hand van iemands genitaliën zeggen wat voor persoon ze voor zich heeft.

In diezelfde tijd trachtten Europese kolonisten en missionarissen hun zienswijze op talloze manieren aan gekoloniseerde samenlevingen op te dringen. Vaak ging dat gepaard met geweld. (…)

Hoewel er ontegenzeggelijk veel veranderd is, zijn trans mensen nog steeds vaker slachtoffer van geweld, uitbuiting en discriminatie. Trans mensen van kleur worden daarbij verreweg het vaakst getroffen. Hoe zichtbaarder queer mensen zijn op televisie en andere media, lijkt wel, hoe meer geweld er op straat is. Hoe meer queer thema’s er aan de orde komen, hoe geïrriteerder – en agressiever – een deel van de samenleving ervan wordt. (…)

Maar het geweld dat tot de dag van vandaag wordt gepleegd, kan alleen bestaan in een wereld die zijn mensbeeld blijft beperken tot of man of vrouw. Een wereld die geconditioneerd is om over non-binaire mensen te denken in termen van afwijking en schaamte. (…) Waarom, vraag je je af. Wat is er nou precies zo walgelijk aan een lijf dat anders is dan je gewend bent? Waar komt toch die angst, en die haat vandaan? (…)”

decorrespondent.nl

Didactische suggesties

De leerlingen halen uit de tekst de verschillende voorbeelden van gender als spectrum en vatten de analyse van de auteur samen. Hoe staan zij zelf tegenover deze bevindingen?

Een Christus met vrouwelijke borsten… Kan dat, mag dat? Zijn borsten choquerender bij Christus dan bijvoorbeeld een lelieblanke huid, terwijl Jezus wel uit het Midden-Oosten kwam?

Men kan de leerlingen een aantal linken laten verkennen rond gender als spectrum in verschillende culturen. Sommige van deze voorbeelden komen al kort in de tekst aan bod.

Artikel ‘Vóór het koloniale tijdperk was de West-Nigeriaanse bevolking genderloos’ (One World)

Artikel ‘Guna Yala The islands where women make the rules’ (BBC)

Artikel ‘Hijra’s, van de mythologie naar de zelfkant’ (MO)

Artikel ‘Men can be wives and women can be husbands. Here’s what that teaches us about gender today’ (The Correspondent)

Artikel ‘Two Spiritis, One Heart, Five Genders’ (Indian Country Today)

TedTalk ‘The gender-fluid history of the Philippines’

Artikel ‘In Indonesia, Non-Binary Gender is a Centuries-Old Idea’ (Atlas Obscura)

5.3.5. Amerikaanse vader doet emotionele oproep om transgender jongeren niet te bannen bij schoolsport

“In de Amerikaanse staat Missouri heeft een vader van een transgender dochter een emotionele oproep gedaan om niet te stemmen voor een wet die transgender jongeren zou verbieden om deel te nemen aan sportwedstrijden op school. De man had het eerst ook moeilijk met de aard van zijn dochter, maar besefte dat ze heel erg ongelukkig was.

Het parlement van de conservatieve Amerikaanse staat Missouri wil een voorstel goedkeuren dat transgender jongeren zou verbieden om nog deel te nemen aan sportwedstrijden op middelbare scholen. Er zijn nog meer staten die dat overwegen zoals Mississippi, Idaho en South Dakota, staten met een erg conservatieve traditie. In totaal zouden 20 VS-deelstaten een dergelijk verbod willen goedkeuren.

Veel ouders zien dat evenwel niet zitten. Onder hen is Brandon Boulware, een advocaat en vader van vier kinderen. Een van de kinderen is een transgender meisje. Boulware kwam de zaak van zijn dochter persoonlijk verdedigen in het parlement en deed daar een emotionele oproep:

Boulware gaf toe dat hij en zijn vrouw het aanvankelijk ook moeilijk hadden met de aard van hun dochter. Ze dwongen haar om jongenskleding te dragen en in jongensteams te sporten. "Waarom deed ik dat? Om mijn kind te beschermen en eerlijk gezegd ook mijzelf, want ik wilde geen vervelende vragen beantwoorden waarom mijn kind er niet als een jongen uitzag."

Naar eigen zeggen besefte hij pas hoe ongelukkig zijn kind was toen ze vroeg of ze buiten mocht spelen als ze jongenskleding zou aantrekken. "Op die dag zijn mijn vrouw en ik gestopt met de geest van ons kind te onderdrukken en leerden we onze transgender dochter als haar authentieke zelf te omarmen", zei Boulware.

Sindsdien is zijn dochter veel gelukkiger geworden en speelt ze in een meisjesteam volleybal. Boulware vreest dat ze dat niet langer zal mogen doen als die wet wordt goedgekeurd en vraagt de parlementsleden om tegen te stemmen.

De getuigenis van Boulware kreeg meteen veel steun op sociale media, maar is ook doorgedrongen tot in de hoogste politieke regionen. Meteen na zijn aantreden op 20 januari heeft de Democratische president Joe Biden een decreet ondertekend dat discriminatie op basis van genderidentiteit verbiedt in schoolsport en elders.

Tijdens een toespraak tot zijn aanhangers enkele weken geleden heeft de Republikeinse ex-president Donald Trump zich dan weer achter een dergelijk verbod op transgender personen in de sport geschaard. Volgens Trump willen de Democraten de vrouwensport vernietigen: "Jonge meisjes en vrouwen zijn woedend omdat ze nu gedwongen zijn om te spelen tegenover diegenen die biologisch een man zijn", aldus de voormalige president.”

www.vrt.be

Didactische suggesties

Een verbod op schoolsport voor transgender jongeren… Is dit te rechtvaardigen? Waarom wel of niet?

Op welke manier worden mensen zo nog gediscrimineerd op basis van hun genderidentiteit? Is het belangrijk dat bij wet wordt vastgelegd dat deze vorm van discriminatie strafbaar is? Welke waarden en rechten wil men hiermee beveiligen?

Hebben transgender personen dezelfde rechten als andere personen? Het antwoord lijkt logischerwijze ‘ja’ te zijn, maar toch stemt niet iedereen daarmee in. België scoort wereldwijd vrij hoog met betrekking tot publieke steun voor het garanderen van rechten voor transgender personen, volgens deze Ipsos survey. Hierbij werden mensen bevraagd of ze vonden dat transgender personen:

… beschermd moeten worden tegen discriminatie door de overheid.

… toegelaten moeten worden om de toiletten te gebruiken van het geslacht waarmee ze zich identificeren.

… toegang moeten krijgen tot operaties zodat hun lichaam overeenstemt met hun identiteit.

… mogen trouwen met iemand van hun ‘geboorgeslacht’.

… kinderen mogen verwekken of baren.

… kinderen mogen adopteren.

Men kan deze vragen ook voorleggen aan de leerlingen. Wat is hun visie?

5.3.6. Lou neemt duet op met zichzelf als meisje

“Sarah Bettens gaat voortaan door het leven als Sam Bettens. Wat dat nu gaat geven met zijn stem, dat is koffiedik kijken. Ook de 18-jarige Louise werd Lou én is student zang. Hij vond een bijzondere manier om zijn transitie een plaats te geven, hij nam een duet op met zichzelf als meisje. (…) Lou is creatief omgegaan met zijn transitie. Voor zijn eindwerk op school heeft hij een duet met zichzelf opgenomen. In het liedje, geschreven door Femke Verschueren, hoor je hem als meisje en als jongen. "Ik heb het nummer vorig jaar ingezongen, eerst met mijn stem voor de hormonen en dan later met mijn stem als jongen." Het eindwerk heeft ook geholpen om alles een plaats te geven. "Ik kon me zo beter voorbereiden op wat er allemaal ging komen." (…)

Beluister het duet op www.vrt.be

Didactische suggesties

Het duet wordt klassikaal beluisterd. Waarover gaat dit lied? Welke gevoelens en gedachten worden hier beschreven? Welke vragen zou je aan Lou willen stellen?

5.3.7. Van geslacht veranderen, de (ab)normaalste zaak ter wereld? - Terzake

“Toen VTM-reporter Bo Van Spilbeeck aankondigde dat zij voortaan als een vrouw door het leven zou gaan, kwamen daar in eerste instantie vanuit verschillende hoeken positieve reacties op. Enkele dagen later sijpelden hier en daar negatieve commentaren door. Zoals dat van Dries Van Langenhove. Hij vindt het geen goede zaak dat van geslacht veranderen genormaliseerd wordt. Petra De Sutter (hoogleraar UGent en Groen-politica), zelf een transgender, diende hem tijdens een debat in "Terzake" van antwoord.”

Didactische suggesties

In de Terzake-studio zitten Dries Van Langenhove en Petra De Sutter tegenover elkaar. Ook hun standpunten staan lijnrecht op elkaar. Welke visie vertolken beide personen en welke argumenten brengen zij hiervoor aan? Petra De Sutter heeft het op een gegeven moment over mensbeeld en wereldbeeld. Hoe zouden het mens- en wereldbeeld van Van Langenhove en dat van De Sutter omschreven kunnen worden? Bij welk van beide sluit dat van de leerlingen het beste aan?

Bij het spreken en schrijven over trans personen is het belangrijk om enkele regels voor ogen te houden. Hier kan je enkele regels vinden. Iemands deadname noemen (de naam die de persoon had voor de transitie) is bijvoorbeeld not done, net zo min als de persoonlijke voornaamwoorden gebruiken die verwijzen naar het geboortegeslacht.

“Zijn transpersonen niet een soort modeverschijnsel?” Dat vroeg Herman Brusselmans zich onlangs in het programma ‘Kat zonder grenzen’ af, tot ongenoegen van trans personen. Columniste Heleen Debruyne schreef hierover een column in Humo. Hoe dient zij Brusselmans van antwoord en zijn de leerlingen het hier mee eens?

5.3.8. Trans vrouw Eefje wil non worden, maar kloosters weigeren: "Ik geef niet op, al moet ik naar het Vaticaan"

“Eefje Spreuters uit Nijlen is een trans vrouw die graag als non in een klooster wil intreden. "Overal waar ik me aanmeld, zijn de zusters enthousiast, maar volgens de regels mag het niet", zegt ze op Radio 2 Antwerpen. "Volgens de Katholieke Kerk kan je namelijk niet van geslacht veranderen. Ze ziet Eefje voor altijd als man", verduidelijkt kerkjurist Rik Torfs.

"Ik noem mezelf zuster Eefje", zegt Eefje Spreuters uit Nijlen als ze aan de lijn hangt bij Radio 2 Antwerpen. 46 jaar geleden werd Spreuters als man geboren. Sinds 15 maanden gaat ze openlijk als vrouw door het leven. "Ik heb me altijd al vrouw gevoeld en ben heel gelovig opgevoed, vooral door mijn moeder. Al heel mijn leven wil ik in het klooster gaan. Als man heb ik een heftig leven gekend, nu wil ik rust", zegt Eefje. De vraag is of haar gebeden verhoord zullen worden. Gazet van Antwerpen schrijft vandaag dat Eefje als transvrouw nergens toegelaten wordt in een nonnenklooster.

"Ik heb het gevraagd aan de nonnen van de Orde van de clarissen. Afgelopen week had ik nog contact met de kloosterzusters in Brecht, de trappistinnen. Ze konden me geen antwoord geven want ze wisten niet of ik als trans vrouw mocht intreden. Daarop zei ik dat ik zelf wel een kloosterorde zou starten. Waarop de kloosterzusters geïnteresseerd en enthousiast reageerden. Als het moet, ga ik tot bij de paus in het Vaticaan. Mijn roeping is sterker dan ooit", zegt Spreuters op Radio 2.

Gevraagd naar een reactie, laat het Antwerpse bisdom weten dat het zich onthoudt van commentaar. Monseigneur Johan Bonny wil eerst in contact komen met Eefje voor een gesprek.

Kerkjurist Rik Torfs (KULeuven) legt op Radio 2 Antwerpen uit waarom transgender personen niet welkom zijn in kloosterordes. "Rome houdt vast aan de antropologische visie dat het biologische geslacht waarin je geboren bent onveranderlijk is. Voor de Katholieke Kerk blijft Eefje dus een man en is ze niet welkom in een vrouwenklooster", zegt Torfs op Radio 2 Antwerpen. "Als Eefje wil, kan ze wel een actieve rol opnemen in de geloofsgemeenschap als parochie-assistent of als aalmoezenier in een gevangenis of ziekenhuis. Die functies staan open voor leken van elk geslacht."

Volgens Torfs is het huidige kerkelijk wetboek niet voorzien op vragen zoals die van Eefje. "Het huidige canoniek recht dateert uit 1983 toen deze maatschappelijke vragen zich veel minder stelden. Wat niet wil zeggen dat er geen debat is over de rol van transgender personen binnen de Kerk. Al meer dan tien jaar zijn gelovigen uit voornamelijk de Verenigde Staten bezig met die vraag. Daar zijn intussen katholieken die zich afgescheurd hebben van Rome met transgender mannen en vrouwen als priester."

De logica van de Rooms-Katholieke Kerk over het onveranderlijke biologische geslacht heeft soms ook ironische gevolgen. "Ik herinner me dat er in de jaren 80 of 90 in Italië een franciscaan was die als man was ingetreden, maar besloot om als vrouw door het leven te gaan. Daar kon de Kerk bij wijze van spreken niets tegen beginnen aangezien de pater als man was gewijd. Het is me niet duidelijk hoe het met 'hem' is afgelopen", zegt Torfs.”

www.vrt.be

Didactische suggesties

In dit artikel komen we te weten waarom transgender personen niet welkom zijn in kloosters en tegen geslachtsverandering is. Rik Torfs heeft het over de ‘antropologische visie dat het biologische geslacht waarin je geboren bent onveranderlijk is’. Hier kan men verwijzen naar een aantal kerkelijke documenten, waaronder bijvoorbeeld de passage uit Amoris Laetitia die hieronder te vinden is. Meer hierover in de achtergrondinformatie.

In het artikel gaat het ook over transgender personen als priester. Zouden de leerlingen het moeilijk hebben met een transgender persoon als religieuze gezagsdrager? Waarom wel of niet?

5.3.9. Paus Franciscus in ‘Amoris Laetitia’

Casa Rosada (Argentina Presidency of the Nation), CC BY-SA 2.0 via Wikimedia Commons

“Een andere uitdaging komt naar voren in verschillende vormen van een ideologie die in het algemeen gender wordt genoemd en “het verschil en de natuurlijke wederkerigheid van man en vrouw ontkent. Zij heeft een maatschappij zonder verschil in geslacht op het oog en holt de antropologische basis van het gezin uit. Deze ideologie heeft opvoedkundige projecten en standpunten op het gebied van wetgeving ten gevolge die een persoonlijke identiteit en affectieve intimiteit bevorderen die radicaal zijn losgekoppeld van de biologische diversiteit tussen man en vrouw.

De menselijke identiteit wordt toevertrouwd aan een individualistische keuze, die ook in de loop van de tijd kan veranderen. Het is verontrustend dat sommige ideologieën van dit type, die pretenderen te beantwoorden aan bepaalde, soms begrijpelijke verlangens, zich trachten op te dringen als de enige manier van denken die ook de opvoeding van de kinderen bepaalt. Het is onloochenbaar dat “het biologisch geslacht (sekse) en de maatschappelijke-culturele rol van het geslacht (gender) wel valt te onderscheiden, maar niet te scheiden van elkaar. Anderzijds heeft de biologische revolutie op het gebied van de menselijke voortplanting het mogelijk gemaakt om de voortplantingsdaad te manipuleren door haar onafhankelijk te maken van de seksuele relatie tussen man en vrouw.

Zo zijn menselijk leven en ouderschap zaken die aan elkaar gekoppeld kunnen worden, maar ook van elkaar losgekoppeld. Wat ermee gebeurt is afhankelijk vooral van de verlangens van individuen en paren. De menselijke broosheid of de complexiteit van het leven begrijpen is één ding, iets anders is het ideologieën te accepteren die de niet te scheiden aspecten van de werkelijkheid van elkaar willen scheiden. Laten wij niet in de zonde vervallen ons in de plaats te willen stellen van de Schepper. Wij zijn schepsels, wij zijn niet almachtig. De schepping gaat aan ons vooraf en moet als een gave worden ontvangen. Tegelijkertijd zijn wij geroepen ons mens-zijn te bewaken en dat betekent vóór alles het te aanvaarden en te respecteren, zoals het geschapen is.”

www.rkkerk.nl

Didactische suggesties

In Amoris Laetitia heeft paus Franciscus het over de ‘genderideologie’. Wat wordt hiermee bedoeld? Waarom heeft de Kerk het moeilijk met deze ‘genderideologie’?

Het is belangrijk om hier te duiden dat deze visie niet de visie van alle katholieke gelovigen vertolkt. Zo zijn er bijvoorbeeld transgender inclusieve kerken, en verscheen dit opinie-artikel in De Standaard, waarbij de rectoren en vicerectoren van de KU Leuven zich uitspraken voor een inclusieve katholieke universiteit, hierbij ook verwijzend naar de toespraak van Brandon Boulware (zie hierboven). In het artikel wordt verwezen naar het Vaticaanse standpunt van de klassieke natuurwet en het Leuvens personalisme dat daartegen strijd voert, vanuit de gedachte dat we ieder mens als volwaardig moeten beschouwen. Dit personalisme verder duiden kan via deze theologische achtergrond.

5.3.10. Een genderneutrale God?

God is voortaan genderneutraal in Zweden

“Voor de grootste Zweedse Kerk is God voortaan geslachtsloos. In haar liturgie zal niet meer gesproken worden van "Hij" of “de "Heer". Professor Rik Torfs kan begrip opbrengen voor de beslissing. "Maar hopelijk komt er geen beeldenstorm van. Het zou de onnozelheid zelve zijn."

De Evangelische Lutheraanse Kerk uit Zweden wil God genderneutraal maken. De kerk, die zetelt in Uppsala, zou er al 30 jaar over nadenken en heeft nu de knoop doorgehakt. Zes miljoen gedoopte Zweden zullen niet langer verwijzen naar God als "Hij" of de "Heer". De Lutheraanse Kerk zat de voorbije dagen samen om haar liturgie te herbekijken. De beslissing werd bekend gemaakt door aartsbisschop Antje Jackelen.

Voor kerkjurist Rik Torfs is de Zweedse Kerk geen onbekende. "De Lutherse Kerk heeft altijd al een heel progressief imago gehad. Al in 2009 had deze kerk een lesbische bisschop. De discussie over het geslacht van God werd al in 1986 ingezet. De Lutherse kerk staat zeer sterk in de Scandinavische landen. Het was tot voor kort nog een staatskerk in Zweden. Er is een zeer sterk intern democratisch gehalte, heel anders dan in de Rooms-Katholieke Kerk. En zo is deze beslissing nu tot stand gekomen."

Maar wat denkt Rik Torfs zelf van de Zweedse beslissing? "Als God de mensen overstijgt, heeft het geen zin van geslachten te spreken. Dat is iets wat ik zelf ook geloof. Wij kennen God niet. Alleen wie hem loochent, lijkt hem tegenwoordig te kennen. Maar het zou kinderachtig zijn als dit in Zweden tot een beeldenstorm zou leiden in Zweden. Stel dat men alle afbeeldingen genderneutraal gaat maken. Het zou de onnozelheid zelve zijn. Spreken over God zonder geslachtelijke bepaling, daar heb ik wel begrip voor."

Genderneutrale toiletten, kledij, taal… genderneutraliteit lijkt meer dan een hype, zeker in de Noord-Europese landen. Rik Torfs ziet de genderneutrale God echter niet meteen bij ons door dringen.

"Dit is een religieuze realiteit die vooral in Scandinavië aanslaat. Elders geldt de triniteit, de drievuldigheid. God als vader, zoon en geest. Begin hier maar eens over te spreken bij andere religies, in China of India. Vrijwel alle oude godsdiensten hebben een mannelijke visie op God, volledig te wijten aan het tijdperk waarin deze godsdiensten tot stand zijn gekomen. Het laat zien hoe mensen in het verleden de waarheid beschreven. Soms gaat het vandaag echt te ver. Er zijn nu religieuze stromingen waarbij gesproken wordt van God als moeder. Dit vind ik een probleem. Als je God met het ingeburgerde "Hij" omschrijft, denk je er niet over na. Maar als je God plots vrouwelijk gaat maken, begin je hem pas echt geslachtelijk te maken."

www.vrt.be

Save

If My God Had a Gender

“I have always been drawn to a God who eluded me. A God who transcends gender — transcends everything, actually. A God who rebels against all forms, annihilates conceptual constructs, blows my mind. In other words, a God I can’t believe in. Because beliefs are dangerous — dangerous to God, anyway. The minute we define Ultimate Reality we destroy it. God chokes and dies inside the boxes we make.

All the great sages tell us this, have always told us this. Zen poetry compares our human effort to describe the sacred to a scientist dissecting a flower to understand it. We murder the flower. Instead, we must simply pull up our bucket from the well and notice the morning glory wrapping itself around the rope, drops of water clinging to its luminous blue face. The very first thing Lao Tzu tells us in the Tao Te Ching is that the Tao that can be told is not the eternal Tao. This is the same reason why it’s blasphemy to speak or pronounce the name of God in Judaism. That’s what it means to kill the Buddha when you meet him on the road.

I am as inclined toward this non-dual relationship with the Divine as any reasonably educated person. I too think it’s goofy at best and even perilous to our souls to fall for the illusion that we can know anything about that Ground of Being, let alone speak about it in any kind of dogmatic terms. Even calling it the Beloved (my favorite nickname for God) is a limitation. And yet, as the years go by and I pride myself in fearlessly championing the radical unknowability of the Holy One, I find that I am drifting back toward a wee bit of personification. My God is starting to look like a woman.

She is the unconditionally loving mother and she is the unbridled lover, the little girl lost in play and the dignified queen whose mere presence radiates authority. She animates all that is sprouting and she scatters all seeds. She drives the surprise of creative self-expression and she dwells in stillness. She is fiercely protective and she pours mercy upon all beings. She is the embodiment of compassion and she is not even slightly sentimental.

My God is the Shekhinah of the Jewish tradition: the indwelling feminine face of the Holy One, who guides us through the wilderness of our lives as a pillar of mist by day and a pillar of fire at night. Through the Christian lens I recognize her as Sophia — Wisdom — and as Mother Mary, even as Christ himself, which is what Julian of Norwich concluded “the second person of the Trinity” had to be. In Islam, one of her 99 names is Sakina (serenity) and another is Jamila (beauty). She is Kwan Yin in China, and in Tibet she is Tara — born from the ocean of the Buddha’s tears he looked upon the suffering of the world and wept. My God is embodied. She is incarnational. She is right here.

Some say that until we ransom the exiled feminine from the religious equation we have no hope of rising above gender and restoring the Godhead to wholeness. Without Her, we are doomed to pine for an invisible Beloved we cannot hold in our arms, in whose arms we may not take refuge. Once we welcome Her home, we integrate the Great Mystery into the cells of our body and set our hearts free to encounter the Absolute in the place beyond all forms, in the Garden of Love where we were born.

What I know is that I know nothing. And so why not pretend? Why not imagine God as Divine Mother, as Sacred Lover, as Wise Ancestor and Faithful (Female) Friend? This is working for me. A breath I have long held is starting to release. If my God had a gender, she’d be a girl.”

Mirabai Starr, www.huffpost.com

De 99 namen van God

Het ultieme criterium van elk godsbeeld

Theoloog Edward Schillebeeckx zegt het volgende over godsbeelden:

“Voor mij als gelovige zal het verlangen naar God nooit verdwijnen, omdat God zich niet onbetuigd laat, omdat God voortdurend aanwezig wil zijn in onze geschiedenis. En dan maken wij allerlei godsbeelden die voor een tijdje opgaan en waarvan we later inzien dat we voor een deel verkeerd zijn geweest. Vroeger sprak men van God de alleenheerser. Nu spreken we van de bevrijdende God. Dat zijn geen modebeelden, maar het zijn wel godsbeelden die de mensheid telkens opnieuw creëert omdat alle godsbeelden inderdaad creaties zijn van mensen die we telkens opnieuw moeten stukslaan om hoe langer hoe meer tot het besef te komen van wat God als werkelijkheid en niet als ons godsbeeld is. Ik maak een onderscheid tussen de godswerkelijkheid, die voortdurend zichzelf kenbaar maakt in de geschiedenis en de menselijke interpretatie van deze geschiedenis, en wij zelf die dan godsbeelden creëren.

Als je de godsbeelden ziet in de geschiedenis van het jodendom en het christendom dan merk je dat die voortdurend gewijzigd zijn. Het bestaan zelf van God die zich manifesteert in en door de geschiedenis, op welke kromme lijnen dan ook, verplicht ons voortdurend onze godsbeelden stuk te slaan en nieuwe godsbeelden te ontwerpen die inderdaad mensbevrijdend zijn. Voor mij is dat het uiteindelijke criterium van elk godsbeeld: is het mensbevrijdend of mensverknechtend?”

Uit Mark Delrue, Kunst en spiritualiteit, Lannoo, Tielt, 2006

Didactische suggesties

Bij deze impuls en de vraag ‘kan God genderneutraal zijn’ kan men het hebben over godsbeelden: hoe kijken mensen naar God, hoe benoemen ze God, wat zeggen de namen die ze aan God geven over hun geloof, in welke mate kunnen of moeten godsbeelden ook aangepast worden aan de hedendaagse context, vanuit het criterium dat godsbeelden ook bevrijdend moeten zijn?

5.4. Genderexpressie

5.4.1. Wat is genderexpressie?

Didactische suggesties

In dit filmpje wordt uitgelegd wat genderexpressie is. De leerlingen proberen hierbij aan te geven op welke manier geslacht genderexpressie en genderidentiteit verband houden met elkaar maar toch verschillende dingen zijn.

Welke vormen van genderexpressie zijn er zoal? “Genderexpressie is de uiting die je (wel of niet) geeft aan je genderidentiteit. Meestal wordt dit begrepen als uiting geven aan je vrouwelijkheid, mannelijkheid,... Het gaat dan om je kledingkeuze (jurk, hoodie, ...), taalgebruik, gebaren, make-up, haartooi, gebruik van parfum, omgaan met emoties en andere uitingen. Wat in de ene cultuur of context als mannelijk wordt beschouwd, kan in een andere net heel vrouwelijk lijken. Slechts weinig mensen drukken zich enkel vrouwelijk of mannelijk uit. Bovendien heeft iedereen een manier om uit te drukken hoe die zich voelt. Dat kan net als genderexpressie via je de kleren die je draagt, het kapsel dat je kiest, ... Wanneer je je vrolijk voelt, doe je misschien meer kleurrijke kleding of juwelen aan. Dat zijn allemaal vormen van expressie.”

De leerlingen proberen hun eigen expressie zo uitgebreid mogelijk in kaart te brengen. Welke delen van die expressie zouden zij aanduiden als genderexpressie? Zijn zij altijd bewust bezig met hun kledij, kapsel, juwelen,… Spelen hun gevoelens hier ook een rol bij (bijvoorbeeld donkere kleren wanneer ze zich somber voelen etc.)?

5.4.2. Bekende personen

Jaden Smith

Cara Delevigne

Timothee Chalamet

Christiano Ronaldo en Georgina Rodriguez

Lil Nas X

Dwayne ‘The Rock’ Johnson

Billie Eilish

Harry Styles

Harry Styles draagt jurk op cover van Vogue, maar krijgt bakken kritiek: “Breng mannelijke mannen terug!”

Harry Styles (26) schreef vorige week geschiedenis door als eerste solo-man op de cover van de Amerikaanse Vogue te verschijnen. Dat deed hij echter op een opvallende manier: in een jurk. Hoewel dat erg onschuldig lijkt, krijgt hij bakken vol kritiek - onder andere van Britse politici.

Het is voor het eerst in 127 jaar tijd dat er een man op de cover van het bekende modeblad staat. Vandaar dat Styles, die sowieso al niet vies is van een androgyne look, ervoor koos om in een jurk te poseren tijdens zijn fotoshoot.

De voormalige One Direction-ster krijgt nu bakken vol kritiek, onder andere van de Amerikaanse conservatieve politica Candace Owens. “Geen enkele maatschappij kan overleven zonder sterke mannen. Breng mannelijke mannen terug!”, schrijft ze op sociale media. Ze kreeg bijval van enkele volgers, die ook maar niet snappen waarom een man in hemelsnaam een jurk aan zou trekken. “In het Oosten weten ze dat al. In het Westen blijkbaar niet meer. Ik wil me verzetten tegen de geleidelijke vervrouwelijking van onze mannen”, verduidelijkt ze.

Maar de politica krijgt ook enorm veel tegenstand, zowel van bekende als onbekende twitteraars. Collega-celebrities nemen het op voor Harry. “Je bent zielig, Candace”, reageert actrice Olivia Wilde. Zij is tevens de regisseur van de film ‘Don’t Worry Darling’, waarin Styles de hoofdrol speelt. Ook ‘Lord Of The Rings’-acteur Elijah Wood deed zijn duit in het zakje: “Ik denk dat je de definitie van wat een man is niet begrijpt, Owens.”

Styles heeft zelf nog niet gereageerd op de controverse, maar had het in zijn interview met Vogue al wel over zijn kleding. “Kleren zijn er om creatief mee te zijn en te experimenteren. Ik hou ervan om barrières te doorbreken. Soms ga ik winkelen en dan dwaalt mijn blik af naar de vrouwenafdeling. ‘Dat ziet er geweldig uit’, denk ik dan. Vanaf het moment dat je hokjesdenken als ‘er zijn kleren voor mannen en kleren voor vrouwen’ weghaalt, gaat er een wereld voor je open.” Hij baseert zijn stijl naar eigen zeggen op die van David Bowie, Elvis, Prince, Freddie Mercury en Elton John. “Dezelfde mensen die ook mijn muziek inspireren.”

www.hln.be

Didactische suggesties

De leerlingen tekenen twee mensen; de ene kleden ze als een vrouw en de andere als een man. Een aantal leerlingen toont aan de klas wat ze tekenden. Wat valt er op? Zien we stereotype kleding terugkomen? Staat een rok/jurk/hakken symbool voor vrouwelijkheid en een broek/kostuum voor mannelijkheid? Waarom geven ze een vrouw een rok/jurk/hakken? Kan een man ook een rok/jurk/hakken dragen? Waarom wel? Waarom niet? Krijgen we dit mee in onze opvoeding? Wordt het verwacht door de samenleving? Zie ook deel 2 van de impulsen in deze In de kijker.

Bij de afbeeldingen geven de leerlingen aan naar welke van beide hun voorkeur telkens uitgaat. Zou dit iets te maken (kunnen) hebben met de genderexpressie die zichtbaar is op de foto’s?

Begrijpen de leerlingen de kritiek op de jurk van Harry Styles? Hoe zouden ze zelf reageren als een jongen met een jurk naar school zou komen?

In welke mate denken de leerlingen zelf bewust na over hun kledij als vorm van genderexpressie. Dragen zij kledij die ‘traditioneel’ eerder aan meisjes gelinkt wordt of traditioneel eerder aan jongens of wisselen zij bijvoorbeeld af? Is het keurslijf van ‘gepaste kledij’ voor jongens strakker dan voor meisjes? Dat meisjes bijvoorbeeld een broek met een losse trui dragen, doet niemand opkijken, maar jongens in een rok vinden velen ‘not done’.

5.4.3. Extra: Culturele/religieuze kledij

Wikimedia
Mannen met kandora/dishdasha

Pixabay
Man met Schotse kilt

Pixabay
Man in djellaba

Save

Priester in soutane

Didactische suggesties

De leerlingen beantwoorden de vraag waarom in sommige gevallen niet vreemd opgekeken wordt wanener een man een kledingstuk draagt dat lijkt op een rok of kleed. Bij de verschillende voorbeelden zoeken de leerlingen de betekenis ervan op. Kennen zij nog andere voorbeelden van religieus of cultureel bepaalde kledij?

Men kan bij de kilt ook een filmpje van Highland Games tonen. Een rok krijgt daar een soort van mannelijke connotatie omdat deze gedragen wordt door sterke, brede mannen. Zouden jongens wel een kilt dragen omdat het een mannelijke rok is?

5.4.4. Iedereen beroemd: de mooiste herinnering van Damian

De Belgisch-Mexicaanse Damian voelde zich nooit helemaal goed in z'n vel, tot zijn beste vriendin hem zijn eerste make-up cadeau gaf.

Bekijk het beeldfragment via de Facebookpagina van Iedereen Beroemd.

Didactische suggesties

Wat betekent make-up voor Damian? Op welke manier heeft dit hem geholpen om zichzelf te zijn? Make-up voor jongens… Ja of nee? Wat maakt dat mensen hier soms negatief tegenover staan?

5.4.5. Balpreet Kaur: “De heiligheid van het lichaam”

Save

“Een foto van een vrouw met gezichtshaar zorgt voor heel wat hilariteit op het internet. Balpreet Kaur, de vrouw op de foto, kan er gelukkig ook zelf om lachen.

De foto werd genomen zonder medeweten van de jonge vrouw terwijl ze in de wachtrij van een universiteitsrestaurant stond. Het kiekje werd vervolgens op sociaalnetwerksite Reddit geplaatst, met als onderschrift: 'Ik weet niet wat ik hierop moet zeggen'.

Balpreet Kaur, die studeert aan de Universiteit van Ohio in de Verenigde Staten, zag er gelukkig zelf de humor van in en reageerde gevat. 'Hey iedereen. Balpreet Kaur hier, het meisje op de foto. Als je toch zo graag een foto van me wilde nemen, had je het evengoed kunnen vragen. Dan had ik zelfs vriendelijk gelachen.'

De vrouw liet bovendien weten zich weinig aan te trekken van de foto en de kleinerende opmerkingen op de website. 'Ik ben niet beschaamd of vernederd. Ja, ik ben een sikh-vrouw met gezichtshaar. Ja, ik realiseer me dat er verwarring heerst rond mijn geslacht en nee, ik hou niet van andere vrouwen.'

'De gedoopte sikhs geloven nu eenmaal in de heiligheid van het lichaam - het is ons geschonken door het Goddelijk Wezen (dat ongeslachtelijk is) en dat moeten we intact zien te houden', gaat ze verder. 'Een sikh mag zijn haren op het gehele lichaam niet afknippen, daarom ook dat het hoofdhaar met een tulband bijeengehouden wordt. Hoe dan ook, als je me op de campus van de universiteit ziet, kom dan gerust eens gedag zeggen', aldus de studente.”

www.ad.nl

Didactische suggesties

In dit artikel wordt duidelijk dat er aan de hand van het uiterlijk van Balpreet Kaur allerlei aannames gedaan worden. Zij maakt in haar reactie duidelijk dat haar uiterlijk hier echter niets mee te maken heeft. De leerlingen leggen uit waarom de gezichtsbeharing van Balpreet Kaur geen bewuste vorm van genderexpressie is, noch te maken heeft met haar seksuele voorkeur, noch haar geslacht bepaalt, zoals de reacties van anderen suggereren, maar wel een aspect van haar gelovige identiteit.

De leerlingen verbinden het begrip ‘authenticiteit’ met Balpreet Kaur. Op welke manier proberen zij zelf authentiek te zijn?

5.5. Aantrekking

5.5.1. IN 18: Hoe staan jongeren tegenover homoseksualiteit?

Didactische suggesties

Welke visies ten opzichte van homoseksualiteit komen in dit fragmentje aan bod? Met welke van deze visies kunnen de leerlingen zich het meeste vereenzelvigen?

5.5.2. ‘Taboe’ over holebi’s

Save

“In acht verschillende thema's tracht Philippe Geubels taboes de wereld uit te helpen door er grappen over te maken. Maar het gaat veel dieper dan louter wat grapjes over minderheden. (…) Zelf vond Philippe dit programma alvast een intense ervaring. “De mensen die ik op dit avontuur heb leren kennen, hebben mijn blik enorm verruimd", aldus Philippe. "Mijn doel met dit programma is dus absoluut niet om deze fantastische mensen te kwetsen, maar net om hén te laten lachen om hun situatie. In een tijdsgeest waarin het als komiek soms op eieren lopen is, was dit programma een serieuze uitdaging. Maar net daarom is het broodnodig.”

Bij het thema Holebi's zat ZiZo mee in de zaal. In de docu schitteren vier holebi's met elk zeer uiteenlopende en verrassende verhalen.

Zo groeide Nelson (27) op in een omgeving die vijandig stond tegenover iedereen die anders was. Pas toen hij ging studeren als filmmaker leerde hij zichzelf aanvaarden zoals hij is.

Toen ze de kaap van 40 reeds voorbij was werd Roos (65) verliefd op een vrouw en groeide het besef dat ze lesbisch is. Het kostte veel moed, verdriet en openheid om uiteindelijk een punt te zetten achter haar relatie met haar man.

In zijn Marokkaanse omgeving besefte Jaouad (32) al vroeg dat zijn geaardheid op weinig sympathie kon rekenen. Toen hem werd aangeraden om naar een psycholoog te gaan om hem van zijn homoseksualiteit af te helpen, is hij thuis vertrokken.

Marie (22) is studente sociaal-cultureel werk. Ze heeft nooit grote drama’s ervaren rond haar geaardheid. Toch voelt ze zich vaak eenzaam. Haar vriendengroep bestaat voornamelijk uit hetero's waardoor ze het soms moeilijk heeft om het onderwerp ter sprake te laten komen.”

zizomag.be

Bekijk de aflevering hier.

Didactische suggesties

De leerlingen bekijken de aflevering (of stukjes eruit) en geven aan wat hen raakt in de aflevering. Welke vragen willen zij eventueel nog stellen aan de personen die aan bod kwamen?

Men kan hier vragen of homoseksualiteit vandaag de dag nog een ‘taboe’ is. Waarom wel of niet? Is een taboe iets dat ook besproken kunnen worden? In de aflevering worden er ook mopjes gemaakt. Is het een taboe om te lachen met iets als seksuele voorkeur? Of kan en mag men in alles de humor zoeken? Wat is het verschil tussen humor en spot?

5.5.3. “Ik dacht dat ik nooit mezelf ging kunnen zijn” - James Cooke openhartig in Het huis

Didactische suggesties

Naar aanleiding van dit fragment kan men het gesprek aangaan rond wat het betekent om jezelf te zijn en waarom dit zo belangrijk is voor mensen.

5.5.4. De vraag waarom iemand homo is doet er niet toe

Wikimedia

“De holebitransgemeenschap is het er zelf niet over eens. Zijn variaties op het continuüm van seksuele oriëntatie en genderidentiteit (SOGI) aangeboren of niet? Zijn ze genetisch of hormonaal bepaald? Of is het de opvoeding die ervoor zorgt dat mensen worden aangetrokken door mensen van hetzelfde geslacht, of dat iemands gender niet overeenkomt met zijn of haar geboortegeslacht? Of is het een kwestie van cultuur en milieu, of zelfs gewoon van vrije wil en persoonlijke keuze?

Wetenschappelijke bewijzen overtuigen niet, zoals Adriaens en De Block opperen in Born this way. Hét homo- of transgen bestaat allicht niet en SOGI-variaties zijn vermoedelijk een gevolg van vele factoren die op elkaar inwerken. De nature versus nurture-discussie is eigenlijk achterhaald, de epigenetica leert ons dat er een wisselwerking bestaat. Het is dus een en-en-verhaal.

Waarom dan nog steeds deze discussie? Omdat het geen wetenschappelijke discussie is, maar een ideologische. Aan de ene kant heb je degenen die in een genetische of biologische oorzaak verzachtende omstandigheden voor het 'afwijken van de norm' zoeken, een alibi om te pleiten voor aanvaarding en erkenning, door zichzelf en door anderen. Aan de andere kant heb je activisten die pleiten voor keuzevrijheid op het vlak van SOGI en het recht op diversiteit als een recht op zich, zonder nood aan biologische rechtvaardiging.

Onze samenleving is geneigd tot aanvaarden van diversiteit indien men het niet kan verhelpen (mensen met een beperking), maar veel minder indien het een keuze is (het dragen van religieuze symbolen). Waarom? Omdat het ene een zaak van 'identiteit' en het andere van 'gedrag' is. Je identiteit kies je niet, je draagt hiervoor geen verantwoordelijkheid, en dat aanvaarden we. Je gedrag, daarvoor ben je zelf verantwoordelijk, daarvoor bestaan afspraken binnen de samenleving. Je mag homo zijn, maar het niet te veel tonen...

We hebben de nature versus nurture-discussie niet nodig om te bepalen hoe met diversiteit om te gaan. Het is niet omdat iets niét is aangeboren (zoals religie, cultuur of taal) dat men niet kan pleiten voor tolerantie en respect voor het anders-zijn van de andere. Omgekeerd is een genetische verklaring geen vrijgeleide voor het moreel onaanvaardbare (denk bijvoorbeeld aan psychopaten).

De vraag of iets is aangeboren, is dus eigenlijk niet relevant in een maatschappij waarin normen en waarden worden gehanteerd die zijn gebaseerd op acceptatie van het anders-zijn as such en op respect voor diversiteit. Of deze diversiteit het gevolg is van voorbeschiktheid, een aandoening of persoonlijke keuze, doet er eigenlijk niet toe. Het wordt tijd dat we het 'waarom' laten varen, en ons gaan bezighouden met het 'hoe'. Niet: waarom is iemand homo, lesbisch, bi of trans? Wel: hoe laten we deze mensen écht zijn wie ze zijn?”

Petra De Sutter, in www.demorgen.be

Didactische suggesties

Aan de hand van dit artikel kan men in gesprek gaan over een aantal elementen die Petra De Sutter aanhaalt:

wetenschappelijke discussie versus ideologische discussie

identiteit versus gedrag

aanvaarden versus verwerpen

waarom versus hoe

5.5.5. Een scala aan oriëntaties

Panseksueel/ Omniseksueel/ Genderblind/ Polyseksueel/ Ambiseksueel | “Ik ben seksueel, romantisch of emotioneel aangetrokken tot alle geslachten en genderidentiteiten. Daarbij maak ik geen onderscheid meer tussen man en vrouw.”
Biseksueel | “Man of vrouw, ik voel mij seksueel en romantisch aangetrokken tot beiden.”

Lesbisch

“Als vrouw voel ik mij aangetrokken tot vrouwen.”

Homoseksueel | “Ik ben een man en ik voel mij romantisch en seksueel aangetrokken tot mannen.”
Heteroseksueel | “Zelf identificeer ik me als vrouw en ik ben aangetrokken tot individuen die zich als man identificeren.” OF “Zelf identificeer ik me als man en ik ben aangetrokken tot individuen die zich als vrouw identificeren.”
Aseksueel | “Op het gebied van seksualiteit ervaar ik geen lustgevoelens. Seks interesseert mij niet zoveel, maar ik kan wel liefde ervaren voor iemand anders.”
Autoseksueel/egoseksueel | “Mijn seksuele voorkeur gaat uit naar mijn eigen lichaam.”
Sapioseksueel | “Het uiterlijk betekent voor mij niet veel. In het begin ben ik aangetrokken tot de intelligentie van een individu.”
Demiseksueel/ Grijs-aseksueel | “Het innerlijke is het belangrijkste. Alleen wanneer er een sterke connectie is met een persoon, kan ik er seksuele gevoelens voor krijgen.”

Queer

“Ik ben tegen elke vorm van hokjesdenken en vind termen als homo, lesbisch of biseksueel echt beperkend.” (Deze term is ook een parapluterm voor niet-normatieve seksuele identiteiten en genderidentiteiten en politiek)

Naar www.holebi.info

“Ik ben sapioseksueel. Dat wil zeggen dat ik heel erg verlang naar het intellect. Ik word ook alleen maar verliefd op superslimme mensen. Op mensen die heel veel weten. Ik wil die intelligentie worden." (Max Colombie, zanger van Oscar and the Wolf,)

“Ik ben panseksueel, Ik houd van mensen, zowel vrouwen als mannen. Het gaat mij erom dat ik een goed gevoel bij iemand krijg en dat kan dus iedereen zijn. Ik ben er trots op om tot de LGBTQIA+-gemeenschap te behoren en daar nu eerlijk voor uit te kunnen komen. Dit heeft best wel lang geduurd.” De zangeres is opgegroeid in een christelijk gezin uit Texas. "Het is daar toch meer het standaard 'man/vrouw' plaatje, trouwen en kinderen krijgen. Mede daardoor heb ik mezelf zolang afgesloten voor de persoon die ik eigenlijk ben, maar niet durfde te zijn.” (Demi Lovato)

Didactische suggesties

Bovenstaande lijst kan men afdrukken, om daarna de kaartjes uit te knippen en door elkaar te mengen. De klas wordt verdeeld in groepjes en elk groepje krijgt een enveloppe met de gemengde kaartjes. De leerlingen proberen de juiste kaartjes bij elkaar te leggen. Achteraf worden alle termen overlopen. Men kan dit uiteraard ook doen in de vorm van een verbindingsoefening in de cursus waarbij de leerlingen individueel of per twee alles met elkaar proberen te verbinden.

Na de oefening waarin verschillende begrippen worden uitgelegd kan men nog een klasgesprek houden. Hadden de leerlingen al van de termen gehoord? Ervaren mensen met een andere voorkeur dan heteroseksualiteit nog veel vooroordelen? Zijn er zoveel voorkeuren als er mensen zijn? Ligt onze voorkeur voor altijd vast? Is onze seksuele voorkeur een keuze? Is deze vraag überhaupt wel relevant (cf. artikel Petra De Sutter)?

5.5.6. “Ik voel plaatsvervangende schaamte voor mijn Kerk”

Save

Homoseksuele relaties kunnen nog altijd niet worden gezegend. Johan Bonny voelt mee met gelovige homoparen die teleurgesteld zijn.

“In oktober 2015 nam ik deel aan de synode over het huwelijk en het gezin, als vertegenwoordiger van de Belgische bisschoppen. Ik luisterde naar bisschoppen in het auditorium en in de wandelgangen, hoorde alle toespraken, nam deel aan de groepsgesprekken en aan de redactie van amendementen voor de eindtekst.

Deze week antwoordde de Congregatie voor de Geloofsleer negatief op de vraag of priesters verbintenissen tussen personen van hetzelfde geslacht mogen zegenen (DS 16 maart). Hoe ik me voel na het ‘responsum’? Slecht. Ik voel plaatsvervangende schaamte voor mijn Kerk, zoals minister Hilde Crevits (CD&V) op Twitter zei. En ik voel vooral intellectueel en moreel onbegrip. Ik wil mij verontschuldigen tegenover allen voor wie dit responsum pijnlijk en onbegrijpelijk is: gelovige en katholiek geëngageerde homoparen, ouders en grootouders van homoparen en hun kinderen, pastorale medewerkers en begeleiders van homoparen. Hun pijn om de Kerk is vandaag de mijne.

Het voorliggende responsum mist de pastorale zorg, de wetenschappelijke onderbouw, de theologische nuance en de ethische zorgvuldigheid die aanwezig waren onder de synodevaders die toen de eindconclusies hebben goedgekeurd. Hier is een andere procedure van besluitvorming en beleidsbepaling aan het werk. Als voorbeeld wil ik slechts drie onderdelen vermelden. Vooreerst de paragraaf die zegt dat er in Gods plan in de verste verte geen gelijkenis of zelfs maar een analogie mogelijk is tussen het hetero- en het homohuwelijk. Zelf ken ik homoparen, burgerlijk gehuwd, met kinderen, die een warm en stabiel gezin vormen, en bovendien actief deelnemen aan het parochiale leven. Enkelen van hen zijn voltijds actief als pastoraal of kerkelijk medewerker. Ik ben hen bijzonder erkentelijk. Wie heeft er belang bij om te ontkennen dat hier geen gelijkenis of analogie met het heterohuwelijk mogelijk is? Op de synode is de feitelijke onwaarheid van die stelling herhaaldelijk aangehaald.

Freepik Party vector created by pikisuperstar

Vervolgens het begrip ‘zonde’. De laatste paragrafen halen het zwaarste morele geschut boven. De logica is duidelijk: God kan geen zonde goedkeuren; homoparen leven samen in zonde; dus kan de Kerk hun relatie niet zegenen. Dat is juist de taal die de synodevaders níét wilden gebruiken, zowel in dit als in andere dossiers onder de titel ‘irreguliere’ situaties. Dat is niet de taal van Amoris laetitia, de pauselijke zendbrief uit 2016.

‘Zonde’ is een van de moeilijkste theologische en morele categorieën om te definiëren, en dus een van de laatste om te kleven op personen en op hun manier van samenleven. En al zeker niet op algemene categorieën van personen. Wat mensen willen en kunnen, op dit eigenste moment van hun leven, met de beste bedoelingen die ze hebben voor zichzelf en voor anderen, oog in oog met de God die zij liefhebben en die hen liefheeft, is geen eenvoudig raadseltje. Trouwens, zo simpel is de klassieke katholieke moraaltheologie nooit met deze vragen omgegaan. O tempora, o mores!

Ten slotte het begrip ‘liturgie’. Dat beschaamt me als bisschop en theoloog nog meer. Homoparen zijn onwaardig om aan een liturgisch gebed over hun relatie deel te nemen, of een liturgische zegen over hun relatie te ontvangen. Uit welke ideologische achterkamers komt die uitspraak over de ‘waarheid van de liturgische ritus’?

Ook dat was duidelijk niet de dynamiek van de synode. Herhaaldelijk werd er gesproken over passende rituelen en gebaren om ook homoparen te integreren, zelfs in het liturgische domein. Uiteraard met respect voor het theologische en pastorale onderscheid tussen een sacramenteel huwelijk en de zegening van een relatie. De meerderheid van de synodevaders koos niet voor een liturgische zwart-witbenadering of voor een-alles-of-nietsmodel. Integendeel, de synode gaf juist impulsen om wijselijk te zoeken naar tussenvormen, die recht doen zowel aan de eigenheid van deze personen als aan de eigenheid van hun relatie.

Liturgie is de liturgie van Gods volk en tot dat volk behoren ook de bedoelde homoparen. Bovendien klinkt het weinig respectvol om de vraag naar een mogelijke zegening van homoparen te benaderen vanuit de zogeheten ‘sacramentalia’ of de ‘Orde van dienst voor Zegeningen’, waar ook de zegening van dieren, auto’s en gebouwen voorzien is. Een respectvolle benadering van het homohuwelijk kan alleen plaatsvinden in de bredere context van de ‘Orde van dienst voor het huwelijk’, als een eventuele variante op het thema huwelijk en gezinsleven, met een eerlijke erkenning van zowel de feitelijke gelijkenissen als verschillen. God is met zijn zegen over mensen nooit gierig of belerend geweest. Hij is onze Vader. Dat was de theologische en morele mindset van de meeste synodevaders.

Kortom: in het voorliggende responsum vind ik de inhoudelijke krachtlijnen – zoals ik die heb ervaren – van de bisschoppensynode van 2015 over het huwelijk en het gezin niet terug. Dat is jammer voor gelovige homoparen, hun families en vrienden. Zij voelen zich door de Kerk niet rechtvaardig en niet naar waarheid behandeld. De reactie komt al op gang.

Het is ook jammer voor de Kerk. Dit responsum is geen voorbeeld van hoe we samen een weg kunnen afleggen. Het document ondermijnt de geloofwaardigheid van zowel de ‘synodale weg’ waarvoor paus Franciscus pleit, als van het aangekondigde werkjaar met Amoris laetitia. Wil de echte synode opstaan?”

www.standaard.be

Didactische suggesties

Enkele vragen hierbij:

Waarom wil Johan Bonny zich verontschuldigen?

Valt het te begrijpen dat er op sociale media een oproep werd gedaan om zich te laten ontdopen naar aanleiding van het standpunt van het Vaticaan?

Hoe ziet Bonny het begrip liturgie?

Behoort iedereen tot Gods volk?

Vind je zelf dat relaties van mensen van hetzelfde geslacht gezegend mogen worden door een priester?

Een andere verontschuldiging (evenwel niet naar aanleiding van het recente responsum), in de vorm van een spoken word performance van John Reid, is hier te bekijken. Hij verontschuldigt zich voor het leed dat sommige christenen de LGBT-community hebben aangedaan. Hij spreekt over een liefhebbende God en Christus.

5.5.7. Desmond Tutu: “Ik zou nooit een homofobe God aanbidden”

“In een column in The Washington Post houdt de Zuid-Afrikaanse bisschop Desmond Tutu een vurig pleidooi om homo’s niet buiten de kerk te plaatsen. „Er is geen plaats voor haat in het huis van God. Niemand mag worden uitgesloten van onze liefde, ons mededogen en onze bezorgdheid vanwege ras of geslacht, geloof of etniciteit, of vanwege seksuele geaardheid”, schrijft de éminence grise van de Zuid-Afrikaanse anglicaanse geestelijkheid.

De meeste gezinnen hebben volgens hem te maken met homoseksuele, lesbische, biseksuele of transseksuele familieleden, die allen ’kinderen zijn van God’. „In mijn land hebben we jaren geworsteld tegen het kwaad van de apartheid. Daarom past het niet bij een kerk om mensen vanwege hun geaardheid apart te zetten. Zoals homo’s thuishoren in een gezin, horen ze ook gewoon deel uit te maken van de kerkelijke familie. Het past niet hen rechten en vrijheden te ontzeggen.” (…)

„Onze lesbische en homoseksuele broeders en zusters in Afrika leven in angst”, schrijft Tutu. Ze zitten ondergedoken, weg van aandacht, bescherming en gezondheidszorg. Hij noemt dit een groot onrecht dat nog pijnlijker wordt als dat in naam van God wordt gedaan. „Jezus heeft nooit gezegd: laat iedereen tot me komen, met uitzondering van de homo’s. Ook zij zijn geschapen naar zijn evenbeeld. Ik zou nooit een homofobe God aanbidden.”

www.trouw.nl

Didactische suggesties

De Anglicaanse bisschop Desmond Tutu verwijst naar de apartheid om aan te geven dat men mensen omwille van hun geaardheid niet mag apart zetten. Hij zegt ook dat hij nooit een homofobe God zou aanbidden. De originele column kan eveneens gelezen worden. Ter discussie: kan God homofoob zijn? Of zijn het enkel de mensen die homofoob zijn en hun mensbeeld projecteren op God?

5.5.8. Islam en homoseksualiteit: een ongemakkelijk evenwicht

“Ahmed (Ahmed is een schuilnaam) is een mooie Libanese jongen. Student geneeskunde, 21 jaar en verstandig. Hij is moslim, bidt vijf keer per dag en volgt de ramadan. Hij komt voor de meeste moslimfamilies over als de ideale schoonzoon. Hij is dan ook de oogappel van zijn vader en moeder. Slechts een klein detail dat roet in het eten kan gooien: Ahmed is biseksueel. Hij leidt een dubbelleven, zijn familie noch zijn heterovrienden weten van zijn geaardheid. (…)

Als moslim is het bikkelhard om je homoseksualiteit te ontdekken, te aanvaarden, laat staan er voor uit te komen. Organisaties als Merhaba bekommeren zich om het lot van deze mensen en bieden een plek waar allochtone holebi’s zich veilig voelen.

“Ik denk dat ik altijd al wist dat ik ook geïnteresseerd was in jongens”, begint Ahmed. “Soms stel ik mezelf de vraag of ik wel goed besef dat ik van jongens hou. Ik zou het niet moeten doen, het is niet normaal.” Toch gelooft Ahmed dat God zijn geaardheid niet afkeurt. “Ik geloof sterk in genetica, het zit dus gewoon in mijn genen. En wie heeft mij gecreëerd? Allah! Hij steunt me, daar ben ik zeker van. Ik wou iemand leren kennen en vroeg hem om hulp. Nu ben ik samen met de perfecte jongen, waarom zou ik hem ontmoet hebben als God dat niet wou?” (…)

[Hedi] Selmi, [gewezen imam van de studentenmoskee], legt me uit waarom homoseksualiteit volgens de islam verboden is. “Ik snap niet waar de daad die homoseksuelen begaan, kan toe leiden. Het belangrijkste doel van seks is de voortplanting. Het is natuurlijk ook voor het plezier, maar dan spreken we over instincten. Je moet niet enkel doen wat je wil en al je instincten volgen, er zijn normen, waarden en wetten die ook moeten worden gevolgd. Volgens de islam is er een beperkte manier om ‘aan je goesting te voldoen’, namelijk het huwelijk.”

De Thora, de Bijbel en de Koran zeggen alle drie dat homoseksualiteit niet kan. In het boek ‘Islam en homoseksualiteit’ legt auteur Omar Nahas uit wat er precies gezegd wordt over homoseksualiteit in de Koran. Hij geeft alternatieven om de kwestie te benaderen. “Een van de verhalen waar meestal naar terug gegrepen wordt om aan te tonen dat homoseksualiteit verboden is, is het verhaal van het volk van de profeet Loet. Het volk van Loet werd vernietigd vanwege hun ‘slechte daden’. Deze daden worden meestal geïnterpreteerd als homoseksualiteit. Het gaat echter over verschillende vormen van ongeoorloofd seksueel handelen. Over beestachtige, liefdeloze en gedwongen seks die gepaard gaat met intimidatie en machtsmisbruik. Dat is dus geen intieme, liefdevolle relatie tussen twee volwassenen van hetzelfde geslacht.” Teksten uit de Koran waar niet zo snel naar verwezen wordt in deze context, zijn die waarin opgeroepen wordt tot verdraagzaamheid en tolerantie. Deze zijn nochtans talrijk aanwezig volgens Nahas.

Merhaba, dat ‘welkom’ betekent in zowel het Arabisch als in het Turks, organiseert praatcafés, fuiven en tal van activiteiten waar allochtone holebi’s lotgenoten kunnen ontmoeten. De organisatie ontstond in 2002 en is terug te vinden in het Regenbooghuis in Brussel. Daar ontmoet ik twee medewerkers, Said en Sam. Beiden zijn allochtoon en holebi, ze waren er van het prille begin bij.

“We voelden dat er een tekort was in het aanbod van verenigingen voor holebi’s met roots in Noord-Afrika, Turkije en het Midden-Oosten”, aldus Said. “Bij de ‘traditionele’ autochtone holebi’s ligt de nadruk vooral op de ‘coming out’, wij leggen de nadruk op ‘coming in’. We proberen onze doelgroep het gevoel te geven dat ze er niet alleen voor staat.” (…)

Hoe zou imam Selmi reageren op een homoseksuele zoon of dochter? “Ik zou mijn kinderen nooit slaan, ik zou ook niet boos worden, maar ik zou ermee aan tafel gaan zitten en de zaak bespreken”, legt hij uit. “Als hij of zij volledig overtuigd blijft van zijn of haar keuze dan zou ik dat niet kunnen aanvaarden. Dan is het mijn kind niet meer. En ik weet dat het een keuze is. Mijn kinderen hebben een vrije opvoeding gekregen waarin over alles kon worden gesproken. Ik weet ook zeker dat geen van hen zo geboren is.” (…)

Steeds meer merk je dat allochtonen met een islamachtergrond negatief worden weergegeven in de media. “Dat helpt de zaak helemaal niet vooruit”, zegt Said. “Allochtonen en holebi’s worden vaak tegenover elkaar uitgespeeld. Holebi’s met een islamachtergrond hebben echter beide identiteiten. Wanneer er uit deze gemeenschappen positieve signalen komen, worden die meestal genegeerd. Zo werken wij met Merhaba vaak samen met allochtonenorganisaties.”

Homoseksualiteit zal niet snel aanvaard worden binnen de islamcultuur. Maar ook het Westen heeft nog veel werk in het aanvaarden van deze minderheid binnen een minderheid. De angst voor het onbekende is nog te groot.”

www.dewereldmorgen.be

The Queer Muslim Project

Save

Afbeeldingen uit The Queer Muslim Project van Samra Habib

Imam vaart mee met Gay Pride: 'Laten zien dat islam vrede is'

“Hij hoeft niet te tellen: het wordt zijn vijftiende Gay Pride, zegt Ludovic-Mohamed Zahed (39). Wel bijzonder: tijdens de aankomende Amsterdamse editie van 6 augustus zal de Franse Algerijn, zelf homoseksueel, als imam meevaren tijdens de Canal Parade. Een primeur. Hij zal met predikanten, priesters en een rabbijn op de World Religion Boat zitten. "Het is weer een mogelijkheid om te laten zien dat islam vrede is, dat religie vrede is. En dat iedereen, ongeacht afkomst, godsdienst of seksuele voorkeur samen moet kunnen leven," zegt hij vanuit zijn woonplaats Marseille.

Zahed werd geboren en grotendeels getogen in Algerije en woont nu al jaren in Frankrijk. In 2012 stichtte hij in Parijs een 'inclusieve' moskee waar iedereen welkom is in dezelfde ruimte, dus ook homo's, transgenders en vrouwen. Inmiddels staan er ook 'homovriendelijke' moskeeën in Barcelona, Kaapstad en Marseille.

Zahed strijdt al jaren voor tolerantie jegens minderheden in het algemeen en homoseksuelen binnen de islam in het bijzonder. "Ik ben nog nooit dusdanig bedreigd dat het gevaarlijk werd, maar er waren natuurlijk wel moslims die niet blij waren toen we een homovriendelijke moskee begonnen. Tegenstanders zeiden dat homoseksualiteit en de islam niet samengaan. Veel moslims beroepen zich dan op het verhaal in de heilige boeken over Sodom en Gomorra, waarbij onder meer mannen werden verkracht door mannen. De verkrachters werden gestraft door God. Een deel van de moslims ziet dat als reden om homo's niet te tolereren. Die mannen werden echter niet gestraft omdat ze het met geslachtsgenoten deden, maar vanwege de verkrachtingen. Dát mag niet. Van de profeet Mohammed, vrede zij met hem, is ook bekend dat hij transgenders verdedigde tegen geweld." (…)

Ze kapen de islam, zegt hij over mensen die in naam van God aanslagen plegen. Net als de man die in een homobar in Orlando 49 mensen om het leven bracht. Hij was ook islamitisch. "Heel triest en traumatisch, maar die aanslag heeft niets met de spirituele islam te maken. Fascisten, want dat zijn jihadisten, willen dat doen geloven. Organisaties als IS maken minderheden tot doelwit, net als de nazi's deden in de Tweede Wereldoorlog."

Hij wordt er soms moe van zich altijd te moeten verdedigen. "Maar ik kan niet anders en ik doe het al tien jaar. Als iedereen lijdzaam toekijkt, gebeurt er niets. Je hoeft het niet eens te zijn, als je maar in gesprek gaat met elkaar. In de homogemeenschap doen we dat, we weten namelijk wat discriminatie is. Natuurlijk, wij zijn ook niet perfect, er zijn ook homo's en transgenders die moslims of joden haten, maar we moeten toch de dialoog blijven zoeken om van elkaar te leren. Ik doe het niet alleen voor homoseksuelen, maar voor iedereen. Zodat we in de toekomst allemaal samen in vrede kunnen leven."”

www.parool.nl

Save

Didactische suggesties

Enkele vragen bij de teksten:

Waarom is het voor moslims, ook in België, niet evident om voor hun seksuele voorkeur uit te komen?

Wat zijn de twee identiteiten waarover sprake is?

Welke argumenten worden aangebracht pro acceptatie van holebi’s binnen de islam en welke argumenten contra?

Valt het te begrijpen dat de imam Selmi zegt: “Dan is het mijn kind niet meer”?

Wat te denken van de imam die meevaart in de Gay Pride? Vanuit welke overtuiging doet hij dit?

Heel boeiend is het Queer Muslim Project van Samra Habib, waarbij zij queer moslims voor de camera plaatst. Dit is een groep die vaak ‘onzichtbaar’ blijft, dus het kan interessant zijn om een aantal van deze foto’s te verkennen.

5.5.9. Een Orthodoxe Rabbi wandelde een homobar binnen…

Wikimedia Dannel Malloy, CC BY 2.0 via Wikimedia Commons

“Ik hoorde van de afschuwelijke schietpartij in een homonachtclub in Orlando, Florida, terwijl onze synagoge in Washington Shavuot (het Wekenfeest) aan het vieren was”, schrijft Rabbi Shmuel Herzfeld in een artikel dat werd gepubliceerd door The Jewish Chronicle Online. “Al is de feestdag op zich een blij gebeuren, toch weende ik bij het reciteren van onze gebeden.”

Rabbi Herzfeld leidt Ohev Sholom, een Modern Orthodoxe synagoge in Washington, D.C. Na de schietpartij benaderden een tiental leden van de congregatie hem met het verlangen om solidariteit te tonen met de slachtoffers en hun families. Dus deden ze iets dat voor hen nogal gek was. Ze planden een bezoekje aan Fireplace, een populaire gay bar dichtbij Dupont Circle.

“We gingen daar niet heen om leden te ronselen of nieuwe theologische ideeën te verkondigen”, schrijft Herzfeld. “Ons doel was simpelweg om verbinding te proberen maken, bruggen te bouwenn, te helen, en bij een gemeenschap te zijn die aan het lijden was.” (…)

Herzfeld zegt dat hij begrijpt dat “de intersectie tussen de homogemeenschap en het Orthodoxe Jodendom duidelijk nog een work in progress is” en dat er nog steeds een grote grijze zone tussen de twee is, maar dat als er ooit een kans was om raakvlakken te vinden, dat dit het moment was.

De hele ervaring was een grotere eye-opener dan hij had verwacht. “We wandelden binnen en gewoon door daar te staan met onze keppeltjes, voelde ik dat we een gemeenschap omarmden die een omarming nodig had. Die nacht voelde ik zowel de pijn als de geruststelling in die ruimte. Ik voelde pijn wanneer ik in die bar stond – pijn die ik nooit had kunnen begrijpen zonder daar te zijn.”

Wat is hier nu de essentie?

In één woord: empathie.

“Als Orthodoxe gemeenschap moeten we een boodschap van onvoorwaardelijke liefde en onvoorwaardelijke veiligheid communieren, en moeten we al onze kinderen beschermen van jongsafaan”, schrijft Herzfels. “We moeten een boodschap overbrengen die op een actieve manier homofobie en transfobie in vraag stelt en we moeten duidelijk maken dat dergelijke schadelijke boodschappen niet getolereerd zullen worden.”

www.queerty.com

Didactische suggesties

Op welke manier toont de rabbi hier naastenliefde en empathie? Waarom is dit niet meteen evident?

Enkele andere empathische boodschappen van rabbi’s:

Tekst ‘If I Have Gay Children: A Rabbi’s 8 Promises’ (Huffpost)

Filmpje Rabbi Sharon Kleinbaum: ‘God Loves Queer People’ (Big Think)

Kunnen de leerlingen eenzelfde vorm van empathie opbrengen voor anderen?

DEEL 2: GENDER EN SAMENLEVING: Genderstereotypen, genderrollen, genderongelijkheid en feminisme

5.6. Cartoons over gender

Save

Save

Save

Save

Save

Save

Save

“Op woensdag 8 juli mocht Alexander De Croo de prijzen uitreiken van een cartoonwedstrijd over gendergelijkheid die de VN-organisatie voor vrouwenrechten georganiseerd had. Opvallend: bij de zeven winnaars waren er slechts twee vrouwen. ‘Samen staan we sterker’, hoopt een van de vrouwen.

In september 1995 vond in Peking de vierde Wereldvrouwenconferentie van de Verenigde Naties plaats. 189 landen sloten een verdrag af dat de blauwdruk van gendergelijkheid en vrouwenemancipatie moest worden. De twaalf uitdagingen die toen vastgelegd werden zijn twintig jaar later nog steeds brandend actueel. ‘Hoewel er in veel opzichten verbetering is in de situatie van vrouwen wereldwijd, is er in nog geen enkel land op aarde volledige gendergelijkheid’, zegt Dagmar Schumacher, directeur van UN Women in Brussel. ‘De loonkloof, seksisme, geweld tegen vrouwen: dit zijn problemen waartegen nog te weinig vooruitgang is geboekt.’

De verjaardag van de conferentie was voor UN Women, het VN-agentschap dat streeft naar gelijke kansen voor vrouwen en mannen, de aanleiding om een cartoonwedstrijd te organiseren.” (…)

www.mo.be

Didactische suggesties

Ter info: In dit tweede deel van de impulsen gaat het niet meer zozeer over genderidentiteit an sich, maar ook en met name over gender in de context van de sociale normen, verwachtingen, rollen, stereotypen,… De leerlingen geven aan wat zij verstaan onder het woord ‘gender' in de context van de samenleving. In welke maatschappelijke kwesties komt het aspect gender bijvoorbeeld aan bod.

Rond de cartoons kan men een klassikale verkiezing houden. Welke cartoon is in de ogen van de leerlingen het meest geslaagd in het aankaarten van gendergelijkheid/genderongelijkheid en waarom?

Uit de cartoons destilleren de leerlingen verschillende onderwerpen en/of maatschappelijke kwesties die te maken hebben met gender. Wat bekritiseren deze cartoons precies? De woorden genderstereotypen, genderrollen en genderongelijkheid kunnen hier al aangebracht worden (zie beginsituatie).

Men kan ook de leerlingen ook de opdracht geven om, eventueel aan het einde van de lessenreeks, wanneer ze al wat meer achtergrond hebben, zelf (al dan niet in groepjes) een cartoon te maken rond ‘gender’.

Bij de cartoon rond de man die niet weet naar welke toiletten hij moet om de baby te verzorgen (omdat enkel in de vrouwentoiletten luiertafels werden voorzien) kan ook nog dit artikel bekeken worden, met afbeeldingen van vaders die wel heel inventief moeten zijn om hun kind te verluieren in de mannentoiletten en John Legend die daar samen met Pampers iets aan wil doen.

5.7. Filmpjes over genderstereotypen en -rollen

‘Mannen zijn betere chauffeurs’ – Girls Talk

Denken alle mannen en vrouwen hetzelfde?

Documentaire ‘Man Made’

“Sunny Bergman onderzoekt wat de maatschappelijke ideeën over mannelijkheid zijn. Wat wordt nou gezien als typisch mannelijk en in welke stereotypen uit zich dat? En hebben mannen onder deze ideeën te lijden? Ze gaat op zoek naar antwoorden bij studenten en zondagsvoetballers, maar ook bij mensen die bezig zijn aan de transformatie om man te worden. Hoe zien zij hun mannelijkheid? Bergman test het testosteron van mannen uit diverse groepen, van politieman tot dragqueen en van rugbyspeler tot balletdanser, om de relatie tussen testosteron en mannelijkheid te bevragen. In IJsland gaat ze op bezoek bij scholen waar jongens 'gendercompensatie-onderwijs' krijgen, om zo een totaalpakket aan menselijke eigenschappen te ontwikkelen. Is dit de weg naar de complete man of de man als mens?”

www.npostart.nl

Documentaire ‘Girlhood’

“'Girlhood' breekt de grenzen open van het stereotype begrip vrouwelijkheid. Wanneer jonge maker Heleen Declercq zich vragen begint te stellen bij haar korte haar en ontbrekend bikinitopje, besluit ze terug te keren naar haar kindertijd. Het resultaat van deze persoonlijke zoektocht is een mozaïekportret van jongeren die elk een facet weerspiegelen van zichzelf als jonge vrouw.”

www.vpro.nl

Why I'm done trying to be "man enough"

www.ted.com

Mogen jongens meer dan meisjes? Hoe denken biculturele jongeren? | De Nieuwe Maan

De Bechdel-test

Didactische suggesties

In het filmpje van Girls Talk komen aan de hand van de uitspraak ‘Mannen zijn betere chauffeurs’ een aantal uitspraken over mannen en vrouwen aan bod. De leerlingen vullen de uitspraak ‘mannen zijn…’ zelf aan met een aantal dingen die voor hen kloppen. Hetzelfde doen ze met ‘vrouwen zijn…’.

De vragen uit de filmpjes (of een voor de klasgroep geschikte variant daarop) in de categorie ‘denken alle mannen en vrouwen hetzelfde’ kan men aan de leerlingen voorleggen, om zo enerzijds na te gaan of er een verschil is qua geslacht en anderzijds om ook duidelijk te maken dat er binnen het geslacht ook nog veel verschil is qua antwoorden.

Man kan de leerlingen ook laten kiezen uit een aantal eigenschappen, die ze ofwel met mannen ofwel met vrouwen ofwel met allebei verbinden: emotioneel – wild – druk – lief – temperamentvol – dapper – slordig – rustig – leidinggevend – sociaal – creatief – dominant – kwetsbaar – lawaaierig – respectvol – zelfzeker – stoer – verantwoordelijk – roekeloos – gevoelig.
Ter info hierbij: “Meisjes worden vaak als emotioneel, lief, rustig, sociaal, creatief, kwetsbaar, respectvol, verantwoordelijk en gevoelig gezien. Jongens zouden dan weer wild, druk, temperamentvol, dapper, slordig, leidinggevend, dominant, lawaaierig, zelfzeker, stoer en roekeloos zijn. Gender zorgt ervoor dat we de noodzaak voelen om de wereld op te delen in ‘vrouwelijk’ en ‘mannelijk', maar eigenlijk bestaan er enkel menselijke eigenschappen.

Aan de hand van deze filmpjes (of een selectie) ervan kan het begrip mannelijkheid en vrouwelijkheid verder besproken worden. Wat wordt in de maatschappij verbonden met mannelijkheid en vrouwelijkheid? Welke (maatschappelijke) verwachtingen kleven hieraan vast? En (waarom) kan dit problematisch zijn? Hoe wordt in deze filmpjes ook ingegaan tegen die gendernormen en -verwachtingen?

Bij de Bechdel test kan men de leerlingen zelf hun favoriete series of films laten beoordelen. Slagen zij in de Bechdel-test? Is het belangrijk dat series en films hierin slagen? Waarom wel of niet? In het filmpje wordt duidelijk gemaakt dat de Bechdel test geen maatstaf van gendergelijkheid of feminisme is. Kunnen de leerlingen toch een aantal voorbeelden geven van films of series waarin genderstereotypen doorbroken worden?

5.8. Reclame

‘Vrouwen horen in de keuken’: Burger King gaat de mist in met campagne op internationale vrouwendag

Pinterest

Burger King moet door het stof nadat het op vrouwendag een humoristisch bedoelde campagne lanceerde met de slogan ‘Vrouwen horen in de keuken’. Bedoeling was nochtans net om vrouwen meer kansen te geven om door te groeien tot chef. Die boodschap kwam echter niet helemaal aan.

“Vrouwen horen in de keuken.” Paginagroot stond een advertentie met die woorden gisteren in verschillende kranten, onder meer in de New York Times. Die boodschap van Burger King schoot bij velen in het verkeerde keelgat. Het was dan ook een bizarre boodschap, uitgerekend op internationale vrouwendag. Het hoeft niet te verbazen dat de fastfoodketen er op sociale media danig van langs kreeg, en beschuldigd werd van vrouwenhaat en “blijven steken in de negentiende eeuw”.

Onder de grote titel voegde Burger King wel nog wat toe. “Als vrouwen willen natuurlijk. Slechts 20 procent van de chefs zijn vrouw. Wij hebben als missie de genderverhouding in de restaurantindustrie te veranderen, door vrouwelijke medewerkers de kans te bieden een culinaire carrière na te streven.”

Toen was het kwaad echter al geschied. Lang niet iedereen leest immers de kleine lettertjes. Bovendien was op Twitter eerst de provocerende tekst geplaatst, en pas later de achterliggende boodschap.

“Jullie moeten je PR-strategie echt heroverwegen, want ik denk echt niet dat alle reclame goede reclame is. Zonder de context van de follow-uptweet is het gewoon vrouwenhaat”, zegt een twitteraar. Een andere gebruiker geeft haar gelijk: “Ik weet niet wie dacht dat dit een goed idee was, maar jullie mop is niet grappig. Het is respectloos en zeker op een dag als vandaag.”

www.demorgen.be

Gillette: ‘The best a man can BE’

Valt Gillette met nieuwe reclame de man aan? 'Alleen holbewoners voelen zich bekritiseerd'

“'Jongens blijven jongens', het wordt nog weleens opgeworpen als excuus voor slecht gedrag. Is het geen tijd om hiermee te stoppen? Die vraag werpt Gillette op in zijn nieuwe campagne. Het scheermessenmerk wil dat mannen zich verzetten tegen doorgeschoten mannelijkheid, maar niet iedereen is te spreken over die boodschap.

Op sociale media klinken veel enthousiaste reacties, maar nog meer mensen (mannen) bekritiseren de nieuwe reclame. Twitteraars posten filmpjes waarop te zien is dat ze scheermesjes en scheerschuim in de prullenbak gooien. En op YouTube heeft de video 34.000 likes gekregen, maar ook 245.000 dislikes. Ook zou volgens critici de reclame, die zich schaart achter de #MeToo-beweging, juist een stereotypering van de man neerzetten. Alsof verreweg de meeste mannen vrouwen kleineren en ze ongevraagd lastigvallen.

Gillette schrijft op hun website dat de reclame onderdeel is van een groter initiatief van het bedrijf. "We willen een positieve, bereikbare, inclusieve en gezonde versie van wat het betekent om man te zijn promoten. Vanaf vandaag gaan we actief de verwachtingen en het stereotiepe beeld van de man aanvechten. In de advertenties die we maken, de woorden die we kiezen en de beelden die we op sociale media delen.

Jens van Tricht, die zich inzet voor de emancipatie van mannen en het boek 'Waarom feminisme goed is voor mannen' schreef, juicht dit toe. "Ik vind het spotje indrukwekkend en ben werkelijk ontroerd", zegt hij tegen RTL Nieuws. "Al dertig jaar hou ik me met dit onderwerp bezig, eindelijk landt het langzaam maar zeker ook bij grote bedrijven."

Jarenlang werd er in reclamespotjes juist een heel clichématig beeld van mannen en vrouwen neergezet, zegt Van Tricht. "Axe had bijvoorbeeld jarenlang waanzinnig seksistische spotjes, maar is daarvan eerder al teruggekomen. Ook deze reclame van Gillette laat zien hoe het is als je niet in het hokje van de klassieke mannelijkheid past en wil daarmee het taboe daarop doorbreken."

Hopelijk blijft het niet bij één commercial, zegt Van Tricht. "Ik hoop dat het stellen van vragen bij mannelijkheid geen hype is, maar dat het geaccepteerd wordt dat mannen zich als mens kunnen ontplooien. Mannen leren van jongs af aan zo veel waarde te hechten aan het man-zijn. Alsof man-zijn boven mens-zijn gaat, terwijl dat laatste veel meer in zich heeft. Je hoeft niet alleen stoer te zijn, je mag ook je kwetsbare kant tonen."

Dat veel mannen zich juist aangevallen voelen door de reclame komt volgens Van Tricht doordat ze het idee hebben dat alle mannen hierdoor weggezet worden als plegers van geweld en seksueel misbruik. "De meeste mannen doen dit natuurlijk niet, maar we leven wel in een cultuur die dit goedkeurt, bagatelliseert en weglacht", legt Van Tricht uit. "Daarnaast wordt het aanpakken van mannen die niet mannelijk genoeg zouden zijn genormaliseerd. Een reclame als deze moet daarom juist worden gezien als een bevrijding: de boodschap is dat alle mannen de ruimte krijgen om niet aan die heersende norm te voldoen." (…)

www.rtlnieuws.nl

Zo goed zijn als je mama, dat wil je ook!

I.pinimg

Deo heeft geen gender

I.pinimg

Laat ze zelf maar kiezen wat ze leuk vinden (Zeeman)

If Women's Roles In Ads Were Played By Men

Didactische suggesties

De leerlingen beoordelen de verschillende reclameboodschappen in groepjes. Ze beoordelen de volgende aspecten

Is het duidelijk waarvoor men hier reclame maakt?

Komt de boodschap over?

Zijn er ethische bezwaren in te brengen tegen deze reclameboodschap?

Hoe kan de boodschap (indien er ethische bezwaren zijn) op een betere manier overgebracht worden?

Daarna gaan de leerlingen zelf op zoek naar een reclameboodschap waarvan ze vinden dat die het aspect gender(verhoudingen) op een positieve manier aan bod brengt en een reclameboodschap die dat op een negatieve manier doet. Ze leggen ook uit waarom.

Het seksisme in reclameboodschappen wordt op een ludieke manier omgedraaid in het filmpje ‘If women’s roles in ads were played by men.’ Wat maakt dit duidelijk? Is het voor de leerlingen vreemder om een man in een dergelijke rol te zien dan een vrouw? Waarom wel of niet?

5.9. The pink and blue project (JeongMee Yoon)

Save

Save

Didactische suggesties

Genderstereotypen, genderexpressie (zie vorige deel) en consumentisme hangen nauw samen, dat toont kunstenares JeongMee Yoon in haar artistieke fotoproject. Is het niet logisch dat jongens vaker naar blauw grijpen en meisjes naar roze, wanneer deze kleuren zo ‘gemarket’ worden en wanneer elk van deze kleuren maatschappelijk gezien gekoppeld worden aan één van beide geslachten? Hier kan men stilstaan bij kledij en speelgoed die specifiek voor jongens en meisjes aangeprezen worden. Welke sociale verwachtingen en denkbeelden hangen hiermee samen? Hoort het zo dat jongens bijvoorbeeld met de auto’s spelen en meisjes met de poppen of gaat het gewoon om wat iemand fijn vindt om mee te spelen? En wat als een jongetje een prinsessenkleed wil dragen omdat hij Frozen zo’n leuke film vindt? Is dat dan een brug te ver?

Mattel ontwierp een genderneutrale collectie poppen, die op verschillende manieren aangekleed kunnen worden. Het merk wil af van genderstereotypen. Op deze collectie kwam best wel wat commentaar (vaak vanuit rechtse hoek). Wat denken de leerlingen hiervan?

5.10. Genderneutrale kleding HEMA

HEMA maakte woensdag bekend te stoppen met het verkopen van jongens- en meisjeskleding. Dit zullen ze gaan doen door alle geslachtsaanduidingen te schrappen op de labels van kinderkleding. (…)

Maar de actie valt niet bij iedereen even goed. Zoals bij Marian Oort. Zij liet onder het nieuwsbericht van de Telegraaf over de genderneutrale kleding van de HEMA achter: “Wat een gel*l, jongens en meisjes zijn nu eenmaal niet hetzelfde, probeer ze dan ook niet als zodanig te behandelen of moeten er nog meer watjes en zogenaamde tomboys bijkomen”. Blijkbaar raakte Marian een gevoelig punt, want ze kreeg op Facebook bijval van honderden mensen.

“Het is allemaal onzin. Waarom genderneutraal? Dat is niemand!” vertelt Marian. Marian vindt dat mensen al jaren door onze strot douwen dat jongens en meisjes gelijk zijn, maar zij vindt dat dat niet zo is. “Je bent gewoon een man, of je bent een vrouw. Net zoals in de natuur, een hond is toch ook gewoon een mannetje of een vrouwtje?” Vroeger speelde Marian ook altijd buiten, ook al is ze een vrouw. Ze klom net zo goed in bomen en speelde net zo goed voetbal als de jongetjes waar mee ze buiten speelde.

“Er zijn nou eenmaal gewoon verschillen tussen jongens en meisjes. Meisjes zijn vaak wat kattiger en jongens zijn wilder. Ik had het er net nog over met iemand toen ik met mijn kleinkind in de ballenbak zat, zij was het hier ook mee eens.” Toen Marian zelf kind was speelde haar buurjongetje met haar poppen en zij met zijn race-auto. Maar toen werd daar nog niet zo moeilijk over gedaan. Marian vindt het onhandig dat de jongens- en meisjeskleding bij de HEMA nu door elkaar heen hangen. “Meisjes hebben een veel fijnere bouw dan jongetjes. Vroeger moest ik voor mijn dochter naar speciale boetiekjes omdat zij zo’n fijne bouw heeft. Wanneer er dan ook nog eens jongenskleren tussen hangen wordt het helemaal niet handig.” vertelt Marian.

Ze vindt dat een kind tegenwoordig bijna geen kind meer mag zijn, kinderen zijn niet eens bezig met al dit gedoe. Wanneer haar kleinkind een ander kind ziet heeft ze niet eens door of het een jongen of een meisje is. “Het is een bepaalde groep volwassenen die zich hier mee bezig houdt, niet de kinderen zelf. De kinderen worden in een bepaalde richting gedwongen. Ze mogen geen jongen meer zijn én geen meisje meer. Doe normaal.”

tmi.news

Didactische suggesties

Men kan de leerlingen de opdracht geven om zelf ofwel een brief naar HEMA te schrijven ofwel naar Marian Oort, waarin zij hun eigen visie duidelijk maken met betrekking tot de beslissing van HEMA om genderneutrale kledij te verkopen en/of de reactie van Marian.

5.11. Nederlandse ontwerpt gendervrij kaartspel: geen heer, dame en boer meer

Save

“Nooit had de Nederlandse Indy Mellink (23) er tijdens ontelbare potjes klaverjassen of pokeren bij stilgestaan. Totdat haar vorig jaar die ene vraag te binnen schoot: ‘Waarom is de heer bij kaarten eigenlijk altijd belangrijker dan de vrouw?’ Ze ontwikkelde daarop het eerste volledig gendervrije kaartspel. (…)

De gedachte laat haar niet los, ze kaart het aan bij haar ouders. “Het kaartspel weerspiegelt de 16de- en 17de-eeuwse klassenmaatschappij. Dat is bizar en volstrekt uit de tijd, eigenlijk moet er een alternatief komen. Mijn vader antwoordde: waarom doe je het niet zelf? Dat triggerde me.”

Mellink begint na te denken, dankzij alle coronabeperkingen heeft ze tijd in overvloed. “Ik ben gaan designen, dat is altijd een hobby geweest. En vervolgens ben ik de kaartspellen gaan testen met vrienden en kennissen.” Aanvankelijk zoekt de studente psychologie een genderneutrale variant met personen. “Mede door de Black Lives Matter-demonstraties bedacht ik: de heer, vrouw en boer zijn altijd wit, dat is óók ongelijkheid. Toen wist ik: ik moet weg bij mensen.”

Uiteindelijk kiest ze goud, zilver en brons. “Die systematiek kennen mensen van de Olympische Spelen. (…) Haar creatie lokt veel standaardreacties uit. “Daar heb ik nooit over nagedacht”, is altijd de eerste. De tweede: “Maar dat maakt toch niet uit, het is zoiets kleins.” Niet dus, stelt Mellink, net zoals bij Zwarte Piet maakt het wel degelijk verschil. “Hoewel ik geen gender- of racisme-expert ben, weet ik van mijn studie psychologie hoe subtiele vormen van seksisme mensen onbewust beïnvloeden. Met ongelijkheid op de werkvloer en in salaris als gevolg.”

Mellink beklemtoont dat ze het traditionele kaartspel niet uit de schappen wil. “Ik ben geen activist. Maar het zou mooi zijn als mijn kaartspel een volwaardig alternatief wordt. Dat ’s zomers in een campingwinkel ook een genderneutrale variant verkrijgbaar is.” Om die reden heeft ze bewust geen copyright aangevraagd. “Ik hoop juist dat zo veel mogelijk bedrijven dit overnemen.””

www.demorgen.be

Didactische suggesties

Wat was de beweegreden van Indy Mellink om dit kaartspel te maken? Waar zag zij de link met genderongelijkheid? Vinden de leerlingen dat dit te ver gaat? Waarom wel of niet? Kunnen zij nog alternatieve invullingen van de drie kaarten in kwestie uit het kaartspel bedenken?

5.12. Vrouwenberoepen en mannenberoepen?

Rara, hoe kan dat?

Een vroedvrouw kan ook een man zijn

In typische ‘vrouwenberoepen’ zijn mannen vaak enorm in de minderheid. Hoe ga je dat tegen? Drie mannen over hun werk: ‘Soms eisen vrouwen dat ik uit de bevalkamer vertrek.’

Precies als Geert Jan Spanninga (38) uit Kampen de telefoon opneemt, zet een van ‘zijn’ kinderen het op een krijsen. “Momentje hoor.” Spanninga werkt drie dagen per week als gastouder. Zelf is hij vader van vijf kinderen (‘al een heel bedrijf op zich’), en op een drukke dag komen daar nog drie kinderen tussen de nul en vier jaar bij.

Hij rolde er zo’n beetje in, zegt hij, terug aan de telefoon als de rust is weergekeerd. “In mijn vorige baan raakte ik tegen een burn-out aan, waardoor ik thuis kwam te zitten. Tijdens gesprekken met vrienden ontdekte ik toen dat ze behoefte hadden aan opvang van hun kinderen. Zo begon het balletje te rollen.”

Hij vertelt het allemaal alsof het de normaalste zaak van de wereld is. Maar cijfers laten zien dat de keuze van Spanninga best bijzonder is. Een steekproef van het Kohnstamm Instituut in 2014 leert dat slechts 5 procent van de gastouders man is. Een landelijke kwaliteitspeiling in 2012 voor de kinderopvang van nul- tot vierjarigen trekt de verhoudingen nog verder uit balans; volgens dit onderzoek zou nog geen 1 procent van de pedagogisch medewerkers man zijn.

Het zal Spanninga een zorg zijn. “Het contact met de kinderen, de vrijheid, even een rondje in de bakfiets met z’n allen, boodschappen doen: werken met kinderen is fantastisch”, zegt hij. Evenmin klaagt hij over zijn salaris. “Misschien vinden sommige mannen het interessant om op een feestje hun glimmende BMW te laten zien of te vertellen over hun zestigurige werkweek en hoeveel en dat aan salaris oplevert. Ik zie daar persoonlijk minder waarde in. Ik ben trots op mijn waardevolle bijdrage aan de ontwikkeling van kinderen en ben erg blij dat ik dankzij deze baan zoveel met mijn gezin kan zijn.”

Jurren Albers (27) was tijdens zijn hbo-opleiding Verloskunde vier jaar lang de enige man, vertelt hij in een bevalkamer van het OLVG in Amsterdam. Dat sluit aan bij wat cijfers van het CBS over onderwijsdeelname in het schooljaar 2017/2018 laten zien: slechts 12 procent van de hbo-studenten verpleeg- of verloskunde, was een man. Gemeten naar het aantal mannelijke studenten in de zorgbranche bungelt deze tak ergens onderaan. Van de studenten farmacie is bijvoorbeeld 40 procent een man; van de geneeskundestudenten 34 procent.

In campagnes wordt op geen enkele manier geprobeerd het beroep voor mannen aantrekkelijker te maken, constateert Albers. “Het woord ‘verloskundige’ heeft in Nederland een sterk vrouwelijke connotatie. Maar in het Engels is het nog erger; daar heet mijn beroep ‘midwife’.”

Dat er in de praktijk nauwelijks mannelijke verloskundigen zijn te vinden, mag dan ook niet verbazen. Het Nivel telde op 1 januari 2016 in totaal 3.221 werkzame verloskundigen, onder wie slechts 38 mannen. Op de afdeling verloskunde in het OLVG is Albers al ruim twee jaar lang de enige man en ook bij zijn vorige werkgever was dat het geval.

Voor hemzelf is dat totaal geen issue, zegt hij. “Ik heb het erg naar mijn zin en ik werk heel leuk samen met mijn vrouwelijke collega’s.” Voor de sector maakt het ook niet uit of er veel of weinig mannen werken, denkt hij. “De zorg trekt mannen aan die van zichzelf al verzorgend en meelevend zijn aangelegd. De praktische handelingen die je moet verrichten, moeten mannen hetzelfde uitvoeren als vrouwen. In principe moet dat geen verschil maken.”

Voor wie zijn mannelijkheid wél verschil maakt: de patiënt. Sommigen zijn verrast, maar vinden het leuk. Sterker nog, als feedback van zijn patiënten krijgt hij weleens terug dat hij in zijn verpleging rustiger te werk gaat dan vrouwelijke collega’s. “Bijvoorbeeld bij het inwendig voelen. Je zou zeggen dat vrouwen beter dan ik weten wat prettig is. Maar misschien ben ik extra voorzichtig omdat ik het níét uit eigen ervaring weet.” Andere vrouwen zijn – meestal uit culturele of religieuze overwegingen – minder enthousiast, en eisen soms zelfs dat hij vertrekt uit de bevalkamer.

Voor zover mogelijk probeert Albers die wens in te willigen, al kan hij er nog altijd niet aan wennen op deze manier in zijn werk beperkt te worden. Want soms zijn er geen vrouwelijke collega’s beschikbaar, en dan heeft de patiënt geen keuze. “Het voelt wel vervelend dat je in zo’n geval een vrouw moet helpen die jouw hulp eigenlijk niet wil.” Meestal weet hij gaandeweg de bevalling het vertrouwen wel te winnen. “Als je heftige ontsluitingsweeën hebt, heb je ook echt wel andere dingen aan je hoofd.”

Waar het aantal mannen in beroepen als verloskundige of gastouder altijd stabiel was – het zijn er nooit veel geweest – laat het onderwijs een duidelijk negatieve trend zien: steeds minder mannen kiezen voor de klas. In het primaire onderwijs is het aandeel mannen zelfs gehalveerd sinds 1995, toen nog 38 procent van de medewerkers een man was, in 2017 was dat nog maar 19 procent. Wie nog verder op de statistieken inzoomt, ontdekt vervolgens dat maar liefst driekwart van die mannen niet voor de klas staat, maar een managementfunctie bekleedt.

Kleutermeester Matthijs Meijer (38) is dus echt een uitzondering. Op basisschool De Oosterenk in Zwolle is hij de hele dag in hun broek plassende kinderen aan het verschonen en verder een beetje aan het knippen en plakken. Fout! Dat is de beeldvorming, zegt hij, en soms wordt hij daar wel moe van. “Ik lever als kleutermeester kleine individuutjes af in groep 3, mensjes die weten wat ze willen, die spelenderwijs hebben geleerd om de meest basale problemen van het leven op te lossen.”

Meijer vindt het jammer dat zo weinig mannen kiezen voor een baan in het onderwijs. “Mannen – merk ik althans bij mijzelf – zijn beter in staat om pedagogisch verantwoord boos te worden. Juffen blijven soms hangen in het lief oplossen van probleempjes. Ik weet dat veel kinderen ravotten en ouwehoeren gewoon nodig hebben, ze moeten hun energie kwijt. Ik denk dat kinderen door voorzichtig juffengedrag wel belemmerd kunnen worden.” Overigens bleek uit onderzoek dat juffen niet negatiever staan tegenover experimenteergedrag dan meesters; het tegendeel bleek zelfs het geval. Daarnaast is de bewegingsruimte van kinderen eerder toe- dan afgenomen de afgelopen decennia.

Hoe het ook zij, een tekort aan mannen in het primaire onderwijs leidt tot verder ingeroeste traditionele genderpatronen. Meijer: “De meeste kinderen – en dan met name de jongens – denken nu dat kleuterleerkracht, of zelfs leerkracht in het algemeen, een vrouwenberoep is. Dat geeft wel te denken voor de komende decennia.”

www.oneworld.nl

Save

‘Wij moeten vaak nog werken of studeren, mannen onderschatten dat’

Pixabay

“’s Avonds trainen, overdag werken als contacttracer op zoek naar coronabesmettingen. Dat voor een fractie van de lonen bij de mannen. Toch is Justien Odeurs een tevreden doelvrouw. ‘Weet je, ik wil gewoon helpen.’

11 euro per uur. Zoveel verdiende Justien Odeurs (23), doelvrouw bij de Red Flames en RSC Anderlecht, toen ze begin mei aan de telefoon zat bij CallExcell, het contactcenter in het stadion van haar ex-club Sint-Truiden. Zicht op het veld, vlak bij de terreintjes waar ze in haar jeugd altijd ging trainen.

Het was een idee van haar moeder. Odeurs liep de muren op sinds ze niet meer mag voetballen. Uiteraard volgde ze wel een trainingsschema , maar dat kon de verveling tijdens de lockdown niet tegengaan. ‘Ik dacht de hele tijd: wanneer zal ik weer een bal kunnen pakken? En dus gooide ik vaak urenlang met een tennisbal tegen de muur om mijn reflexen te trainen. De buurman werd er gek van’, lacht Odeurs.

Ze besloot dan maar zichzelf nuttig te maken voor de maatschappij. ‘Weet je, ik wil gewoon helpen’, haalt ze desgevraagd haar schouders op. ‘En ik kon het geld goed gebruiken. Ik heb in januari nog maar een duplexappartement gekocht in Sint-Truiden en heb elke maand een lening en vaste kosten te betalen.’

Als vrouw is dat in de voetbalwereld een stuk moeilijker dan als man. Want de loonkloof is er enorm, net als het verschil in werkomstandigheden. ‘Hoeveel ik verdien bij Anderlecht? Een goed maandloon. Maar dat is niets in vergelijking met de mannen. Wat wij krijgen uitbetaald in één maand verdienen zij bij wijze van spreken in één uur. Bovendien trainen wij meestal ’s avonds na 20.00 uur en moeten wij overdag vaak nog werken of studeren, mannen onderschatten dat.’

Toch is Odeurs een tevreden sportvrouw. Ze sport niet om het geld, maar is gewoon op zoek naar persoonlijke voldoening.” (…)

www.standaard.be

Het glazen plafond (Iedereen Beroemd)

Didactische suggesties

Hier kan men de leerlingen de vraag stellen ‘teken eens een wetenschapper’. Zeker wanneer men dit doet aan het begin van een lessenreeks over gender, waarbij de leerlingen niet weten wat het opzet is, zal dit er allicht toe leiden dat velen een mannelijke wetenschapper tekenen, omdat velen deze associatie maken. Verder inzoomen op enkele bijzondere vrouwen in de wetenschap kan via dit artikel van National Geographic.

Als alternatief kan men de leerlingen naar het filmpje ‘rara, hoe kan dat’ laten kijken, waarbij de uitkomst is dat de piloot een vrouw is, terwijl dit misschien niet bij alle leerlingen opkwam, omdat zij piloot als een mannenberoep zien. Aansluitend hierbij geven de leerlingen aan wat binnen de maatschappij als typische mannenberoepen gezien worden en wat men als typische vrouwenberoepen beschouwt. Beïnvloedt dit hen in hun eigen studie- en beroepskeuze? Hierbij kan ook de tekst ‘een vroedvrouw kan ook een man zijn’ gelezen worden.

Is het fair dat de lonen in het mannenvoetbal zoveel hoger liggen dan de lonen in het vrouwenvoetbal? In het geval van voetbal is dit zeer uitgesproken, maar ook in andere beroepen verdienen vrouwen vaak minder. Is deze vorm van genderongelijkheid te rechtvaardigen?

Het filmpje uit Iedereen Beroemd legt uit wat het glazen plafond is. Dit is echter niet de enige term die gehanteerd wordt om aan te duiden dat vrouwen het moeilijker hebben om de hoogste echelons binnen een bedrijf (of bijvoorbeeld de politiek) te bereiken. Zo is er ook de kleverige vloer, de glazen klif,… De leerlingen verkennen deze termen en leggen uit hoe deze bijdragen tot genderongelijkheid.

5.13. Genderongelijkheid, wat is dat eigenlijk?

Save

“Eigenschappen die worden geassocieerd met vrouwen en vrouwelijkheid worden in het algemeen lager gewaardeerd binnen samenlevingen. Dit maakt dat meisjes en vrouwen een lagere sociale status en minder macht hebben dan jongens en mannen. Hilda uit Malawi weet daar alles van.

Meisjes en vrouwen worden harder getroffen door armoede dan jongens en mannen. Ze krijgen bij voedselschaarste als laatste of helemaal niets te eten. Ze gaan minder vaak naar school dan jongens. En als meisjes ziek zijn is de kans kleiner dat ze goede medische zorg krijgen. Ook mogen meisjes en vrouwen minder vaak beslissingen nemen; ze zijn afhankelijk van hun vader, broer of echtgenoot. Meisjes en vrouwen worden dus vaak als minderwaardig behandeld. Taken die vrouwen uitvoeren worden vaak minder gewaardeerd en minder betaald.

De ongelijke waardering van mannen en vrouwen vormt de basis voor discriminatie van meisjes en vrouwen, met uitsluiting, onrecht, machtsongelijkheid en minder kansen voor meisje en vrouwen als gevolg.

Meisjes die niet naar school mogen en als kind worden uitgehuwelijkt, kunnen later minder goed opkomen voor de rechten van hun dochters. Jongens die door hun opvoeding leren dat ze superieur zijn aan meisjes en dat agressie een goede mannelijke eigenschap is, groeien vaker op als gewelddadige mannen die hun vrouw en kinderen mishandelen en niet respecteren.

Genderdiscriminatie, bijvoorbeeld in de vorm van meisjesbesnijdenis en ander (seksueel) geweld tegen meisjes en vrouwen, draagt bij aan hoge sterftecijfers en het vroegtijdig stoppen met school.

Genderdiscriminatie belemmert meisjes om later een eigen inkomen te verdienen, waardoor ze minder goed in staat zijn om hun gezin mede te onderhouden. Zo wordt armoede in stand gehouden.

Genderongelijkheid ontneemt meisjes en vrouwen een stem in beslissingen die belangrijk voor hen zijn, in zowel het gezin als in de samenleving.

Plan zet zich in voor een wereld waarin alle kinderen zich volledig kunnen ontwikkelen. Een wereld die de rechten en de waardigheid van kinderen respecteert. Dit kan alleen als meisjes en jongens, vrouwen en mannen gelijkwaardig zijn. Ze moeten dezelfde rechten en mogelijkheden hebben en allemaal hun eigen leven kunnen vormgeven. Kort gezegd; er moet gendergelijkheid zijn.

Om jongens en meisjes gelijke mogelijkheden te geven werkt Plan International volgens het principe van gendergelijkheid: door de projecten kunnen meisjes zich ontwikkelen tot sterke vrouwen, zij krijgen dezelfde kansen als jongens en zij kunnen een inhaalslag maken op het gebied van onderwijs, gezondheid en bescherming. In deze programma’s worden ook jongens en mannen meegenomen. Zij maken niet alleen onderdeel uit van het probleem, maar zeker ook van de oplossing. Plan pakt genderonrecht aan op alle mogelijke niveaus: bij individuen, bij families en gemeenschappen door het creëren van bewustwording en bij instituties en overheden door te lobbyen voor rechtvaardige wetgeving en beleid.”

www.planinternational.nl

Didactische suggesties

Genderongelijkheid is wereldwijd een groot probleem. Welke schrijnende gevolgen van genderongelijkheid worden in de tekst aangehaald?

Organisaties als Plan International zetten zich in om deze genderongelijkheid in de mate van het mogelijke weg te werken. Zouden de leerlingen in die wetenschap Plan International steunen? Waarom wel of niet? Welke reacties roept het verhaal van Hilde uit Malawi (zie de link in de tekst) op?

5.14. A ma fille

Lecoeuramareebasse.blog/2017/03/08/a-ma-fille/

Didactische suggesties

Enkele vragen:

Wat wordt aan de hand van deze afbeeldingen verteld over genderrollen en genderstereotypen?

Wat zijn de vanzelfsprekendheden waarover sprake is?

Wat wenst de illustratrice haar dochter toe?

Wat is de link met Internationale Vrouwendag? (zie ook de artikels bij ‘feminisme’)

5.15. Feminisme

Vieze bijklank

Save

‘Tegenwoordig heeft feminisme een wat vieze bijklank gekregen, alsof je tegen mannen bent. Toch noem ik mezelf feministe, vanuit de overtuiging van de gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen, en zo voeden mijn man en ik onze kinderen ook op. Rachel Cusk schreef eens in een stukje dat ze zich ergert aan vrouwen die in extase zijn als hun man eens helpt in het huishouden. Als een man dat doet, wordt hij bestempeld als hulpvaardig. Terwijl je er toch mag van uitgaan dat dat de normaalste zaak ter wereld is? Ik wil geen “hulp” in het huishouden, maar gelijkwaardigheid. Mijn man kookt bijvoorbeeld bijna altijd. Mijn dochter kwam ooit eens thuis van een namiddag bij een vriendinnetje en zei, oprecht verontwaardigd: in dat huis kookt de mama! (lacht)’

Rechter Lien Boven, www.standaard.be

Emma Watson: “I’m a feminist”

Justin Trudeau: “I’m a feminist”

Waarom Vrouwendag nog nodig is: 'Het is nog ver van fiftyfifty'

Freepik Woman vector created by freepik

“Het was de Duitse socialiste Clara Zetkin die op een Internationale Vrouwenconferentie in 1910 voorstelde om vanaf het volgende jaar 8 maart uit te roepen tot Internationale Vrouwendag. 110 jaar na die allereerste keer, brengen wij drie vrouwen samen om het over verleden, heden en toekomst van het feminisme te hebben.

Chantal De Smet (75) was begin jaren zeventig initiatiefneemster van Dolle Mina Gent. Ze was later onder andere ook directeur van de Academie voor Schone Kunsten in Gent. Saskia De Coster (45) is schrijfster. Ze richtte in januari een ironische sekte op waar alleen vrouwen in toegelaten zijn. Anissa Boujdaini (31) is spokenwordartieste en schrijfster. Ze heeft het vaak over maatschappijkritische thema's.

'We hebben al een lange weg afgelegd', vertelt Chantal De Smet. 'Het leven van mijn grootmoeder is niet vergelijkbaar met dat van vrouwen vandaag. Haar man was hoofd van het gezin, er was geen anticonceptie en ze was ongelukkig getrouwd tot het eind van haar leven. Ze was dertig toen ze voor de eerste keer mocht stemmen, voor de gemeenteraadsverkiezingen. Voor het parlement moest ze wachten tot in 1948. Ikzelf moest tot 1958 toestemming hebben van mijn man om een job te mogen doen. Om daaraan te ontsnappen, trouwden we met een contract van scheiding van goederen, al wilde pas de derde notaris die we vroegen dat voor ons opstellen. En toen de vrouw van mijn zeer progressieve professor stierf, las ik op de doodsbrief mevrouw Marcel De Maeyer. Niet haar naam, maar die van haar man. Vrouwen hadden geen zeggenschap, geen stem en geen macht.'

Save

Saskia: 'Mijn grootmoeder noemde haar man de meester. Als onderwijzer en landmeter noemde iedereen hem zo. Maar zij dus ook. Veelzeggend. Over hoe je elkaar aanspreekt, maar ook over tot wat je gereduceerd wordt. Mijn andere grootmoeder was boerin. Misschien was ze een intelligente vrouw, maar ik weet het niet, want ze was vooral bezig met overleven. Moeilijke omstandigheden, veel kinderen, oorlogen...'

Anissa: 'Mijn grootouders zijn Imazighen, de oorspronkelijke bewoners van Marokko die door de Arabischgezinde overheid onderdrukt worden. Ze maakten meerdere hongersnoden mee en mijn grootvader trok naar België. Mijn grootmoeder bleef achter en moest alleen voor het gezin zorgen, het land bewerken en ook nog potten bakken om te verkopen voor extra inkomen. Wij verwijten eerdere generaties soms dat ze dit of dat niet gedaan hebben, maar de vrouwen die achterbleven hadden het zwaar. Terwijl wij op een soort academische manier over de vrouwenstrijd kunnen praten, was wat zij effectief deden ook een vorm van feminisme.'

Die grote stappen vooruit, het feit dat gelijkheid tussen mannen en vrouwen vandaag in theorie iets is waar bijna iedereen het over eens is, wat heeft daarvoor gezorgd?

Chantal: 'Je hebt daar verscheidene wegen voor nodig. De maatschappij op zich is veranderd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden vrouwen aangemoedigd om in fabrieken te gaan werken, nadien krijg je die duivel niet zomaar weer in zijn doosje. Dolle Mina heeft zeker ook gewerkt. Eind jaren zestig was de tijd van Provo, protest tegen de oorlog in Vietnam, mei '68. Dat inspireerde ons. Wij hadden het over vrouwenrechten op een manier waar mensen effectief naar zouden luisteren en rekening mee zouden houden. Baas in eigen buik, fluiten naar mannen op straat, het verstoren van de Miss-Belgiëverkiezing, we wilden choqueren. Neem 'Het recht op longkanker'. Roos Proesmans had in een verzekeringskantoor gewerkt, waar mannen wel, maar vrouwen niet mochten roken. Dus vroegen wij 'recht op longkanker'. Dat soort acties gaf een wisselwerking met mensen die in de structuren zaten en ook bezig waren met vrouwenrechten, zoals Miet Smet, Leona Detiège of Lucienne Herman-Michielsens. Met goede resultaten.'

Saskia: 'Je ziet dat vandaag nog, op sociale media. Hoe wonderlijk is het dat hashtags als #metoo of #BLM zo veel op gang brengen. Die snelheid en impact was vroeger onmogelijk. Maar dat kan alleen wanneer alles als een paddenstoelensysteem met elkaar samenhangt. Je hebt stoottroepen, traditionele groepen en beleidsmakers nodig.' (…)

Chantal: 'Een plaats waar vrouwen onderling kunnen praten kan nuttig en nodig zijn, de ervaring leert namelijk dat als mannen aanwezig zijn, ze al snel het woord overnemen en dan verder het gesprek leiden. Maar aan de andere kant kunnen we de maatschappij pas veranderen als mannen meedoen. Als de wetten de laatste 110 jaar veranderd zijn, is het omdat ook mannen ervoor gestemd hebben.' (…)

Chantal: 'Hoeveel vrouwen zeggen niet: ik ben het met je eens, maar ik ben geen feministe, want die gaan te ver?'

Saskia: 'Weet je, als feministen moeten we eindeloos veel moeite doen om te benadrukken dat we het over systemen en structuren hebben, en niet over individuen. Dat fragiele mannelijke ego dat beschermd moet worden, ik ben dat een beetje beu.'

Anissa: 'Als er kritiek komt op structuren, reageren mensen vaak vanuit zichzelf. Ja maar, ik doe wel de afwas. Of: mannen worden ook verkracht. Dat is zo, maar vrouwen doen nog altijd het grootste deel van het huishoudelijk werk, worden minder betaald en zijn de grootste groep slachtoffers van seksueel geweld. Er zijn structurele problemen. Punt.' (…)

Pixabay

Dat brengt ons bij de situatie vandaag. De gelijkheid van man en vrouw staat in de Belgische grondwet, en op papier is discriminatie op alle mogelijke vlakken verboden. Maar in de praktijk is de maatschappij daardoor niet vanzelf veranderd.

Saskia: 'Het verandert echt wel. In het begin van mijn schrijversloopbaan kreeg ik constant de vraag hoe is het om als vrouw te schrijven. Als die vraag nu komt, mort het publiek.'

Chantal: 'Maar niets gaat automatisch. Het verandert, maar traag. De eerste vrouwelijke minister was een wonder, zelfs als je het niet met haar eens was, en vandaag zijn vrouwelijke ministers normaal. Maar het is nog ver van fiftyfifty. In de hogeschool waar ik diensthoofd was, was de meerderheid van de studenten én het personeel vrouw, maar in de bestuursorganen bleven mannen de meerderheid. Als ik daarop reageerde, was het antwoord dat ze geen vrouwen vonden die dat wilden doen. Vreemd genoeg vonden ze die ook niet nadat ik hun een lijst van competente vrouwen had gegeven. Of kijk naar de universiteit. 57% van de eerstejaarsstudenten aan de universiteit is vrouw, maar amper een op de vijf proffen is vrouwelijk. Soms verandert de mentaliteit duidelijk wel, kijk naar het feit dat sekse en gender nu meer als fluïde gezien worden. Of naar hoelang we in België al het homohuwelijk hebben, terwijl ze in Frankrijk nog altijd discussiëren over le marriage pour tous, dat voor velen nog niet verteerd is. Er is evolutie, ook maatschappelijk.'

Anissa: 'Het homohuwelijk is dan wel wettelijk geregeld, maar er worden nog altijd mensen aangevallen op straat, of de deur gewezen door hun familie.' (…)

Anissa: 'Daarom moeten we ons ondanks de wetten afvragen hoe het ondertussen in de maatschappij zit. Het gaat er vooral over dat je als vrouw keuzes hebt. Echte keuzes. Dat wil zeggen dat huisvrouw zijn geen negatieve connotatie hoeft te hebben, maar we moeten wel de vraag stellen of die keuze echt is, dan wel gepusht wordt door de omstandigheden. Als je met zijn tweeën gaat werken, maar de vrouw doet ook nog het hele huishouden erbij... hoe vrij is die keuze dan? Moet dat niet anders?'

Saskia: 'De niet-kwantificeerbare dingen, zoals de emotionele arbeid die vrouwen nog altijd doen, zijn belangrijk. Het feit dat er van vrouwen verwacht wordt dat ze de zorgers en gevers zijn, ook.' (…)

Saskia: 'Of neem onlangs in De Afspraak, toen Bart Schols twee proffen aan zijn tafel had. Tegen de man zegt hij systematisch professor, tegen de vrouw mevrouw. Bart is echt geen seksist, maar de impliciete bias zit diep.'

Anissa: 'Dat deed me denken aan een lezing van Grada Kilomba, een Portugese academica en kunstenares. Ze vertelde een verhaal waarbij verschillende mensen een ruimte binnenkomen. De eerste - een zwarte vrouw - zegt: ik ben een zwarte vrouw. De tweede - een wittte vrouw - zegt: ik ben een vrouw. De derde - een witte man - zegt: ik ben een mens. Want als witte man ben je nog altijd de standaard waar alle denken rond gecentreerd is. Schrijvers, dokters, academici, dat zijn witte mannen. Bij witte vrouwen wordt er op dat vrouw-zijn gefocust, en bij vrouwen van kleur op vrouw-zijn én van kleur zijn. Eerlijk gezegd heb ik een tijdje issues gehad met de term 'feminisme' omdat het vandaag nog vaak gelijkstaat aan wit feminisme, waarbij miskend wordt dat vrouwen en non-binaire mensen die niet wit zijn andere noden hebben.' (…)

We zijn er nog niet, zoveel is duidelijk. Hoe zien jullie de toekomst?

Chantal: 'Ik moet eerlijk zeggen dat ik bang ben. Ik vrees dat iemand als Trump of wat er vandaag in bijvoorbeeld Polen gebeurt rond de abortuswetgeving, ervoor kunnen zorgen dat we weer achteruitgaan. Of kijk naar corona en de gevolgen daarvan op de rolverdeling in huis. Ik wil hoop hebben, maar ik zie geen garanties en ben niet op mijn gemak. Vooruitgang kan teruggedraaid worden. Reden te meer om alert en actief te blijven.'

Saskia: 'In mijn eigen sector zie ik dat veel meer vrouwen het woord nemen, er worden fantastische dingen geschreven, er wordt nagedacht, er worden ideeën gelanceerd. Dat is hoopvol.'

Anissa: 'Ik begrijp de bezorgdheden van Chantal, maar ben net als Saskia hoopvol, want ik zie dat we door globalisering en sociale media als vrouwen en andere onderdrukte groepen veel sneller connecties maken, over grenzen heen. Dat kan heel sterk in ons voordeel spelen. We kunnen theorieën, ideeën en acties uitwisselen, strijden voor positieve acties zoals quota's. Ik zie veel straffe organisaties, sterke vrouwen die voortbouwen op wat eerdere generaties hebben gedaan en dat willen verfijnen.'

Chantal: 'Iets als sociale media, dat hadden we vroeger niet, en het maakt de zaken echt makkelijker, dat klopt.' (…)

Chantal: (lacht) 'Weet je, uiteindelijk gaat deze hele discussie niet alleen over vrouwen, het gaat over de maatschappij. Een betere maatschappij voor vrouwen is een betere maatschappij voor iedereen. Ja, ook voor mannen.'

Uit Knack Weekend van 03/03/2021, weekend.knack.be

De feministische strijd

“Zoals elke sociale strijd heeft de feministische drie kenmerken: onderdrukking beschrijven en onderzoeken (zodat onrecht inzichtelijk en herkenbaar wordt); deze onophoudelijk en luidruchtig aanklagen (zodat het wint aan zichtbaarheid en op de politieke agenda komt); en tenslotte werken aan verandering, in alle domeinen van ons samenleven. Deze aspecten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het framen van vrouwen die mistoestanden aanklagen als vrouwen die zich in “die oude, vertrouwde deken van zelfmedelijden wikkelen” zoals Sophie Lodewijks schrijft, heeft daar geen plaats in.

Feminisme vraagt dat we verder kijken dan de individuele positie. De strijd is pas gestreden is wanneer er gelijkheid is voor alle vrouwen. Ook voor trans vrouwen, dikke vrouwen, zwarte vrouwen, arme vrouwen, zieke vrouwen, huisvrouwen, moslimvrouwen, sekswerkers, lesbische vrouwen, vrouwen met een handicap, alleenstaande moeders ... Voor vrouwen die niet door het glazen plafond breken. En voor vrouwen die de scherven opruimen van zij die er nietsontziend door gaan. Voor alle vrouwen wiens lichaam hen er dagelijks aan herinnert dat onrechtvaardigheid reëel is.”

www.demorgen.be

We should all be feminists (Chimamando Ngozi Adichie)

De Ted Talk met Nederlandse ondertitels vind je hier.

Feministisch protest

Save

Save

Save

Wikimedia Ian Spence from Vancouver, Canada, CC BY 2.0 via Wikimedia Commons

Save

Pinterest

Overal ter wereld laten vrouwen hun stem horen

Overal ter wereld laten vrouwen hun stem horen en wordt het debat over seksisme en machtsongelijkheid gevoerd.

Theresa Kachindamoto(60) weet nog goed hoe ze voor het eerst een kindhuwelijk ontbond. Het was een paar dagen nadat zij als eerste vrouw het opperhoofd werd van haar volk, de Ngoni in het zuiden van Malawi. In Dedza, een district ten zuidoosten van de hoofdstad Lilongwe, was ze een groepje voetballende kinderen tegengekomen. Niets bijzonders – totdat een van de meisjes wegliep om haar baby de borst te geven.

‘Dat vond ik schokkend,’ vertelt Kachindamoto. ‘Het sneed door mijn ziel.’ De moeder ‘was pas twaalf, maar loog dat ze dertien was’. Kachindamoto vertelde de ouderen die haar tot leider hadden benoemd over de tienermoeder, Cecilia. ‘Zij zeiden: o, dat is hier heel gewoon, maar u bent nu de baas, dus u mag bepalen wat u eraan wilt doen.’ En zo geschiedde. Kachindamoto verklaarde het huwelijk ongeldig en stuurde de tienermoeder terug naar school. Ze betaalde haar schoolgeld, en Cecilia bestiert nu, met haar diploma op zak, een kruidenierszaak. Elke keer dat ze in Dedza is, vertelt Kachindamoto, ‘komt ze naar me toe om me te bedanken’.

Na Cecilia heeft opperhoofd Kachindamoto (60) nog 2549 andere huwelijken ontbonden en de meisjes in kwestie naar school teruggestuurd. Ook maakte ze een eind aan een initiatieritueel waarin meisjes die de puberteit hadden bereikt, werden ontmaagd door een onbekende man.

Kachindamoto is een van de vele stemmen in de wereld die zich uitspreken voor vrouwenrechten. Een vrouwenstem is, zoals Egyptische demonstranten op het Tahrirplein in Caïro ooit riepen, een revolutie. Die leus was onderdeel van een campagne tegen verkrachting en aanranding, een schreeuw om het stilzwijgen te doorbreken dat gebruikelijk is in Egypte en – zoals de MeToo-beweging laat zien – elders in de wereld.

Wereldwijd spreken vrouwen zich uit over wangedrag van mannen. Het heeft aanzet gegeven tot een debat over het seksisme, de vrouwenhaat en de machtsongelijkheid waaraan vrouwen worden onderworpen.

We leven in veel opzichten nog steeds in een mannenwereld, maar van de politiek tot in de kunstwereld werken vrouwen hard aan verandering binnen hun eigen gemeenschap. Dat gebeurt op veel fronten tegelijk: in overheidsinstellingen, thuis en op het werk, met straatacties, en door het vertellen van eigen verhalen en het meebouwen aan de samenleving.

In landen als Rwanda en Irak gelden vrouwenquota voor het parlement. Rwanda heeft sinds 2003 procentueel gezien de sterkste vrouwelijke vertegenwoordiging ter wereld. In Malawi en andere Afrikaanse landen zonder zo’n parlementsquotum komt de verandering van onderop, van vrouwelijke gemeenschapsleiders die zich inzetten voor vrouwenemancipatie. (…)

‘Je hebt niet slechts één type vrouw in het Midden-Oosten,’ zegt de Libanese acteur en regisseur Nadine Labaki, die vorig jaar geschiedenis schreef door als eerste vrouwelijke Arabische filmmaker een Oscarnominatie in de wacht te slepen. Dat was voor Cafarnaúm, een aangrijpend drama over straatkinderen. ‘Er zijn heel veel verschillende vrouwen, en de meesten zijn sterk, zelfs in moeilijke situaties,’ zegt Labaki. ‘Vrouwen vinden de kracht om op hun eigen manier te vechten, of dat nu binnen hun familie is of op een grotere schaal in hun werk. Ze hebben ontzettend veel macht. Als ik me een willekeurige vrouw uit deze regio voorstel, zie ik geen zwak of onderdanig type voor me. Beslist niet.’

Bochra Belhaj Hamida – parlementslid, mensenrechtenadvocaat en medeoprichter en oud-leider van de Tunesische Vereniging van Democratische Vrouwen – noemt het ‘kolonialistisch’ om te denken dat een Arabische vrouw met minder rechten genoegen zou nemen dan een westerse. Ze gaat hooguit anders te werk om die rechten op te eisen. (…)

Hoe kunnen vrouwen dan het best opkomen voor gelijke rechten? De ervaringen in een drietal Afrikaanse en Arabische landen laten zien hoe vrouwen een revolutie in hun samenleving tot stand weten te brengen. (…)

www.nationalgeographic.nl

Didactische suggesties

Bij deze impulsen geven de leerlingen in eerste instantie aan wat zij onder feminisme verstaan en wat ze met dit woord associëren. Roept dit woord vooral iets positiefs op of eerder iets negatiefs? Denken ze hierbij enkel aan vrouwen of ook aan mannen? Wat betekent het wanneer bekende personen als Emma Watson en Justin Trudeau (zie filmpjes) zeggen dat ze feministen zijn?

Uit de tekst uit Knack halen de leerlingen argumenten waarom feminisme vandaag nog nodig is. Dit kan men koppelen aan de feministische stromingen die in de achtergrondinfo beschreven worden. Ook in Knack werd naar aanleiding van Internationale Vrouwendag 2021 aan 110 relevante opiniemakers, auteurs, wetenschappers, vrouwen én mannen, gevraagd waarom Vrouwendag vandaag nog nodig is. De leerlingen kiezen er zelf eentje uit om te verkennen. In dialoog met het artikel dat ze kozen, schrijven ze een antwoord aan de auteur waarin ze hun eigen antwoord op deze vraag verwerken.

Chimamanda Ngozi Adichie stelt: “We should all be feminists”. Enkele vragen:

Met welke vooroordelen rond feminisme kreeg zij af te rekenen?

Wat maakt het voor vrouwen moeilijk om op te komen voor zichzelf en tegen onderdrukking?

Waarom is feminisme zo belangrijk?

Kan je dit citaat verbinden met haar toespraak: “Feminism isn’t about making women stronger. Women are already strong. It’s about changing the way the world perceives that strength.” (G. D. Anderson)

Bij de afbeeldingen rond feministisch protest verwoorden de leerlingen welke maatschappelijke thema’s hier aan bod komen en in welke periode ze elk van de afbeeldingen situeren. Indien zij zouden deelnemen aan een feministisch protest, wat zouden ze dan zelf op hun spandoek of bord zetten?

Op één van de borden staat het woord ‘intersectionality’, in het Nederlands ‘intersectionaliteit’, te lezen. Hier kan men verwijzen naar het korte tekstje ‘de feministische strijd’. Vrouwen zijn immers niet alleen vrouw: vrouwen zijn bijvoorbeeld ook vrouw en zwart, vrouw en alleenstaand, vrouw en moslima,… Intersectionaliteit (ook wel kruispuntdenken genoemd) is een term die verwijst naar het fenomeen dat “maatschappelijke ongelijkheid zich voordoet langs verschillende assen, die elkaar snijden; de notie dat individuen in een samenleving discriminatie en onderdrukking ondervinden op grond van een veelvoud van factoren.” Zie ook: “Er zijn relevante verschillen tussen vrouwen onderling op vlak van biologisch geslacht (m/v/i), huidskleur, etnisch-culturele achtergrond, sociale klasse, nationaliteit, verblijfsstatus, leeftijdsgroep, opleidingsniveau, religie, seksuele voorkeur… Omdat de positie van vrouwen nu eenmaal bepaald wordt door meerdere maatschappelijke betekenisgevers, dient de feministische beweging dus per definitie intersectioneel te zijn en alle verschillende vormen van uitsluitingen en onderdrukking aan te vechten.” Het is belangrijk om de leerlingen hier ook op te wijzen.

Eén van de borden heeft het over ‘menstrual hygiëne’. Verder ingaan op menstruatie en de link met genderongelijkheid, kan via (fragmenten uit) de documentaire ‘End of period’ die op Netflix te zien is. De documentaire: “laat perfect zien hoe groot de impact van ongesteldheid is op het leven van de meisjes en vrouwen. Sommigen vertellen inderdaad dat ze moest stoppen met school omdat ze daar geen vieze lappen kon verwisselen, anderen bespreken ook dat ze tijdens hun ongesteldheid niet naar de tempel mogen omdat ze dan onrein zijn en hun gebed niet wordt verhoord.”

De leerlingen krijgen de opdracht om in groepjes een deel te lezen van het artikel ‘Overal ter wereld laten vrouwen hun stem horen’. Dit lange artikel kan integraal gelezen worden op de site van National Geographic en geeft een aantal voorbeelden van de feministische strijd wereldwijd. Elk groepje krijgt een deel van de tekst en geeft aan hoe de vrouwen in kwestie hun stem laten horen en opkomen voor hun rechten en met welke obstakels ze te maken krijgen. Ze verbinden ook deze uitspraak van Rupi Kaur met hun stuk tekst: “I’m not interested in a feminism that thinks simply placing women at the top of oppressive systems is progress”.

5.16. Feminisme en religie

Op naar een religieinclusief feminisme

Save

“Ooit moest ik een keer én voorwerp meenemen dat mij als persoon kon uitleggen. Met lege handen vertrok ik. Totdat ik onderweg op straat bijna over een steentje uitgleed. De conglomeraatstructuur van stenen heb ik altijd geweldig interessant gevonden. En geen toeval, want ik ben ook een conglomeraat. De steen nam ik mee. Samengeperste identiteiten in een lichaam, net zoals het conglomeraat. Het leven is als die rivier, je verliest wat en uiteindelijk vind je een plek langs de oever of je blijft mee stromen. Dat vormt je. Je bent niet alleen één ding. Je bent van alles. Ja, ik sta voor gelijkwaardigheid, én ik ben tegen onrechtvaardigheid. Ik ben vóór een balans die we samen moeten maken. Maar hoe mooi dat ook is, ervaringen maken ons ook ambigu. Die ambiguïteit kan ik niet ontkennen als het woord ‘feminisme' in het spel is. Want voor de fundamentele idealen sta ik zeker, maar antireligieuze connotaties en het gemak waarmee feminisme als vrouwending wordt afgedaan, staan me tegen. Wil ik mezelf wel feminist noemen? En hoe staat dit in verhouding tot de islam?

Als moslima en islamitisch theoloog inspireren Qur'an-teksten me dagelijks. Voor veel moslims is de islam juist niet inherent vrouwvijandig, integendeel. Geen enkel islamitisch theoloog kan ontkennen dat de Qur'an de mensheid in haar compleetheid ontologisch als gelijkwaardig beschouwt. Uiteraard is de islamitische heritage in de geschiedenis tot aan nu altijd druk bezig geweest hoe dit principe vertaald zou worden naar de praktijk en sociale verhoudingen. Zoveel mensen, zoveel interpretaties.

De religieuze bronnen maken het geloof, niet de aanhangers, anders zou het mensenwerk zijn. Uiteraard verschillen praktijk en theorie nogal eens van elkaar, daarom is een herlezing van de teksten, keer op keer, in mijn opinie zo broodnodig. 'In de Naam van God, de Barmhartige, de meest Genadevolle. O mensheid! Wees je bewust van jouw Heer, Die jullie geschapen heeft uit één enkele ziel, en uit haar een echtgenoot heeft geschapen, en uit hen beiden veel mannen en vrouwen deed voortkomen. En wees je bewust van God: bij Wie jij gelijke rechten vraagt en (wees je bewust van) de baarmoeder (die jou baarde). Allah houdt jullie in de gaten: (Eigen vertaling, Q4:1). Dit vers raakt me op meerdere vlakken. Het gaat om bewustzijn, van leven, van schepping, van herkomst, de spiritualiteit van de ziel, maar ook van gelijke rechten, waarom je zelfs mag vragen, en rechtvaardigheid waarop toegezien wordt. Dat geeft mij vertrouwen. Zeker in een tijd waarin gelijke rechten van vele mannen en vrouwen niet altijd de norm zijn.

Uiteraard zijn er verzen die structureel op een patriarchale manier geïnterpreteerd zijn, maar aan de andere kant hebben moslims zelf het alternatief te lang te weinig aandacht gegeven. Bij verschil van mening heb je dus altijd zelf een keuze. De afgelopen eeuwen is er gefocust op de ontologische gelijkwaardigheid in burgerschap van moslim en niet-moslim. Dit waren lange processen. De focus op rechten van de vrouw is wereldwijd een relatief modern verschijnsel. De idee dat religie an sich de 'bad guy' is, is een persoonlijke lezing van de tekst. Daarnaast vertragen vastgeroeste ideeën het proces. Maar dat er een proces aan de gang is, is niet te ontkennen.

'En jullie moeten de balans in evenwicht houden, met rechtvaardigheid, en neemt niets van die balans weg' (Q55:9). De genoemde verzen kun je als tool gebruiken om die ontologische idealen te vertalen naar de praktijk en sporen mij dan ook direct aan om voor rechtvaardigheid te strijden. Niet omdat het een strijd is die ik wíl voeren: het voelt als een noodzaak, een goddelijke opdracht aan de mens: het is onze verantwoordelijkheid om het evenwicht in de schepping samen te houden, met rechtvaardigheid. Ik zal dan ook tegen alles strijden wat zeer onrechtvaardig uit balans is. (…)

Islamitisch feminisme zou je eigenlijk een soort gelijkwaardigheidstheologie kunnen noemen. In de Qur'an lezen we in eerste instantie misschien een mannelijke aanspreekvorm, maar in de Arabische taal geldt de mannelijke meervoudsvorm voor mannen én vrouwen. Umm Salama, een vrouw van de Profeet Mohammed, stond in de tijd van de openbaringen dan ook al krachtig op en vroeg waarom de Boodschap alleen aan mannen gericht werd. De eerstvolgende boodschap van God benoemde expliciet meerdere malen: 'O gelovige mannen en Vrouwen', waardoor duidelijk werd dat de Qur'anische boodschap voor beide seksen geldt. (…) Voor mij is opkomen voor vrouwenrechten een essentieel onderdeel van mijn geloof. Het is wat mij juist moslim maakt. (…)

Als feministen, zowel seculiere als religieuze, samen willen werken, moet er niet alleen gestreefd worden naar gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen, maar ook, of zelfs juist, tussen feministen onderling. Maak geen waarheidsclaim op wat werkelijk feminisme is, want daar sluit je meer mee uit dan je lief is. Zoek verbinding; verbinding is kracht. Respecteer de verschillen. Feministen moeten zelf de diversiteit onder elkaar erkennen, wil feminisme zich ontdoen van stereotypen die nadelig voor ons uitpakken. Samen sta je sterker, maar om samen te staan moet er wel erkenning van en respect voor de ander zijn.

En de extreem seculiere feministen: zij vragen vrouwen hun religie te verlaten. Als je tot de F-club wilt behoren, moet je datgene wat jou raakt en inspireert bij de voordeur achterlaten. Ik noem dit voorwaardelijk feminisme. Vrouwen die veel van hun geloof houden en vanuit een fundamenteel religieus besef ervan overtuigd zijn dat de islam wel degelijk voor gelijkwaardigheid staat, maar heus niet ontkennen dat er nog zat te verbeteren is, aan hen moet je niet vragen hun geloof links te laten liggen. Net zoals ik altijd zeg 'dialoog doe je niet, dat ben je', 'Dawah (uitnodiging/kennis geven van de islam) dat doe je niet, dat ben je', zo is het voor mij ook met feminisme. Dat doe je niet opzettelijk, dat ben je. In al je doen en laten. Dan hoef je het ook niet te benoemen, want dan wordt het speciaal. Ik wil juist dat het niet speciaal wordt. Ik wil het normaliseren. Gelijkwaardigheid is de norm. En als we dat hard genoeg schreeuwen, hoop ik dat er over een tijd niets speciaals meer aan is. Daar strijd ik dan ook voor, in sha Allah, op hoop van zegen.”

(Anne Dijk, religiewetenschapper en islamitisch theoloog, met een specialisatie in gender en autoriteit)

Uit A. Meulenbelt, R. Römkens (ed.), Het F-boek. Feminisme in woord en beeld, Het Spectrum, Houten-Antwerpen, 2015

What my religion really says about women (Alaa Murabit)

www.ted.com

In het jodendom mag een vrouw haar mannetje staan

“In het jodendom is de vrouw niet ondergeschikt aan de man. Tegen de ook onder joden wel eens levende gedachte dat dit anders zou zijn, heb ik mij van jongs af aan verzet. Want die gedachte wordt door de joodse traditie en wetten niet ondersteund. Integendeel, er zijn joodse wetten die de vrouw juist beschermen. Zo vereist een joods huwelijk dat eerst een akte is opgemaakt die garandeert dat mocht de man van zijn vrouw scheiden, zij financieel verzorgd achterblijft. Een ander voorbeeld: er zijn tijdgebonden joodse geboden, zoals het uitspreken van ochtend-, middag- en avondgebed, die een vrouw als zij voor het gezin en de huishouding zorgt wel mag maar niet hoeft na te komen. Dat de vrouw in het jodendom niet op de tweede plaats komt, wordt ook treffend geïllustreerd door het voorschrift dat in geval van seks in het huwelijk, de vrouw moet worden bevredigd voordat de man aan zijn gerief komt. Ik bedoel maar... Tegelijkertijd valt niet te ontkennen dat het orthodoxe jodendom een sterk patriarchaal karakter heeft. Zeker in de synagoge maakt de man de dienst uit.

In het liberale jodendom, waarin ik opgroeide, is dat steeds minder het geval. Dit komt onder andere doordat men daar joodse wetten en tradities moderner interpreteert. Het liberale jodendom gaat ervan uit dat ieder lid van de joodse gemeenschap het recht heeft om zelf te bepalen hoe men invulling geeft aan zijn of haar jodendom, en daar ook zelf verantwoordelijk voor is. De diensten in liberale en orthodoxe synagogen verlopen ongeveer hetzelfde, maar er zijn ook principiële verschillen. Zo zitten in een orthodoxe dienst de vrouwen gescheiden van de mannen (op een balkon, achter een gordijn of achter een hekwerk), maar zitten zij in een liberaal-joodse dienst door elkaar heen. En daar kunnen vrouwen inmiddels in de synagoge dezelfde functies vervullen als mannen.

In mijn jeugd werden zelfs in het liberale jodendom de diensten uitsluitend geleid door mannen, die als zodanig in veel kwesties letterlijk en figuurlijk de dienst uitmaakten. In het orthodoxe jodendom is dat nog steeds zo. Als kind vond ik dit niet eerlijk. Als puber vond ik het onrecht. En al spoedig daarna vond ik het niets minder dan een vorm van discriminatie, waartoe in de joodse wetten geen enkele verplichting te vinden is, waarvoor geen enkele rechtvaardiging te bedenken was, en die uitsluitend voortkwam uit ideeën die ik toen al als achterhaald zag. Het liberale jodendom in Nederland (in het buitenland bestonden al liberalere varianten) was mij niet liberaal genoeg. Ik heb daartegen gerebelleerd, zoals ik altijd al in opstand kwam als ik onrecht zag, op welk gebied dan ook. (…)

Illustratief voor waar ik naar wilde streven is de volgende gebeurtenis. Toen ik vijftien jaar was, had ik afgesproken met de rabbijn dat ik op een belangrijke joodse feestdag bij de geopende Heilige Ark een door mijzelf geschreven gebed zou mogen uitspreken. Dit zou toen zelfs binnen onze liberaal-joodse gemeente zeer 'onorthodox' zijn. Ik was dus trots en blij met dit door mij behaalde wapenfeit. Maar toen het moment in de dienst daar was en ik in de startblokken stond, fluisterde de rabbijn mij toe dat het beter was het toch maar niet te doen. Het gevoel van frustratie en boosheid ben ik nooit vergeten. Tegen dit soort rechtlijnigheid, ongefundeerd conservatisme en tekort aan empathie waaraan zelfs ons liberale jodendom leed, wilde ik opkomen. (…)

In 2003, ik was toen 47, werd het Levisson Instituut opgericht, een liberaal-joodse rabbijnenopleiding in Nederland. Deze werd opengesteld voor zowel mannen als vrouwen en was gebaseerd op hun volkomen gelijkheid. Tot op dat moment had ik in de verste verte niet durven hopen dat ik als vrouw in Nederland ooit de mogelijkheid zou krijgen om rabbijn te worden. Toen de kans daarop zich voordeed, heb ik deze met beide handen aangegrepen. Mijn werk stelt me in staat om mijn strijd voor een gelijkwaardige positie van de vrouw in het jodendom beter voort te zetten: met meer kennis, daardoor met meer kracht van argumenten, met meer invloed vanuit mijn functie, en met gebruikmaking van het podium dat de functie met zich meebrengt. Zo tracht ik niet alleen vrouwonvriendelijkheid te bestrijden, maar ook andere vormen van onrecht die ik tegenkom.

Ik doe dit door te proberen aan te tonen - aan de hand van de Thora, onze heilige tekst - dat veruit de meeste joodse geschriften niet moeten worden gelezen als letterlijk en historisch juiste en wellicht zelfs wetenschappelijk bewijsbare feiten, maar als symbolische geschiedenissen, die diepere en vaak verborgen betekenissen hebben. Als men de teksten vanuit die benadering leest, wordt duidelijk dat in het jodendom de vrouw in geen enkel opzicht ondergeschikt is aan de man en dat als mannen dit anders zien, vrouwen daartegen in opstand mogen en naar mjn mening ook moeten komen.

Save

Genesis 1:27 betekent in mijn optiek dat ieder mens als zodanig een manlijke en een vrouwelijke kant in zich heeft. Dan gaat het erom dat mensen deze manlijke en vrouwelijke kanten van elkaar over en weer aanvullen. Dat is ook de ultieme en blijvende eenheid met een levensgezel, die veel mensen wensen. En daarom kan er naar mijn overtuiging vanuit het jodendom ook geen bezwaar bestaan tegen welke gelijkwaardige positie van mannen en vrouwen ook, en tegen welke seksuele geaardheid of voorkeur van, of relatie tussen hen ook. De werkelijke boodschap van Genesis 1:27 is dat wij mensen allemaal gelijkwaardig zijn, elkaar als zodanig moeten bejegenen en voor elkaar open en klaar moeten staan. Daar valt nog veel strijd voor te leveren!

Wanneer de mensen zullen beseffen dat zij allen, in al hun diversiteit, gelijkwaardig zijn geschapen, zal eindelijk het messiaanse tijdperk op aarde daar zijn: de volmaakte vrede voor de hele wereld. Maar ook al voordat het zover is, is onze wereld als een prachtig boeket bloemen, dat zo mooi is juist doordat het uit zoveel verschillende soorten bloemen bestaat.

(Marianne Van Praag, rabbijn van de liberaal-joodse gemeentes in Den Haag, Gelderland en Flevoland)

Uit A. Meulenbelt, R. Römkens (ed.), Het F-boek. Feminisme in woord en beeld, Het Spectrum, Houten-Antwerpen, 2015

Was Jezus het toppunt van mannelijkheid?

“God is het toppunt van mannelijkheid, vond mijn gesprekspartner. God heeft Maria bezwangerd, dus duidelijk, en daaruit werd ook nog eens een jongen geboren – echte mannen krijgen zoons. Terecht hebben feministische theologen erop gewezen dat als God mannelijk is, het mannelijke ook algauw als goddelijk wordt gezien. (…)

Was Jezus een toppunt van mannelijkheid, zoals mijn gesprekspartner meende? Daar zeggen de evangeliën al meer over, zij het indirect. Het lijkt erop dat hij veel spannender is. Hij zette vraagtekens bij ongeveer alles wat vanzelfsprekend werd geacht: de verwerpelijkheid van prostituees, de macht van het religieuze establishment, de vanzelfsprekendheid van geweld. Jezus wordt voorgesteld als iemand van de geheel andere kant.

In hedendaagse termen was hij queer: hij daagde het normale, het legitieme, het dominante uit. Daarom vind ik het nogal relevant om na te denken over Jezus in al die rollen van mensen die langs de zijlijn staan: Jezus als dakloze, Jezus als Palestijn, als transseksueel, Jezus als biseksueel. Niet dat Jezus dat allemaal was in het korte bestek van zijn aardse bestaan, maar zijn levenshouding leidt naar die zijlijn, en erover.

Save

Tot zo’n lichtvoetige omgang met identiteit ben je in staat als je geen topzware eigen identiteit hebt. Daar zouden moderne uitventers van vastomlijnde beelden van ideale mannelijkheid en vrouwelijkheid nog van kunnen leren.

We lijden enigszins aan identiteitsovergewicht, denk ik. We voelen de behoefte om precies vast te leggen wie we zijn. Niet precies weten wie je bent en waar het heen gaat is helemaal geen pretje.

Het is oefenen. Ik denk wel dat het bevrijdend werkt om de grens over te gaan van het vastomlijnde. Dat vind ik de schoonheid van bevrijdingsbewegingen zoals het feminisme: doel van die strijd is mensen meer vrijheid te bieden in manieren van zijn. Er liggen geen voorgekookte concepten, ga jij maar uitzoeken hoe je wilt zijn.

Voor mij raakt dat aan spiritualiteit, dat ik maar even omschrijf als de kunst van het doorbreken van wat ogenschijnlijk logisch, doodnormaal en onafwendbaar is, omdat je hoopt dat er een andere ruimte is om te zijn. Dat klinkt wazig, maar het betekent doorgaans dat je de barricaden op moet, want wie het ook zijn die de macht hebben, zij willen meestal wel dat het logische, doodnormale en onafwendbare volgens protocol doorgang vindt.

We worden niet geboren als ‘affe’ mensen en we worden ook nooit af; gaandeweg worden we, en vervolgens veranderen we weer. Jezus was noch toppunt van mannelijkheid, noch feminist, maar wij zijn wel geroepen om queer te zijn. Zo bezien hebben we behoefte aan plekken waar identiteit niet als een loodzwaar blok vastligt, waar alles verlangd kan worden en niets wordt opgelegd. Dat opent een ander soort intimiteit met ons eigen en andermans en -vrouws heerlijke lichamen.

In de woorden van Rumi: ‘Dit stoffelijk lichaam is het hemelse licht in ons. Engelen zijn jaloers op onze schranderheid. Soms is een engel jaloers op onze zuiverheid. Soms slaat zelfs een duivel op de vlucht voor het beest in ons.’”

(Janneke Steegman, bijbelwetenschapper, werkt als projectcoördinator bij Kerk en Vrede als onderzoeker naar religie en conflict)

Uit A. Meulenbelt, R. Römkens (ed.), Het F-boek. Feminisme in woord en beeld, Het Spectrum, Houten-Antwerpen, 2015

De stille ommekeer voor vrouwen in de kerk

“Anne Vandenhoeck en Annemie Dillen wijzen erop dat Vlaamse katholieke vrouwen steeds meer taken beginnen op te nemen binnen de kerk: van preken tot zegenen. Volgt de top de basis?

Het paasverhaal laat de centrale rol van vrouwen zien aan het begin van de christelijke traditie. In het evangelie van Johannes is het Maria Magdalena die op paasmorgen naar het graf van Jezus gaat, het leeg aantreft en voor het eerst de levende Jezus ontmoet. Bijgevolg werd ze in de eerste eeuwen van het christendom dé apostel onder de apostelen genoemd. Die centrale rol voor vrouwen is in de loop van de geschiedenis van de katholieke kerk steeds opnieuw naar de achtergrond verdrongen.

Pasen anno 2021. Vrouwen worden nog steeds buitengesloten uit de ambten in de katholieke kerk door een exclusief mannelijke hiërarchie. Veel buitenstaanders staan terecht kritisch tegenover het feit dat vrouwen niet gewijd mogen worden. Voor veel katholieke vrouwen is dat een buitengewoon pijnlijke ontkenning van de eigen roeping. De kerkelijke houding wijst voor hen op een aanhoudende geslotenheid voor vernieuwing die onderbouwd wordt met machtsargumenten in een theologisch jasje. In haar lezersbrief in deze krant (DS 19 maart) vraagt Agnes Pas zich af wanneer de bisschoppen het zullen opnemen voor vrouwen die priester willen worden.

In de ons omringende landen zijn er enkele activistische groepen die willen wegen op het beleid van de katholieke kerk rond de wijding van vrouwen. In Duitsland veroorzaakte de beweging Maria 2.0 ophef door een wijdverspreide staking van vrouwen in alle kerkwerk. In Frankrijk is er het comité de la jupe, een groep die ontstond als reactie op de vrouwonvriendelijke uitspraak van kardinaal André Vingt-Trois in 2008. Hij zei dat het moeilijk was om gevormde vrouwen te vinden en dat een rok dragen niet voldoende was om in de kerk te werken. Het comité de la jupe liet onlangs zeven vrouwen solliciteren voor functies die alleen toegankelijk zijn voor mannen.

In Vlaanderen is het publieke activisme rond de toelating van vrouwen in alle functies in de kerk afgezwakt. Velen waren het beu om steeds maar tegen een glazen plafond te stoten. Als gevolg identificeren zij zich minder met de leer van de kerk of hebben ze de kerk stilzwijgend verlaten.

Save

Maar diegenen die gekozen hebben om te blijven, hebben – bijna ongemerkt voor het grote publiek – gewerkt aan een stille ommekeer. Wanneer mensen in contact komen met een geloofsgemeenschap, zullen ze vaak eerst een vrouw in een leidinggevende functie ontmoeten.

Ben je opgenomen in een zorgvoorziening en wens je een gesprek over de zin van wat je overkomt of een ritueel? De zorgpastor is meer dan waarschijnlijk een vrouw. Ontvangt je kind het vormsel? De catechist is naar alle waarschijnlijkheid een vrouw. Bezoek je een weekendviering in een eerder progressieve geloofsgemeenschap? Grote kans dat een van de voorgangers een vrouw is. Vrouwen doen begrafenisvieringen, preken en zegenen en de overgrote meerderheid van de betrokkenen vindt dat normaal. Ook in de hoogste beleidsorganen in de Vlaamse bisdommen zijn ondertussen vrouwen aanwezig.

Vlaamse katholieke vrouwen die zich geroepen voelen, staan niet langer op de publieke barricades te roepen naar mensen die niet zien of horen willen. Ze hebben gewoon doorgedaan en daardoor zijn anderen gewoon geraakt aan wat ze doen.

De toekomst van de katholieke kerk in het Westen zal staan of vallen met de waardering voor en integratie van wat er aan de basis gebeurt. De kerk heeft, net zoals vele andere instellingen in de samenleving, nog veel stappen te zetten om uitsluiting te vermijden op basis van gender, afkomst, seksuele voorkeur en leeftijd. De vraag is niet of de basis de top zal blijven voorbijsteken, maar wel of de mensen met beslissingsmacht bereid zijn om de weg van de basis in te slaan.”

www.standaard.be

Didactische suggesties

De leerlingen lezen de teksten en verwoorden hoe zij hier in de drie monotheïstische godsdiensten voorbeelden zien van feminisme. Hoe botsen deze voorbeelden met meer traditionele, patriarchale interpretaties van het geloof?

Enkele termen en vragen ter discussie en bespreking:

Wat bedoelt Anne Dijck met een religieinclusief feminisme?

Als het woord in die tijd al had bestaan, zou Jezus zichzelf dan een feminist genoemd hebben?

Waarom omschrijft Janneke Steegman Jezus als ‘queer’ en wat heeft dit te maken met identiteit?

Wat heeft de term ‘glazen plafond’ met de Kerk te maken? Zie hiervoor ook de visie van de Franse theologe Anne-Marie Pelletier die originele ideeën heeft over manieren om het glazen plafond voor vrouwen in de katholieke Kerk te doorbreken.

En wat is die ‘stille ommekeer’ waarover Anne Vandenhoeck en Annemie Dillen spreken?

Heel interessant om door te nemen, is het magazine ‘Een nieuwe kijk op religie en vrouwelijk leiderschap’ dat volledig digitaal te lezen is.

5.17. Zes confronterende vragen

Wat is momenteel de belangrijkste uitdaging voor vrouwen?

Melinda Gates

Gates is medeoprichtster van de Bill & Melinda Gates Foundation, die initiatieven ter vermindering van de ongelijkheid, de armoede en andere problemen in de wereld ondersteunt.

“Er is geen land op aarde waar vrouwen een positie van volledige gelijkwaardigheid hebben bereikt, en de obstakels waarop ze stuiten, zijn op verschillende plekken telkens weer anders. Maar waar je ook in de wereld woont, een beter inzicht in deze barrières is de eerste stap op weg naar het afbreken ervan, en dat vereist een gezamenlijke inspanning om betere statistieken over vrouwen en hun levens te verzamelen. We hebben geen betrouwbare informatie over het aantal schoolgaande meisjes, over het aantal vrouwen dat de kans heeft een eigen inkomen te verdienen, over hun gezondheid en veiligheid, over de vraag hoeveel vrouwen onnodig overlijden. Zonder al deze gegevens kunnen we geen efficiënt beleid ontwikkelen of maatregelen nemen om de positie van vrouwen te verbeteren. Informatie is macht.”

Jane Goodall

Als primatologe verrichtte ze baanbrekend onderzoek met steun van een National Geographic-beurs. Ze leidt nu een instituut dat zich wijdt aan de bevordering van het behoud van en de voorlichting over de natuur.

“In heel veel ontwikkelingslanden zijn vrouwen niet vrij. In arme landen zijn gezinnen geneigd om geld voor scholing aan jongens uit te geven, niet aan meisjes. In veel culturen hebben vrouwen geen toegang tot gezinsplanning, krijgen ze veel kinderen en zijn ze de enigen die voor die kinderen zorgen. Daar lijden niet alleen die vrouwen onder, maar ook hun kinderen – en daarmee onze toekomst.”

Wat is het grootste obstakel dat u heeft overwonnen?

Jacinda Ardern

Ardern is premier van Nieuw-Zeeland en nog maar de tweede wereldleidster in de moderne tijd die tijdens haar ambtstermijn een kind heeft gekregen (haar dochter Neve werd in juni 2018 geboren). Negen maanden later reageerde Ardern op de moord op vijftig moskeegangers in Christchurch door strengere wapenwetten in te voeren.

“Ikzelf. Ik ben zelf mijn grootste obstakel, omdat niemand me zó bekritiseert als ik. Of je jezelf nu wel of niet bekritiseert, of je je eigen gebrek aan zelfvertrouwen nu wel of niet overcompenseert, ik denk dat veel vrouwen harder over zichzelf en hun capaciteiten oordelen. En ik ben daar één van.”

Wat was voor u een baanbrekend moment?

Sylvia Earle

De oceanografe en National Geographic-gastonderzoekster heeft talloze records op het gebied van diepzeeduiken op haar naam staan en in totaal ruim zevenduizend uur onderwater doorgebracht. In 1970 leidde ze het eerste, geheel uit vrouwen bestaande team dat in een onderzoeksstation op de zeebodem werkte.

“In die eerste periode dat ik onderwater woonde, had ik in twee gevallen een baanbrekend moment. Eén als wetenschapper, namelijk dat ik de individualiteit van afzonderlijke zeedieren kon aanschouwen. Het andere moment was als vrouw, van wie niet wordt verwacht dat ze dingen doet die mannelijke aquanauten, wetenschappers en ingenieurs doen. Ik merkte dat ik op zeer neerbuigende manier werd behandeld. We werden ‘aqua-babes’ en ‘aqua-belles’ en ‘aqua-dellen’ genoemd. En ik stelde destijds deze vraag: stel dat je onze astronauten ‘astro-spetters’ of ‘astro-macho’s’ zou hebben genoemd, hoe zouden ze dat hebben gevonden? Maar uiteindelijk, met wat gevoel voor humor en door gewoon te blijven doen wat we daar als wetenschappers en ingenieurs moesten doen, kwamen we er doorheen. En het succes van ons team heeft mede de weg geëffend voor vrouwen in de ruimte.”

Chimamanda Ngozi Adichie

Wikimedia Carlos Figueroa, CC BY-SA 4.0 via Wikimedia Commons,

De bekroonde romanschrijfster en essayiste wordt eveneens geroemd om haar Ted Talk ‘We Should All Be Feminists’. Ze ontving een beurs van de MacArthur Foundation.

“Dat was toen ik negen jaar oud was, in groep vijf, en ik herinner me het nog heel goed. De juf had gezegd dat het kind met het beste cijfer voor het proefwerk dat we hadden gemaakt, de klassenoudste zou worden. Ik kreeg het beste cijfer, maar toen zij ze: ‘O, wat ik nog wilde zeggen: het moet wél een jongen zijn.’ Ik dacht bij mezelf: waarom? Het is logisch dat degene met het hoogste cijfer of een of andere handige vaardigheid de klassenoudste wordt, maar het idee dat deze prestigieuze en machtige positie in de klas is voorbestemd voor iemand die toevallig tot een bepaalde sekse behoort, dat was heel vreemd. Dus mijn gevoel van verontwaardiging ontvlamde en ik zei tegen de onderwijzeres: ‘Dat slaat nergens op.’ Het was de eerste keer dat ik me openlijk verzette tegen seksisme. Het pakte niet goed uit, maar het was voor mij een moment dat ik waarschijnlijk nooit meer vergeet.”

Wat moet er de komende tien jaar veranderen?

Donna Strickland

Als twintiger begon Strickland te werken aan technologie die een revolutie betekende in het gebruik van lasers en haar in 2018 de Nobelprijs voor Natuurkunde opleverde. Tegenwoordig is ze professor in de fysica.

“Wat ik zou willen zien, is dat we in de komende tien jaar, als we dat allemaal hebben bereikt, er helemaal niet meer over hoeven te praten. Ik denk dat we daar eigenlijk naartoe willen. Ik ben een beetje verrast over de ophef over het feit dat ik nog maar de derde vrouw ben die de Nobelprijs voor Natuurkunde heeft gekregen; ik had dat zelf niet eens door. Maar wat ik niet wil, maar wel een beetje zie, is die enorme tegenbeweging naar de andere kant: dat we door het aanmoedigen van vrouwen sommige mannen achter ons laten. Er studeren nu veel meer vrouwen aan de universiteit dan ooit tevoren en in veel disciplines zijn er nu meer vrouwen dan mannen. Op zeker moment moet je je zorgen maken over de vraag waarom jongens niet meer naar de universiteit gaan.”

Wat is uw sterkste eigenschap?

Kelly Martin

Martin was het eerste vrouwelijke hoofd van de brandweer van het Yosemite National Park en is deelneemster aan het initiatief Women of Impact . Ze stelde de ongelijke behandeling binnen de Amerikaanse National Park Service aan de kaak.

“Karakter en vasthoudendheid om door te blijven gaan in een tijd dat seksediscriminatie een onoverwinnelijk obstakel leek. Mijn pogingen om aan jonge vrouwen te laten zien dat ze in een mannenwereld kunnen slagen.”

Alex Morgan

Met vijf doelpunten in één wedstrijd was ze de drijvende kracht achter het succes van het Amerikaanse vrouwenelftal op het WK voetbal van 2019.

“Mijn sterkste kant is dat ik genoeg zelfvertrouwen heb om te weten dat ik altijd op mezelf kan rekenen. Als ik me iets in het hoofd haal, werk ik daar onvermoeibaar aan totdat het af is en ik mijn volledige potentieel heb bereikt. Daarnaast heb ik me door mijn hele carrière heen altijd omringd met mensen die me de waarheid zeggen, die hun eigen mening geven en die het beste met mij voor hebben.”

Welk advies zou u jonge vrouwen van nu geven?

Kris Tompkins

De voormalige directrice van het kledingmerk Patagonia richt zich nu op het initiatief ter behoud van natuurgebieden in Zuid-Amerika, dat ze jaren geleden heeft opgezet met haar overleden echtgenoot Doug Tompkins. In het initiatief werkt ze samen met het project Last Wild Places van de National Geographic Society.

“Zóveel vrouwen hebben een gebrek aan zelfvertrouwen. Je moet over dertig méér horden springen dan de man naast je, om op hetzelfde punt uit te komen. Je moet berekenend zijn, je moet alle signalen in de kamer inschatten, je moet je eigen ruimte creëren, het juiste moment kiezen om iets te zeggen, iemand zijn. Kun je je voorstellen hoe afmattend dat is? Ik zou zeggen dat je ervoor moet gaan, moet vertrouwen op je instinct en bedenken dat geluk vaak het resultaat is van hard werken. En wees buitenissig: trek je niets aan van wat anderen van je denken. Maak je geen zorgen over succes of mislukking, maar ga er gewoon voor, omdat je vindt dat dát het juiste is om te doen. En ga niet op de achterbank zitten om je door iemand anders te laten rijden; kruip zelf achter het stuur, stop de sleutel in het contact en geef gas.”

Asha de Vos

Maandenlang schreef de aankomend wetenschapper sollicitatiebrieven voor een baan op een onderzoeksschip, en uiteindelijk werd ze aangenomen – als lichtmatroos. Tegenwoordig is ze de enige doctor in de zeebiologie van Sri Lanka. Met een beurs van National Geographic richtte De Vos de ngo Oceanswell op, die zich richt op het bevorderen van het behoud van de wereldzeeën en studenten ondersteunt bij het doen van zeeonderzoek.

“Ik zou zeggen dat je moet proberen om jezelf niet te laten definiëren door je sekse, maar door je capaciteiten. Hoe harder je werkt en hoe meer je je op iets stort waar je passie voor hebt, des te meer wordt dat werk een vanzelfsprekendheid. Dat heeft mij echt geholpen. In het begin had iedereen zoiets van: ‘Maar je bent een meisje!’ Tegenwoordig interesseert zich niemand meer daarvoor. Ik ben noodzakelijk geworden: het systeem heeft me nodig om een bijdrage te leveren aan veranderingen. Tegen meisjes in de wereld zou ik zeggen dat ze zich dáár op zouden moeten richten: je niet te laten definiëren door je sekse, maar door je capaciteiten.”

www.nationalgeographic.nl

Didactische suggesties

De leerlingen lezen de antwoorden en zoeken eventueel wat extra informatie op over de vrouwen die antwoorden. Welke van deze vrouwen bewonderen zij? Welke antwoorden hebben een raakvlak met hun eigen visie of net totaal niet?

Vervolgens beantwoorden de leerlingen elk van deze zes vragen zelf. De vraag rond het advies voor jonge vrouwen kan men eventueel wel uitbreiden naar ‘jonge mensen’.

5.18. Woke

Save

Save

Didactische suggesties

De column wordt klassikaal gelezen. Voelen de leerlingen zich hierdoor aangesproken, misschien zelfs aangevallen? Treden ze Buckinx bij?

De leerlingen schrijven zelf een antwoord op het artikel van Anke Buckinx, zoals Heidi Lenaerts dat ook al deed. Ze maken in hun antwoord duidelijk of zij het eens zijn met het standpunt dat woke een synoniem voor zeurpiet is, of dat het juist ergens onze taak is om op onrecht te wijzen, zoals Heidi Lenaerts aangeeft.

5.19. Meer vrouw op straat

“Met de campagne ‘Meer vrouw op straat’ hebben we een thema op de kaart kunnen zetten. We willen (soms vergeten) vrouwen hun verdiende eerbetoon geven. We willen tonen op hoeveel manieren vrouwen hebben bijgedragen aan onze maatschappij.”

(Sofie Lemaire)

Didactische suggesties

De leerlingen nomineren zelf een vrouw die het volgens hen verdient dat er een straatnaam naar haar vernoemd wordt. Voorwaarde is wel dat het iemand is die enige maatschapppelijke relevantie heeft gehad (het antwoord ‘mijn mama’ telt dus niet). Ook levende personen mogen genomineerd worden. Achteraf wordt er klassikaal gestemd.

Een alternatief is om de leerlingen niet te laten nomineren voor een straatnaam maar voor een klaslokaal. Naar welke vrouw mag er volgens hen een klaslokaal vernoemd worden. Eventueel kan dit, in samenspraak met de directie, en bijvoorbeeld ook in samenwerking met collega’s geschiedenis, die kunnen focussen op een aantal belangrijke (al dan niet vergeten) vrouwen in de geschiedenis ook effectief uitgevoerd worden.

Deze In de kijker is deels gebaseerd op de masterproef “Gender: een blender of toch niet? Een godsdienstdidactische oefening naar het thema ‘gender’ in het kader van het geactualiseerde leerplan Rooms-Katholieke godsdienst secundair onderwijs” van Melanie Van den Venne.

Bronnen

[1] P. HOEBEKE, Gender in de blender, Gent, Borgerhoff & Lamberigts, 2020, p. 27-54

[2] P. Hoebeke, Gender in de blender, p. 57-84

[3] P. Hoebeke, Gender in de blender, p. 89-108

[4] P. Hoebeke, Gender in de blender, p. 113-144

[5] P. Hoebeke, Gender in de blender, p. 149-171

[6] P. Hoebeke, Gender in de blender, p. 189.

# data[].attributes.body
Wat ga jij onthouden van deze les?
Dat er op de dag van vandaag nog veel genderongelijkheid is en is sommige landen dit zelfs verergert in plaats van beter wordt.
Wat blijft jou het meeste bij?
/
Klik op de link naar de andere Padlet en vul aan.

# data[].attributes.body
Speelt genderdenken* op dit moment een rol binnen het thema?
- Zo ja: op welke manier speelt genderdenken een rol en wat zijn de gevolgen hiervan?
Op de dag van vandaag is het uiten als niet heteroseksueel in religies nog steeds een zonde en niet toegestaan.
- Zo nee: waarom heeft genderdenken nu geen invloed (meer) binnen het thema?

*of recente evoluties omtrent genderdenken

# data[].attributes.body
genderdenken en religie

# data[].attributes.body
Formuleer zelf een bondig antwoord op de volgende vragen:

1) Is er sprake van een (wederzijdse?) invloed tussen genderdenken en het gekozen thema?
/

2) Is er sprake van een (wederzijdse?) invloed tussen genderdenken en de deelsystemen van de samenleving?
De samenleving verzet zich meer tegen het genderdenken in de kerk en er zijn minder en minder mensen dat nog achter de kerk staan.

3) Is er sprake van gender(on)gelijkheid binnen het thema?
Ja, in de kerk mag een vrouw minder die mag nooit een bisschop worden,...

# data[].attributes.body
Is jouw thema (in relatie met gender) in de afgelopen 5 jaar in de actualiteit/media verschenen?
Ja, over dat de Bisschop van Antwerpen zich tegen de uitspraak uit van de paus over homoseksualiteit en niet akkoord is wat de paus hierover zegt

Ga op zoek naar krantenartikels, video's, reportages...

# data[].attributes.body
Speelt genderdenken een rol in de geschiedenis of evolutie van het gekozen thema?
In de katholieke kerk specifiek is er een genderongelijkheid tussen de ambten. et betrekking tot de relatie tussen gender en identiteit, maar ook rond seksuele oriëntatie, is het officiële Vaticaanse standpunt behoorlijk terughoudend. De zogenaamde ‘genderideologie’ wordt, vanuit een natuurwetsdenken, afgewezen in recente kerkelijke documenten als de pauselijke exhortatie ‘Amoris Laetitia’

Hadden evoluties binnen het thema gevolgen op het genderdenken?
Sommige bischoppen vinden dat er meer gendergelijkheid/ acceptatie moet komen. Vb, de Bisschop van Antwerpen.

Geef hier de geschiedenis/evolutie kort weer. Probeer dit in chronologische volgorde te doen.
Geen gendergelijkheid --> meer gelijkheid tussen man en vrouw --> geen gelijkheid tussen heteroseksueel en homoseksueel --> nu meer acceptatie voor homoseksuele mensen, maar nog steeds geen gelijkheid.

# data[].attributes.body
Lieselot