# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Osoby skazane na pobyt w niemieckich obozach koncentracyjnych najczęściej docierały na miejsce transportami kolejowymi. Niekiedy całe składy kierowane były na obozowe rampy wyładowcze. Część osób, dzięki akcjom wykonanym przez oddziały akowskie, zdołała uniknąć pobytu za drutami. W nocy z 19 na 20 maja 1943 r. w Celestynowie żołnierze Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu KG AK „Motor 30" uwolnili 49 Polaków przewożonych z Lublina do obozu Auschwitz.

Na początku 1943 r. dowództwo Kedywu otrzymało informację o grupach więźniów z zamku w Lublinie przewożonych pociągami przez Warszawę do obozu Auschwitz. W celu zbadania sprawy do Lublina wyjechała grupa wywiadowców pod dowództwem pchor. Jerzego Zymsa „Wolskiego". Sprawnie przeprowadzone rozpoznanie dało podstawy do przygotowania akcji odbicia więźniów. 18 maja rozkaz wykonania tego typu zadania w pobliżu stacji kolejowej Celestynów otrzymał kpt. Mieczysław Kurkowski „Mietek" z „Motoru 30". Pociąg z więźniami oczekiwany był już następnego dnia. Należy jednak podkreślić, że plan akcji był gotowy już wcześniej, przy czym początkowo planowano wykonanie uderzenia w innym miejscu. Jak relacjonował oficer oddziału Tomasz Zan „Sęk": Razem z nim [Kurkowskim - W.K.] ustaliłem miejsce, gdzie miano odbić więźniów. Pierwotnie wyznaczono Miedzeszyn, ale tuż przy stacji były garaże, gdzie gromadzono wiele wojskowych samochodów. Pilnowała je dosyć liczna kompania wartownicza, którą trzeba było podczas akcji zlikwidować albo cały czas trzymać pod ogniem.

Wybór padł na stację w Celestynowie, gdzie zagrożenie ze strony niemieckiej było dużo mniejsze. Jeszcze tego samego dnia „Mietek" spotkał się z dwoma podkomendnymi: pchor. Tadeuszem Zawadzkim „Zośką" oraz pchor. Sławomirem Bittnerem „Maćkiem", którzy mieli doświadczenie w uwalnianiu więźniów z akcji „Pod Arsenałem". Żołnierze otrzymali zadanie przeprowadzenia nazajutrz rano rozpoznania miejsca akcji oraz ocenienia, czy przygotowany plan ma szansę powodzenia. „Zośka" zajął się także zorganizowaniem harcerzy do akcji. Podczas rekonesansu w Celestynowie konspiratorzy ustalili, że zagrożeniem dla powodzenia akcji może być oddalony o około 300 metrów od stacji posterunek policji granatowej, w której przebywało pięciu policjantów. Najbliższy posterunek żandarmerii znajdował się natomiast w oddalonej o siedem kilometrów Kołbieli.

Po powrocie żołnierzy do Warszawy Kurkowski przeprowadził odprawę, podczas której przedstawił plan akcji oraz podzielił ponad 40 akowców na kilka grup. Grupa „więźniarka", którą dowodził „Maciek", miała rozprawić się z konwojentami oraz wypuścić więźniów. Została podzielona na trzy zespoły. Dziesięć osób miało wykonać właściwe zadanie, czterech żołnierzy wyposażono w łomy do otwarcia drzwi, dwie osoby stanowiły obsługę erkaemu. Oddajmy głos jednemu z „łomiarzy", Stanisławowi Krawczykowi „Stanisławowi": Ja byłem właśnie z Witkiem Bartnickim we dwóch. Mieliśmy grupę „łomów". Cały atak składał się z grup. My, tak zwane łomy, mieliśmy drąg do otwarcia, jakieś inne narzędzia. Czekaliśmy przy stacji. Był tam świerk, teraz jest tablica w tym miejscu.

Sześcioosobowa grupa „pociąg" dowodzona przez Feliksa Pendelskiego „Felka" odpowiadała za unieszkodliwienie pasażerów w niemieckich wagonach, gdyby włączyli się do walki. Do zadania grupy „parowóz", składającej się z sześciu oficerów pod dowództwem por. Zdzisława Pacak-Kuźmirskiego „Andrzeja", należało sterroryzowanie obsługi lokomotywy. Trzyosobowa grupa „stacja", na czele której stał pchor. Tadeusz Deryngowski „Szary", została skierowana do zajęcia pomieszczeń stacji, informowania o zbliżających się pociągach oraz przerwania łączności. Czteroosobowa grupa „zakręt" Bronisława Pietraszewicza „Lota" miała za zadanie ubezpieczać akcję od strony Kołbieli, skąd mogli nadjechać wspomniani żandarmi. Oprócz tego do akcji włączono czterech szoferów oraz dwóch żołnierzy z AK w Radości. Obserwatorem akcji był kpt. Adam Borys „Pług". Uzbrojenie dla uczestników zostało pobrane z magazynu przy ul. Ursynowskiej 60, skąd wcześniej pochodziła broń użyta w akcji „Pod Arsenałem".

Miejsce koncentracji wyznaczono około kilometra od stacji w Celestynowie. Większość akowców przybyła tam trzema ciężarówkami wraz z transportem broni. Kilkunastu dotarło pociągiem. Natomiast dowództwo akcji przyjechało samochodem osobowym. Przed 22.30 poszczególne grupy zajęły wyznaczone pozycje. Zgodnie z planem pociąg miał się zjawić o 22.35. Jednak wkrótce okazało się, że na skutek zderzenia pociągów towarowych na dalszej trasie będzie opóźniony o trzy godziny. Mimo chłodnej nocy konspiratorzy w skupieniu oczekiwali jego przyjazdu. O godz. 1.45 skład wtoczył się na stację.

Pierwsza do akcji weszła grupa „Maćka". Bittner, biegnąc po ciemku w stronę więźniarki, wpadł na jednego z konwojentów i powalił go jednym strzałem. Po tym rozpoczęła się kanonada wzdłuż pociągu. Niestety ostrzał nie przynosił zamierzonego skutku. W ruch poszły granaty, które wypłoszyły dwóch kolejnych strażników. Po wybiegnięciu za zewnątrz zostali zabici. W środku został jeszcze jeden. Zajął się nim Zawadzki. Jeńców nie brano. Przebywający w drugiej części wagonu więźniowie nie wiedzieli, co się dzieje. Część z nich myślała, że Niemcy chcą ich zlikwidować. Jeden z nich, Władysław Mrozowski, wspominał: Gdy usłyszeliśmy strzały, nie wiedzieliśmy, co się stało. Sądziliśmy, że Niemcy zechcą nas wymordować i postanowiliśmy zabarykadować drzwi własnymi ciałami, kładąc się jeden na drugiego. Po chwili strzelanina nieco ucichła, a następnie usłyszeliśmy wybuchy granatów w części przeznaczonej dla wartowników. Usłyszałem nagle polskie głosy. - Otwierajcie. My Polacy. Wyzwoliliśmy was. Oznaczało to dla nas cud i zbawienie. Po odbarykadowaniu drzwi wybiegliśmy na stację, która była w rękach partyzantów.

Po opróżnieniu więźniarki „Zośka" dał sygnał do wycofania. W wyniku akcji wolność odzyskało 49 więźniów politycznych z Lubelszczyzny. Większość z nich stanowili członkowie AK oraz BCh, ale były wśród nich także osoby związane z podziemiem komunistycznym, w tym partyzanci GL. Niestety nie obyło się bez strat po stronie wykonawców. Grupa „parowóz" po sterroryzowaniu załogi lokomotywy dostała się pod ostrzał, w wyniku czego śmiertelne rany odnieśli cichociemny ppor. Stanisław Kotorowicz „Crown" vel „Kron" oraz ppor. Włodzimierz Stysło „Jan II". Lżej rannych było dwóch żołnierzy z innych grup.

Powrót oddziału wraz z częścią uwolnionych do Warszawy odbył się z przygodami. Jeden z samochodów zepsuł się, złapano dwie „gumy", na domiar złego prawie doszło do potyczki z grupą granatowych policjantów koło Wiązowny. Mimo wszystko rankiem 20 maja żołnierze zjawili się w stolicy. Część osób uratowanych z transportu ulotniła się z Celestynowa na własną rękę. Kurkowski oraz dwaj polegli oficerowie zostali odznaczeni Krzyżami Walecznych. Order Wojenny Virtuti Militari V klasy przyznano Zawadzkiemu. Dodatkowo

Kurkowski wnioskował o awanse na podporuczników dla „Zośki" i „Maćka". Celne uderzenie było powodem do dumy dla dowództwa podziemia. W jednym z okresowych meldunków do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie gen. „Grot" informował: W Celestynowie odbito 49 więźniów wiezionych do Oświęcimia. Straty własne 4, straty npla - 7 gestapowców.

Dzięki wydanej w konspiracji publikacji Sławomira Dunin-Borkowskiego pt. "Polska karząca" o akcji dowiedziała się cała podziemna Polska. Na zakończenie opisu wydarzeń w Celestynowie czytamy: Po 40 minutach samochody odjechały, piesi znikli bez śladu, ucichło wszystko. Zostało 5 zabitych Niemców, wielu jęczących rannych i konających w wagonach „Nur für Deutsche". O białym świcie postrzelany pociąg ruszył do Warszawy, ciągnąc rozwaloną więźniarkę. Do Oświęcimia już jej chyba nie taszczono...

___________________________________
Tekst na podstawie: Wojciech Königsberg, AK 75. Brawurowe akcje Armii Krajowej, Kraków 2017.

Źródła ilustracji:
1 - By nieznany/unknown - J. Gumkowski, A. Rutkowski, Treblinka, Council for Protection of Fight and Martyrdom Monuments, Warszawa 1962, strony nienumerowane/pages not numbered, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=60427096, dostęp: 19.05.2019.

3 - Wojciech Königsberg, AK 75. Brawurowe akcje Armii Krajowej, Kraków 2017.

4 - Biblioteka Narodowa, sygn. ZZK S-14 593 A, https://polona.pl, dostęp: 19.05.2019.

6, 7 - Fot. Wojciech Königsberg.

# data[].attributes.attachment_link.title
Akcja w Celestynowie - uwolnienie więźniów z transportu do Auschwitz

# data[].attributes.attachment_link.description
Osoby skazane na pobyt w niemieckich obozach koncentracyjnych najczęściej docierały na miejsce transportami kolejowymi. Niekiedy całe składy kierowane były na obozowe rampy wyładowcze. Część osób, dzięki akcjom wykonanym przez oddziały akowskie, zdołała uniknąć pobytu za drutami. W nocy z 19 na 20 maja 1943 r.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W nocy z 19 na 20 maja 1943 roku Grupy Szturmowe Szarych Szeregów podporządkowane Kedywowi Komendy Głównej Armii Krajowej, na dworcu kolejowym w Celestynowie, przeprowadziły jedną ze swoich najbardziej spektakularnych akcji.

Tej nocy przez Celestynów miał przejeżdżać pociąg wiozący więźniów politycznych z więzienia na lubelskim zamku do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Dane z rozpoznania przeprowadzonego przez Armię Krajową pozwalały przypuszczać, że wagon z więźniami będzie znajdował się w środku pociągu. Zadaniem Kedywu było odbicie przewożonych tam więźniów. Dowodzącym akcją był Mieczysław Kurkowski ps. Mietek, a jednym z jego zastępców Tadeusz Zawadzki ps. Zośka.

- Plany zakładały bardzo szybkie opanowanie pociągu. Mogliśmy spodziewać się interwencji niemieckiej - wspominał po latach Witold Bartnicki ps. Kadłubek w audycji "Pamięć po latach - 50-lecie akcji w Celestynowie".

Po przybyciu na miejsce akcji, "Zośka" rozlokował wszystkich na pozycjach. Uczestnicy akcji zostali podzieleni na trzy grupy: pierwsza miała za zadanie osłaniać cały transport, druga - opanować parowóz, trzecia - odciąć łączność.

Nastąpiły jednak pewne komplikacje w wykonaniu zadania. Jeden ze zwiadowców poinformował, że niedaleko Celestynowa pod semaforem zatrzymał się pociąg wiozący żołnierzy Wehrmachtu. W tej sytuacji "Zośka", rozkał podkomendnym wycofać się na zajmowane pozycje oraz przeciąć kable telegraficzne wcześniej, niż było to ustalone.

Zgodnie z planem pociąg z Lublina miał wjechać na stację o godz. 22. Nieoczekiwane opóźnienie sprawiło, że żołnierze zaczęli odczuwać poddenerwowanie. Skład nadjechał kilka godzin później. Jedna z grup prędko opanowała parowóz i unieszkodliwiła jego obsługę. Nastąpiły jednak trudności z ustaleniem, w którym z wagonów przebywają więźniowie. W pewnym momencie na zewnątrz jednego z nich wyszedł oficer Gestapo. Wtedy jeden z uczestników akcji natychmiast strzelił w jego kierunku. Wywiązała się strzelanina.

- Konwój bronił się bardzo dzielnie. Nie mogliśmy do niego podejść, bo Niemcy ciągle strzelali z pistoletów maszynowych. Nagle poderwał się "Zośka", który przełamał impas w walce. Wrzucił do środka granat. - opowiadał Witold Bartnicki. - Trzeba była działać sprawnie. Niemcy ze stojącego niedaleko transportu wojskowego mogli zacząć interweniować.

Po pokonaniu czterech uzbrojonych konwojentów, akowcy wypuścili z wagonu 49 więźniów. Uwolnieni początkowo nie wiedzieli, co się stało. Wielu z nich próbowało uciekać na własną rękę. Niektórzy po pewnym czasie ukrywania się zostali ponownie aresztowani przez Niemców. Większość jednak spokojnie przetrwała wojnę.

Problemy zaczęły nawarstwiać się po wypuszczeniu więźniów. Podczas ucieczki życie straciło dwóch żołnierzy AK. Do odwrotu przeznaczono jeden samochód osobowy i dwa ciężarowe. Okazało się, że pojazdy były niezbyt sprawnie techniczne i jeden z nich trzeba było porzucić. W dodatku w okolicy wszczęto alarm. Dwa z pozostałych samochodów zawróciły w ostatniej chwili z przeciętej przez Niemców zaporą drogi.

- Wyskoczyliśmy z samochodu osobowego i nastąpiła krótka utarczka z policją. Szczęśliwie udało nam się jechać dalej. Jednak przez pomyłkę kierowcy podjechaliśmy pod koszary niemieckie i przedefilowaliśmy dosłownie pod nosem wartownika, który nie ruszył się z miejsca i stał jak odrętwiały. Dojechaliśmy do granic miasta, skąd każdy na własną rękę dostał się do domu - mówił inny uczestnik akcji Wiesław Racibowski ps. Robert.
Posłuchaj o przebiegu ucieczki w audycji "Pamięć po latach - 50-lecie akcji w Celestynowie".
- Akcja odbyła się bezbłędnie, pomimo wszystkich niekorzystnych zbiegów okoliczności. Zarówno "Zośka", jak i obserwator z ramienia Kedywu, którym był Adam Borys ps. Pług, oceniali działanie wszystkich jako wybitne. Po tej akcji posypały się Krzyże Walecznych. Kedyw musiał wysoko ocenić tę akcję. Czuliśmy satysfakcję z każdej akcji, ale z uwolnienia więźniów - największą - wspominał Stanisław Sieradzki ps. Świst.

"Zośka" po tej akcji został awansowany do stopnia podporucznika. Po Celestynowie przeprowadzono jeszcze dwie akcje odbijania więźniów. Z jakim skutkiem? Posłuchaj audycji "Pamięć po latach - 50-lecie akcji w Celestynowie".

seb

# data[].attributes.attachment_link.title
Akcja AK pod Celestynowem - odbicie więźniów z pociągu

# data[].attributes.attachment_link.description
W nocy z 19 na 20 maja 1943 roku Grupy Szturmowe Szarych Szeregów podporządkowane Kedywowi Komendy Głównej Armii Krajowej, na dworcu kolejowym w Celestynowie, przeprowadziły jedną ze swoich najbardziej spektakularnych akcji. Tej nocy przez Celestynów miał przejeżdżać pociąg wiozący więźniów politycznych z więzienia na lubelskim zamku do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W nocy z 19 na 20 maja 1943 r. pod Celestynowem członkowie Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu „Motor 30" przeprowadzili akcję odbicia transportu polskich więźniów przewożonych z Lublina do KL Auschwitz. W jej wyniku wolność odzyskało 49 osób.

Rozkaz przeprowadzenia akcji odbicia więźniów wydany został 18 maja. Poprzedziło go rozpoznanie przeprowadzone przez grupę konspiracyjnych wywiadowców. Potwierdzili oni, że pociągi z więźniami z lublińskiego zamku przejeżdżają przez Warszawę. Jako najlepsze miejsce do zaatakowania transportu wytypowana została stacja Celestynów. W akcji, którą dowodził kpt. Mieczysław Kurkowski „Mietek", uczestniczyło ponad 40 konspiratorów, w tym harcerze z Tadeuszem Zawadzkim „Zośką" na czele. Zostali oni podzieleni na kilka grup, którym przydzielono konkretne zadania. Plan zakładał między innym, że członkowie zespołu o nazwie „więźniarka" kierowani przez „Zośkę" mieli zająć się unieszkodliwieniem konwojentów oraz uwolnieniem więźniów, natomiast grupa „zakręt" pod dowództwem Bronisława Pietraszewicza „Lota" była odpowiedzialna za zabezpieczeniem całej akcji.

19 maja około godziny 22 polscy konspiratorzy byli już na wyznaczonych pozycjach. Pociąg miał wkrótce nadjechać, okazało się jednak, że na stację wjechał dopiero po 1 w nocy. Konspiratorzy przystąpili do ataku. Opanowali stację i odcięli łączność. Następnie ostrzelali i obrzucili granatami pociąg. Po unieszkodliwieniu niemieckiej załogi i uwolnieniu więźniów uczestnicy akcji wycofali się. Pomimo licznych problemów, żołnierzom wraz z grupą uwolnionych więźniów udało się przedostać do Warszawy rankiem 20 maja.

W czasie walk poległo 2 polskich żołnierzy cichociemny Stanisław Kotorowicz oraz Włodzimierz Stysło.

fot. Mieczysław Kurkowski (dowódca akcji), źródło: domena publiczna.

# data[].attributes.attachment_link.description
W nocy z 19 na 20 maja 1943 r. pod Celestynowem członkowie Oddziału Dyspozycyjnego Kedywu „Motor 30" przeprowadzili akcję odbicia transportu polskich więźniów przewożonych z Lublina do KL Auschwitz. W jej wyniku wolność odzyskało 49 osób. Rozkaz przeprowadzenia akcji odbicia więźniów wydany został 18 maja. Poprzedziło go rozpoznanie przeprowadzone przez grupę konspiracyjnych wywiadowców.