# data[].attributes.body
Hér til hliðar má finna fjögur verkefni. Þú þarft að finna þér tvö verkefni og skila inn á classroom.

Þú getur valið á milli kaldastríðsins, Víetnamstríðið, Kóreustríðið og hippatíminn.

Það má aðeins skila inn einu verkefni úr hverjum dálki.

Þessu verkefni á að skila 15. janúar 2024

# data[].attributes.headline
Veldu eina grein hér fyrir neðan sem fjallar um Kóreustríðið. Gerðu síðan 150 orða útdrátt úr henni og skilaðu því inn á classroom í docs.

# data[].attributes.subject
Veldu eina grein hér fyrir neðan sem fjallar um Kóreustríðið. Gerðu síðan 150 orða útdrátt úr henni og skilaðu því inn á classroom í docs.

# data[].attributes.headline
Kynntu þér hvað hippi er. Hvernig höfðu þau áhrif á Bandaríkin á þessum tíma? Gerðu 150 orða útdrátt eða 10 - 15 glærur í slides sem segir okkur um hippana, skila svo inn í classroom.

# data[].attributes.subject
Kynntu þér hvað hippi er. Hvernig höfðu þau áhrif á Bandaríkin á þessum tíma? Gerðu 150 orða útdrátt eða 10 - 15 glærur í slides sem segir okkur um hippana, skila svo inn í classroom.

# data[].attributes.headline
How the Vietnam war Empowered the Hippie Movement

# data[].attributes.subject
How the Vietnam war Empowered the Hippie Movement

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
On March 8, 1965, two battalions of U.S. Marines landed on beaches of Da Nang, marking the first official engagement of American troops in the Vietnam War. Over the next several years, as the United States escalated its ill-fated involvement in that conflict, hundreds of thousands of Americans joined in mass protests across the country, repulsed and outraged by the terrible bloodshed taking place in Southeast Asia.

Though the anti-war movement had begun on college campuses at the dawn of the 1960 s, more and more people joined in opposition to the war in the latter half of the decade, as television brought images of its atrocities into American homes in a new level of excruciating detail.

The hippie counterculture, which emerged in the late 1960s and grew to include hundreds of thousands of young Americans across the country, reached its height during this period of escalation of American involvement in the Vietnam War, and subsided as that conflict drew to a close. But hippies' rejection of mainstream American culture, and their distinctive brand of rebellion-including their long hair and beards, colorful style, psychedelic drug use, love of rock music and eco-conscious lifestyle-left a lasting impact on the nation in the decades to come.

Counterculture Prior to the Vietnam War

In many ways, the hippies of the 1960s descended from an earlier American counterculture: the Beat Generation. This group of young bohemians, most famously including Jack Kerouac, Allen Ginsberg and William S. Burroughs, made a name for themselves in the 1940s and '50s with their rejection of prevailing social norms, including capitalism, consumerism and materialism.

Centered in bohemian havens like San Francisco and the East Village of New York City, Beats embraced Eastern religions, experimented with drugs and a looser form of sexuality; their followers became known by the diminutive term " beatniks."

"What's significant about [the Beats] is that the movement was very small, it was literary-so it had a claustrophobic quality about it," explains William Rorabaugh, professor of history at the University of Washington and author of American Hippies (2015). "You weren't allowed to be in the group unless you were either a friend of or a poet."

Who Were the Hippies?

As the 1950s gave way to the 1960s, the Beats and beatniks gradually gave way to a new kind of counterculture: the hippies, who actually preferred to call themselves "freaks" or "love children." The hippies were much younger than the beatniks (they could even have been the Beats' children) and had a much different style. They listened to folk and rock music, not jazz; they dressed flamboyantly, in bright colors, where the Beats and beatniks had favored shades of black and grey. Ripped jeans, bell bottoms, tie-dyed clothing and flowers worn in the hair were all big parts of the typical hippie style.

The biggest difference between the hippies and the Beats? " LSD came on the scene," Rorabaugh says. "The hippie counterculture, more than anything else, was about taking LSD. Seeking spiritual perfection through drugs, but particularly through psychedelic drugs."

The vast majority of hippies were young, white, middle-class men and women who felt alienated from mainstream middle-class society and resented the pressure to conform to the "normal" standards of appearance, employment or lifestyle. By wearing their hair long and growing beards (for the men), taking drugs and exploring spirituality outside of the confines of the Judeo-Christian tradition, hippies sought to find more meaning in life-or at least have a good time.

Though the Haight-Ashbury neighborhood of San Francisco and New York City's East Village were famous hippie meccas, the movement thrived all over the country.

In a cover story published in July 1967, during the "Summer of Love," Time magazine reported that the hippie movement was "blooming in every major U.S. city from Boston to Seattle, from Detroit to New Orleans," encompassing some 300,000 people. Many hippies eventually chose to move outside the city, where the cost of living was lower. (Hippies were perennially broke.)

On a growing number of rural communes, hippies joined disaffected political radicals and Vietnam draft dodgers in embracing back-to-the-land living, including free love, organic farming, vegetarianism, holistic medicine and a lot of marijuana use.

Among the various groups that made up the vibrant '60s counterculture in the United States-including the civil rights movement, the Black Panthers, gay rights and women's liberation activists, anarchists and other political radicals-hippies stood out for their relative lack of a distinct political ideology. Hippie politics was more a "politics of no politics," Rorabaugh says. "One of the things hippies said was 'you should do your own thing, you should do whatever you feel like doing.'"

All the same, it's no accident that the path of the hippie movement that emerged in the late '60s traced very closely the trajectory of American involvement in Vietnam. Hippies saw mainstream authority as the origin of all society's ills, which included the war. According to Rorabaugh, hippies joined with political radicals in their support for the civil rights movement and their opposition to the Vietnam War. "Hippies would agree with that, but they would not protest," he points out. "That was the difference-hippies were not protesters."

The most identifiably political hippie group was the Diggers, an anarchist organization formed in 1966 in San Francisco. They were known for passing out free food to the hippies panhandling in Golden Gate Park, and operating a free store (stocked with stolen goods) that would provide clothing for draft dodgers and AWOL soldiers seeking to go incognito. Like the Diggers, the Yippies, or the Youth International Party (YIP) founded in early 1968, also tried to attract hippies to politics, with little success.

In addition to the Summer of Love, that hippie heyday in 1967 when some 100,000 people from around the country converged on Haight-Ashbury, the most famous celebration of hippie counterculture occurred in August 1969 at the Woodstock Music Festival. Advertised as "three days of peace, music and love," Woodstock "brought both political people and counterculture people together," Rorabaugh says. Indeed, somewhere between 300,000 and 400,000 people, far more than its organizers originally expected, flocked to upstate New York to hear artists like Joan Baez, The Grateful Dead, Jimi Hendrix, Janis Joplin, Jefferson Airplane, The Who, Crosby, Stills, Nash & Young and Creedence Clearwater Revival play the music that fueled the hippie movement.

Decline and Lasting Effects of the Hippie Movement

In some ways, the Summer of Love also marked the beginning of the end for the hippie movement, as drugs, homelessness and crime had infested Haight-Ashbury, pushing out many of the neighborhood's original residents. In October 1967, the Diggers held a "Death of the Hippie March" in San Francisco to decry the commercialization of hippie culture. The march ended at the famed Psychedelic Shop, an early hippie hangout that was closing. Marchers buried the shop's signs, marking a symbolic death for the hippie heyday.

On November 15, 1969, several months after Woodstock, growing opposition to the Vietnam War culminated in the largest antiwar demonstration in U.S. history, with as many as half a million people attending a protest in Washington, D.C., in addition to smaller protests around the country. A month later, violence broke out at another hippie gathering, the Altamont Music Festival, leaving five people dead. When combined with other acts of violence, including the gruesome Manson Murders of 1969 and the National Guard shootings of students at Kent State in 1970, Altamont brought the free-wheeling attitudes of the "love generation" crashing down into a more sordid reality.

By the time U.S. participation in the Vietnam War ended in 1973, the media had largely lost interest in the hippie movement, even though many of the hippies' formerly radical style choices (beards, sideburns and long hair on men, for example) had been adopted by mainstream American culture. But the communes, which endured until the mid-'70s and even longer, in some cases, would be the source of many of the hippies' lasting legacies, including pro-environmental attitudes and practices that are still very much in force today.

"Natural food, organic food, eating local, co-op groceries-all of that came out of the communes," Rorabaugh says. "Also a looser style of child-rearing, and more casual attitudes about sex. And solar panels-Northern California hippie communes were the first people to have solar panels in 1970. They did it because they needed some hot water for washing dishes. They were off the grid, and they didn't want anything to do with the utility company."

Though some hippies remained committed to the lifestyle for the long haul, many others assimilated themselves into the mainstream culture they had once despised. Perhaps the most famous of these, Rorabaugh says, was Steve Jobs, founder of Apple.

Jobs, who embraced Buddhism after a trip to India in the early '70s, "conceived of the idea of personal computer as putting computer power in the hands of ordinary people, and taking it away from IBM," as Rorabaugh puts it. "Taking computer power away from giant corporations and giving it to ordinary people"-what could be more anti-establishment than that?

Fact Check

We strive for accuracy and fairness. But if you see something that doesn't look right, click here to contact us! HISTORY reviews and updates its content regularly to ensure it is complete and accurate.

# data[].attributes.attachment_link.title
How the Vietnam War Empowered the Hippie Movement | HISTORY

# data[].attributes.attachment_link.description
The hippie counterculture reached its height during the war's escalation, and subsided as the conflict drew to a close.

# data[].attributes.headline
Veldu eina grein hér fyrir neðan sem fjallar um atburð tengt kaldastríðinu. Gerðu síðan 150 orða útdrátt úr henni. Skilaðu því inn á classroom í docs.

# data[].attributes.subject
Veldu eina grein hér fyrir neðan sem fjallar um atburð tengt kaldastríðinu. Gerðu síðan 150 orða útdrátt úr henni. Skilaðu því inn á classroom í docs.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hinn 5. október 1957 sigruðu Sovétmenn Bandaríkjamenn í kapphlaupinu um að koma fyrsta manngerða hlutnum, gervitunglinu Spútnik 1, á braut um Jörðina.

Sovétmenn voru komnir með yfirhöndina í geimkapphlaupinu. Þetta var stórkostlegt vísindalegt afrek, afrakstur vinnu vísindamanns sem enginn vissi nokkur einustu deili á, nema allra nánustu samstarfsmenn hans og menn í innsta hring sovéska ríkisins.

Hinu megin járntjaldsins hafði jafningi þessa dularfulla sovéska vísindamanns sömu drauma. Báðir voru knúnir áfram af óseðjandi þrá til að ferðast út í geiminn og alla leið til tunglsins. Og báðir ætluðu sér að verða fyrstir þangað.

Upphaf eldflaugatækninnar

Eldflaugar voru ekki beinlínis nýjar af nálinni, þótt fyrst hafi hernaðarlegt mikilvægi og gereyðingarmáttur þeirra komið í ljós í Seinni heimsstyrjöldinni.

Fyrstu eldflaugarnar, eða raketturnar, voru fundnar upp af Kínverjum sem notuðu þær sem vopn í styrjöld við Mongóla árið tólf hundruð þrjátíu og tvö. Raketturnar voru frumstæðar og notast var við byssupúður til að hraða flugskeytum. Síðar barst uppfinningin til Evrópu með Gengis Khan þegar Mongólar lögðu undir sig hluta af Rússlandi og austur- og mið-Evrópu. Mongólar höfðu tekið tæknina fegins hendi frá Kínverjum.

Fremur lítil framþróun var í eldflaugatækni þar til um og eftir aldamótin 1900. Þá hófu vísindamenn að velta fyrir sér möguleikanum á ferðalögum til tunglsins og reikistjarnanna og óttu innblástur í vísindaskáldsögur rithöfunda eins og Jules Verne og H.G. Wells. Menn sáu fljótt að eldflaugar voru lykillinn að því að gera langþráðan draum manna um geimferðir að veruleika.

Í upphafi 20. aldar vann Rússinn Konstantin Tsiolkovsky að eðlisfræðinni á bak við eldflaugaskot og hið sama gerði Frakkinn Robert Esnault-Pelterie. Vangaveltur þeirra auk rannsókna og tilrauna Roberts Goddard í Bandaríkjunum með fljótandi eldsneyti og fræðilegir útreikningar Hermanns Oberth í Rúmeníu, lögðu grunninn að eldflaugatækni nútímans.

Seinni heimsstyrjöldin

Sagan á bak við fyrsta gervitunglið hefst rúmum áratug áður en Sovétmenn skutu Spútnik 1 á loft, nánar tiltekið undir lok Seinni heimsstyrjaldarinnar.

Þegar Bandamenn og Sovétmenn sóttu að Þjóðverjum úr vestri og austri og Adolf Hitler eygði ósigur, skipaði hann fyrir um notkun á nýju leynivopni Þjóðverja.

Leynivopnið hét Vergeltungs-waffe 2, Hefndarvopn 2 eða V2, en það var flugskeyti eða eldflaug, sú öflugasta sem mannkynið hafði nokkurn tímann séð. Eldflaugin vóg tólf og hálft tonn, var fjórtán metrar á lengd og gat borið eins tonna sprengjuodd. Flaugin náði mest fjórföldum hljóðhraða og komst næstum því alla leið út í geiminn. Það tók hana aðeins sex mínútur að ferðast frá Belgíu til Lundúna þar sem hún sprakk með tilheyrandi tjóni og mannfalli. Útlitslega var V2 eldflaugin mjög lík eldflauginni í Tinnabókunum Eldflaugastöðin og Í myrkum mánafjöllum en í stað rauða og hvíta litsins var hún svört og hvít.

Um svipað leyti og Nasistaflokkurinn komst til valda í Þýskalandi vann ungur Þjóðverji að nafni Wernher von Braun að doktorsgráðu sinni í eldflaugaverkfræði við Tækniháskólann í Berlín.

Strax í barnæsku hafði von Braun látið sig dreyma um ferðalög til tunglsins og reikistjarnanna. Honum nægði ekki að stara aðeins í gegnum sjónauka á óskýra mynd af fjarlægum reikistjörnum, heldur vildi hann þjóta um himingeiminn í geimskipi og kanna leyndardóma alheimsins. Von Braun sagðist vita nákvæmlega hvernig sjálfum Kólumbusi leið. Hann sótti sinn innblástur til Hermanns Oberths og ákvað að helga líf sitt þessu verðuga verkefni.

Nasistar fengu fljótt veður af hæfileikum von Brauns. Þeir freistuðu hans með miklum fjármunum til að hefja þróun á nýjum og öflugum eldflaugum, enda gerðu þeir sér fulla grein fyrir hernaðarlegu mikilvægi þeirra. Von Braun stóðst ekki mátið. Hann sá þarna tækifæri til að láta draum sinn um geimferðir rætast.

Árið 1938 gekk von Braun í Nasistaflokkinn eins og tryggur þegn þriðja ríkisins, ekki síst til að tryggja starf sitt í eldflaugarannsóknum. Hann var síðar gerður að yfirmanni í SS sveitunum.

Með fjármagni frá Adolf Hitler hófust Þjóðverjar með von Braun í broddi fylkingar handa við að koma upp eldflaugastöð í Peenemunde við Eystrarsalt, þar sem eldflaugin, sem síðar var þekkt sem V2, var þróuð.

Í september 1944 var fyrstu vaff tveir eldflauginni skotið á Frakkland en næstu vikur og mánuði rigndi þeim yfir Lundúni og fleiri borgir í Evrópu. Þegar sprengjuregninu slotaði höfðu yfir þrjú þúsund eldflaugar - drepið nokkur þúsund manns og valdið mikilli eyðileggingu.

Kapphlaupið um Wernher von Braun

V2 eldflaugin olli mikilli skelfingu en vakti um leið óttablendna aðdáun. Bæði Bandaríkjamenn og Sovétmenn vildu ólmir komast yfir þetta öfluga vopn Þjóðverja.

Báðir aðilar fundu út að von Braun var heilinn á bak við eldflaugina og að rannsóknarstöð hans var í Peenemunde, þótt framleiðslan á flaugunum sjálfum hefði að mestu farið fram í verksmiðjunni Mittelwerk sem falin var djúpt neðanjarðar við Mittelbau-Dora fangabúðirnar um miðbik Þýskalands.

Undir lok stríðsins var sótt að rannsóknarstöð von Brauns úr báðum áttum. Bandaríkjamenn urðu að ná honum áður en hann lenti í klóm Sovétmanna. Eldflaug von Brauns var nefnilega fullkomin viðbót við nýjasta leynivopn þeirra, kjarnorkusprengjuna.

Nasistarnir vissu að óvinaherir nálguðust Peenemunde en skipuðu von Braun og samstarfsmönnum hans að halda kyrru fyrir og berjast til síðasta blóðdropa. von Braun var þó ekki á því. Hann lagði á ráðin um að flýja og gerði hvað hann gat til að varðveita mikilvægustu skjöl sín. Hann vissi vel að ef hann óhlýðnaðist skipunum Nasista yrði hann tekinn af lífi frammi fyrir skotsveit. Hann vildi hins vegar forðast Sovétmenn og ákvað að flýja suður á bóginn, þangað sem V2 flaugarnar voru framleiddar og hafði með sér teikningarnar sem hann var sannfærður um að mundu leiða mannkynið til tunglsins.

Þegar bandamenn fundu Mittelwerk verksmiðjuna og fangabúðirnar, blasti við þeim hrikaleg sjón. Í verksmiðjunni sjálfri voru vannærðir þrælar, sumir á lífi en margir látnir. Í fangabúðunum lágu rotnandi lík út um allt. Þegar fjöldagrafir voru grafnar upp fór fjöldi látinna upp í 25 þúsund. Fleiri létust við það eitt að smíða V2 eldflaugina en létust af völdum eldflaugarinnar sjálfrar.

Hinn 1. maí árið 1945 bárust fréttir af láti Hitlers. Þá hugðust stormsveitarmeðlimir framfylgja skipunum sínum og myrða von Braun og félaga hans sem þá voru flúnir og fóru huldu höfðu. Daginn eftir, þegar bandamenn komu á staðinn, komu von Braun og félagar úr felum og gáfust upp. Tæpum einum og hálfum mánuði seinna voru þeir fluttir til Bandaríkjanna ásamt nokkrum V2 eldflaugum.

Sergei Korolev

Þegar Sovétmönnum varð ljóst að von Braun hafði runnið þeim úr greipum, leituðu þeir að öðrum manni til að hafa umsjón með sinni eldflaugaáætlun. Verkfræðingur að nafni Valentin Glushko var spurður álits og mælti hann með manni sem hafði varið síðustu sex árum sem fangi í gúlaginu. Hann hér Sergei Korolev.

Sergei Pavlovich Korolev fæddist 12. janúar árið 1907 í Zhytomyr þar sem nú er Úkraína. Hann þótti afburðagreindur og sýndi snemma mikla hæfileika í stærðfræði og raungreinum.

Árið 1933 höfðu Korolev og félagar hans skotið á loft fyrstu sovésku eldflauginni sem notaði fljótandi eldsneyti. Korolev var jafnoki von Brauns og deildi sama draumi, að ferðast út í geiminn.

Korolev var einn af yfirmönnum rússnesku eldflaugarannsókna-stofnunarinnar og hafði þar umsjón með þróun á flugskeytum fyrir sovéska herinn.

Saklaus í gúlagið

Hinn 28. júní árið 1938 ruddist öryggislögregla Stalíns inn til Korolevs og handtók hann. Samstarfsmenn Korolevs höfðu sakað hann um að hafa vísvitandi hægt á þróunarstarfi stofnunarinnar. Korolev var fluttur í Lubyanka fangelsið þar sem hann sætti pyntingum. Að lokum játaði hann á sig rangar sakargiftir og var dæmdur til tíu ára þrælkunarvinnu í gúlaginu. Í gúlaginu var farið mjög illa með hann eins og alla aðra fanga og missti hann til að myndar flestar tennur sínar vegna harðræðis.

Korolev sóttist reglulega eftir sakaruppgjöf enda var hann saklaus. Eftiir sex ára dvöl í gúlaginu var hann þó loks fluttur burt og skipað að halda til Þýskalands. Þangað fór hann, marinn á líkama og sál, til að koma upp eldflaugastöð og læra allt sem hægt var um eldflaug Þjóðverja.

Í bæjunum í kringum V2 verksmiðjuna fundu Sovétmenn nokkra verkfræðinga sem ekki fóru með von Braun til Bandaríkjanna, þeirra á meðal Helmut Gothrub, einn helsta samstarfsmann von Brauns. Gothrup ákvað að hjálpa Korolev gegn því að fá að dvelja áfram í Þýskalandi. Sovétmenn sviku aftur á móti loforðið og fluttu þýsku verkfræðingana til Moskvu.

Í Moskvu hitti Korolev Stalín og sagði honum frá hugmyndum sínum um geimferðaáætlun. Stalin hafði lítinn áhuga á því en skipaði Korolev að smíða eldflaug sem gæti flutt sprengjur alla leið til Bandaríkjanna.

Í fyrstu átti Korolev að smíða sovéska útgáfu af V2 en illa gekk að koma þeim flaugum á loft. Korolev vildi miklu frekar betrumbæta flaugina og smíða sína eigin sem kæmist miklu hraðar, miklu lengra og mun hærra. Og Korolev tókst ætlunarverkið. Hann smíðaði eldflaug sem komst tvöfalt hærra en V2 og dreif miklu lengra.

Eftir þennan árangur Korolevs óttuðust Sovétmenn að Bandaríkjamenn myndu láta myrða hann ef þeir vissu deili á honum. Nafn mannsins sem var að baki sovésku eldflaugaáætluninni varð því að vel varðveittu ríkisleyndarmáli. Korolev var gert að fara huldu höfði.

Í Bandaríkjunum var staða von Brauns harla ólík. Allir vissu hver hann var en Bandaríkjamenn voru tregir til að nýta sér krafta nasistanna fyrrverandi og koma upp öflugum eldflaugum. von Braun talaði alls staðar fyrir daufum eyrum og mætti víða andstöðu vegna fortíðar sinnar. Það var ekki fyrr en árið 1969 að hann var hreinsaður af ásökunum um stríðsglæpi.

Kalda stríðið hefst

Eftir Seinni heimsstyrjöldina féll járntjald yfir Evrópu sem skildi að kommúnistana í austri og kapítalistana í vestri. Árið 1952 sprengdu Bandaríkjamenn vetnissprengju og Rússar ári síðar. Kalt stríð braust út með vígbúnaðarkapphlaupi þar sem báðir aðilar óttuðust kjarnorkuárás frá hinum.

Eftir að Rússar sprengdu sína vetnissprengju bað Nikita Krustjoff um fund með Korolev. Hann bað Korolev um að smíða enn langdrægari eldflaug sem hefði einnig miklu meiri burðargetu. Vetnissprengja Rússa vóg 5 tonn og eldflaugin átti að geta borið hana alla leið til Bandaríkjanna.

Korolev samþykkti það, þó með trega. Hann vildi nefnilega nota eldflaugatæknina í friðsamlegri og göfugri tilgangi. En með því að samþykkja ósk Krustjoffs vonaðist hann þó til, að geta uppfyllt draum sinn um að senda menn út í geiminn. Fyrsta skrefið var hins vegar að senda þangað gervitungl.

Hinumegin á hnettinum gekk hvorki né rak hjá von Braun að sannfæra hæstráðendur um að smíða stórar eldflaugar og koma upp geimferðaáætlun.

Þá datt honum snjallræði í hug. Hann ákvað að selja hugmyndina beint til almennings og fékk Disney fyrirtækið í lið með sér. Kvöld eitt birtist nasistinn fyrrverandi á sjónvarpsskjám landsmanna, útskýrði þar ferðalög um himingeiminn og veitti þannig milljónum barna og fullorðinna innblástur.

Í Rússlandi hófst Korolev handa við að smíða nýju eldflaugina, eldflaugina sem átti að koma fyrsta gervitunglinu hans út í geiminn. Það var fjarri því auðvelt viðfangs. Til þess að koma gervitungli á braut um Jörðina þarf eldflaugin sem ber það, að ná 26.000 km hraða, ella félli það til jarðar vegna loftmótstöðu.

Til að leysa þetta vandamál ákvað Korolev að nota byltingarkennda nýjung: Þrepaskipta eldflaug. Á aðalflauginni áttu að vera nokkrar hjálparflaugar sem féllu af eftir notkun. Þannig yrði aðalflaugin léttari sem tryggði að næstu þrep kæmust hærra, lengra og hraðar. Tækist honum að smíða slíka eldflaug, kæmist hún út í geiminn.

Á afskekktu svæði í Baikonur í Kasakstan, um 2000 km frá Moskvu, settu Rússar upp skotpall fyrir hina nýju eldflaug Korolevs. Baikonur var þannig fyrsta geimhöfn jarðar.

Geimkapphlaupið hefst

Með aðeins fjögurra daga millibili árið 1955 tilkynntu báðar þjóðir um áætlanir sínar um að koma gervitungli á braut um Jörðina milli áranna 1957 og 1958. Bandaríkjamenn voru fyrri til. Þann 29. júlí 1955 tilkynnti James C. Hagerty, blaðafulltrúi Eisenhowers forseta, að Bandaríkin myndu koma litlu gervitungli á braut um Jörðina einhvern tímann milli 1. júlí 1957 og 31. desember 1958. Gervitunglið átti að vera hluti af framlagi Bandaríkjanna til Alþjóðlega jarðeðlisfræðiársins. Fjörum dögum seinna tilkynnti sovéski vísindamaðurinn Leonid Sedov að þjóð hans myndi einnig senda gervitungl á loft í náinni framtíð.

Þetta sama ár gerðist von Braun bandarískur ríkisborgari, tíu árum eftir að hann kom frá Þýskalandi. Þá loks fóru hjólin að snúast hjá honum. Hann fékk fjármagn til að smiða nýja eldflaug, Jupiter-C og heppnuðust fyrstu skot hennar árið 1956. Von Braun sagði ráðamönnum í Washington að fengi hann leyfi, gætu Bandaríkin skotið fyrsta gervitunglinu á loft þetta sama ár og náð tæknilegu forskoti á Sovétmenn. Embættismennirnir voru samt mjög hikandi.

Spútnik 1

Korolev frétti af Jupiter-C skotum von Brauns en hélt að um missheppnaða tilraun til að koma upp gervitungli væri að ræða og ákvað þá að hraða þróuninni á sínu eigin gervitungli. Korolev vissi að R7 eldflaugin hans var miklu öflugari en eldflaugar Bandaríkjamanna og hugðist nýta sér það til fulls með mjög metnaðarfullu gervitungli sem nefnt var Hlutur D. Hlutur D átti að vera 1.400 kg að þyngd en þar af væru mælitæki um 300 kg. Tækin áttu að taka myndir af Jörðinni utan úr geimnum, mæla geislun í kringum Jörðina og segulsvið Jarðar.

Hlutirnir gengu þó ekki alveg upp hjá Korolev svo að í febrúar 1957 fékk hann leyfi til að útbúa léttara og einfaldara gervitungl. Nýja gervitunglið var kúlulaga, 58 cm í þvermál og vóg aðeins 84 kg. Í því voru engin vísindatæki, aðeins tveir útvarpssendar sem gáfu frá sér reglulegt píp og áttu að sanna fyrir heiminum að gervitunglið væri raunverulega á braut um Jörðina. Gervitunglið var kallað Spútnik 1.

Í ágúst og september tókst Korolev og samstarfsmönnum hans að skjóta tveimur R7 eldflaugum á loft sem ruddi brautina fyrir Spútnik 1. Orðrómur var uppi um, að Bandaríkjamenn hyggðust koma gervitungli á braut um Jörðu og kynna það á ráðstefnu Alþjóðlega jarðeðlisfræðiársins í Washington, þann 6. október. Þetta varð til þess að Korolev óttaðist að von Braun myndi skjóta gervitungli á loft í kringum fjórða eða fimmta október. Korolev ákvað því að flýta geimskotinu til fjórða október.

Í lok september var R7 eldflauginni með Spútnik innanborðs komið fyrir á skotpallinum í Baikonur. Föstudagskvöldið 4. október 1957, klukkan 22:28 að staðartíma, birti nánast af degi í Baikonur eldflaugastöðinni þegar eldflaugin tókst á loft. Fáeinum mínútum síðar var gervitunglið komið á braut um Jörðina.

En Korolev og félagar hans fögnuðu ekki strax. Það tók Spútnik eina og hálfa klukkustund að ferðast í kringum Jörðina. Þegar Spútnik flaug yfir Baikonur heyrðu þeir fyrstu pípin frá gervitunglinu og fögnuður braust út. Pípin staðfestu að Sovétmenn höfðu sent fyrsta manngerða hlutinn út í geiminn og á braut um Jörðina.

Afrek Sovétmanna var ótvírætt en fór illa í almenning og ráðamenn í Bandaríkjunum. Von Braun gat ekki leynt vonbrigðum sínum. Þetta var skelfilegt áfall. Eisenhower forseti skipaði fyrir um að geimskoti Vanguard eldflaugar sjóhersins yrði flýtt fram í desember 1957. Herinn tók áskoruninni og boðaði fjölmiðla og almenning á Canaveralhöfða í Flórída til að fylgjast með sjónarspilinu - fyrsta geimskoti Bandaríkjamanna.

Niðurtalningin var sýnd í beinni útsendingu um gervöll Bandaríkin. Þegar vélarnar voru ræstar birtist mikið bál. Eldflaugin reis aðeins fáeina sentímetra þegar hún féll aftur niður og sprakk. Eftir þessa háðung fékk Redstone hópur von Brauns loks leyfi til að skjóta Jupiter-C eldflauginni á loft um leið og færi gæfist. von Braun hófst þá handa við að smíða eldflaugina og fyrsta gervitungl Bandaríkjamanna.

Mánuði eftir Spútnik 1 stráðu Sovétmenn þó salti í sár Bandaríkjamanna þegar þeir komu öðru gervitungli á braut um Jörðina. Spútnik 2 var skotið á loft þann 3. nóvember en í þetta sinn var farþegi innanborðs, tíkin Laika. Laiku var ætlað að endast í allt að tíu daga úti í geimnum og deyja þar. Á endanum lifði hún þó aðeins í fáeinar klukkustundir og dó úr hita og streitu.

Explorer 1

Fjórum mánuðum eftir Spútnik 1 tókst von Braun að senda fyrsta gervitungl Bandaríkjanna út í geiminn. Þann 31. janúar 1958 flutti Redstone eldflaug Explorer 1 gervitunglið á braut um Jörðina. Explorer 1 vó aðeins 4,8 kg en innihélt tvö mælitæki sem skiluðu vísindalegum gögnum, ólíkt Spútnik. Gervitunglið flaug í gegnum geislunarbelti sem umlykja Jörðina og stjörnufræðingurinn James Van Allen hafði spáð fyrir um.

Eftir þessar fyrstu geimferðir Bandaríkjamanna og Sovétmanna var geimkapphlaupið hafið fyrir alvöru. En Korolev og von Braun áttu sér mun stærri drauma. Þeir vildu senda menn til tunglsins. En fyrst varð að koma mönnum út í geiminn.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hinn 5. október 1957 sigruðu Sovétmenn Bandaríkjamenn í kapphlaupinu um að koma fyrsta manngerða hlutnum, gervitunglinu Spútnik 1, á braut um Jörðina. Sovétmenn voru komnir með yfirhöndina í geimkapphlaupinu. Þetta var stórkostlegt vísindalegt afrek, afrakstur vinnu vísindamanns sem enginn vissi nokkur einustu deili á, nema allra nánustu samstarfsmenn hans og menn í innsta hring sovéska ríkisins.

# data[].attributes.attachment_link.title
Who was the real J. Robert Oppenheimer? | CNN

# data[].attributes.attachment_link.description
The highly anticipated movie “Oppenheimer” finally lands in theaters Friday. But who was J. Robert Oppenheimer, the American physicist widely considered the father of the atomic bomb?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Margar spurningar hafa borist Vísindavefnum um kalda stríðið og vígbúnaðarkapphlaupið sem því fylgdi. Hér er reynt að svara þeim Kristborgu Ágústsdóttur, Davíð Sigurðarsyni, Thelmu Hrönn Sigurdórsdóttur, Einari Hafliðasyni, Ernu Valdísi Jónsdóttur, Söndru Guðmundsdóttur, Berglindi Þorsteinsdóttur, Jarþrúði Hólmdísi Júlíusdóttur, Tryggva Rafnssyni og Hafdísi Huld Björnsdóttur.

Inngangur
Í stuttu máli er hægt að segja að kalda stríðið hafði byrjað þegar seinni heimsstyrjöldinni lauk árið 1945. Valdakerfinu sem mótaðist í Napoleónstyrjöldunum hafði hnignað mjög á fyrri helmingi 20. aldar og eftir gjörsigur bandamanna á Öxulveldunum var ljóst að það var nú endanlega hrunið. Mörg ríki sem höfðu haft sterka stöðu í valdakerfinu, voru nú næsta valdalaus, eins og Þýskaland og Japan. Þó svo að Bandaríkin og Sovétríkin yrðu öflugustu ríki heims eftirsíðari heimsstyrjöld, var mikill styrkleikamunur á þeim. Bandaríkin stóðu uppi sem langvoldugasta ríki heims. Þau stóðu undir helmingi heimsframleiðslunnar efnahagslega, höfðu misst hlutfallslega fáa hermenn í stríðinu og ekki hafði verið barist á meginlandi Norður-Ameríku. Auk þess bjuggu Bandaríkjamenn einir þjóða yfir kjarnorkusprengjunni. Sovétríkin áttu fjölmennasta her heimsins, sem taldi 12 milljónir manna, og þeir höfðu hertekið megnið af Austur-Evrópu. En Sovétmenn höfðu einnig þjáðst þjóða mest í stríðinu, misst varlega áætlað um 27 milljónir manna, auk þess sem efnahagslíf landsins var í rúst. Jósef Stalín, leiðtogi Sovétríkjanna, vildi fá háar stríðsskaðabætur frá Þjóðverjum og yfirráð yfir stórum landsvæðum í Austur-Evrópu. Risaveldin tvö höfðu í sameiningu unnið sigur á Þýskalandi Hitlers, en samvinna þeirra í stríðinu var tilkomin af nauðsyn. Hugmyndafræðilega voru Bandaríkin og Sovétríkin andstæður og hvort ríki um sig taldi sig í raun hafa fram að færa rétta hugmyndafræði, rétta leið til lífshamingju og rétt þjóðfélagsskipulag.

Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt og Jósef Stalín á Jaltaráðstefnunni í febrúar 1945.

Jaltaráðstefnan
Fyrsta vísbending þess að risaveldin tvö myndu í framtíðinni takast á, frekar en að vinna saman, kom fram á Jaltaráðstefnunni sem fram fór í byrjun febrúar 1945 í höll Nikulásar fyrrverandi Rússakeisara á Krímskaga við Svartahaf. Stríðinu var enn ekki lokið en ljóst var að því myndi ljúka innan tíðar og því nauðsynlegt fyrir leiðtoga bandamanna að ræða örlög Þýskalands og í raun allrar Evrópu. Í Jaltaborg samþykktu Bretar og Bandaríkjamenn að Sovétríkin fengju hluta af Póllandi og að Þjóðverjar yrðu að greiða stríðsskaðabætur, en upphæðin var óákveðin. Auk þess var samið um stofnun Sameinuðu þjóðanna. Margir töldu að á Jaltaráðstefnunni hefðu Bandaríkjamenn og Bretar gefið Sovétmönnum yfirráð yfir allri Austur-Evrópu. Staðreyndin var hins vegar sú að þegar ráðstefnan fór fram, var sovéski herinn búinn að hertaka stóran hluta af Austur-Evrópu. Segja má að á Jalta hafi þjóðirnar samþykkt yfirráð hverrar annarrar á því landssvæði sem þær höfðu hertekið og skiptingu Þýskalands upp í fjögur hernámssvæði. „Járntjaldið" svokallaða reis síðan nokkurn veginn eftir þeirri skiptingu. Eitt mesta deilumál milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna strax eftir stríð var hver örlög Þýskalands skyldu verða. Stalín vildi að þýsku þjóðinni yrði gert að greiða háar stríðsskaðabætur og þannig bundið um hnútana að Þjóðverjar gætu aldrei aftur ógnað Sovétríkjunum. Bandaríkjamenn vildu hins vegar koma hjólum atvinnulífsins af stað í Þýskalandi, því þeir töldu að öflugt efnahagslíf í Þýskalandi væri nauðsyn fyrir endurreisn efnahagslífsins í Evrópu allri.Járntjaldið
Þegar Harry S. Truman tók við forsetaembættinu eftir andlát Franklins D. Roosevelts 12. apríl 1945, varð stefna bandarískra stjórnvalda í garð Sovétríkjanna mun harðari.Winston Churchill, sem hafði misst völdin í Bretlandi árið 1945 eftir að hafa sameinað bresku þjóðina gegn nasismanum í seinni heimsstyrjöldinni, talaði í mars 1946 fyrstur manna um járntjaldið og nauðsyn þess að veita kommúnisma viðnám. Truman neitaði Sovétmönnum um leyfi til þess að taka niður þýskar verksmiðjur í Vestur-Þýskalandi og flytja til Sovétríkjanna sem hluta af stríðsskaðabótum Þjóðverja. Á sama tíma studdu Bandaríkjamenn og Bretar ríkisstjórn Grikklands í baráttu sinni við kommúnista í grísku borgarastyrjöldinni 1946-1949. Hin nýja hugmyndafræði Bandaríkjamanna grundvallaðist á Truman-kenningunni um harða andstöðu við ágangi kommúnista, hvar sem þeir sóttust eftir áhrifum. Truman-kenningin byggði á hugmyndum sem George Kennan, fræðimaður og starfsmaður bandarísku utanríkisþjónustunnar, hafði varpað fram um að Bandaríkjunum bæri að viðhalda stöðugri baráttu gegn kommúnisma með því að „halda honum í skefjum" (e. contain) með öllum ráðum, hvar sem hann bærði á sér í heiminum. En Sovétmenn höfðu stutt kommúnista til valda á sínum áhrifasvæðum í Austur-Evrópu og óttuðust Bandaríkjamenn að þeir myndu reyna að komast til áhrifa í Vestur-Evrópu og víðar. Hvort sá ótti, að Sovétmenn myndu sækjast eftir áhrifum annars staðar en í Austur-Evrópu var á rökum reistur, hefur verið álitamál meðal fræðimanna. Margir hafa bent á að Sovétmenn hafi dregið herlið sitt til baka frá stöðum sem þeir töldu ekki vera hernaðarlega mikilvægir fyrir öryggi landsins, til dæmis í Norður-Íran, og þeir sættu sig við borgaralega stjórn í Finnlandi, en finnska stjórnin hélt vinalegu sambandi við Sovétríkin með því að vera hlutlaus á alþjóðavettvangi.

Hans Conrad Schumann, austur-þýskur landamæravörður, flýr yfir til Vestur-Berlínar árið 1961. Stuttu síðar er Berlínarmúrinn reistur.

En Bandaríkjamenn ætluðu sér ekki bara að stöðva framrás kommúnisma, heldur einnig að hraða uppbyggingu Evrópu. Í því skyni stóðu þeir fyrirMarshallaðstoðinni sem hófst árið 1947, en henni var ætlað að styrkja efnahag álfunnar. Margir fræðimenn hafa kallað Marshallaðstoðina efnahagshluta „containment" stefnunnar, og telja að hún hafi aukið mjög andúð Sovétmanna á Bandaríkjunum og hafi haft þau áhrif að kalda stríðið hafi magnast. Sovétmenn svöruðu með því að koma á stalínískum stjórnarháttum í Austur-Evrópu. Ríkisstjórn Ungverjalands var þannig til dæmis „hreinsuð" og þar komið fyrir mönnum sem hallir voru undir Sovétríkin, og í febrúar 1948 stóðu kommúnistar í Tékkóslóvakíu fyrir valdráni með hjálp sovéska hersins. Nú voru öll ríki Austur-Evrópu undir járnhæl Sovétríkjanna, ef frá er talin Júgóslavía sem kommúnistinn Títo stjórnaði eftir sínum vilja, óháður Moskvu. Hluti af uppbyggingu Vestur-Evrópu var að efla efnahagslíf Þýskalands og þegar Bandaríkjamenn beittu sér fyrir því að gefa út nýjan gjaldmiðil fyrir hernumdu svæðin í Vestur-Þýskalandi, brugðust Sovétríkin við með því að loka fyrir alla umferð bíla og lesta til Vestur-Berlínar. Berlín var staðsett innan sovéska hernámssvæðisins, en borginni sjálfri var skipt upp í fjögur hernámssvæði og höfðu Vesturlöndin yfirráð yfir tæpum helmingi borgarinnar. Lokun Berlínar (e. The Berlin Blockade) hófst 24. júní 1948 og stóð í tæpt ár og sáu Vesturveldin íbúum Vestur-Berlínar fyrir nauðsynjum með flugi („loftbrúin" fræga). Þegar mest lét var mál manna að ein flugvél lenti í Vestur-Berlín á hverri mínútu með vistir. Að lokum opnuðu Sovétmenn aftur fyrir flutninga til Berlínar en augljóst var að Þýskalandi eða Berlín yrði ekki stjórnað sameiginlega af gömlu bandalagsþjóðunum. Í maí 1949 var síðan Sambandslýðveldið Þýskaland (Vestur-Þýskaland) formlega stofnað og ári seinna varð Þýska alþýðulýðveldið (Austur-Þýskaland) að veruleika og þar með skipting Evrópu með járntjaldinu fyrrnefnda.Þriðji heimurinn
Þótt Evrópa hafi í upphafi skipt mestu máli í augum risaveldanna, má segja að þriðji heimurinn hafi orðið að vígvelli kalda stríðsins, enda ríkti friður og stöðugleiki að mestu leyti í Evrópu frá stríðslokum og fram að falli Sovétríkjanna. Hins vegar sóttust risaveldin eftir áhrifum í þriðja heiminum og studdu þær oftast gagnstæðar fylkingar, vopnuðu byltingahópa og stóðu fyrir valdaránum. Þriðji heimurinn varð því að leikvelli stórveldanna, enda var það þar sem þau gátu sóst eftir nýjum áhrifum. Mörg ríki áttuðu sig á þessum leik og tóku þátt í honum með því að biðla til stórveldanna um aðstoð. Kalda stríðið gerði mörgum ríkisstjórnum kleift að afla sér fjármagns og nýrrar tækni, en fyrst og fremst vopna, til þess að berjast gegn óvinum sínum bæði innanlands sem utan. Á meðan uppbygging Evrópu fór fram beggja vegna járntjaldsins, stóðu risaveldin bakvið fjölmörg átök og styrjaldir í þriðja heiminum. Fólk vandist því fljótt að hugsa um alþjóðastjórnmál út frá hugmyndinni um aðkalt stríð væri í gangi milli risaveldanna. En sú hlið kalda stríðsins sem vakti mestan ótta hjá meginþorra almennings, var hið svonefnda vígbúnaðarkapphlaup. Öllum var ljóst eftir að kjarnorkusprengjum var varpað á Hiroshima og Nagasaki í ágúst 1945, að hið nýja vopn gæti umbreytt öllum hernaði og allri hernaðarhugsun.

Mynd tekin á vegum bandaríska hersins af miðborg Hiroshima í október 1945, þremur mánuðum eftir að kjarnorkusprengju var varpað á borgina.

Vígbúnaðarkapphlaupið og sagnfræðin
Bandaríkjamenn höfðu í raun yfirburðastöðu hernaðarlega, eins lengi og þeir einir réðu yfir kjarnorkusprengjum. Það breyttist í júlí 1949 þegar Sovétmenn sprengdu sína fyrstu kjarnorkusprengju og kjarnorkukapphlaupið milli risaveldanna hófst. Hugmyndafræði kapphlaupsins byggði á því að hræða andstæðinginn frá því að gera árás með því að hóta honum algerri eyðingu í gagnárás þar sem notaðar yrðu kjarnorkusprengjur (fælingarstefnan). Þessi hugsun fékk það kaldhæðnislega heiti MAD, sem er skammstöfun á enska heitinu „Mutal Assured Destruction" („gagnkvæm gereyðilegging"). Því lögðu risaveldin mikla áherslu á að framleiða eins mikið af kjarnorkusprengjum og við var komið, og þar með tryggja að þau gætu brugðist við árás. Aðrar þjóðir þróuðu einnig kjarnorkuvopn, svo sem Bretar, Frakkar og Kínverjar en risaveldin tvö báru höfuð og herðar yfir öll önnur ríki á sviði kjarnorkuvopnaframleiðslu. Í sagnaritun á Vesturlöndum má finna ákveðna þróun í umræðunni um hverjum kalda stríðið hafi verið að kenna. Í upphafi litu margir vestrænir fræðimenn svo á að Bandaríkjamenn hefðu í raun einungis verið að bregðast við útþenslustefnu Sovétríkjanna og því hafi kalda stríðið verið Sovétríkjunum að kenna. Þessi kenning hefur fengið nafniðrétttrúnaðarkenningin (e. orthodoxy) og byggir á því að hin svokallaða „containment" hugmyndafræði hafi verið höfð að leiðarljósi í Bandaríkjum, það er að Bandaríkjamenn hafi eingöngu verið að bregðast við áróðri og útþenslu sovéskra hugmynda en ekki sjálfir seilst til áhrifa að fyrra bragði í heiminum. Á sjöunda áratug síðustu aldar fóru margir fræðimenn að gagnrýna rétttrúnaðarkenninguna og töldu að efnahagslegur og hernaðarlegur máttur Bandaríkjanna hefði ógnað Sovétríkjunum svo mikið að þau hefðu ekki bara viljað ná völdum í Austur-Evrópu, heldur einnig í þriðja heimum, með það að markmiði að verja sig og hagsmuni sína. Því væri kalda stríðið afleiðing heimsvaldastefnu Bandaríkjanna, sem Sovétríkin voru að reyna að verjast. Þessi kenning hefur hlotið nafniðendurskoðunarhyggja (e. revisionism). Segja má að þessar tvær kenningar séu öfgarnar í báðar áttir þegar kemur að orsökum kalda stríðsins, og á áttunda áratug síðustu aldar kom fram ný kenning, svokölluðnýmyndunarhyggja (e. post-revisionism) sem reyndi að brúa bilið milli rétttrúnaðarsinna og endurskoðunarsinna. Nýmyndunarsinnar vilja ekki einblína á sekt eins aðila, það þarf jú tvo til þess að heyja stríð. Þeir leggja hins vegar mikla áherslu á að Stalín hafi nýtt sér stöðu sína eftir stríð til þess að öðlast áhrif í Austur-Evrópu. Vestur-Evrópa hafi hins vegar beðið Bandaríkjamenn um að koma að uppbyggingu efnahagslífs álfunnar. Þeir taka hins vegar undir það sjónarmið, að Bandaríkjamenn hafi verið mun virkari í utanríkisstefnu sinni, en réttrúnaðarsinnar héldu fram. Í raun er því enn þá óljóst hvor aðilinn, Bandaríkin eða Sovétríkin, hafi átt meiri þátt í kalda stríðinu. Fræðimenn hafa um það deilt allar götur síðan í lok 5. áratugar síðustu aldar. Bent hefur verið á að kalda stríðið, sem sumir fræðimenn hafa nefnt „langa friðinn" eða „langa vopnahléið", hafi í raun komið í veg fyrir að hið andlega stríðsástand sem virtist vera til staðar hjá risaveldunum, yrði að heitu stríði. Um sögulega nauðsyn þess að fara í stríð, hvort sem það er kalt eða heit stríð, verður aftur á móti alltaf deilt.Heimildir, frekara lesefni og myndir:

Crockatt, Richard: The Fifty Years War. The United States and the Soviet Union in World Politics, 1941-1991. London, 1996.

Gaddis, John Lewis: The Long Peace. Inquiries into the History of the Cold War. Oxford 1987.

Leffler, Melvyn: A Preponderance of Power. Stanford, 1992.

Lundestad, Geir: East, West, North, South. Major Developments in International Politics since 1945. Oxford, 1999.

The Origins of the Cold War. An International History. Ritstj. Melvyn P. Leffler og David S. Painter. London, 1994.

Painter, David S.: The Cold War. An International History. London, 1999.

Thomas, Hugh: Armed Truce. The Beginnings of the Cold War 1945-1946. New York, 1986.

Wikipedia.com - Jaltaráðstefnan

Ludgerusschule Heiden

Hiroshima Peace Site. Sótt 4.3.2004.

Hvað er kalt stríð?

# data[].attributes.attachment_link.title
Hver var ástæðan fyrir kalda stríðinu? Var það nauðsynlegt eða hefði verið hægt að sleppa því?

# data[].attributes.attachment_link.description
Margar spurningar hafa borist Vísindavefnum um kalda stríðið og vígbúnaðarkapphlaupið sem því fylgdi. Hér er reynt að svara þeim Kristborgu Ágústsdóttur, Davíð Sigurðarsyni, Thelmu Hrönn Sigurdórsdóttur, Einari Hafliðasyni, Ernu Valdísi Jónsdóttur, Söndru Guðmundsdóttur, Berglindi Þorsteinsdóttur, J...

# data[].attributes.headline
Veldu eina grein hér fyrir neðan sem fjallar um Víetnamstríðið. Gerðu síðan glærukynningu að minnstakosti 10 - 15 glærur í slides um Víetnamstríðið, skila svo inn í classroom.

# data[].attributes.subject
Veldu eina grein hér fyrir neðan sem fjallar um Víetnamstríðið. Gerðu síðan glærukynningu að minnstakosti 10 - 15 glærur í slides um Víetnamstríðið, skila svo inn í classroom.

# data[].attributes.headline
Af hverju skiptist Kórea í Norður- og Suður-Kóreu?

# data[].attributes.subject
Af hverju skiptist Kórea í Norður- og Suður-Kóreu?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uppskipting Kóreu í norður- og suðurhluta átti sér býsna langan aðdraganda. Allt frá 7. öld hafði Kórea verið óskipt konungsríki í nánu sambandi við kínverska keisaraveldið sem ljáði því djúptæk menningarleg og pólitísk áhrif, þó án þess að sambandið hafi skert sjálfstæði Kóreu. Segja má að Kórea hafi notið verndar Kínaveldis, þar eð önnur ríki á svæðinu á borð við Japan forðuðust að mestu að seilast til áhrifa á Kóreuskaga til að styggja ekki risann. Þessi staða tók að breytast um miðja 19. öld þegar Kína veiktist mjög í kjölfar þvingana frá Bretum og öðrum Vesturveldum. Kínverska keisarastjórnin neyddist til að samþykkja fjölmargar kröfur sem Vesturveldin gerðu til aukinna ítaka í Kínaveldi og á seinni hluta 19. aldar tók að bera í auknum mæli á pólitískum óstöðugleika, fjárskorti og óeiningu í Kína. Uppreisnir af ýmsum toga voru tíðar, keisarastjórnin missti smám saman stjórn á eigin svæðum og Kína glataði hefðbundnu áhrifavaldi sínu í Austur-Asíu. Japan, sem einnig hafði verið þvingað til opnunar af Vesturveldunum, hafði hins vegar gengið betur en Kína að aðlagast þessari nýju heimspólitísku stöðu. Þar leituðust menn við að læra af Vesturveldunum og Japan nútímavæddist með gífurlegum hraða á seinni hluta 19. aldar. Japan sá sér leik á borði þegar Kína veiktist og hóf aukin afskipti af Kóreuskaga sem leiddi til stríðs milli Kína og Japan árin 1894-1895. Í stuttu máli kom japanski herinn flestum á óvart og gjörsigraði þann kínverska. Í kjölfarið var Kína neytt til að binda enda á hefðbundin áhrif sín í Kóreu og draga sig með öllu í hlé um leið og japönsk áhrif fóru vaxandi. Raunar voru ítök Rússa í Kóreu einnig sterk uns japanski herinn sigraði hinn rússneska árið 1905. Í kjölfarið varð Kórea japanskt verndarsvæði og árið 1910 var Kórea innlimað að fullu í japanska keisaraveldið. Kórea var japönsk nýlenda uns Japan beið ósigur íseinni heimsstyrjöld og samþykkti skilyrðislausa uppgjöf sína þann 15. ágúst 1945.

Það var á þessum tíma, í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar, sem Kóreuskaga var skipt í tvennt í fyrsta skipti og má leiða það til upphafs kalda stríðsins milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna. Sovétmenn hertóku norðurhluta Kóreu í ágúst 1945 og eftir uppgjöf Japana náðist samkomulag um að Bandaríkjamenn stýrðu suðurhlutanum. Stefnan var sú að sameina hlutana í eitt frjálst Kóreuríki þegar ríkisstjórnir Bandaríkjanna, Breta, Sovétmanna og Kínverja gætu komið sér saman um stjórnarfyrirkomulag slíks ríkis. Vaxandi hugmyndafræðilegur ágreiningur milli sigurvegaranna, einkum Bandaríkjamanna og Sovétmanna, kom hins vegar í veg fyrir að slíkt samkomulag næðist. Kóreskum stjórnvöldum hafði verið komið á fót í báðum hlutum en eins og gera mátti ráð fyrir fylgdu þau sósíalisma í norðri en kapítalisma í suðri. Eftir árangurslausar samningaviðræður um stofnun sameinaðs Kóreuríkis um þriggja ára skeið lýsti hvor hluti fyrir sig yfir stofnun sjálfstæðs ríkis árið 1948: Lýðveldið Kórea í suðri undir stjórn Syngman Rhee þann 15. ágúst og Lýðræðislega alþýðulýðveldið Kórea undir stjórn Kim Il Sung þann 9. september. Þann 25. júní 1950 hófst Kóreustríðið sem stóð yfir í þrjú ár og lauk því einungis með vopnahlé en ekki formlegum friðarsamningi. Uppskipting ríkjanna að stríði loknu var í grundvallaratriðum sú sama og í upphafi þess, eða um 38. breiddargráðu. Þótt stríðið og eftirmálar þess hafi vissulega dýpkað klofninginn á Kóreuskaga gera stjórnarskrár beggja ríkja ráð fyrir sameiningu þeirra í eitt, þó vissulega á forsendum hvors fyrir sig. Því má telja líklegt að endursameining ríkjanna muni eiga sér stað í framtíðinni, enda stefna þau bæði að því, en eftir meira en 60 ára aðskilnað verður það ekki einföld aðgerð.Heimildir:

Cartwright, Mark. "Ancient Korean & Chinese Relations". Ancient History Encyclopedia. 2016. Sótt af https://www.ancient.eu/article/984/ancient-korean--chinese-relations/.

Seth, Michael J. A Concise History of Modern Korea. From the Late Nineteenth Century to the Present. Lanhan o.fl.: Rowman and Littlefield, 2010.

Stueck, William. The Korean War. An International History. Princeton: Princeton University Press, 1995.

Mynd:

Hversu margir búa í Norður-Kóreu og hvaða aðilar veita upplýsingar um fólksfjölda þar?

Hver var ástæðan fyrir kalda stríðinu? Var það nauðsynlegt eða hefði verið hægt að sleppa því?

Er það satt að Kóreustríðið sé enn í gangi?

Af hverju eru svona strangar reglur í Norður-Kóreu?

# data[].attributes.attachment_link.title
Af hverju skiptist Kórea í Norður- og Suður-Kóreu?

# data[].attributes.attachment_link.description
Uppskipting Kóreu í norður- og suðurhluta átti sér býsna langan aðdraganda. Allt frá 7. öld hafði Kórea verið óskipt konungsríki í nánu sambandi við kínverska keisaraveldið sem ljáði því djúptæk menningarleg og pólitísk áhrif, þó án þess að sambandið hafi skert sjálfstæði Kóreu. Segja má að Kórea ha...

# data[].attributes.headline
Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?

# data[].attributes.subject
Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Skipta ber Víetnamstríðinu í tvö aðskilin skeið. Hið fyrra var stríð Frakka til að halda nýlendu sinni Víetnam og hindra að þjóðernisssinnaðir kommúnistar næðu henni á vald sitt. Þetta nýlendustríð hófst 1945 og stóð til 1954. Hitt Víetnamstríðið hófst smám saman á árunum um og eftir 1960, var komið í fullan gang um 1963 og því lauk 1975. Þar börðust annars vegar skæruliðar þjóðernissinnaðra kommúnista í Suður-Víetnam og stjórnvöld í Norður-Víetnam og hins vegar hægri menn og herforingjar sem mynduðu formlega stjórn Suður-Víetnam og helstu stuðningmenn hennar, bandarísk stjórnvöld með heri sína. Eftir því sem leið á stríðið varð þáttur Bandaríkjanna stærri. Ekki eru tök á því að rekja Víetnamstríðin tvö í nokkrum smáatriðum enda ekki um það beðið. Aðeins verður hér stiklað á örfáum meginatriðum. Víetnam varð frönsk nýlenda við lok 19. aldar. Frakkar leyfðu keisara landsins að sitja áfram en að mestu leyti án valda. Einnig fékk stór hluti hins forna embættisaðals landsins og landeigendur að halda forréttindum sínum og starfa við hlið franskra nýlenduembættismanna. Margir þessara Víetnama tóku kristna trú sem tengdist þannig í huga þjóðarinnar frönskum yfirráðum en allur þorri þjóðarinnar hélt fast í forn trúarbrögð sín sem voru eins konar blanda búddisma og forfeðradýrkunar og nálguðust á köflum trúleysi líkt og var með Kínverjum.

Víetnam er í Suðaustur-Asíu.

Japanir hernámu Víetnam í heimsstyrjöldinni síðari. Þá var við völd í Frakklandi Vichy-stjórnin svonefnda sem starfaði náið með Þjóðverjum og þar með Japönum. Raunar höfðu Þjóðverjar hernumið Norður- og Vestur-Frakkland. Frönsku embættismennirnir í Víetnam hlýddu Vichy-stjórninni sem skipaði þeim að hlíta fyrirmælum Japana sem þeir og gerðu líkt og keisarinn og embættisaðallinn víetnamski. Eigi að síður komu Japanir fram við landsmenn af hroka og sýndu þeim yfirgang. Þetta gaf víetnömskum kommúnistum undir forystu Ho Chi Minh tækifæri til að skipuleggja andspyrnuhreyfingu gegn Japönum og um leið raunar gegn leifunum af franska embættisveldinu og víetnamska embættisaðlinum. Einhvern stuðning mun hann hafa fengið frá Bandamönnum í heimsstyrjöldinni (mest Bretum og Bandaríkjamönnum) en aðstæður leyfðu ekki mikið af slíku. Engu að síður var andspyrnuhreyfingin sigursæl. Þegar heimsstyrjöldinni var að ljúka 1945 afhentu japanskar hersveitir andspyrnuhreyfingunni öll völd í landinu, væntanlega gegn loforðum um grið. Frakkland laut nú stjórn þjóðernissinnanns de Gaulle sem barist hafði með bandamönnum og öll ríkisstjórn hans að frönskum kommúnistum meðtöldum ákvað að endurheimta nýlendu sína í Víetnam og hóf stríð gegn nýskipaðri stjórn Ho Chi Minh. Keisarinn og það sem eftir lifði af aðlinum víetnamska gekk í lið með Frökkum. Úr þessu varð níu ára borgarastyrjöld sem Bandaríkjastjórn blandaðist æ meir í. Hún kostaði stríð Frakka að mestu leyti, starfaði náið með andkommúnískum Víetnömum og fékk Frakka til að „endurreisa" keisaradæmið. Stríðinu lauk með samkomulagi í Genf 1954. Víetnam var skipt í tvennt. Norðurhlutinn kom í hlut Ho Chi Minh og manna hans en suðurhlutinn í hlut keisarastjórnarinnar. Ekki var keisarinn samt lengi við völd því að forsætisráðherra hans, sem var náinn bandamaður Bandaríkjanna, breytti landinu í lýðveldi með sjálfan sig sem forseta. Hann hyglaði mjög kaþólskum minnihluta á kostnað búddista, kom á einræði og endurreisti landeigendaveldi yfir smábændum í sveitum Suður-Víetnam. Ólga jókst þar mjög. Í Genfarsamningnum 1954 var ákvæði um að 1957 skyldi Víetnam sameinað í kjölfar frjálsra kosninga undir eftirliti Sameinuðu þjóðanna. Ríkistjórn Norður-Víetnam krafðist þess að við þetta ákvæði yrði staðið en stjórn Suður-Víetnam neitaði því með stuðningi Bandaríkjastjórnar.

Bandarískir hermenn í Víetnam.

Um 1960 hófst Víetnamstríðið síðara. Deilt er um hver hafi átt hér frumkvæðið, kúgaðir smábændur í Mekong-ósunum í Suður-Víetnam eða ríkisstjórnin í Norður-Víetnam. Sennilega hafa báðir átt hér hlut að máli. Allavega er ljóst að skæruliðarnir réðu frá upphafi mestu í sveitum landsins en stjórn Suður-Víetnam og Bandaríkjamenn réðu borgunum. Stríð þetta var á landi eingöngu háð í Suður-Víetnam en hins vegar gerðu bandarískar flugvélar miklar loftárásir á Norður-Víetnam. Í upphafi voru skæruliðar, sem andstæðingarnir nefndu „Viet-Cong", fyrst og fremst smábændur frá Suður-Víetnam en þegar leið á stríðið fóru þjálfaðar hersveitir frá Norður-Víetnam að streyma suður eftir skæruliðunum til aðstoðar. Um leið fjölgaði stöðugt bandarískum hersveitum í landinu og voru bandarískir hermenn þar mörg hundruð þúsund þegar mest var. Samtímis gerðust hersveitir Saigon-stjórnar, en svo nefndist bandarísksinnuð ríkisstjórn Suður-Víetnam, æ værukærari í hernaði enda voru stjórnarbyltingar tíðar í Saigon, spilling var þar mikil og alls kyns átök. Árið 1973 var gert nokkurs konar vopnahlé. Í kjölfar þess tóku hersveitir „Viet-Cong" nær öll völd í landinu utan stórborgarinnar Saigon. Stríðinu lauk með því að norður-víetnamskar hersveitir ásamt suður-víetnömskum bandamönnum hertóku Saigon árið 1975. Því lauk sem sagt með algerum hernaðarsigri afkomenda skæruliðahreyfingarinnar frá heimsstyrjöldinni síðari og eina hernaðarósigri sem Bandaríkin hafa orðið fyrir. En það Víetnam sem nú laut allt öruggri stjórn þjóðernissinnaðra kommúnista var sundursprengt og lamað eftir næstum þrjátíu ára samfellt stríð. Frekara lesefni á Vísindavefnum: Mynd:

# data[].attributes.attachment_link.title
Hvenær hófst Víetnamstríðið og hvenær lauk því?

# data[].attributes.attachment_link.description
Skipta ber Víetnamstríðinu í tvö aðskilin skeið. Hið fyrra var stríð Frakka til að halda nýlendu sinni Víetnam og hindra að þjóðernisssinnaðir kommúnistar næðu henni á vald sitt. Þetta nýlendustríð hófst 1945 og stóð til 1954. Hitt Víetnamstríðið hófst smám saman á árunum um og eftir 1960, var komið...

# data[].attributes.attachment_link.description
The Vietnam War was a long, costly and divisive conflict that pitted the communist government of North Vietnam against South Vietnam and its principal ally, the United States.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Styrjöldin í Víetnam, öðru nafni síðari styrjöldin í Indókína, stóð í tæp 20 ár, frá 1955 til 1975, fyrsta stríðið þar sem Bandaríkin fóru halloka. Áður höfðu Frakkar hrökklazt frá Víetnam 1954 eftir átta ára stríð frá 1946.
Okkar stríð
Tölurnar um mannfall eru á reiki en talið er nú að stríðið 1955-1975 hafi kostað allt að 3,6 milljónir mannslífa, þ.m.t. 2 milljónir óbreyttra víetnamskra borgara auk 1,1 milljónar norður-víetnamskra hermanna, 200.000 til 250.000 suður-víetnamskra hermanna og 58.000 bandarískra hermanna. Þetta var okkar stríð, minnar kynslóðar. Jafnaldrar okkar voru sendir út á vígvöllinn.

Sumir telja að Bandaríkjastjórn hafi gert sömu skyssu í Víetnam og á Kúbu með því að skoða þjóðfrelsisfylkingu Norður-Víetnams sem kommúnistaflokk fyrst og fremst og flæma Ho Chi Min og félaga hans þannig upp í fangið á kommúnistum líkt og þeir höfðu áður flæmt Fídel Kastró á Kúbu upp í fangið á Rússum. Hvað sem því líður kallaði stríðið miklar hörmungar yfir bæði löndin, Víetnam og Bandaríkin, einkum Víetnam eins og tölur um mannfallið vitna um, og einnig grannlöndin Laos og Kampútseu sem drógust inn í átökin.

Síðan stríðinu lauk 1975 hefur Víetnam náð sér á strik. Eftir stríðið flúðu 800.000 Víetnamar landið á lekum bátum frekar en að búa þar áfram undir stjórn kommúnista. Nokkrar fjölskyldur fluttust til Íslands. Stríðið er þó fjarlæg fortíð í augum flestra núlifandi Víetnama enda er miklu meira en helmingur þeirra fæddur eftir 1975.

Víetnamar stóðu jafnfætis Kínverjum í efnahagslegu tilliti 1990. Bæði löndin hófu gagngerar efnahagsumbætur um líkt leyti, Kínverjar 1978 og Víetnamar 1979. Kínverjar hafa náð meiri árangri en Víetnamar og eru nú í efnahagslegu tilliti um það bil að fara fram úr Taílendingum, ríkustu þjóðinni í Indókína. Víetnamar standa enn langt að baki bæði Kínverjum og Taílendingum mælt í kaupmætti þjóðartekna á mann sem er algengasti þröngi mælikvarðinn á lífskjör. Viðtækari mælikvarðar eins og lífskjaravísitala Sameinuðu þjóðanna sem tekur mið af menntun og heilbrigði auk tekna segir sömu sögu um þessi þrjú lönd. Víetnamar búa enn við alræði kommúnista líkt og Kínverjar og sér ekki enn fyrir endann á því. Taílendingar búa stundum við herstjórn, stundum ekki.

Víetnamstríðið vakti harða andstöðu í Bandaríkjunum og um allan heim. Óeirðir brutust út. Fjölskyldur sundruðust. Sumir flúðu land frekar en að gegna herskyldu. Kannski hefur ekkert gert meira til að grafa undan sjálfstrausti Bandaríkjanna og áliti þeirra um heiminn en stríðið í Víetnam. Stríðið hefur æ síðan verið hálfgert feimnismál vestra líkt og heimilisofbeldi er iðulega feimnismál.
Nýjar upplýsingar
Nú loksins er hægt að tala opinskátt um stríðið án þess að allir stökkvi niður í gamlar skotgrafir, segir kvikmyndagerðarmaðurinn Ken Burns sem hefur ásamt Lynn Novick gert mikla sjónvarpsþáttaröð um stríðið. Hún var frumsýnd á PBS-sjónvarpsstöðinni í haust. Umfjöllunin er frumleg. Nú fá bandarískir áhorfendur í fyrsta sinn að kynnast viðhorfum Norður-Víetnama til stríðsins milliliðalaust í stað þess einhliða fréttaflutnings sem þeim hefur staðið til boða hingað til. Myndefnið er ólíkt því sem áður hefur sézt. Margt nýtt kemur fram, t.d. það að forsetar Bandaríkjanna lugu að þjóðinni hver fram af öðrum. Þeir sögðu í sjónvarpi að sigur væri í sjónmáli en þeir játuðu í símtölum sem nú hafa verið birt að stríðið væri óvinnandi, Norður-Víetnamar myndu aldrei gefast upp. Andstæðingar stríðsins standa með pálmann í höndunum. Þeir höfðu á réttu að standa frá byrjun, það blasir nú við.

Dramað var ekki bundið við vígvellina. Johnson forseti stóð Richard Nixon sem þá var forsetaframbjóðandi repúblikana, þetta var 1968, að því að reyna að spilla friðarsamningum í París. Johnson hefði getað dregið Nixon fyrir dóm fyrir meint landráð, en hann hvarf frá því þar eð sönnunarinnar fyrir sekt Nixons hafði verið aflað með ólöglegri símahlerun sem Johnson vildi halda leyndri. Þetta var eins og bergmál frá fyrri tíð. Aldarþriðjungi áður hafði Roosevelt forseti stillt sig um að draga Prescott Bush, ættarhöfuð Bush-fjölskyldunnar, fyrir dóm ásamt öðrum fyrir meint landráð (valdarán). Roosevelt taldi mikilvægara að láta sem ekkert væri til að spilla ekki fyrir viðreisnaráætlun ríkisstjórnar hans í kreppunni.

Margt annað hefur komið á daginn. Bandarísku hermennirnir í Víetnam voru sumir kærulausir, kannski vegna þess að þeir höfðu ekki mikla trú á málstaðnum. Þeir skildu iðulega eftir sig slóð snjóhvítra sígarettustubba sem Norður-Víetnamar áttu auðvelt með að rekja. Bandarísku rifflarnir stóð oft á sér, en það gerðu rússnesku Kalashnikov-rifflarnir í höndum Norður-Víetnama sjaldan. Lofthernaður Bandaríkjamanna náði ekki að jafna metin.

Þessi saga vitnar m.a. um mikilvægi frjáls aðgangs að upplýsingum þótt um síðir sé. Frjáls aðgangur dugir þó skammt ef álitlegur fjöldi fólks vill ekki heyra sannleikann fyrr en eftir dúk og disk. Hér hafa blaðamenn og aðrir verk að vinna, einnig kvikmyndagerðarmenn eins og fyrr nefndur Ken Burns sem hefur gert margar merkar sögulegar heimildarmyndir.

Upplýsingar eru einn hornsteinn frelsis og lýðræðis. „ Lýðræði deyr í dimmu " eru ný einkunnarorð Washington Post fyrir tilstilli blaðamannsins Bobs Woodward sem átti ásamt Carl Bernstein mikinn þátt í að fletta ofan af Nixon forseta fyrir bráðum hálfri öld.
Höfundur er pistlahöfundur Fréttablaðsins.

# data[].attributes.attachment_link.description
Styrjöldin í Víetnam, öðru nafni síðari styrjöldin í Indókína, stóð í tæp 20 ár, frá 1955 til 1975, fyrsta stríðið þar sem Bandaríkin fóru halloka. Áður höfðu Frakkar hrökklazt frá Víetnam 1954 eftir átta ára stríð frá 1946.