# data[].attributes.headline
Türk Tiyatrosunun Tarihsel Olarak Gelişimi

# data[].attributes.subject
Türk Tiyatrosunun Tarihsel Olarak Gelişimi

# data[].attributes.body
-İslamiyet Öncesi Eski Türklerde Tiyatro

-İslamiyet’in Kabulünden Sonra Türk Tiyatrosu

-Osmanlı Toplumunda Tiyatro

-Tanzimat Döneminde Tiyatro

-Meşrutiyet Döneminde Tiyatro

-Cumhuriyet Döneminde Tiyatro

-1940-1960 Yıllarında Tiyatro

-1960-1980 Yıllarında Tiyatro

-1980’li Yıllarda Tiyatro

-2000’li Yıllardan Günümüze Tiyatro

# data[].attributes.body
İslamiyet Öncesi Tiyatro Orta Asya'da Şamanizm'e dayalı bir yaşam sürdüren Türkler arasında tiyatro, din ile beraber doğmuştur. Başka topluluklar gibi Türk toplulukları da inançları doğrultusunda Tanrıları memnun etmek adına onları taklit etmek, varlıklarını temsil ve hikâye etmek şeklinde teatral törenler düzenlenmiştir.

Bu törenlerde, kutsal sayılan bir yere bir değere bir şey sunmak, eşya adamak, şamanın davuluna, kutsal ağaçlara bez bağlama; çeşitli maddelerden yapılan tanrı tasvirlerine (töz, ongon, tangara, eren) yemek sunma, ateşe içki dökme ya da atma ibadetleri yapılmıştır.

# data[].attributes.body
İslamiyet'in kabulünden sonra doğum şenlikleri, sünnet düğünleri, evlilik törenleri, bayramlar, Mevlevî ve Bektaşî törenleri ve zafer şenlikleri ile ölümlerin arkasından yapılan dinî törenler Türk tiyatrosunun kaynakları arasında gösterilirler.

12. asrın başında tiyatro sanatını Selçuklu Türkleri'nde oldukça ilerlemiş ve dinî niteliğinden sıyrılıp bir halk eğlencesi haline gelmiştir. Selçuklu saraylarında, Bizans imparatorlarını taklidini yaparak sultanları eğlendiren mudhik (güldürücü) ve mukallidler (taklid edici) bulunduğu bilinmektedir. Ayrıca I. Aleksios'un düzenlediği seferden hastalığı nedeniyle vazgeçip geri dönmesinin Selçuklu sarayında aktörler tarafından alay edilerek canlandırılması Aleksiad adlı eserde anlatılmıştır. Aynı Zamanda Osmanlı'daki Orta Oyunu'nun da Selçuklu saraylarında görülen bu tür temsillerin bir devamı olduğu iddia düşünülür.

# data[].attributes.body
Osmanlı toplumunda tiyatro ihtiyacı gülmeye dayalı geleneksel meddah, Karagöz ve Ortaoyunu gibi Osmanlı halklarının kendi kültürlerinden beslenmiş hicvedici ve taşlayıcı kendine özgü türlerle başlamıştır. Bu tiyatro türleri, Osmanlı Devleti'nin egemenlik kurduğu topraklardaki halkların hepsinin katkılarıyla, toplumlararası iletişimlerle, eski imparatorlukların mirasıyla gelişmiştir.

Geleneksel tiyatrodan farklı olarak meydanlarda değil, kendisine ait binalarda oynanan sahneli, dekorlu, metne dayalı tiyatrolar 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti'nde gerçekleşen Batılılaşma hareketi ile yaygınlaşmıştır. Bu dönemde Batılı tiyatro tarzı ile uyumlulaştırılmaya çalışılan Ortaoyunu ise, sahne üstünde oynanan fakat yazılı metne dayanmayan ‘Tulûat’ adında yeni bir tarza dönüşmüştür. Tulûat tiyatrosunda Ortaoyunu’nun eski metinleri değil, özellikle Batı tiyatrosunun komedi türündeki ünlü oyunlarının metinleri yine doğaçlama olarak oynanmıştır. Böylece tulûat giderek yerini batılı tarzdaki tiyatroya bırakmıştır.

# data[].attributes.body
1839 yılında Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesi ile resmen başlayan Batılılaşma hareketi sırasında kültür-sanat faaliyetleri içinde özellikle tiyatro ön plana çıkmıştır.

Osmanlı yönetimi, saraya getirtilen yabancı tiyatrocular ile Batılı tarzdaki tiyatroyu başlattığı gibi, saray dışındaki tiyatro faaliyetlerini de desteklemiştir. Tiyatro faaliyetleri başlangıçta ülkedeki yabancılar tarafından, daha sonra ise Osmanlı vatandaşı gayrimüslimler ve son olarak Müslüman tiyatrocular tarafından icra edilmiştir. Gedikpaşa Tiyatrosu ise Osmanlı’nın Batılı anlamda ilk tiyatro örneğidir.

Tiyatro aynı zamanda okur yazar olmayan halka da ulaşma imkanı verdiği için edebiyatçıların büyük ilgisini çekmiştir. Şinasi, Abdülhak Hamit, Namık Kemal gibi devrin önemli Müslüman edebiyatçıları Batı tarzı tiyatro edebiyatı örnekleri vermişlerdir. Geleneksel tiyatronun güldürü ağırlıklı olmasının etkisiyle başlangıçta daha çok komedi türünde eserler verilmiş, sonra ise aile, gençlerin eğitimi, imkansız aşklar, batıl inançlar, vatan sevgisi, batı hayranlığı gibi konuları ele alan eserler sahneye taşınmıştır.

# data[].attributes.body
Müslüman tiyatro toplulukları II. Meşrutiyet döneminde yani Osmanlı Anayasası'nın, 30 yıl askıda kaldıktan sonra, 23 Temmuz 1908'de yeniden ilan edilmesiyle yaygınlaşmıştır.

1914’te 27 Ekim 1914 tarihinde İstanbul Belediyesi bünyesinde konservatuvar olarak açıldıktan sonra okul hüviyetinden çıkıp bir tiyatro topluluğuna dönüşen; hâlen İstanbul Şehir Tiyatroları adıyla varlığını sürdüren Dârülbedâyi'nin kuruluşu ile tiyatro faaliyetleri kurumsallaşmıştır. Darülbedayi Muhsin Ertuğrul'un sanat yönetmeni olduğu 1927 yılından sonra düzenli bir yönetime kavuşmuştur.

# data[].attributes.body
Cumhuriyet'in ilanından sonra yeni kurulan devlet, yeni bir toplum kimliği oluşturmada tiyatronun etkin gücünden yararlanmak istemiş ve bütün ülkeye yaygınlaştırmaya çalışmıştır. 1930'lu yıllarda, modern bir ulus inşa etme sürecinde geliştirilmiş yeni tarih tezini destekleyecek mahiyette oyunlar yazılmaya ve sahnelenmeye başlanmıştır.

Cumhuriyet'in ilanından sonra kurulan ilk özel tiyatro ise

Millî Sahne'dir. Oyunlarını Tepebaşı Tiyatrosu'nda sergileyen topluluğun ilk oyunları İbnürrefik Ahmet Nuri'nin (ö. 1935) uyarladığı Sekizinci ve Hisse-i Şayia'dır.

# data[].attributes.body
1940’lı yıllarda Devlet Konservatuvarı ilk mezunlarını vermiştir; şehir tiyatroları gelişmiş, özel tiyatrolar yurt çapında turnelere çıkmış ve çocuk tiyatroları kurulmuştur. Aynı zamanda 1949’da Devlet Tiyatro ve Operası Yasası yürürlüğe girmiştir. Çeşitli kentlerde perdelerini açan Devlet Tiyatroları; turneler düzenleyerek Türkiye’nin her yanında izleyiciye ulaşır hale gelmiştir. İstanbul Şehir Tiyatroları adını alan Darülbedayi çeşitli semtlerde 5 sahneye sahip olmuş, Halkevleri ve Köy Enstitüleri tiyatroyu İstanbul ve Ankara dışında yaygınlaştırmak için hizmet etmiştir.

Ancak 1951'de halkevlerinin kapatılması, 1954'te Köy enstitülerinin klasik öğretmen okullarına dönüştürülmesi ile kültür-reform hareketlerini tüm Anadolu'ya yaygınlaştırılma çabası yarım kalmıştır.

Tiyatro tarihinin en önemli toplulukları olan Dostlar Tiyatrosu ve Arena Tiyatrosu'nun çekirdeğini oluşturan Ankara Deneme Sahnesi ise 1955'te kurulmuştur. 1958’de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde bir tiyatro enstitüsü kurulmuş 1964'te ise dört yıllık eğitim veren bir tiyatro kürsüsüne dönüşmüştür.

# data[].attributes.body
1960-1980 arasında özel tiyatroların sayısı artmış ve amatör tiyatro toplulukları kurulmuştur. Aynı zamanda 1960'ların sonunda oyun yazarlarının sayısı artarken oyunların konuları da çeşitlenmiştir. Ayrıca Brecht'in Göstermeci üsluptaki oyunları Türkiye'de sahnelenmiş ve yerli yazarları etkilemiştir. Kabare türü ve müzikaller gibi yeni türler de denenmiştir.

1970’lerde pek çok topluluk politik tiyatro üstünde durmuştur. Ankara Sanat Tiyatrosu'nun ve Dostlar Tiyatrosu'nun başını çektiği ve kendilerini "devrimci tiyatrolar" olarak adlandıran gruplar tiyatro hayatının önemli bir parçası haline gelmiştir.

Bu dönemde Devlet Tiyatroları Adana, Antalya, Trabzon, Diyarbakır gibi kentlerde yayılmayı sürdürmüştür. 1970'li yılların sonlarında ise daha çok eğlencelik bir tiyatro anlayışını temsil eden bulvar komedileri, vodviller, kaba güldürüler oynayan özel tiyatrolar dönemin yükselen tiyatro anlayışı haline gelmiştir.

# data[].attributes.body
1980'li yıllarda oyun yazarlığında bir durgunluk görülmüştür. Ancak tek kişilik oyun türünde bir patlama yaşanmıştır. Tiyatro izleyicilerinin vaktini televizyon karşısında geçirmeye başladığı ve Kemal Sunal filmlerinin yaygınlaştığı bu dönemde ideolojik olarak sakıncası görülmeyen oyunlara devlet yardımı verilmiştir.

Dönemin üretkenlikleriyle ve yapıtlarının yarattığı etki nedeniyle öne çıkan yazarlar ise, Turgut Özakman, Ferhan Şensoy, Tuncer Cücenoğlu, Murathan Mungan ve Memet Baydur'dur.

Özel tiyatrolar, bu dönemde salt güldürü odaklı oyunlar üretmeye yönelmiştir. 1990'lı yılların başında ise deneysel çalışmalara yönelen birkaç yeni topluluk kurumuştur. İkinci dalga alternatif tiyatro olarak anılan bu tiyatro topluluklarının başlıcaları ise Bilsak, Kumpanya, Tal, Stüdyo Oyuncuları ve Birim Tiyatro'dur.

# data[].attributes.body
2000'li yıllarda yabancılaşmış bireyin kendini sorgulaması, kadın erkek ilişkileri ve domestik komediler, en popüler konu dağarcığını oluşturmuştur ve Fantastik ve Absürt içerikli oyunlarda artış görülmüştür.

Bu dönemde yeniden alternatif tiyatro mekanları açarak var olmaya çalışan, tiyatro sanatında yeni anlatım biçimleri arayan topluluklar ortaya çıkmıştır. Çerçeve sahne yerine blackbox sahneleri tercih eden topluluklar uzun süre alternatif tiyatrolar olarak anıldı. 2014'te bir manifesto yayımlayan 41 topluluk, yaptıkları tiyatroyu ana akımdan ve ticari tiyatrolardan ayırdıklarını ifade etti.

Türk tiyatrosu içindeki alternatif tiyatro zaman içinde kendi yazarları ve yönetmenlerini yaratmış, seyirci ilgisi görmüş, uluslararası çalışmalarla dünyaya açılmış, birçok tiyatro festivaline katılmış ve düzenlemiştir.

# data[].attributes.body
-Gölge Oyunu (Karagöz ve Hacivat)

-Meddah

-Orta Oyunu

-Köy Seyirlik Oyunu

-Kukla Oyunu

# data[].attributes.body
Türk tiyatrosu, geleneksel Türk tiyatrosu ve modern Türk tiyatrosu olmak üzere ikiye ayrılır.

Geleneksel Türk tiyatrosu:

Yazılı bir metne sahip olmayıp doğaçlamadır. Sahne, perde, dekor, ışık, kostüm gibi unsurlar yoktur. Gülmeceye dayalıdır. Gölge oyunu, orta oyunu, meddah, köy seyirlik oyunu ve kukla oyunu olmak üzere bazı çeşitleri vardır. Tüm türlerinde müzik kullanılır. Öğreticilik yönü ağır basmaktadır. Usta-çırak ilişkisiyle gelişir.

Modern Türk tiyatrosu:

Yazılı bir metni vardır. Sahne, perde, dekor, ışık, kostüm gibi unsurlar vardır. Gülmece, hüzün, acı gibi temaların hepsi olabilir. Trajedi, komedi ve dram olarak üçe ayrılır. Müzik, tiyatronun türüne göre tercih edilir. Sanatsal yönü ağır basmaktadır. Özel bir eğitimle gelişir. Gülmece, hüzün, acı gibi temaların hepsi olabilir.

# data[].attributes.body
Gölge Oyunu:

Gölge oyunu, geleneksel olarak hayvan derilerinden kesilerek hazırlanmış insan, hayvan, eşya gibi figürlerin bir ışık kaynağı önünde oynatılarak, gölgelerinin gerdirilmiş, beyaz bir perdeye düşürüldüğü gösteri sanatıdır. Türk tiyatrosunda en bilinen örneği Hacivat ile Karagöz'dür.

# data[].attributes.body
Meddahlık için tek adamlı tiyatro diyebiliriz. Meddah, tiyatronun bütün kişilerini varlığında birleştiren bir aktördür. Yüksekçe bir yerde oturarak bir öyküyü başından sonuna kadar, canlandırdığı kişileri ağız özelliklerine göre konuşturarak anlatır. Perdesi, sahnesi, elbiseleri, dekoru, kişileri bulunmayan bu tiyatronun her şeyi meddah denilen o tek adamın zekâsına, bilgisine, söz söylemedeki başarısına bağlıdır.

Meddahın iki aracı vardır; biri boynuna doladığı mendili, öteki de elinde tuttuğu sopasıdır. Mendille çeşitli başlıklar yapar, terini siler. Sopayı da oyunu başlatmak, seyirciyi suskunluğa çağırmak, kapıyı vurmak için ya da saz, süpürge, tüfek, at yerine kullanır.

# data[].attributes.body
Orta oyunu, ana karakterleri Kavuklu ve Pişekar olan, açık alanda halkın ortasında yazılı bir metne bağlı kalınmadan oynanan müzikli ve danslı Türk halk tiyatro oyunudur. Bu oyunda erkek seyircilerin bulunduğu bölüme “mevki”, kadın seyircilerin bulunduğu bölüme ise “kafes” denir. Türk tiyatrosunun temeli orta oyunundan gelir.

# data[].attributes.body
Köy seyirlik oyunu, Anadolu köylerinde amatör oyuncular tarafından önemli günlerde topluca oynanan ve Türk dram sanatının geleneğini oluşturan, ritüellerin kaynaklık ettiği ancak zamanla eğlence amaçlı ve taklide dayalı hal almış, belli bir metni olmayan tiyatro oyunlarıdır. Çeşitli inanış ve mitlerin kaynaklık ettiği bu oyunlar, eski Anadolu uygarlıklarının, Anadolu toprakları üzerinde yaşayan halkımızın Orta Asya'dan getirdiği kültürel ögeler ve İslâmiyet'i kabulünden sonraki İslâmî ögelerle birleşen bir kültürel sentezin izlerini taşır.

Seyirlik oyunları;

-günlük yaşamı taklit eden (kalaycı, berber, çift sürme),

-hayvanları taklit eden (deve, ayı, tilki, kartal),

-mevsim değişiklikleri, yıl değişimleri için oynanan (köse gelin),

-bolluk ve berekete dönük oynanan (saya gezme, koç katımı törenleri, cemal oyunu) ve

-yağmur yağdırmak için oynanan (çömçe gelin)

oyunlar oluşturur.

# data[].attributes.body
Bez, tahta, karton benzeri malzemelerden yapılma insan veya hayvan temsillerinin tek kişi tarafından ipler veya doğrudan el ile oynatıldığı seyirlik oyunlara kukla denir. Kukla karakterler her uzvu hareket edebilen birer oyuncak bebeğe benzer. Kuklalar küçültülmüş insan veya hayvan figürleridir. Kukla oynatıcılarına kuklacı denir. Kukla oyunları genellikle doğaçlamadır. Geleneksel Türk kukla oyunlarında başlıca iki karakter bulunur. Bunlar İbiş ile İhtiyar’dır. Kuklalarda amaç güldürmektir. Bunun yanı sıra kuklaların eğitsel öğretici yönleri de bulunur.

# data[].attributes.body
-Trajedi

-Komedi

-Dram

# data[].attributes.body
Kaynağı Eski Yunan’a dayanır. Eski Yunan ve Latin edebiyatlarında nazım biçiminde yazılmıştır. 17. yüzyılda nesir biçiminde de örnekleri verilmiştir. Trajediler beş perdeden oluşur. Konusunu tarih ve mitolojiden alır. Korku, heyecan, acıma duyguları uyandırarak insan ruhunu arındırmayı amaçlar. Ruh çatışması işlenir. Kahramanları; soylular, krallar, tanrılar ve olağanüstü kişilerdir. Bu türde sanatlı bir dil ve soylu bir üslup kullanılır.

# data[].attributes.body
İnsanların ve olayların gülünç yönlerini sunan, hem güldüren, hem eğlendiren ve hem de iğneleyen tiyatro türüdür komedi. Güldürerek düşündürmeyi amaçlar. Nazım veya nesir biçiminde yazılabilir. Konusunu günlük hayattan alır. Kahramanlar, halkın içinden kişilerdir. Günlük, kaba ve argo sözlere de yer veren bir dil kullanılır. Perde sayısı değişebilir. Karakter, entrika ve töre komedisi gibi türleri vardır. Türk tiyatrosundaki en önemli komedi eserlerinden biri de Rıfat Ilgaz tarafından kaleme alınan Hababam Sınıfı'dır.

# data[].attributes.body
Hayatı olduğu gibi, tüm gülünç ve acıklı ve gülünç yönleri ile dışa yansıtan, sahnede gösterilmek için yazılmış olan tiyatro oyunlarına dram adı verilir. Dram, belli kurallara da bağlı değildir. Aynı zamanda gerçeğe uygunluğu da çok önemlidir. 19. yüzyılda tiyatroyu günlük hayata yaklaştırmak ve trajedinin katı kurallarını yıkmak için başlatılan bir tiyatro türüdür. Nazım veya nesir biçiminde yazılabilir. Kahramanları, hayatın her kesiminden kişilerdir. Konusunu tarihten ve günlük hayattan alır. Perde sayısı değişebilir. Melodram ve Feeri gibi türleri vardır.

# data[].attributes.headline
Türk Tiyatrosunda Önemli Eser ve Yazarlar

# data[].attributes.subject
Türk Tiyatrosunda Önemli Eser ve Yazarlar

# data[].attributes.body
Batılı anlamda ilk Türkçe oyun: Şair Evlenmesi - Şinasi (Bu oyun sahnede oynanmamıştır.)

Sahnelenen ilk Türk tiyatro eseri: Vatan Yahut Silistre - Namık Kemal

Heceyle yazılan ilk manzum tiyatro eseri: Nesteren - Abdülhak Hamit Tarhan

Edebiyatımızda epik tiyatronun kurucusu: Haldun Taner

# data[].attributes.body
Hazırlayan:

İpek Özmaden

Ayda Coşkun