# data[].attributes.body
Corona zet onze uitvaartrituelen op z'n kop. Veel liefdevolle tradities kunnen ineens niet meer, maar er komen ook nieuwe mogelijkheden in beeld.

Wat zijn jouw corona-afscheidservaringen? Voor onderzoek verzamelen wij verhalen van betraande mondkapjes tot digitale koffietafel. Help ons door jouw verhaal te delen!

Een observatie, verhaal, video, link of afbeelding toevoegen kan door op de grote roze PLUS rechtsonder te klikken. Als je wilt kan je anoniem uploaden. Je kunt er ook voor kiezen om jezelf en/of je beroep te identificeren onderaan de post. Wil je dat wij je bijdrage voor jou uploaden? Mail gerust naar l.cramwinckel@totzover.nl.

# data[].attributes.body
Op zes begraafplaatsen in de gemeente Kampen zijn coronamonumenten onthuld. De gemeente hoopt dat de gedenkplek een plaats van steun mag zijn waar mensen kunnen gedenken en herdenken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Deel dit artikel:

Op zes begraafplaatsen in de gemeente Kampen zijn vanmorgen coronamonumenten onthuld. De gemeente hoopt dat de gedenkplek een plaats van steun mag zijn waar mensen kunnen gedenken en herdenken.

Kampen, IJsselmuiden, Wilsum (inclusief 's-Heerenbroek), Zalk, Kamperveen en Grafhorst hebben sinds vandaag allemaal zo'n gedenkmonument op de algemene begraafplaats. Het corona-monument bestaat uit een Japanse notenboom, de Ginkgo Biloba, ook wel de Boom van Hoop en het symbool van de kracht genoemd. Daarnaast is er een natuursteen waarop de tekst te lezen valt: 'Terwijl de wereld om ons heen verandert, blijft deze boom bestaan. Net als de herinnering aan de dierbaren die we verloren in coronatijd. Wat we ook doen, ze zijn in onze gedachten. Elke dag.'

'Heel veel verdriet'

Burgemeester Bort Koelewijn verrichte de openingshandeling samen met Trijntje Sleurink; ze verloor vorig jaar haar man aan de pandemie. "Corona is nog niet voorbij en het virus heeft veel verdriet gebracht en doet dat nog steeds. Dit verdient een moment van aandacht. Daarom verwelkomen we nu deze plek. Met dit monument willen we getroffenen steunen en mensen een plek bieden om te gedenken en herdenken. Een plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Een plek die troost en hoop biedt aan iedereen die er wil zijn, want corona treft de hele samenleving", aldus Koelewijn.

'Nare situaties'

Trijntje Sleurink ervaart nog regelmatig de gevolgen van de periode dat ze haar man moest loslaten. "Ik heb hem gelukkig nog wel via de telefoon kunnen spreken destijds, maar ik durfde niet meer bij hem op de kamer te komen toen hij corona had. De nare situaties komen nog vaak terug in mijn hoofd. Ik ben dan ook erg blij dat er nu ook een fysieke plek is ingericht. Mijn man zal het fijn hebben gevonden als hij wist dat mensen nu bij een monument slachtoffers kunnen herdenken. Persoonlijk vind ik het ook heel mooi dat dit coronamonument er is. Ik heb er mee te maken gehad, maar er zijn mensen voor wie de situaties nog veel erger waren. Sommigen hebben hun dierbare niet eens telefonisch gesproken op het sterfbed."

Heb je een nieuwstip of nieuwe informatie? Tip de redactie via een WhatsApp-bericht: 06 - 57 03 33 33.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zes coronamonumenten onthuld in gemeente Kampen

# data[].attributes.attachment_link.description
Deel dit artikel: Op zes begraafplaatsen in de gemeente Kampen zijn vanmorgen coronamonumenten onthuld. De gemeente hoopt dat de gedenkplek een plaats van steun mag zijn waar mensen kunnen gedenken en herdenken. Kampen, IJsselmuiden, Wilsum (inclusief 's-Heerenbroek), Zalk, Kamperveen en Grafhorst hebben sinds vandaag allemaal zo'n gedenkmonument op de algemene begraafplaats.

# data[].attributes.headline
Afscheid nemen in coronatijd: “Je probeert er iets moois van te maken”

# data[].attributes.subject
Afscheid nemen in coronatijd: “Je probeert er iets moois van te maken”

# data[].attributes.body
Student Journalistiek Sammie Druppers schrijft hier een uitgebreid artikel over op haar website.

# data[].attributes.attachment_link.title
Afscheid nemen in coronatijd: "Je probeert er iets moois van te maken" - Sammie Druppers

# data[].attributes.attachment_link.description
Juist tijdens een uitvaart wil je elkaar vastpakken en troosten, maar door corona was en is dit even niet mogelijk. En hoewel we goed op weg zijn naar 'normaal', zijn er nog steeds veel mensen die tijdens de pandemie iemand zijn verloren en nu in de rouw zitten.

# data[].attributes.headline
Rituelen en corona, raken we tradities kwijt of juist niet?

# data[].attributes.subject
Rituelen en corona, raken we tradities kwijt of juist niet?

# data[].attributes.body
Verschillende afleveringen (uit 2020) van de podcastserie 'Helemaal aan het einde'.

Helemaal aan het Einde is een podcast die je laat stilstaan bij het onvermijdelijke in het leven: de dood. Met bijzondere afscheidsverhalen, en gesprekken met mensen die in het uitvaartvak werken. Deze podcast gaat ook over culturele aspecten en wetenswaardigheden.
Beluister de afleveringen via https://tinyurl.com/5afd423y

# data[].attributes.body
Maatschappelijke veranderingen, zoals de  coronabeperkingen, zorgen ervoor dat rituelen op grote schaal worden aangepast, uitgesteld of geïmproviseerd. Fysieke bijeenkomsten worden sterk beperkt en er komen nieuwe alternatieven. Online diensten en vieringen, uitvaarten met weinig aanwezigen die elkaar niet mogen omhelzen of bij elkaar in de buurt mogen komen.

IRiLiS organiseerde een serie van vier webinars waarin wetenschappers, beleidsmakers en professionals in gesprek gingen over de mogelijkheden en beperkingen van crisisrituelen. Drie van deze webinars zijn nu online beschikbaar via youtube
https://tinyurl.com/c5bk4cw

# data[].attributes.body
Predikant Henk Fonteijn vraagt zich af of dat wenselijk is.
“Met die beperking van aanwezigheid bij een uitvaart hadden we eigenlijk iets heel moois in handen”, schrijft hij op de website van NieuwWij. NieuwWij is een online platform met artikelen, interviews, video’s en informatie over het leggen van verbindingen tussen verschillende groepen in de maatschappij.

Lees meer:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Met die beperking van aanwezigheid bij een uitvaart hadden we eigenlijk iets heel moois in handen"

Dat laatste brengt me ertoe, vooral ook gebaseerd op de reacties die ik van direct betrokkenen menigmaal heb teruggekregen, de stelling te poneren dat we met die beperking van aanwezigheid bij een uitvaart eigenlijk iets heel moois in handen hadden, een soort blessing in disguise. Ik heb het talrijke malen terug gehoord: wat was het intiem, wat was het persoonlijk. Ga maar na: als rouwenden ben je bijeen met de meest inner circle, je naaste familie, je beste vrienden. De mensen in wiens gezelschap je helemaal ontspannen bent, bij wie je je thuis voelt, bij wie je kwetsbaar durft te zijn.

De b en de c-kring, wat verder op afstand staande familieleden, buurtgenoten, collega's, leden van de kerkgemeenschap, sportkameraden, kunnen desgewenst via de livestream - altijd heel discreet e zorgvuldig in beeld gebracht - het samenzijn volgen. Maar op het moeilijke moment van afscheid nemen en gedenken ben je bijeen met de mensen met wie je ook daarna het meest verbonden blijft en die je ook het meest nodig hebt in het doorstaan van het verlies. Ik heb waargenomen hoe juist die kleine kring op zichzelf troostend en versterkend kan zijn. Hoeveel veiligheid het geeft.

De (klein)kinderen die een paar woorden willen spreken ter nagedachtenis, voelen zich vrijer en veiliger als ze dat kunnen doen voor een overzichtelijke hoeveelheid mensen, bovendien stuk voor stuk vertrouwde gezichten. Je bent "onder elkaar" en daar heb je in de meest moeilijke momenten in een mensenleven heel veel behoefte aan. Je hoeft je niet groter en flinker te houden tegenover allerlei vage bekenden die vanwege hun relatie met de overledene present zijn, maar aan wie je jezelf eigenlijk helemaal niet zo kwetsbaar zou willen vertonen.

De uitvaart is in zekere zin te vergelijken met de andere kant van de medaille van een mensenleven. Aan de voorzijde is er de bevalling, de geboorte. Je zit tijdens het persen en puffen niet te wachten op aanmoedigingen van buren en collega's in de kraamkamer. De bevalling wil je met z'n tweetjes, of eventueel met de al aanwezige kinderen (zoals in ons gezin daadwerkelijk gebeurde, toen elf jaar na de toen jongste dochter nog een zusje geboren werd) beleven. Ook al kun je het daarna wel van de daken schreeuwen en ben je dankbaar voor iedereen die wil delen in de blijdschap. Maar de grootste en meest intieme vreugde vier je in het klein.

"Het grootste kan verdriet wellicht het best beleefd en doorstaan worden in een intieme, vertrouwde kring."

En zo denk ik dat het afgelopen jaar velen geleerd heeft, dat ook het grootste verdriet wellicht het best beleefd en doorstaan kan worden in een intieme, vertrouwde kring. Evengoed is meeleven vanuit de b- en c-kring welkom. Maar daarvoor zijn nog zoveel andere mogelijkheden. Juist bij uitvaartdiensten constateerde ik - maar belangrijker: constateerden veel direct getroffenen het afgelopen jaar: niet het vele is goed, maar het goede is veel!

# data[].attributes.attachment_link.title
"Mijn begrafenis mag weer met honderd mensen" - Nieuw Wij

# data[].attributes.attachment_link.description
Henk Fonteijn vraagt zich af of we dit wel moeten willen Het was één van de bekendmakingen dinsdag jongsleden door onze demissionaire premier. Uitvaarten mogen weer met honderd mensen. Een stap op weg naar 'normaal', waar ik persoonlijk nogal verbaasd over was, want als er één gelegenheid is waarbij afstand houden zowel emotioneel als fysiek ...

# data[].attributes.body
“Wat doen de veranderingen en beperkingen in afscheidsrituelen op de langere termijn met hoe mensen de dood van een dierbare verwerken?” Dr. Martin Hoondert is universitair hoofddocent Muziek, Religie en Ritueel aan de School of Humanities and Digital Sciences. Hij doet onderzoek naar de effecten van de coronacrisis op rituelen rond crematies en begrafenissen. “Het is uniek om midden in een ramp als de coronapandemie onderzoek te kunnen doen.”

In zijn huidige onderzoek kijkt hij naar de impact van corona op de uitvaartbranche. Onder andere uitvaartondernemers, ritueelbegeleiders, afscheidsfotografen en rouwconsulenten leveren input. De rituele ervaring is door corona erg veranderd. Hoondert somt op: “Veel mensen volgen een afscheid online, dat geeft een totaal andere beleving. Er mogen minder mensen bij een uitvaart zijn, in enkele perioden slechts dertig. Nabestaanden koppelen ceremonies los van de crematie of begrafenis. Rituelen veranderen, verdwijnen, al dan niet tijdelijk, en er ontstaan nieuwe rituelen.” Een van zijn drijfveren in zijn doorlopende onderzoek naar crematierituelen is de vraag: doen we het wel goed, dragen de rituelen bij aan een goed rouwproces? “Corona voegt hier vragen aan toe, want wat doen de veranderingen en beperkingen op de langere termijn met hoe mensen de dood van een dierbare verwerken?”

Lees verder op de website van Tilburg University: https://www.tilburguniversity.edu/nl/magazine/de-spontaniteit-van-het-kleine-ritueel

# data[].attributes.body
Op de pagina van de RIVM staat een interview met  ritueelbegeleider Annemarie Gooiker uit Bergharen en Jolien van der Kooij uit Amsterdam, uitvaartbegeleider en tevens schrijver en docent in de uitvaartbranche.
Beiden zoeken naar nieuwe wegen om de pijn van de door corona genoodzaakte afstand te overbruggen.

Lees het interview op https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/voorbeelden-uit-praktijk/troost-op-afstand
Naast het interview staan korte tekstblokken die 'verdieping' op het onderwerp bieden.

# data[].attributes.headline
Viraal Nederland. Taal en cultuur van de eerste golf

# data[].attributes.subject
Viraal Nederland. Taal en cultuur van de eerste golf

# data[].attributes.body
In januari verscheen een boek met deze titel als uitgave van het Meertens Instituut. Het gaat in op de gevolgen van corona op de taal en cultuur in Nederland tijdens de eerste golf. Irene Stengs was te gast bij NPO Radio 5 om te praten over de impact van corona op de taal en cultuur van Nederland. Stengs: "Met het virus meebewegend kwamen culturele, sociale, talige fenomenen uit Europa in Nederland aan, die zelf ook viraal gingen."
Een voorbeeld hiervan zijn rituelen, zoals applaudiseren voor de zorg en balkonzingen, waaraan wel een Nederlandse draai werd gegeven.

Beluister het interview via NPOradio5: https://tinyurl.com/dtmd8j7y

# data[].attributes.headline
In werk en in priveleven gevolgen van Corona

# data[].attributes.subject
In werk en in priveleven gevolgen van Corona

# data[].attributes.body
Uitvaartzorgmedewerker Erik-Jan verloor zijn vader aan corona, zijn collega Soenil zijn schoonvader. Ze vertellen wat dit met hen deed en nog steeds doet, en welke invloed het heeft op hun werk.

Lees verder: https://tinyurl.com/a8e6k3kt

# data[].attributes.headline
Waarom uitvaart tijdens corona zo intens en mooi kan zijn

# data[].attributes.subject
Waarom uitvaart tijdens corona zo intens en mooi kan zijn

# data[].attributes.body
Voor uitvaartbegeleidster Saskia zijn uitvaartdiensten in de coronaperiode juist intenser en mooier geworden, vertelt Abdelkader Benali in OVT. ''Saskia werd verliefd op het ingetogen karakter van het nieuwe afscheid nemen.''
''Een volle zaal is prachtig, maar als je je moet beperken tot dertig mensen, dan moet je scherpe keuzes maken met wie je je verdriet wil delen. En dat maakt het afscheid intenser en dus mooier.''
Beluister het interview via OVT-VPRO (7 minuten) https://tinyurl.com/4x3cp3v2

# data[].attributes.headline
‘Na een lange vriendschap hoort een alles omvattende diepe grote uitvaart’

# data[].attributes.subject
‘Na een lange vriendschap hoort een alles omvattende diepe grote uitvaart’

# data[].attributes.body
Een column van Hanneke Groenteman.
"Corona bleef bij mij persoonlijk op enige afstand. Totdat mijn lieve hartsvriendin Ingrid overleed."

Hanneke Groenteman vertelt hoe zij persoonlijk geraakt werd door de coronamaatregelen bij de uitvaart van haar vriendin.

Lees haar column via https://tinyurl.com/6d52ptcc

# data[].attributes.headline
Aanvragen voor islamitische begraafplaatsen in tientallen steden

# data[].attributes.subject
Aanvragen voor islamitische begraafplaatsen in tientallen steden

# data[].attributes.body
Door de coronacrisis is de vraag naar islamitische graven in Nederland toegenomen. Nu mensen al meer dan een jaar niet meer in het land van herkomst begraven kunnen worden is het zoeken naar graven met eeuwigdurende grafrust in Nederland.

Er zijn in diverse steden plannen om een islamitische begraafplaats te realiseren. De vraag om graven met eeuwige grafrust maakt het moeilijk om geschikte grond te vinden, want veel steden zullen de komende decennia nog hard groeien. Kortom, ruimte is schaars en kostbaar.

De islamitische begraafplaatsen met eeuwige grafrust die er zijn, raken snel vol. In Almere is men daarom al maanden opzoek naar extra grond, dat meldt het NRC. In Utrecht overweegt de gemeente om een deel van de gemeentelijke begraafplaats Tolsteeg te verkopen aan islamitische organisaties. De gemeente ziet het aantal begrafenissen afnemen en blijft tegelijkertijd wel graven ruimen. Zo komt er steeds meer grond vrij. In Rotterdam wordt ook druk gezocht naar een geschikt stuk grond, de gemeente Den Haag zegt geen ruimte te hebben vanwege de sterke groei van de stad.
Gelezen op: https://www.uitvaart.nl/nieuws/aanvragen-voor-islamitische-begraafplaatsen-in-tientallen-steden/62958

# data[].attributes.headline
Niet minder animo voor het werk van kistendrager

# data[].attributes.subject
Niet minder animo voor het werk van kistendrager

# data[].attributes.body
Wat in coronatijd niet is veranderd, is de animo voor het werk als kistendrager. Dat zegt Arnoud Snijder van Ferentes, een organisatie die op verzoek van families of uitvaartorganisaties kistendragers levert om de overledene naar de laatste rustplaats te brengen.

"We werken voornamelijk met studenten", vertelt Snijders. "En die zijn juist blij dat ze even het huis uit kunnen en iets kunnen verdienen." Een enkele kistendrager neemt in deze tijd liever geen risico, al is dat dan vooral omdat ze zelf tot een risicogroep behoren. "Mensen met astma bijvoorbeeld."

Binnen dragen de kistendragers altijd mondkapjes, buiten niet altijd. "Inmiddels heeft de belangenorganisatie van de uitvaartbranche goede protocollen opgesteld, maar we hebben nog wel specifiek bij de GGD gecheckt of de kistendragers een mondkapje op moeten, maar dat hoeft niet, omdat ze meestal minder dan vijftien minuten nauw contact hebben."

Klein verschil is wel dat kisten niet meer door kistendragers en nabestaanden gezamenlijk mogen worden gedragen. De overledene wordt óf door zes nabestaanden, of door zes kistendragers naar de laatste rustplaats getild.

Uit: NH Nieuws (Jouri Bakker) -4 maart 2021

# data[].attributes.body
De informatie is onderdeel van het onderzoeksproject ‘Uitvaart in tijden van corona’, geleid door Tilburg University.

Kijk voor meer informatie over dit project op https://www.totzover.nl/funeraire-academie/uitvaart-in-tijden-van-corona-overview/!

# data[].attributes.headline
Mooi kan je dat afscheid met afstand niet noemen. Het volle besef van wat ontbrak, komt hard aan. Met deze brief probeer ik te herstellen wat kan.

# data[].attributes.subject
Mooi kan je dat afscheid met afstand niet noemen. Het volle besef van wat ontbrak, komt hard aan. Met deze brief probeer ik te herstellen wat kan.

# data[].attributes.body
Begin januari overleed de papa van Elke Plovie aan COVID-19. Het afscheid was plots, moeilijk en ongewoon. Elke schreef neer wat ze voelt en gevoeld heeft. Het is een sterke getuigenis over afscheid met afstand: “Ik heb geen idee wat je laatste woorden waren.”

De brief is te lezen op https://sociaal.net/verhaal/rouw-corona-afscheid-nemen/

# data[].attributes.headline
Glimlachen vanachter een zwart mondkapje

# data[].attributes.subject
Glimlachen vanachter een zwart mondkapje

# data[].attributes.body
Het desinfectiepompje is de blikvanger, in plaats van het condoleanceboek. Getraind als ze zijn in gastvrijheid is het tijdens de coronacrisis wennen voor de gastheren en -dames van Monuta. ‘De mondkapjes hebben ons aangezet nog creatiever te zijn,’ aldus hospitality coördinator Esther Kraal-Boot. ‘We blijven er alles aan doen om voor iedereen een mooi en veilig afscheid mogelijk te maken.’

Lees meer op https://www.bgnu.nl/verhalen/
Branchevereniging Gecertificeerde Nederlandse UItvaartondernemingen (BGNU) heeft een aantal verhalen verzameld over uitvaarten in tijden van corona.

# data[].attributes.body
Niet knuffelen met stervende, niet naar begrafenis: hoe rouw je in tijden van corona?

Bij afscheid nemen en rouwen is fysieke nabijheid heel belangrijk, zegt rouwdeskundige Manu Keirse van de Universiteit Leuven. En juist dat is door de anderhalve meter afstand, social distancing en strenge maatregelen in ziekenhuizen en verzorgingstehuizen vaak onmogelijk.

"Daardoor sterven mensen vaak in grotere eenzaamheid", zegt Keirse. "Mensen die bijvoorbeeld terminaal zijn, kunnen slechts beperkt bezoek ontvangen. Ze worden wel begeleid door hulpverleners, maar die hebben het al heel druk. En die laatste dagen van iemands leven zijn juist cruciaal voor de manier waarop de overledene verder leeft in de gedachten van nabestaanden."

Lees verder https://tinyurl.com/2b2c8u2h

# data[].attributes.body
Ik kook mijn moeders laatste avondmaal op witte donderdag. De volgende dag spreken mijn moeder, vader en mijn gezin met 2 jong volwassenen met ds Flip. Een mooi  kringgesprek afgesloten met een persoonlijk gebed. Een uur later arriveren de dokter en verpleegkundige. Mijn moeder gaat liggen en sluit haar ogen. Voor de laatst keer valt zij in slaap. Helemaal zoals zij het zelf heeft gewenst.

Het is gedaan.

Dat gevoel had zij al geruime tijd. Wij, haar omgeving, moesten nog een beetje aan haar besluit wennen. Het was  vreemd genoeg nodig ons te overtuigen. En ook wij hebben ingezien dat haar lijden uitzichtloos en ondraaglijk was voor haar.

Te midden van de zeeuwse akkers hebben we vlakbij vader  een ruim huis gehuurd. Van daaruit bedenken wij met veel liefde en aandacht een afscheidsbijeenkomst. Ontvangen er de dominee, rijden naar de uitvaartverzorging, schrijven de rouwbrief enveloppen, koken er en eten er gezellig met vader.

Familie uit het oosten, westen en noorden van ons land komt er na de afscheidsbijeenkomst bij elkaar om nieuwe herinneringen te maken.

Onverwacht veel mensen kijken mee via de livestream. Van 89-jarigen op de ipad tot diep in de USA. Rijk voelt het dat er zoveel mensen met ons en om ons heen fysieke en virtuele kringen vormen. Er zijn. Voor ons. Voor mijn vader. Voor mij. Voor mijn moeders kleinkinderen waar ze zo gek op was.

We lossen van daaruit zorgissues op voor mijn vergetende vader en luchten ons hoofd aan ‘t strand.

Na een week werken we we er nog een weekje digitaal.

En wij realiseren ons allemaal dat we verder gaan. Het is zoals het is in dit moment. Wij blijven liefde geven en ontvangen. Moeders dood heeft ons óók verrijkt.

# data[].attributes.headline
Een jaar corona in de uitvaartbranche: "Hoop dat creativiteit wordt voortgezet"

# data[].attributes.subject
Een jaar corona in de uitvaartbranche: "Hoop dat creativiteit wordt voortgezet"

# data[].attributes.body
Walk through-condoleances, livestreams en koffie to go: het coronavirus heeft ook de uitvaartbranche afgelopen jaar flink op z'n kop gezet. Toch blijken uitvaartondernemers en nabestaanden liever in mogelijkheden te denken dan in beperkingen.

"Het maakt creativiteit los. Er ontstaan nieuwe rituelen met kaarsen of bloemen, er wordt meer gebruikgemaakt van bijzonder rouwvervoer zoals loopkoetsen, rouwcabrio's en limousines, er worden erehagen gevormd en vlaggen gaan halfstok. Wat onnatuurlijk blijft, is dat mensen elkaar niet mogen knuffelen."

Lees verder https://tinyurl.com/2w54u9uy

# data[].attributes.headline
Podcast 'Rouw'' over rouwverwerking na de Corona crisis

# data[].attributes.subject
Podcast 'Rouw'' over rouwverwerking na de Corona crisis

# data[].attributes.body
Rouwverwerking na de Corona crisis. Hoe pakken we dat aan nadat het leven weer normaal is? Van wie hebben we afscheid moeten nemen en hebben we dat al verwerkt? En is dat het hele rouwproces? Wat zijn we nog meer kwijtgeraakt en wat moeten we collectief verwerken na meer dan een jaar beperkingen, angst en onzekerheid? En hoe kunnen het achter ons laten, opnieuw starten en feest vieren bij een nieuw begin?
Aflevering 5 in de serie podcasts over het tijdperk na de Corona crisis.
Beluister de podcast hier https://tinyurl.com/3bv8f5vz

(Illustratie DELA)

# data[].attributes.body
De telefoon gaat. Een notaris van een kantoor waar wij al vaker mee hebben samengewerkt aan de andere kant van de lijn. Hij vraagt of wij de uitvaart van een cliënt van hen willen verzorgen. Al vrij snel wordt duidelijk dat de dochter van de dame die overleden is, in Australië woont. En ook dat het door de richtlijnen om het coronavirus in te dammen, niet mogelijk voor haar is om naar Nederland te reizen. Langzaam dringt tot mij door dat de dochter niet aanwezig kan zijn bij de uitvaart van haar eigen moeder.

Gelukkig is er tegenwoordig veel mogelijk om op afstand toch een uitvaart te volgen. Samen met de dochter zoeken we naar wat voor haar een goede manier is. Ik doe haar verschillende suggesties aan de hand waaronder het maken van een videoregistratie van de complete uitvaart, een beeldopname van de dienst in het crematorium, een uitvaartfotograaf, livestreaming etc. Samen komen we tot de inzet van een uitvaartfotograaf en livestreaming.

Lees verder op de blog van Jurgen Theunissen, UItvaartzorg: https://tinyurl.com/4h93ny5w

# data[].attributes.body
Arno is dood.
Zijn online-begrafenis wordt voorbereid.
U mag daar deel van uitmaken.
Uitvaartcentrum Zielenman neemt u mee.
Achter de schermen.
Tussen de bloemen.
In de put.

'Iemand dood' toont de grappige kant van een trieste gebeurtenis.

Opvoeringsdata:
30 april + 7, 8, 9* mei 2021
Telkens om 20u30 online!  Gratis beschikbaar.
http://www.tongersnieuwtheater.be/

# data[].attributes.headline
Een begrafenis in coronatijd: geen zoen, geen troostende omhelzing 

# data[].attributes.subject
Een begrafenis in coronatijd: geen zoen, geen troostende omhelzing 

# data[].attributes.body
Als de klokken luiden en de kist van Cor Klijsen naar buiten wordt gedragen, volgen ongeveer 25 gasten de directe familieleden van de overledene. Het is niet het aantal dat je verwacht bij het afscheid van de vader van een kastelein uit een hecht Brabants dorp.

Rouwen, daar zijn we nog weinig aan toegekomen
“We zijn meer bezig geweest met het oplossen van problemen dan met herinneringen ophalen”, zegt zoon Corné. Er waren afzeggingen, van de koster bijvoorbeeld. Ook het kerkkoor wilde niet komen zingen. Dan weer werden van hogerhand nieuwe beperkingen opgelegd, zoals over het toegestane aantal bezoekers. En om nog maar wat te noemen: uren zijn ze bezig geweest om desinfecterende doekjes te regelen, tevergeefs. “Bij alles waarover we moesten beslissen, had corona de overhand. Rouwen? Daar zijn we nog weinig aan toegekomen.”

Lees verder in: Trouw, 18 maart 2020 https://tinyurl.com/4d88csmt

# data[].attributes.headline
Mogelijkheid bijwonen uitvaart sterk beperkt in 2020

# data[].attributes.subject
Mogelijkheid bijwonen uitvaart sterk beperkt in 2020

# data[].attributes.body
Uit de door Monuta verzamelde gegevens in de Uitvaartmonitor 2020 blijkt dat twee derde van de nabestaanden door de coronamaatregelen belangrijke personen voor hen of de overledene niet konden uitnodigen.

De top 3 van coronamaatregelen waar mensen mee werden geconfronteerd in 2020 bestaat uit het beperken van het aantal genodigden tot 30 personen, het houden van 1,5 meter afstand tussen aanwezigen en het ontbreken van een persoonlijk condoleance moment. Toch kijkt 98% van de mensen die direct betrokken waren bij het regelen van een uitvaart met een goed gevoel terug op het afscheid en hoe dat uiteindelijk is georganiseerd.

Persoonlijk condoleren was niet altijd mogelijk in 2020. Er werden alternatieven bedacht om dit toch mogelijk te maken zoals een walk through of drive through condoleance, een apart rouwbezoek of op een ander moment een afspraak met de nabestaanden maken. Afwezigen konden de plechtigheid vaak op afstand volgen via livestream of terugkijken op film.
Informatie uit de Uitvaartmonitor is te vinden op https://www.monuta.nl/over-monuta/nieuws/uitvaartmonitor-2020-twee-derde-kon-belangrijke-personen-niet-uitnodigen/

# data[].attributes.headline
Webinar Geert Smid: De impact van corona op rouw & verlies

# data[].attributes.subject
Webinar Geert Smid: De impact van corona op rouw & verlies

# data[].attributes.body
Traumaspecialist en bijzonder hoogleraar prof. Geert Smid, psychiater by ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum, spreekt over de impact van corona op rouw en verliesverwerking.
https://www.youtube.com/watch?v=g7_7cL2BtmM

# data[].attributes.body
Als onderzoeker naar rituelen rondom de dood ben ik vrijwel dagelijks bezig met dood en herdenken. In het hospice en crematorium en bij grote herdenkingen van rampen, oorlog en genocide zie ik veel verdriet, vaak ook humor en vreugde om het geleefde leven, soms boosheid en protest. Het onderzoek dat ik doe heeft een sterke emotionele component en dat raakt ook mij als onderzoeker. Ik zou een essay kunnen schrijven over hoe juist de emoties van mensen mij motiveren onderzoek te doen naar de vorm, inhoud en functie van rituelen rondom de dood; over hoe deze verbeterd en versterkt kunnen worden, hoe ze kunnen bijdragen aan troost, het rouwproces en – vooral bij grote herdenkingen – een gezonde en rechtvaardige omgang met het verleden met het oog op sociale cohesie in het heden.

Een collega zei me eens: ‘We zijn goed in staat onderzoek te doen naar de dood, maar kunnen we de dood zelf ook aan?’ Die vraag drong zich op toen onlangs mijn schoonmoeder, Henny Lieshout, geheel onverwacht overleed. Al jaren geleden had zij ons gewezen op een multomap met als titel: ‘Overlijden Henny’. Nu moesten wij deze map tevoorschijn halen. In de map: suggesties voor korte teksten op de rouwkaart, suggesties voor muziek, enkele wensen ten aanzien van de uitvaart, en een bijgewerkt overzicht van adressen. Met deze map – hoe verdrietig ook het feit dat we ermee aan de slag moesten – had ze ons ontzorgd. De suggesties voelden niet aan als dwingende voorschriften, maar boden input voor een heel persoonlijke uitvaart die wij vorm en inhoud mochten en moesten geven. Met de adressen had ze voorkomen dat wij in adresboekjes op zoek moesten naar de namen en adressen van al die mensen die een kaart moesten ontvangen.

Waar mijn schoonmoeder natuurlijk geen rekening mee had gehouden was het trieste feit dat er, vanwege de coronamaatregelen, maar vijftig mensen bij de uitvaart aanwezig mochten zijn. Hoe konden wij vijftig personen kiezen uit de lange rij adressen? De eerste 35 was niet moeilijk: naaste familie en vrienden, maar de laatste 15 was echt lastig, vooral om er geen voornamen bij de adressen stonden, maar formeel ‘De heer, mevrouw’ en dan de voorletters. Met behulp van een goede vriend van mijn schoonmoeder achterhaalden we wie wie was en kozen we vooral die mensen uit die de laatste jaren geregeld bij haar op bezoek kwamen.

De uitvaartondernemer stelde voor twee rouwkaarten te maken: één voor de mensen die bij de uitvaartplechtigheid aanwezig mochten zijn, één voor de mensen die de viering via een livestream konden volgen. In het uitvaartjargon heette dit een uitvaart ‘in besloten kring’, maar zo voelde dat voor ons helemaal niet. Er waren weliswaar slechts vijftig mensen fysiek aanwezig, maar de uitvaart was door de livestream allerminst ‘besloten’. We besloten daarom tot een andere formulering: een ‘kleine kring’ van mensen kon aanwezig zijn bij de uitvaart, maar een ‘grote kring’ van mensen kon meevieren en meeleven door middel van de livestream.

De livestream werd geregeld door een bedrijf dat onder normale omstandigheden het geluid verzorgt bij festivals, maar nu zijn geld verdient door het verzorgen van livestreams bij uitvaarten. De dag voor de uitvaart werd de installatie opgebouwd: snoeren in de kerk, twee camera’s die op afstand bediend konden worden (inzoomen, meebewegen).

Tijdens de uitvaartplechtigheid vielen mij twee dingen op die eigen zijn aan uitvaarten in tijden van corona. Ten eerste betrapte ik mij erop, toen ik moest spreken, dat ik me heel bewust was van de camera’s. Door middel van een rood lampje kon je zien welke camera actief was en ik moest de neiging onderdrukken om me juist op die camera te richten. Ik hield mij voor dat het afscheidsritueel hier en nu diende te gebeuren, rondom de kist en met deze vijftig mensen. Toch was juist, door die twee camera’s, de aanwezigheid van de grote kring van betrokkenen voelbaar: we waren hier met vijftig mensen, maar wat hier gebeurde was zichtbaar voor en werd meegemaakt door een grote kring van betrokkenen.

Die betrokkenheid bleek, en dat is het tweede punt dat er voor mij uitsprong, toen mijn vrouw had gesproken over haar moeder. Onmiddellijk na haar toespraak ontving ze een appje van een nichtje: ‘Mooi gesproken, wat ben jij sterk’. Natuurlijk zaten we tijdens de uitvaart niet op onze telefoons te kijken, maar het appje was te lezen op de smartwatch van mijn vrouw. Een paar minuten later volgde er een tweede appje van een goede vriend. De aanwezigheid van de grote kring van betrokkenen, hoewel op afstand, werd direct zichtbaar en voelbaar dankzij whatsapp.

De livestream is in de dagen na de uitvaart nog vele malen bekeken, of in elk geval aangeklikt. We krijgen er nog steeds reacties op.

# data[].attributes.body
Ze lag al enkele dagen op sterven in het verpleeghuis. Toen ze overleed was ze 94 jaar. Twee dochters  hadden consequent bij hun moeder gewaakt en waren erg betrokken. Verdriet en berusting toen ze overleed. Gekwetst en geschokt toen  ze gedwongen moesten toestaan dat er postmortem nog een coronatest gedaan werd bij hun moeder. Kort voordat ze overleed had de verzorging een beetje verhoging geconstateerd. De afdeling wilde hoe dan ook corona uitsluiten. Toen wij kwamen om haar over te brengen was het al gebeurd. Ik heb dit niet eerder meegemaakt en begreep er niets van. Voor de dochters was het een traumatische ervaring. De test was negatief. De uitvaart was prachtig en maakte veel goed.
Loes

# data[].attributes.headline
Losing a loved one in Covid's first wave

# data[].attributes.subject
Losing a loved one in Covid's first wave

# data[].attributes.body
Reporter Rachel Williams writes: "My father died last March, before I could see him. As lockdown lifts, I wanted to talk to other ‘first-wavers’ about isolation, anger and this complicated moment. "

"Around the anniversaries of the earliest deaths, I wanted to talk to those who, like me, had suffered losses in the chaos and fog of those first weeks. It’s a complicated time for us first-wavers, this moment when a supposed return to normality is being triumphantly timetabled, just as we’re contemplating a year without our dead. After all this time trying to grieve without the comfort of traditional rituals, the company of friends and simple physical touch, a chance to be allowed some of this might seem welcome. But for many there’s a fear that, as the country rushes to slough off the memory of this awful period and heads for pubs, clubs and foreign beaches, the sheer scale of the loss of life will be forgotten, too."

Quote: There’s a lot of anger. People feeling abandoned, that things were mismanaged and their loved ones shouldn’t have died

Rachel Williams talked to other people who lost their loved ones too through Covid. Read about it in The Guardian (Sat 27 March 2021): https://www.theguardian.com/world/2021/mar/27/i-have-grieved-in-a-hidden-limbo-losing-a-loved-one-in-covid-first-wave

# data[].attributes.headline
Reflectie op de eerste gold in maart 2020

# data[].attributes.subject
Reflectie op de eerste gold in maart 2020

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
door Harriet van der Vleuten op 31-07-2020
"Heb je het druk gehad?" "Wat is het ergste wat je hebt meegemaakt?" Twee vragen die me de laatste maanden vaak gesteld zijn. Tilburg was immers een soort van episch centrum van de corona-uitbraak. Het was een bizarre tijd, om dat cliché maar eens van stal te halen. Eerst denk je 'er komt iets op ons af' en voordat je het weet zit je er middenin. Vraag je je af of je misschien een mondkapje op moet doen in de aula als je voorgaat bij een dienst. Krijg je te maken met een familie waar vader is overleden, moeder besmet en waarschijnlijk ook binnen een paar dagen zal overlijden. Het wordt zo druk dat je bij ieder onbekend nummer op je telefoon denkt, 'neen, niet nog een melding'. Dus ja ik heb het wel druk gehad.

De regels veranderden snel, maximaal 100, maximaal 30, geen horeca, beperkte horeca, naar weer maximaal 100 gasten in een ruimte binnen, mits de afstand van 1,5 meter gehandhaafd kan worden. Geen handen geven, dat went. Afstand houden, je doet het bijna vanzelf als je weet dat vader of moeder aan corona is overleden. Ook nabestaanden houden over het algemeen die afstand als ze het van dichtbij hebben meegemaakt. Lastiger is het soms voor mensen van wie een dierbare toch echt aan iets anders dan corona overleed.

De meeste overlijdens door corona die op ons pad kwamen, betroffen oudere kwetsbare mensen. En na de enorme drukte werd het weer heel erg rustig, hetgeen sterk de indruk bevestigt dat een aantal overledenen anders in de loop van de komende maanden zou zijn overleden. Wat het voor de getroffen nabestaanden niet minder erg maakte. Overlijden aan corona leek sowieso erger dan als gevolg van een griep of een val. We waren met zijn allen zo bezig om corona 'er onder te krijgen', dat het een vermijdbare ziekte of doodsoorzaak leek.

In deze korte periode ontstonden nieuwe uitvaartrituelen. De livestream, tot nu toe sporadisch gebruikt, werd gemeengoed. Soms moesten mensen zich aanmelden voor een dienst en was de lijst voor de livestream langer dan de lijst van degenen die aanwezig wilden zijn. Op het hoogtepunt van de uitbraak, voelden velen zich vele malen veiliger thuis achter hun beeldscherm dan in een aula van een crematorium. Ook de erehaag werd een manier om meer mensen bij een afscheid te kunnen betrekken.

Voor sommige was het heel eenvoudig om de kring tot maximaal 30 personen te reduceren. Als het een oudere ouder betrof met een relatief groot gezin was kinderen en kleinkinderen een handige en voor iedereen te begrijpen afbakening. Een afbakening die niet zelden achteraf als positief en prettig werd ervaren. Men voelde zich vrijer om zich te uiten in zo'n kleine kring. Lastiger was het wanneer er geselecteerd moest worden in de familie- en vriendenkring. Het kostte sommige nabestaanden echt veel kruim om de juiste keuzes te maken.

Maar wat vond ik het ergste? Je kunt het ene leed niet met het andere leed vergelijken. Maar toch heeft mij het eenzaam en afgesneden zijn van je naasten, op het moment van sterven en in de dagen en weken daarvoor, het meest geraakt. Niemand zou eenzaam mogen sterven. Ik hoop, mocht er toch een nieuwe uitbraak komen, dat we hier als samenleving anders mee om zullen gaan. Dat de artsen, verpleeg- en verzorgingshuizen niet alleen alles doen om de verspreiding van het virus te voorkomen, maar ook zoeken naar manieren om bij elkaar te zijn in de laatste dagen en uren van een leven. Dat er ook oog is voor de nood van de kwetsbare en stervende mens en zijn naasten.

Oorspronkelijk gepubliceerd op LinkedIn

Terug naar het overzicht van alle blogs

# data[].attributes.attachment_link.title
wat heeft de eerste golf corona in maart 2020 corona met ons gedaan

# data[].attributes.attachment_link.description
door Harriet van der Vleuten op 31-07-2020 "Heb je het druk gehad?" "Wat is het ergste wat je hebt meegemaakt?" Twee vragen die me de laatste maanden vaak gesteld zijn. Tilburg was immers een soort van episch centrum van de corona-uitbraak. Het was een bizarre tijd, om dat cliché maar eens van stal te halen.

# data[].attributes.headline
Kort na de eerste lockdown namen we afscheid van een meneer. Een graag geziene, levenslustige, sociale man.             Om een beperkte groep mensen toch de gelegenheid te geven om afscheid van hem te nemen was meneer in de tuin. De familie stond achter het raam en er werd op toegezien dat er tussen bezoekers 1,5 meter afstand was. Totdat ‘tante’ langskwam. De auto stopte voor het huis op de weg. Er werd gezwaaid naar de familie en opeens ging het raampje van de auto open. Er kwam een spandoek tevoorschijn waarop stond: “Dag  “. Zó simpel, zó goed over nagedacht. Van grote afstand keek ik ernaar en het raakte me enorm. Dan heb je begrepen hoe lastig afscheid nemen in Corona-tijd is! Dan heb je er goed over nagedacht hoe het ook kan! Dan heb je er thuis moeite voor gedaan! Ontzettend waardevol en troostend, misschien wel 1000x meer dan een handdruk op een ‘gewone’ condoleance was geweest.Dank u wel tante!

# data[].attributes.subject
Kort na de eerste lockdown namen we afscheid van een meneer. Een graag geziene, levenslustige, sociale man.             Om een beperkte groep mensen toch de gelegenheid te geven om afscheid van hem te nemen was meneer in de tuin. De familie stond achter het raam en er werd op toegezien dat er tussen bezoekers 1,5 meter afstand was. Totdat ‘tante’ langskwam. De auto stopte voor het huis op de weg. Er werd gezwaaid naar de familie en opeens ging het raampje van de auto open. Er kwam een spandoek tevoorschijn waarop stond: “Dag  “. Zó simpel, zó goed over nagedacht. Van grote afstand keek ik ernaar en het raakte me enorm. Dan heb je begrepen hoe lastig afscheid nemen in Corona-tijd is! Dan heb je er goed over nagedacht hoe het ook kan! Dan heb je er thuis moeite voor gedaan! Ontzettend waardevol en troostend, misschien wel 1000x meer dan een handdruk op een ‘gewone’ condoleance was geweest.Dank u wel tante!

# data[].attributes.body
Afscheid met een hart
Brenda Tijmes Uitvaartbegeleidster

# data[].attributes.body
Fotograaf Kees van de Veen is de winnaar van de Zilveren Camera 2020. Hij won de prijs voor fotojournalistiek met een serie over Piet Franssen uit Tegelen, die tijdens de eerste coronagolf werd opgenomen op de intensive care in Assen.
Franssen had net zijn vrouw verloren toen hij zelf ziek werd. Hij belandde met corona op de IC en overleed niet lang erna. Fotograaf Van der Veen volgde Franssen en zijn familie vanaf de opname in het ziekenhuis tot aan de uitvaart.
Lees het artikel en bekijk de foto's op de website van de NOS: https://tinyurl.com/yeap6nyp

# data[].attributes.headline
Wat corona en rouw gemeen hebben: ze leren ons omgaan met verlies

# data[].attributes.subject
Wat corona en rouw gemeen hebben: ze leren ons omgaan met verlies

# data[].attributes.body
De coronamaatregelen dwingen ons afstand te nemen van elkaar. Schrijver en filmmaker Geerteke van Lierop ziet daarin parallellen met een rouwproces, waarin je ook wordt afgesneden van de wereld. Ze weet ook dat er manieren zijn om de verbinding te herstellen: via kunst en de natuur.
In een interview met Lex Bohlmeijer van De Correspondent zegt zij onder andere: "Er is nu eenzaamheid op grote schaal. En onzekerheid. Verlies kent zoveel facetten. En raakt weer oude verliezen aan. Daar moet je aandacht aan schenken. Want we hebben nu allemaal ervaren hoe wezenlijk de verbinding met mensen is."
Te lezen en ook te beluisteren via De Correspondent: https://tinyurl.com/pkj5f4a9

# data[].attributes.attachment_link.title
Geerteke van Lierop bij De Correspondent

# data[].attributes.headline
Dochter eert Liesbeth List met documentaire Het Slotapplaus

# data[].attributes.subject
Dochter eert Liesbeth List met documentaire Het Slotapplaus

# data[].attributes.body
Vanwege de corona kon er geen officiele afscheidsherdenking plaatsvinden voor de in maart 2020 overleden zangeres Liesbeth List. Haar dochter Elisah Baijens maakte een liefdevolle documentaire ter nagedachtenis aan haar moeder.
Ze sprak met vrienden, fans en vakgenoten over de betekenis die Liesbeth List voor hen heeft gehad. In de documentaire rijdt een koets – getrokken door Friese paarden – met bloemen en de urn met de as van Liesbeth List naar de Amsterdamse begraafplaats Zorgvlied voor de bijzetting.

Lees het interview in Trouw (18 maart 2021): https://www.trouw.nl/cs-b995453cf

Bekijk de documentaire via: https://tinyurl.com/4xpazpch

# data[].attributes.headline
"De invloed van corona op het rouwproces is groot."

# data[].attributes.subject
"De invloed van corona op het rouwproces is groot."

# data[].attributes.body
Normaal gesproken heeft ongeveer een op de tien mensen last van 'vastzittende' rouw. Maar volgens hoogleraar psychologie Geert Smid is dat percentage sinds de komst van corona flink gestegen.
Smid deed onderzoek naar rouwen in coronatijd en daaruit blijkt dat vooral het onverwachte van het overlijden de rouwverwerking moeilijker maakt. "Het overvalt mensen, ze kunnen niet geloven dat het gebeurt", zegt hij. "Ook voelen nabestaanden op de beperkt toegankelijke uitvaarten, maar ook daarna, minder steun. Alleen al een hand op de schouder kan verschil maken. We weten dat stress afneemt door lichamelijk contact."
Lees verder op EenVandaag: https://tinyurl.com/2skth7cw

# data[].attributes.headline
In de uitvaartpraktijk kan nog best veel

# data[].attributes.subject
In de uitvaartpraktijk kan nog best veel

# data[].attributes.body
Elke kerk, begraafplaats en crematorium stelt een eigen coronaprotocol op. En elke medewerker gaat daar weer anders mee om. “Je moet met iedereen voortdurend afstemmen wat kan en mag. De regels veranderen steeds.” Het is pittig. Ze is er moe van, uitvaartbegeleider Danïelle Harsta-Franken, van het maandenlang regelen van corona-uitvaarten.

In de praktijk kan er nog steeds vaak best veel, is haar ervaring, méér dan je misschien zou denken. De meeste rouwautochauffeurs nemen de rouwbloemen nog gewoon aan, al staat in het protocol van het vervoerbedrijf dat de bloemstukken op de grond voor de rouwauto moeten worden gelegd, er kan nog ‘samen’ verzorgd worden, mits de overledene niet aan corona is overleden (om de beurt familie en professional; de overledenenverzorgers trekken bijvoorbeeld de onderkleding aan, doen een stap terug en instrueren de familie voor het aantrekken van de bovenkleding) en toen er geen catering was toegestaan gaven sommige crematoria uitvaartgasten coffee-to-go mee. Uitvaartwerkers weten hoe belangrijk al deze kleine gebaren zijn. Maar natuurlijk moeten ze ook en vooral aan hun eigen gezondheid denken. Daniëlle ervaart het werken in coronatijd wel als zwaar, onder andere vanwege al dat extra afstemmen: “Ik vraag van alle mensen met wie ik samenwerk bij een uitvaart hun mobiele nummers en bel ze van te voren op om te overleggen over de kleinste details.“
Lees verder op:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uitvaartbegeleider Daniëlle Harsta-Franken is moe, na maanden corona-uitvaarten. Van het voortdurend afstemmen met iedereen wat er kan en mag, maar vooral omdat ze zich steeds terug moet houden. "Ik wil mensen weer kunnen aanraken, de verbinding voelen."

Er kan veel

Elkaar vasthouden

Mondkapjesmoe

Het werken met een mondkapje op went nog niet. Daniëlle heeft er ronduit een hekel aan, al is ze zich goed bewust van de noodzaak . "Na een dag met een mondkapje op ben ik uitgeput. Het is benauwend, je moet steeds nadenken over wanneer op en wanneer af, het schept afstand en het verhult emoties."

Terug moeten houden

Maar werken tijdens deze coronapandemie is toch vooral emotioneel belastend. "Ik ervaar het als heel vermoeiend om mezelf steeds terug te moeten houden. "Niet die arm om iemand heen te kunnen slaan... Ik ben nogal aanrakerig."

Woede

Van ouderen- naar uitvaartzorg

Vol huis

"Binnen de kortste keren had ik weer een vol huis," lacht Daniëlle. Haar in Amsterdam en Groningen studerende kinderen kwamen terug naar het ouderlijk nest. De jongste dochter volgde haar opleiding vanuit huis en haar man werkte vanuit huis. "Ik was blij dat ik met mijn vitale beroep nog wel naar kantoor mocht." Inmiddels is het weer wat rustiger in huize Harsta. Man mag weer naar zijn werk, oudste dochter heeft een baan en een woning elders gevonden.
De jongste dochter, die in de horeca werkt, heeft een paar dagen binnen moeten blijven nadat een collega positief getest was. Verder is de corona tot nu toe aan hen voorbij gegaan. "Mijn man en ik zijn ook wel heel voorzichtig. We zien bijna niemand. Al mis ik het héél erg."

Families betrekken

Veilig

Daniëlle en haar collega's komen nog steeds bij families thuis om uitvaarten te regelen. "Ik heb maar één regel: ik houd anderhalve meter afstand. Of zij dat onderling doen, moeten ze zelf weten, maar om veilig te kunnen werken, moeten ze wel afstand tot mij houden." Vaak is dat gemakkelijker gezegd dan gedaan. "De eerste twee dagen lukt het meestal wel, maar daarna vergeet ik het vaak. Het voelt dan al zo vertrouwd. En ik ben zo gewend om even iemand een klopje op de arm te geven."

Aanraken mag

Nabestaanden denken vaak dat ze een overledene niet meer mogen aanraken. Maar dat mag altijd. Ook als mensen aan corona zijn overleden. "We moeten heel vaak uitleggen dat overledenen niet meer besmettelijk zijn. Maar de angst voor corona zit er enorm in."

Echt contact

Herinneren

Ook ontstaan er nieuwe rituelen om medeleven te tonen. "Wij adviseren families wel om een leeg 'herinnerings'kaartje met de rouwkaart mee te sturen. Met de vraag of ze daar een herinnering aan de overleden op willen schrijven en die op willen sturen naar de nabestaanden. Ik maak mee dat die kaartjes worden voorgelezen bij de uitvaart. We zien dat diegenen die niet bij de uitvaart kunnen zijn tal van creatieve manieren verzinnen om hun medeleven te laten blijken en om op een of andere wijze zelf afscheid te nemen. In die zin is het óók een mooie tijd."
Foto's Saskia Aukema

# data[].attributes.attachment_link.title
Eerst frustratie en verdriet ruimte geven, dan pas de uitvaart regelen

# data[].attributes.attachment_link.description
Uitvaartbegeleider Daniëlle Harsta-Franken is moe, na maanden corona-uitvaarten. Van het voortdurend afstemmen met iedereen wat er kan en mag, maar vooral omdat ze zich steeds terug moet houden. "Ik wil mensen weer kunnen aanraken, de verbinding voelen." Het werken met een mondkapje op went nog niet.

# data[].attributes.body
,,Bij elke melding moeten we vragen: is het corona gerelateerd?’’ zegt uitvaartbegeleidster Erica Leeuwis (36) van Meenhuis Uitvaartzorg. Het is geen fijne vraag. Families raken soms geïrriteerd. Als iemand is overleden aan kanker, na een uitgestelde behandeling bijvoorbeeld. Maar hoe belangrijk die coronacheck is, blijkt wel na een dag meelopen met de uitvaartbegeleidster. Voor de ‘jongens van de facilitaire dienst’ bijvoorbeeld, die het vervoer doen als iemand is overleden. Zij moeten zich dan van top tot teen in beschermende kleding hijsen. Alles gaat nu anders. Ook omdat families geregeld de grenzen opzoeken. Ter Haar: ,,Mensen gaan de discussie aan, zeggen dat ze niet in corona geloven.’’ Leeuwis: ,,Het liefst hebben we niet meer dan drie mensen in de woning. Soms kom ik aan en zit de hele woonkamer vol. Wie ben ik om vijf huilende dochters en hun partners weg te sturen bij het overlijden van hun vader?’’ Ze benadrukt het meerdere keren: ze is geen politie-agent.

Apart mortuarium
In het rouwcentrum is een apart mortuarium ingericht voor overledenen met corona. Op de deur is een briefje geplakt: ‘Attentie!! Besmetting corona’. Daar gaan de overledenen nog 24 uur in quarantaine, vanwege besmettelijkheid. Medewerkers die de verzorging doen trekken beschermende kleding aan. De uitvaartorganisatie bereidt zich voor op een mogelijke derde golf. Naast een kast met bloemstukken liggen extra kisten opgeslagen. Ook een loods ligt vol. Iedereen is extra ingeroosterd.

Uit: Kim Visbeen, AD, 24 jan 2021 - lees verder via:
https://tinyurl.com/7u839x3h

# data[].attributes.body
In november overleed een buurvrouw uit mijn straat aan corona. Ze was al op leeftijd maar wandelde als het kon met haar rollator door de buurt en was altijd in voor een praatje. Daarom kenden ook veel mensen haar. Onder andere uitvaartbegeleider Marco Uyttewaal die in een aanliggende straat woont. Buurvrouw in de kist in de lijkwagen nam op een wat druilerige ochtend afscheid van haar buurtje waar ze al meer dan 40 jaar woonde. Dit was veel indrukwekkender dan dat we met zijn allen in een aula hadden gezeten. Een heel klein gezelschap begeleidde haar vervolgens naar haar laatste rustplaats.

# data[].attributes.body
Ik vond een kleine uitvaart juist heel mooi, we deden het heel erg samen. In mijn cultuur komen er vaak heel veel mensen en voelt het minder persoonlijk. Je hebt zelf geen rol.

# data[].attributes.headline
AFSCHEID OP AFSTAND De telefoon gaat. Een notaris van een kantoor waar wij al vaker mee hebben samengewerkt aan de andere kant van de lijn. Hij vraagt of wij de uitvaart van een cliënt van hen willen verzorgen. Al vrij snel wordt duidelijk dat de dochter van de dame die overleden is, in Australië woont. En ook dat het door de richtlijnen om het coronavirus in te dammen, niet mogelijk voor haar is om naar Nederland te reizen. Langzaam dringt tot mij door dat de dochter niet aanwezig kan zijn bij de uitvaart van haar eigen moeder.In de tussenliggende dagen heb ik veelvuldig contact met de dochter om helder te krijgen wat de uitvaartwensen zijn. Om zo, al is het op afstand, toch een afscheid te verzorgen dat bij haar moeder past. Alles in het Engels, maar met de hulp van Koen en Google Translate kom ik een heel eind. De dochter laat mij zelfs weten dat ze het contact als prettig ervaart en ze goed begrijpt wat ik bedoel. Een hele geruststelling voor mij, meestal zijn de gesprekken ter voorbereiding van een uitvaart, gewoon in het Nederlands. Zoeken naar mogelijkheden Gelukkig is er tegenwoordig veel mogelijk om op afstand toch een uitvaart te volgen. Samen met de dochter zoeken we naar wat voor haar een goede manier is. Ik doe haar verschillende suggesties aan de hand waaronder het maken van een videoregistratie van de complete uitvaart, een beeldopname van de dienst in het crematorium, een uitvaartfotograaf, livestreaming etc. Samen komen we tot de inzet van een uitvaartfotograaf en livestreaming. De uitvaart in aanwezigheid van buurtgenoten en kennissen verloopt goed, al voelde het ook voor mij bijzonder dat de meest nabije familieleden niet aanwezig waren. Die middag heb ik weer ten volle ervaren wat de richtlijnen voor nabestaanden kunnen betekenen. In de afgelopen maanden hebben we gezien, maar vooral ook gevoeld wat de impact voor familieleden is. Het niet, nauwelijks of gefaseerd op bezoek kunnen gaan bij een dierbare die op sterven ligt, maar ook het begrensde aantal aanwezigen bij een uitvaart, doet veel met mensen. Herdenkingsbijeenkomst Van de dochter heb ik inmiddels begrepen dat er in Australië een herdenkingsbijeenkomst wordt gehouden, zodra de as van haar moeder daar gearriveerd is. Zo kunnen familieleden toch op hun eigen wijze afscheid nemen in nabijheid van hun moeder. De foto’s die gemaakt zijn tijdens de uitvaart zijn voor de dochter van zeer grote waarde. Ik ben blij dat we toch op deze manier, al is het op afstand, toch van betekenis hebben kunnen zijn.

# data[].attributes.subject
AFSCHEID OP AFSTAND De telefoon gaat. Een notaris van een kantoor waar wij al vaker mee hebben samengewerkt aan de andere kant van de lijn. Hij vraagt of wij de uitvaart van een cliënt van hen willen verzorgen. Al vrij snel wordt duidelijk dat de dochter van de dame die overleden is, in Australië woont. En ook dat het door de richtlijnen om het coronavirus in te dammen, niet mogelijk voor haar is om naar Nederland te reizen. Langzaam dringt tot mij door dat de dochter niet aanwezig kan zijn bij de uitvaart van haar eigen moeder.In de tussenliggende dagen heb ik veelvuldig contact met de dochter om helder te krijgen wat de uitvaartwensen zijn. Om zo, al is het op afstand, toch een afscheid te verzorgen dat bij haar moeder past. Alles in het Engels, maar met de hulp van Koen en Google Translate kom ik een heel eind. De dochter laat mij zelfs weten dat ze het contact als prettig ervaart en ze goed begrijpt wat ik bedoel. Een hele geruststelling voor mij, meestal zijn de gesprekken ter voorbereiding van een uitvaart, gewoon in het Nederlands. Zoeken naar mogelijkheden Gelukkig is er tegenwoordig veel mogelijk om op afstand toch een uitvaart te volgen. Samen met de dochter zoeken we naar wat voor haar een goede manier is. Ik doe haar verschillende suggesties aan de hand waaronder het maken van een videoregistratie van de complete uitvaart, een beeldopname van de dienst in het crematorium, een uitvaartfotograaf, livestreaming etc. Samen komen we tot de inzet van een uitvaartfotograaf en livestreaming. De uitvaart in aanwezigheid van buurtgenoten en kennissen verloopt goed, al voelde het ook voor mij bijzonder dat de meest nabije familieleden niet aanwezig waren. Die middag heb ik weer ten volle ervaren wat de richtlijnen voor nabestaanden kunnen betekenen. In de afgelopen maanden hebben we gezien, maar vooral ook gevoeld wat de impact voor familieleden is. Het niet, nauwelijks of gefaseerd op bezoek kunnen gaan bij een dierbare die op sterven ligt, maar ook het begrensde aantal aanwezigen bij een uitvaart, doet veel met mensen. Herdenkingsbijeenkomst Van de dochter heb ik inmiddels begrepen dat er in Australië een herdenkingsbijeenkomst wordt gehouden, zodra de as van haar moeder daar gearriveerd is. Zo kunnen familieleden toch op hun eigen wijze afscheid nemen in nabijheid van hun moeder. De foto’s die gemaakt zijn tijdens de uitvaart zijn voor de dochter van zeer grote waarde. Ik ben blij dat we toch op deze manier, al is het op afstand, toch van betekenis hebben kunnen zijn.

# data[].attributes.body
Jurgen Theunissen Uitvaartzorg

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De telefoon gaat. Een notaris van een kantoor waar wij al vaker mee hebben samengewerkt aan de andere kant van de lijn. Hij vraagt of wij de uitvaart van een cliënt van hen willen verzorgen. Al vrij snel wordt duidelijk dat de dochter van de dame die overleden is, in Australië woont. En ook dat het door de richtlijnen om het coronavirus in te dammen, niet mogelijk voor haar is om naar Nederland te reizen. Langzaam dringt tot mij door dat de dochter niet aanwezig kan zijn bij de uitvaart van haar eigen moeder.

In de tussenliggende dagen heb ik veelvuldig contact met de dochter om helder te krijgen wat de uitvaartwensen zijn. Om zo, al is het op afstand, toch een afscheid te verzorgen dat bij haar moeder past. Alles in het Engels, maar met de hulp van Koen en Google Translate kom ik een heel eind. De dochter laat mij zelfs weten dat ze het contact als prettig ervaart en ze goed begrijpt wat ik bedoel. Een hele geruststelling voor mij, meestal zijn de gesprekken ter voorbereiding van een uitvaart, gewoon in het Nederlands.

Zoeken naar mogelijkheden

Gelukkig is er tegenwoordig veel mogelijk om op afstand toch een uitvaart te volgen. Samen met de dochter zoeken we naar wat voor haar een goede manier is. Ik doe haar verschillende suggesties aan de hand waaronder het maken van een videoregistratie van de complete uitvaart, een beeldopname van de dienst in het crematorium, een uitvaartfotograaf, livestreaming etc. Samen komen we tot de inzet van een uitvaartfotograaf en livestreaming.

De uitvaart in aanwezigheid van buurtgenoten en kennissen verloopt goed, al voelde het ook voor mij bijzonder dat de meest nabije familieleden niet aanwezig waren. Die middag heb ik weer ten volle ervaren wat de richtlijnen voor nabestaanden kunnen betekenen. In de afgelopen maanden hebben we gezien, maar vooral ook gevoeld wat de impact voor familieleden is. Het niet, nauwelijks of gefaseerd op bezoek kunnen gaan bij een dierbare die op sterven ligt, maar ook het begrensde aantal aanwezigen bij een uitvaart, doet veel met mensen.

Herdenkingsbijeenkomst

Van de dochter heb ik inmiddels begrepen dat er in Australië een herdenkingsbijeenkomst wordt gehouden, zodra de as van haar moeder daar gearriveerd is. Zo kunnen familieleden toch op hun eigen wijze afscheid nemen in nabijheid van hun moeder. De foto's die gemaakt zijn tijdens de uitvaart zijn voor de dochter van zeer grote waarde. Ik ben blij dat we toch op deze manier, al is het op afstand, toch van betekenis hebben kunnen zijn.

# data[].attributes.attachment_link.title
Afscheid op afstand - Jurgen Theunissen Uitvaartzorg

# data[].attributes.attachment_link.description
De telefoon gaat. Een notaris van een kantoor waar wij al vaker mee hebben samengewerkt aan de andere kant van de lijn. Hij vraagt of wij de uitvaart van een cliënt van hen willen verzorgen. Al vrij snel wordt duidelijk dat de dochter van de dame die overleden is, in Australië woont.

# data[].attributes.body
....ik begon aan een hele verhandeling, en haalde alles door, want het stond al in de titel: 'klein en fijn'. Over de hele linie neem ik dat waar en ervaar ik dat: geen stampvolle aula meer met vele onbekenden, maar een heel intiem gezelschap, waar iedereen zich veilig en betrokken voelt en waarin we op zoek gaan wat er wél kan; never waste a good crises!!

# data[].attributes.body
Daisy Renders beschrijft op haar website de ervaring met het online bijwonen van een uitvaart: "Een dierbare van mij overleed. Ik viel met mijn broer en man buiten de kern van genodigden voor de afscheidsdienst, maar wij behoorden wel tot de intimi. Een kwartier voor de plechtigheid zou beginnen, maakte ik online verbinding en ongemakkelijk namen we thuis plaats op onze bank. Mijn broer en man met een biertje en ik met een kopje thee. Met een glimlach zeiden we tegen elkaar: “Op zijn leven!”

"Aan het begin van de plechtigheid zaten we ongemakkelijk op onze bank, maar al snel voelden we ons toch heel dicht bij alle mensen in de aula. Als door een koker keken we naar de plechtigheid op het beeld. Je voelt natuurlijk niet hetzelfde als wanneer je in de aula zit, maar we waren zo ontzettend dankbaar dat deze techniek bestaat zodat we er op afstand toch bij konden zijn. Zeker als ook de aanwezigen in de aula uitspreken besef te hebben van de vele dierbaren die thuis op de bank meekijken. Lijfelijk ben je niet bij elkaar, maar de verbinding is misschien nog wel sterker en heftiger."

Lees meer via https://tinyurl.com/f79reeja

# data[].attributes.body
Ik klap mijn laptop open. Er is een livestream, een inlogcode, mijn wankele wifi-signaal. Dit is de uitvaart anno corona: een saluut via het scherm, medeleven zonder dat iemand het merkt.

Het is kerstvakantie. In de woonkamer spelen mijn kinderen met lego, terwijl ik op het studeerkamertje naar het beeldscherm staar - in spijkerbroek en slobbertrui. In beeld verschijnt eerst een luchtopname van het kerkgebouw, daarna schakelen we over naar binnen. De kerk is vrijwel leeg, her en der in de zaal zit iemand allenig op een stoel.

uit: Emiel Hakkenes, Trouw, 2 januari 2021

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Niemand die ik kende was zo oud als Bessel Vrijhof. Hij was 97 toen hij mij een prachtig verhaal vertelde, en hij was 100 toen hij mij een paar weken geleden nog een mail stuurde. Eerder die dag hadden we elkaar gezien en gesproken. Hij was opgewekt, glunderde haast.

Bessel Vrijhof is gestorven. Ik lees het op de kaart die zijn familie me stuurt. Vrijhof kwam mij voor als een reusachtige eik die vele stormen heeft doorstaan. En nu, zegt zijn zoon, heeft een stevige bries hem toch geveld.

In normale tijden zou ik mij in een pak steken, plaatsnemen in de kerk en na afloop de nabestaanden welgemeend de hand schudden. Maar, het valt te lezen in zo veel rouwberichten in de krant: begrafenissen zijn dezer dagen 'in kleine kring', in 'familiekring' of in 'besloten kring'. Soms is de plechtigheid via internet bij te wonen. Zo ook bij Bessel Vrijhof, ooit voorzitter van de Studiecommissie Invloed Aardgas op Beplantingen. 'De dodebomenclub', zei hij zelf olijk.

Medeleven zonder dat iemand het merkt

Ik klap mijn laptop open. Er is een livestream, een inlogcode, mijn wankele wifi-signaal. Dit is de uitvaart anno corona: een saluut via het scherm, medeleven zonder dat iemand het merkt.

Het is kerstvakantie. In de woonkamer spelen mijn kinderen met lego, terwijl ik op het studeerkamertje naar het beeldscherm staar - in spijkerbroek en slobbertrui. In beeld verschijnt eerst een luchtopname van het kerkgebouw, daarna schakelen we over naar binnen. De kerk is vrijwel leeg, her en der in de zaal zit iemand allenig op een stoel.

Vrijhofs kinderen herdenken hun vader. Hij keek samen met hen naar de sterren, leerde hun de namen van de bomen en kon gemakkelijk een kwartier bevlogen praten over een bloeiende plant.

"Laten wij bidden", zegt de dominee. Beneden mij barst op hetzelfde moment ruzie uit, een van de kinderen komt stampvoetend de trap op gerend.

In de kerkdienst op mijn scherm is het tijd voor een lied. Samenzang is niet toegestaan, maar het kerkkoor is aanwezig. Het bestaat uit slechts drie leden, ze staan ieder twee passen uit elkaar, want de afstandsregels gelden ook binnen de muren van de kerk. 'Dat wij allen, zo zwaar en droevig als wij zijn, niet uit elkaars genade vallen en doelloos en onvindbaar zijn', zingen ze.

Aan het eind van de dienst bedankt de dominee de kijkers thuis. De familie rijdt de kist op een wagentje de kerk uit, mondkapjes voor het gezicht. Ik staar naar de muur en denk aan de honderdjarige. Beneden smijt een kleuter kwaad zijn lego door de kamer.

Ik bel Vrijhofs zoon. Om in deze tijden een dierbare te begraven, dat was, zegt hij, nu ja - vreemd. "Geen kerk vol mensen, dat is een heel ander gevoel. Minder uitputtend, eerlijk gezegd. Maar ook in kleine kring was het een mooi afscheid. We hebben vader niet tekort gedaan."

Verslaggever Emiel Hakkenes reist de komende weken door Nederland en peilt de stemming.

Lees ook: Nederland op slot

Voor het eerst in 150 jaar mag de boekhandel in Schagen niet open.

Met een mondkapje op ging moeder Hakkenes naar de laatste kerkdienst.

# data[].attributes.attachment_link.title
De corona-uitvaart is een vreemd saluut via het scherm

# data[].attributes.attachment_link.description
Niemand die ik kende was zo oud als Bessel Vrijhof. Hij was 97 toen hij mij een prachtig verhaal vertelde, en hij was 100 toen hij mij een paar weken geleden nog een mail stuurde. Eerder die dag hadden we elkaar gezien en gesproken. Hij was opgewekt, glunderde haast.

# data[].attributes.body
Als Ritueelbegeleider is mijn werk veranderd. Het begeleiden bij afscheid is anders. De uitvaartdienst is niet meer alleen het ultieme ritueel dat kansen kan geven om weer verder te gaan.

Vanuit mijn werk als Ritueelbegeleider deel ik ook graag met jullie om zo hopelijk bij te dragen aan dat wat we mogelijk nog niet weten, nog moeten ontdekken.
***
Meneer en mevrouw X van 83 en 86 jaar wonen zelfstandig. Ze hebben het goed samen. 65 jaar bij elkaar, nog zoveel om elke dag dankbaar voor te zijn.

Mevrouw komt te vallen en belandt in het ziekenhuis. Het is een nare val en vraagt langere opname.

Nog geen 2 weken later wordt bij meneer Corona geconstateerd. Ook hij belandt in het ziekenhuis, een etage lager, in isolatie.

Met elkaar praten gaat via de Ipad, tot het niet meer kan. Meneer verslechterd.
Ook de  zoon krijgt Corona. Het is enorm schipperen voor de andere 2 kinderen  hoe hier mee om te gaan. Mevrouw mag niet naar haar man, het besmettingsgevaar is te groot en mevrouw zelf ook te kwetsbaar.

Na 6 weken leven tussen hoop en vrees gebeurt het meest gevreesde: meneer komt te overlijden.

Na 65 jaar samenzijn is er geen afscheid van elkaar genomen. Geen gedag gezegd, niet nog even een hand vasthouden, een kus. Niet meer zeggen dank je wel voor een lang leven samen.

Mijn werk begint bij mevrouw in het ziekenhuis. Het besef dat haar man is overleden is er soms wel soms niet. Ik neem foto's mee, we praten over vroeger, over samen. Voor de afscheidsdienst mag mw. even uit het ziekenhuis. Dan ziet ze haar man voor het eerst weer:
in de geopende kist in de aula van de aula. Ze kijkt en kijkt en wil niet meer weg. Tranen, glimlach, stilte.

Mevrouw zit op de voorste rij. Ze doet actief met mij mee, knikt en zegt ja of "klopt!". Zakdoeken en een glas water dichtbij.

We praten een hele dienst over alles wat mooi was, over dank je wels, over een leven samen.
Met veel foto's en door mevrouw gekozen liedjes van toen. Alsof er niemand om haar heen zit, intens betrokken.

Zo kwamen ze toch nog even samen.
Een eigen moment van dag zeggen.

Na afloop een groot compliment:
lieverd, dankjewel. Het was áf.

# data[].attributes.body
Ik werkte tijdens die eerste lockdown thuis en zat mezelf de hele dag op te vreten tot het half vier was, het moment dat Judith uit het ziekenhuis belde. Meestal had ze slecht nieuws. Infecties door virussen en bacteriën zaten het herstel volledig in de weg.

Ik vond het vreselijk om niet bij mijn vader te kunnen zijn, voelde me zo gedistantieerd van hem. Judith vertelde dat ze op de kinderafdeling weleens een knuffeltje bij het kind leggen en dat de ouders hetzelfde knuffeltje thuis hebben. Eigenlijk mocht het niet volgens het protocol van de intensive care, maar Judith heeft geluld als Brugman zodat wij een knuffel mochten brengen.

Ik heb drie dezelfde knuffelhondjes gekocht; voor mijn broer, voor mezelf en eentje hebben we naar het AMC gebracht. We mochten af en toe videobellen. Dan zette een verpleger de telefoon op Facetime naast het bed van mijn vader en zag ik zijn hoofd liggen op het kussen met die knuffel ernaast.

Uit: Barbara van Beukering, Volkskrant, 30 dec 2020

https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/anne-moest-afscheid-nemen-van-haar-beide-ouders-het-eerste-wat-ik-dacht-we-zijn-nu-nog-maar-met-z-n-tweeen~b55c67b0/

# data[].attributes.body
Een overleden man lag thuis opgebaard in een kist. Hij was daags daarvoor overleden in het ziekenhuis aan de gevolgen van kanker. De tweede dag van de opbaring kwam er een telefoontje van het ziekenhuis. Een van de verplegers die de man verzorgd had  bleek besmet te zijn geweest met corona. De nabestaanden wilden direct de kist sluiten. Ik heb uitgelegd dat er niets aan de hand was met de opbaring en dat de overledene  zelf nu niet besmettelijk was. Toch voelde alles anders voor de nabestaanden en de kist moest dicht.... er was een tijd voor het bewuste telefoontje en erna.

-Loes-

# data[].attributes.body
Een begrafenis in coronatijd maakt de dood doodvermoeiend. Ik moest het doen met een link van een livestream waar ik met een wachtwoord toegang toe had. De dienst was onder werktijd en ik twijfelde of ik vrij moest vragen. Het voelde aanstellerig om niet te gaan werken.

Ik vond het jammer dat corona het ritueel van mooi aankleden en de schoenen aandoen die je nooit draagt, wegnam. Het fysiek aanwezig zijn bij afscheid herinnert je aan de gunst te mogen leven. Het herenigt met verre familieleden en laat inzien hoe triviaal het gros van je problemen is. Coronamaatregelen gaven het drama geen kans op een van de weinige aangelegenheden dat drama er mag wezen. De weblink bood ook weinig ruimte voor empathie. ‘Ik moet zo naar een begrafenis’ heeft een ander effect dan ‘Ik heb zo een begrafenis online’.

Megan van Kessen, Parool, 28 november 2020

https://www.parool.nl/columns-opinie/de-link-van-de-online-begrafenis-werkt-niet-en-nu~b8c6e458/

# data[].attributes.headline
Inspiratie en adviezen voor en door ritueelbegeleiders

# data[].attributes.subject
Inspiratie en adviezen voor en door ritueelbegeleiders

# data[].attributes.body
-- Simone Snakenborg

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
LBvR | Landelijke Beroepsvereniging van Ritueelbegeleiders

# data[].attributes.attachment_link.title
Corona en ritueelbegeleiding - LBvR | Landelijke Beroepsvereniging van Ritueelbegeleiders

# data[].attributes.attachment_link.description
TIP: Lees hier nieuws en advisen van de Landelijke Beroepsvereniging van Ritueelbegeleiders om te werken in de coronacrisis.

# data[].attributes.body
Voordat er corona was had ik meer voorregelingen/ gesprekken over uitvaartwensen dan nu.  Je zou eigenlijk verwachten dat meer mensen nu bij leven wel iets zouden willen vastleggen.

-Loes-

# data[].attributes.body
We wisten niet eens dat onze oom was opgenomen in het ziekenhuis. Het personeel van het tehuis waar hij leefde verzuimde ons te informeren.  Het eerste bericht dat we kregen, een telefoontje, was het bericht dat hij was overleden. Eenzaam, alleen, niemand van familie bij hem… Door alle COVID-19 toestanden, vele onduidelijkheden, formulieren, niet meewerkende instanties, werden we pas vlak voor de uitvaart geïnformeerd over datum en locatie. Geen wake, niet even dichtbij zijn, geen laatste blik op de lieve dode. De dag zelf… wat het meest is bijgebleven, is de enorme, onoverbrugbare afstand. De verplichte anderhalve meter  afstand was 2 meter afstand te veel. Geen armen om elkaar heen, geen zachte vinger die je tranen wegveegt van je wang. Het werd zo abstract, onwerkelijk, dit ‘afscheid’.

Later, wanneer?, gaan we terug naar het graf. Samen, dichtbijelkaar. Dan kunnen we het verdriet pas delen. Het verdriet van het verloren leven, het verdriet van afscheid nemen en het verdriet van eenzaamheid.

# data[].attributes.headline
Beneden smijt een kleuter kwaad zijn lego door de kamer. 

# data[].attributes.subject
Beneden smijt een kleuter kwaad zijn lego door de kamer. 

# data[].attributes.body
“Laten wij bidden”, zegt de dominee. Beneden mij barst op hetzelfde moment ruzie uit, een van de kinderen komt stampvoetend de trap op gerend.

In de kerkdienst op mijn scherm is het tijd voor een lied. Samenzang is niet toegestaan, maar het kerkkoor is aanwezig. Het bestaat uit slechts drie leden, ze staan ieder twee passen uit elkaar, want de afstandsregels gelden ook binnen de muren van de kerk. ‘Dat wij allen, zo zwaar en droevig als wij zijn, niet uit elkaars genade vallen en doelloos en onvindbaar zijn’, zingen ze.

Aan het eind van de dienst bedankt de dominee de kijkers thuis. De familie rijdt de kist op een wagentje de kerk uit, mondkapjes voor het gezicht. Ik staar naar de muur en denk aan de honderdjarige. Beneden smijt een kleuter kwaad zijn lego door de kamer.

Uit: Emiel Hakkenes, Trouw, 2 januari 2021

https://www.trouw.nl/nieuws/de-corona-uitvaart-is-een-vreemd-saluut-via-het-scherm~b86c33d6/

# data[].attributes.headline
Het uitvaart fotoalbum als plaats van herinnering?

# data[].attributes.subject
Het uitvaart fotoalbum als plaats van herinnering?

# data[].attributes.body
Het beperkte aantal mensen bij een uitvaart maakt het soms moeilijk om die ervaring later te delen, kennissen waren er immers niet bij. Een fotografisch beeldverslag kan helpen, en wordt door Martin Hoondert gezien als 'secundaire ritualiteit'. Bekijk het Funeraire Academie interview met de afscheidsfotograaf.

# data[].attributes.attachment_link.title
Uitvaarten in tijden van Corona / FA Videogesprek 5 met de afscheidsfotograaf

# data[].attributes.body
Dat waren de woorden van een dochter na de uitvaart van haar vader.
Normaal zouden er misschien wel meer dan 200 mensen in de aula gezeten hebben, nu waren ze met zijn twintigen.
En juist omdat ze alleen met het gezin waren, met de kern, kwamen ze ook tot de kern.
De dochters durfden alledrie ("omdat jij zei dat ik dat kan") te spreken en ook de kleinkinderen lieten hun mooiste verhalen over opa horen.

Juist omdat er geen mensen zaten op de banken achter hen, kon dit dit gezin op een krachtige en prachtige manier afscheid nemen.

Rita Vruggink, ritueelbegeleider

# data[].attributes.body
Een heel dierbare vriendin van mijn hoogbejaarde ouders is overleden. Ik kende haar goed, ben vaak bij haar geweest. Mooie gesprekken, vaak zittend in haar prachtige natuurtuin. Een heel bijzondere dame, en ook sjamaan. En op de sjamanistische wijze zal haar uitvaart ook worden gedaan. De regels voor uitvaarten in COVID-19-tijd moeten worden gevolgd. Slechts 30 mensen mogen aanwezig zijn, een professionele filmer is ingehuurd om de uitvaart live te streamen. En zo kan ik, gezeten voor een pc, in mijn eigen huiskamer, kijken-op-afstand. En, hoezeer het prettig is om er tóch bij te kunnen zijn, mis ik zó veel: het persoonlijke contact, het samen-zijn. De wind te kunnen voelen, de geuren van het gras, het zingen van vogels, het geluid van gedeelte stilte. Mijn blik zelf te kunnen sturen. Het delen van zo’n belangrijk onderdeel van ons aller bestaan wordt platgedrukt, in een onnatuurlijk  kader geplaatst. En te weten dat mijn lieve ouders, vele kilometers bij háár én mij vandaan, ook zo voor hun computer zitten, op zo’n onoverbrugbare afstand van het afscheid-kunnen-nemen van hun vriendin, het doet mij pijn. Verdriet in verdriet.
- Hanita

# data[].attributes.body
Veelvuldig contact was er al niet. Wel waardevol, een belletje, af en toe een bezoekje. Maar nu was het geheel onmogelijk, een paar dagen al, had ik getracht te bellen maar er werd niet opgenomen. Na veel moeite lukte het iemand van het verzorgingstehuis te spreken die wist waarom. Hij was gevonden, ziek door Covid, liggend naast zijn bed. Inmiddels al naar een ziekenhuis gebracht. Nadat we achterhaald hadden welk ziekenhuis, was het daar niet mogelijk om meer informatie te krijgen dan dat hij op de IC lag. Geïnformeerd werden we niet bij navraag. Na opnieuw bellen, bleek hij overleden.

Snel, werd zijn begrafenis en alles er omheen geregeld, voor zover mogelijk op de manier zoals hij het had gewild. De begrafenis was bij een veld, veel ruimte, tussen ons allen te veel ruimte. Nabijheid was er niet. Een gesloten kist verdween, net als hij. Het is nog steeds niet af.

# data[].attributes.headline
Column over een troosttuintje in de coronatijd

# data[].attributes.subject
Column over een troosttuintje in de coronatijd

# data[].attributes.body
-Loes-

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het huis van oma heeft een mooi groot raam met uitzicht op haar tuin. Vanuit de tuin kunnen mensen door het raam naar binnen kijken. De kist van oma werd gesloten met de gekleurde knoppen en voor het glas gezet. De tekeningen werden erop geplakt.

In de tuin een lantaarntje met een brandende kaars en een tafeltje voor bloemen en lege vazen met wat water. Voor de bloemen die mensen kunnen brengen. Er werd een houten paneeltje met een spreuk op de tafel neergezet: 'wie thuis het geluk niet vindt, die vindt het nergens'. Een rake spreuk in tijden van Corona.

Maar thuis geluk vinden, kan ook thuis van binnen zijn, in je hart. De tuin van oma werd een plaats om afscheid van haar te nemen. Van haar tuin een troosttuin maken, gaf iedereen een goed gevoel. Persoonlijk afscheid nemen achter glas. Nog maar heel kort geleden zou niemand dit bedacht hebben.

Op de dag van de uitvaart was er niets afgesproken over een erehaag, maar de buren stonden in hun eigen tuintjes om haar uit te zwaaien. Voor de buren een buurvrouw, voor anderen familie. Afscheid nemen is voor veel meer mensen belangrijk dan alleen voor directe familie. Haar nabestaanden kijken terug op een bijzondere week met veel aanloop (keurig na elkaar) in de tuin. Er zijn veel foto's gemaakt en gedeeld. Na de uitvaart werden de bloemstukken die op de kist lagen, ook in het troosttuintje neergelegd. Het hartvormige bloemstuk van de kleinkinderen stal de show. Ik heb zelden meegemaakt dat er door zoveel mensen steun geput is uit een bloemstuk wat anders alleen maar tijdens de afscheidsbijeenkomst gezien wordt. Het prachtige hartvormige bloemstuk was opnieuw reden voor anderen om even deze gedenkplaats van oma te bezoeken.

Oma's troosttuintje is een begrip in de wijk geworden. Creatief afscheid nemen, de tijd zal leren of we daar emotioneel mee vooruit kunnen. Iets is beter dan niets.

Loes Rooijakkers-Jeuken

# data[].attributes.attachment_link.description
Het huis van oma heeft een mooi groot raam met uitzicht op haar tuin. Vanuit de tuin kunnen mensen door het raam naar binnen kijken. De kist van oma werd gesloten met de gekleurde knoppen en voor het glas gezet. De tekeningen werden erop geplakt.

# data[].attributes.body
De anderhalve meter afstand houden. Ik vind het het lastigste als ik als ritueelbegeleider de familie ontvang in het crematorium. Ik zie en voel hun ongemakkelijkheid. Maar in deze tijden kan ik niet naar ze toestappen voor een handdruk of een tikje op de schouder. Ik zie aan alle kanten dat 'we' wennen aan die afstand. Maar op zo'n moment went het voor mij nooit.
-- Simone

# data[].attributes.headline
Binnenkijken bij het bron- en contactonderzoek: ‘Het verdriet is soms zo groot, dan voel je het door de telefoon heen’

# data[].attributes.subject
Binnenkijken bij het bron- en contactonderzoek: ‘Het verdriet is soms zo groot, dan voel je het door de telefoon heen’

# data[].attributes.body
Het zijn soms heftige gesprekken. Bijvoorbeeld met iemand die net uitvaarten van twee  familieleden heeft gehad, die aan corona zijn overleden en nu zelf besmet is. Gerritsen, eerder apothekersassistente, maakte het mee. „Die persoon was natuurlijk heel verdrietig, moest heel erg huilen aan de telefoon. Het is belangrijk dat je empathisch vermogen hebt. En bijvoorbeeld voorstelt om na een half uurtje terug te bellen, zodat iemand even tot rust kan komen.”

Tubantia, 1/2/2021

# data[].attributes.body
Onlangs overleed een kennis van mij, ik kende haar niet goed, maar zou normaal wel naar haar uitvaart gaan. Nu kreeg ik een link om het afscheid online te volgen. Dat heb ik niet gedaan. Ik had geen behoefte aan het digitaal volgen van een uitvaart van iemand waar ik niet close mee ben. Vanachter een beeldscherm voel je de uitvaart niet en de persoon was niet belangrijk genoeg voor mij. Er zijn kringen bij uitvaarten. Ik zat niet in de kring die aanwezig mocht zijn en ook niet in een kring voor wie de uitvaart via streaming van belang was. Dat zette me aan het denken. Het live streamen van uitvaarten is vast een uitkomst, maar niet voor elke
groep.

- Guus

# data[].attributes.body
Een uitvaart van een goede vriendin werd gefilmd, in 2012. Een jaar later was er een feest om haar te herdenken en toen werd de film (integraal) afgespeeld. Het viel me op dat er niet veel naar de film werd gekeken. Ook niet door mij. De beelden zaten nog voldoende in mijn hoofd.

# data[].attributes.body
Tijdens de wekelijkse wandeling met mijn collega Loes laten we niet alleen de honden uit maar is er tijd voor overleg en reflectie op ons werk. Natuurlijk komt dan ook het onderwerp  ‘corona en  uitvaart’ ter sprake. Graag deel ik ons gesprek met jullie.Het valt ons op dat als er maar  30 mensen aanwezig mogen zijn bij een afscheid, de nabestaanden de uitvaart vrij sober houden. Waarom kiezen mensen ervoor om de afscheidsbijeenkomst  dan minder op te tuigen? (om maar even in de kerstsfeer te blijven). Geen ritueelbegeleiding en niet teveel toeters en bellen.

Wanneer wij aan tafel zitten om met de nabestaanden de uitvaart te bespreken komt natuurlijk ook de inhoudelijk kant van de bijeenkomst ter sprake. Een van de vragen, als de kerk er niet bij betrokken is, is of ritueelbegeleiding voor de inhoud dan gewenst is. Een veelvoorkomende reactie op dit moment is:  “waarom zouden we dat doen? .... er mogen maar zo weinig mensen komen…” Dat er vaak ook veel mensen mee via livestream meekijken lijkt minder van belang bij deze afweging. Wat is dan de plek van de mensen die inloggen en zo op afstand het afscheid meebeleven? Soms wordt er ook gezegd dat men, wanneer het weer mag, alsnog een groter afscheid wil organiseren. Gebeurt dit in de praktijk ook echt? Wij hebben het nog niet meegemaakt toen de regels wat versoepeld waren. Gaat dit als het met het virus achter de rug is, ooit wel gebeuren?

Afscheid nemen van je dierbare, daar draait het om. Je kan het nog steeds maar één keer doen. Waarom heeft het aantal personen dat aanwezig mag zijn dan toch zoveel invloed op de keuzes die nu gemaakt worden? Afscheid neem je toch in eerste plaats voor jezelf/ direct naasten en laat je toch niet beïnvloeden door het aantal aanwezige personen? Of is een afscheid toch erg gericht op de buitenwereld en een bredere kring om de overledene (en nabestaanden) heen? Wil men vooral het leven van de overledene van diverse kanten belichten als de zaal vol zit? Dan openlijk uitspreken wat iemand voor je betekend heeft? Het lijkt erop dat mensen denken dat alles in kleine kring dit wel bekend is. Iedereen kent dan het levensverhaal wel en het verdriet wordt dan in kleine kring gedeeld. Hoeft het dan niet meer uitgesproken te worden in een bijeenkomst? De direct nabestaanden weten zelf wel wie de overledene was en wat het verlies voor hen betekent.

Vanwege de kleine groep worden er stappen in het afscheid overgeslagen.  Worden uiteindelijk dus alle verhalen over iemands leven alleen maar verteld voor anderen? Voor de belangstellenden die iets verder afstaan van de persoon die overleden is dan de 30 intimi? Of wil je de verhalen wel vertellen en de gevoelens rondom het verlies toch uitspreken en er een volledige uitvaart van maken om de overledenen te eren? En niet te vergeten, soms blijft het verrassend wat er te vertellen en te delen valt, ook voor intimi. Hmmm ik vind het een lastige.......Wij vragen ons af: ‘wat zou voor jou/jullie de overweging zijn?’ , laat het ons gerust even weten.

Manuela en Loes

# data[].attributes.body
Een uitvaart in maart 2020

# data[].attributes.body
Nadat ik de link had gedownload, wikkelde ik mezelf in de door haar gehaakte deken en drukte op play. Zonder cake. Zonder koffie.

Ik heb van begin tot eind gehuild. Wat ik me van tevoren niet realiseerde, was dat ik nu de camera was. Vanachter mijn laptop ontkwam ik niet aan de aanblik van mijn familie op hun kwetsbaarst. De trillende knie van de dochter die haar moeder heeft verloren of de broer wiens mondkapje vochtig wordt van tranen.

Wanneer je op iemands begrafenis bent, dan houd je je blik strak op de kist of een deurklink gericht. Dan zie je het verdriet van je medemens niet zo. Omdat je deels bezig bent om jezelf een houding te geven. Maar ook omdat je mensen niet gaat aangapen zoals ik dat vanachter mijn laptop deed. Als ik in de zaal had gezeten, had ik waarschijnlijk niet gehuild omdat het verdriet van anderen groter is. Nu mocht ik gewoon heel hard huilen om tante Tineke, ook al was ze mijn oudtante en had ik nooit bij haar gelogeerd.

Het was eigenlijk prettig om geen oncomfortabele schoenen te dragen of gesprekken te voeren over waar je woont en werkt. Dat het internet in mijn broekzak zorgt voor een hoop afleiding is vervelend, maar het gaf me wel een moment om afscheid te nemen zonder de afleiding van mijn fysieke aanwezigheid. Ik ben de grote stoorzender op een begrafenis, niet het internet. Behalve dat mijn kat er telkens doorheen miauwde, beleefde ik het drama dat de dood verdient.

Megan van Kessen, Parool, 28 november 2020

https://www.parool.nl/columns-opinie/de-link-van-de-online-begrafenis-werkt-niet-en-nu~b8c6e458/

# data[].attributes.body
Ik heb helaas in deze pandemie dierbaren, familie en kennissen verloren. Zeven in totaal. Heel gek maar niet ééntje aan corona. Waarom zoveel in korte tijd, het valt haast niet te bevatten. Waren ze te oud, te ziek, levensmoe misschien. Ja, ziek waren er vier. Twee al lange tijd, maar de andere twee maar ongeveer 3 maanden. Twee zijn door een noodlottig ongeval overleden en dan was er nog mijn beste vriendin( een beetje mijn moeder) die oud was en dementerende.

Voor haar heb ik zelf een begrafenis georganiseerd, bij de anderen heb ik de uitvaart op afstand, via het beeldscherm, moeten bijwonen. Dat was geen afscheid, nog steeds denk ik dat ik na deze moeilijke tijd weer bij hen op bezoek kan gaan, dat het een boze droom was. Het verdriet zal misschien nog komen, nu is het allemaal voor mij zo onwerkelijk en ga ik maar door met van alles, stort me in mijn werk en vrijwilligerswerk, weinig of geen tijd voor rouwen want dat lukt nog steeds maar niet in mijn hoofd.  Waren ze maar begraven denk ik soms, dan had ik hun graf kunnen bezoeken en viel het kwartje misschien dat ze er allemaal echt niet meer zijn! Het afscheid van mijn vriendin was prachtig, dierbaar, met maar 12 mensen. Ik had er een duo life laten optreden, fantastisch, dat was afscheid nemen. Ik heb haar zelf uit mogen strooien samen met mijn dochter, glühwein erbij, prachtige zon, tranen, maar het was goed zo, we deden het samen!

Als alleenstaande is een afscheid sowieso moeilijk, maar wat voel je als je in je eentje achter een scherm een begrafenis bijwoont. Eenzaamheid, verlorenheid, verdriet en boosheid dat je er niet bij kan zijn. Ik heb in mijn leven vele begrafenissen bijgewoond en vond het altijd zeer prettig om na de  plechtigheid verdriet met elkaar te delen , mooie herinneringen op te halen, gewoon even samen zijn. Hoe gaan we dat allemaal nog doen als we weer bij elkaar mogen komen? Alsnog een bijeenkomst organiseren? Mijn hoofd zegt ja, maar dat geldt natuurlijk niet voor iedereen. Ik kan me bij bepaalde dierbaren nog een ‘feestje’ achteraf voorstellen, net als het feestje dat we nog te goed hebben van mijn dochter die tussen dit alles door trouwde!

# data[].attributes.body
Soms is de uitvaart zelf heel eenvoudig. Ik merk dat ik meer aandacht aan nazorg besteed.

-Loes-

# data[].attributes.body
Ik sprak een weduwe. Na een uitvaart in besloten kring, bleef het wel heel erg stil. De drempel was te hoog om haar te bezoeken, vrienden waren niet op de uitvaart geweest, Geen gedeeld verdriet, geen gedeelde ervaring. Ze was eenzamer dan ooit. Natuurlijk blijft niet iedereen je steunen nadat je iemand verloren hebt. Maar nu was er vanaf het eerste moment niemand en voelde zij zich direct al in de steek gelaten.
-Loes-

# data[].attributes.headline
Digitale rouwkaart en livestream uitvaart

# data[].attributes.subject
Digitale rouwkaart en livestream uitvaart

# data[].attributes.body
Via WhatsApp ontvang ik een foto van een envelop met grijze randen. Onderaan de foto staat: "Er is post voor jou". Ik weet, het is de rouwkaart van mijn lieve tante. Gister belde mijn nicht met het verdrietige bericht. De rouwkaart is blijkbaar naar mijn oude adres verzonden. De huidige bewoonster vraagt of ik de kaart kom ophalen. "Zou je voor mij foto's van de kaart willen maken?" app ik terug. De foto's komen binnen en ik lees:" Wat staat ze mooi op de foto". Ik open de 'digitale' rouwkaart en de tranen rollen over mijn wangen. "Zoals ze op de foto staat, zo was ze ook echt. Ze is 94 geworden" app ik terug. De huidige bewoonster appt: "Een warme vrouw dat zie je, veel sterkte morgen bij de uitvaart". Ik bedank haar maar zeg niet dat ik de uitvaart via een livestream zal volgen. Het voelt toch wat vreemd; van een digitale rouwkaart naar een livestream uitvaart. De volgende dag zit ik in mijn uppie voor de laptop. Ik zie de kist en weet dat daar mijn lieve tante ligt maar alles lijkt ver weg. Totdat ik mijn moeder en broer de uitvaartzaal zie betreden. Harder en harder begin ik te huilen. Plotseling ben ik ook daar om afscheid te nemen van mijn lieve tante.

Mildred

# data[].attributes.body
Natuurlijk werkte de link niet. Mijn familie was in rep en roer. Foto’s van zwarte beeldschermen werden gedeeld in de familiewhatsappgroep. Mijn moeder schreef: ‘Hoor niks en beeld staat stil,’ gevolgd door een foto van het zwarte laptopscherm. Op Facebook ging het los. Op de vijftien mensen na die er wel mochten zijn, liet iedereen weten te maken te hebben met het zwarte beeld. ‘Bij mij lukt het ook niet.’ ‘Hier ook niks.’

Het was tragisch. Ik stopte mijn gedachtes aan tante Henny, die vanwege een longaandoening thuis moest blijven, snel weg. Als ik ooit de begrafenis van mijn zussen zou missen vanwege een technische storing zou ik alle techniek boycotten en in een boom gaan wonen.

Plots was daar een nieuwe link in de familieapp. Een opname van het afscheid. Iemand had zich over het probleem gebogen en de nabestaanden getroost met een video die je kon downloaden. Nu kon ik de begrafenis in alle rust terugkijken.

Megan van Kessen, Parool, 28 november 2020

https://www.parool.nl/columns-opinie/de-link-van-de-online-begrafenis-werkt-niet-en-nu~b8c6e458/