# data[].attributes.body
Vroeger was de toren van babel erg belangrijk

# data[].attributes.body
Mensen konden vroeger niet met elkaar communicren

# data[].attributes.body
https://m.youtube.com/watch?v=8gB8IrM6GuM

# data[].attributes.body
DeBibliotheek
DeBibliotheek
De glottogonie (van het Grieks: glootta - "tong, spraak" en gon- "verwekken") of glottogenese is de tak van de taalwetenschap die zich bezighoudt met de studie van het ontstaan van taal.

De wetenschap ontstond aan het eind van de 20e eeuw en is nog vrij speculatief. Ze baseert zich op inzichten uit de archeologie, (historische) taalkunde en antropologie.
Bron:http://nl.wikipedia.org/wiki/Glottogonie

De oorsprong van taal
Taal is een uiterst ingewikkeld onderwerp van studie. Dat geldt in nog sterkere mate voor taal in het verleden en zeker het ontstaan ervan. In feite is het spreken van taal niets anders dan het teweegbrengen van luchttrillingen, in de vorm van geluidsgolven, die meteen nadat ze geuit zijn spoorloos verdwijnen: ontastbaar, onzichtbaar, ongrijpbaar. Vóór de uitvinding van opname-apparatuur was schriftelijke neerslag de enige manier om taal te doen beklijven. Maar ook het schrift is een verhoudingsgewijs jonge ontdekking. Waarschijnlijk waren de Soemeriers, een volk dat omstreeks 3 000 v.C. in Mesopotamie leefde, de eersten die taal optekenden. Het Soemerisch verschilde echter in geen enkel opzicht fundamenteel van de tegenwoordige talen, zodat die allereerste `taalkundige fossielen’ in spijkerschrift slechts aanwijzingen bevatten voor het bestaan van taal. Ze bieden geen enkel aanknopingspunt voor het ontstaan ervan.

# data[].attributes.body
https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Taal#Oorsprong_van_de_geschreven_taal

# data[].attributes.body
Er moasten talen kommen om mein

# data[].attributes.headline
Mensen wilden vroeger elkaar ook iets duidelijk maken. Dat deden ze met gebaren en met klanken. Langzaam ging men steeds meer dezelfde klanken gebruiken en dat werd langzaam een taal. Klanken hadden het voordeel dat je iets kon zeggen zonder dat je elkaar hoefde te zien. Daarom werden er steeds meer klanken gebruikt. In het begin waren er veel talen. Iedere kleine gemeenschap had zijn eigen taal. Maar dat is al heel lang geleden.Hoeveel talen er op de wereld zijn is niet precies te zeggen. Het is namelijk niet duidelijk of bepaalde talen als taal worden gezien of als dialect. Er zijn in ieder geval een heleboel talen! Ongeveer 5000!Wist je dat taal de eigenschap is die mensen van diersoorten onderscheidt? Een aap kan wel wat taal worden aangeleerd, maar een chimpansee zal niet verder komen dan het niveau van een kind van 6 jaar oud.

# data[].attributes.subject
Mensen wilden vroeger elkaar ook iets duidelijk maken. Dat deden ze met gebaren en met klanken. Langzaam ging men steeds meer dezelfde klanken gebruiken en dat werd langzaam een taal. Klanken hadden het voordeel dat je iets kon zeggen zonder dat je elkaar hoefde te zien. Daarom werden er steeds meer klanken gebruikt. In het begin waren er veel talen. Iedere kleine gemeenschap had zijn eigen taal. Maar dat is al heel lang geleden.Hoeveel talen er op de wereld zijn is niet precies te zeggen. Het is namelijk niet duidelijk of bepaalde talen als taal worden gezien of als dialect. Er zijn in ieder geval een heleboel talen! Ongeveer 5000!Wist je dat taal de eigenschap is die mensen van diersoorten onderscheidt? Een aap kan wel wat taal worden aangeleerd, maar een chimpansee zal niet verder komen dan het niveau van een kind van 6 jaar oud.

# data[].attributes.body
Talen zijn bedacht omdat mensen anders niet met elkaar kunnen communiceren ze wilden elkaar duidelijk maken dat ze de toren van babel wilde bouwen

# data[].attributes.body
Geschreven en gesproken taal

# data[].attributes.body
Frysk is de lânseigen taal dy't fan âlds sprutsen wurdt troch de Westerlauwerske Friezen, yn it gebiet dat no rûchwei omfieme wurdt troch de Nederlânske provinsje Fryslân. It hat dêr in offisjele status gelyk oan dy fan it Nederlânsk. It Frysk heart ta de Noardwestgermaanske kloft fan 'e Westgermaanske talen, en foarmet dêrbinnen de Fryske taalgroep mei it yn Dútslân sprutsen Noardfrysk en Sealterfrysk. Yn akademyske fermiddens wurdt it Frysk faak fan Westerlauwersk Frysk neamd, om it fan 'e oare Fryske talen te ûnderskieden. Yn it bûtenlân sprekt men ornaris fan "Westfrysk", mar yn Nederlân is dat de oantsjutting foar in Hollânsk dialekt mei in Frysk substraat, út 'e Kop fan Noard-Hollân.

Mei sa'n 600.000 sprekkers is it Frysk fierwei de grutste fan 'e trije Fryske talen, en foarmet it in middenmoater as men nei alle Jeropeeske talen sjocht. Histoarysk is it Frysk fuortkommen út it Aldfrysk, dat him fia it Midfrysk ta it Nijfrysk ûntwikkele hat. It moderne Frysk falt útinoar yn in fjouwertal grutte dialekten dy't lykwols mar sa'n bytsje ferskille dat men suver better fan taalfarianten sprekke kin. Dêrnjonken besteane ek noch fjouwer lytse, sterk ôfwikende en tsjintwurdich slim yn har fuortbestean bedrige dialekten, dy't sprutsen wurde op 'e Waadeilannen en yn it lang tige isolearre havenstedsje Hylpen dy't wat yn archaiser dialect is as de oare dialecten fan Fryslan. De Fryske standerttaal is lykwols fierhinne basearre op 'e beide grutte dialekten fan it Klaaifrysk en it Wâldfrysk. Op 't heden wurdt it Frysk op almar mear maatskiplike terreinen brûkt, en nettsjinsteande ûnheilsprofeten dy't al withoelang om it hoartsje it tsjindiel foarsizze, liket it der net op dat it foarearst útstjerre sil.

Ynhâld
Taalsibskip Bewurkje

Taalgebiet fan de trije moderne Fryske talen.
It Frysk heart ta de grutte Yndo-Jeropeeske taalfamylje, dy't bygelyks ek talen as it Frânsk, Gryksk, Russysk, Perzysk en Hindy omfiemet. Mei û.m. it Deensk, Noarsk en Sweedsk wurdt it ta de Germaanske talen rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it Dútsk, Nederlânsk en Jiddysk de Westgermaanske taalgroep. It Frysk is lykwols nauwer besibbe oan it Ingelsk en it Skotsk, wêrmei't it de Noardwestgermaanske talen foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e Angelsaksyske talen en de Fryske talen.

Men wol wol hawwe dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat men dêrby foarbygiet oan 'e oare Fryske talen en oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, is dat al lang net mear wier. Yn 'e Midsiuwen wiene it Aldfrysk en it Aldingelsk (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it Frânsk sûnt de Normandyske Ynfaazje fan 1066 op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Frysk, benammen fan 'e sechstjinde iuw ôf, krekt in sterke Nederlânske ynfloed ûndergien hat.

De taalsitewaasje yn Noard-Nederlân.
It (Westerlauwersk) Frysk is it naust besibbe oan 'e oare beide Fryske talen, it Noardfrysk en it Sealterfrysk. It Noardfrysk wurdt sprutsen yn Noard-Fryslân, oan 'e Noardseekust fan 'e Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, krekt besuden de Deenske grins. It Sealterfrysk wurdt yn 'e krite Sealterlân, tusken Aldenboarch, Kloppenboarch en de Nederlânske grins sprutsen, yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. Dy taalfoarm is it iennichste noch libbene dialekt fan it Eastfrysk (of Easterlauwersk Frysk), wêrfan't it taalgebiet yn earder tiid fan 'e Lauwers oant de Wezer rûn. De trije Fryske talen binne lykwols al yn 'e Midsiuwen elk har eigen paad gien, en binne no al lang net mear ûnderling fersteanber.

Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it Mooring-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it Fering-dialekt):

taal foarbyldwurden
Westerlauwersk Frysk: holle foarholle each noas mûle tosk kin wang ear
Sealterfrysk: Kop Stierne Oge Nose Mule Tusk Keeuwe Soke Oor
Noardfrysk:
(Mooring) hood foorhood uug noos müs täis kan siik uur
Noardfrysk:
(Fering) hood braanj uug nöös mös tus kan sjuuk uar
Taalgebiet Bewurkje

It Frysk wurdt sprutsen op it fêstelân fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân, útsein de Stellingwerven yn it súdeasten, eastlik Kollumerlân yn it noardeasten en it Bilt, de âlde mûning fan 'e Middelsee, yn it noarden. Op 'e Waadeilannen wurdt Frysk sprutsen op Skiermûntseach en de westlike en eastlike úteinen fan Skylge, mar net op it Amelân of Flylân, en likemin yn 'e omkriten fan it doarp Midslân, op 'e midden fan Skylge. Fierders sprekt men ek Frysk yn in lyts part fan 'e provinsje Grinslân dat tsjin Fryslân oanleit, yn 'e trijehoeke dy't bestiet út 'e plakken Mearum, De Wylp en De Grinzer Pein.

Behalven Frysk wurde yn 'e provinsje Fryslân ek ferskate net-Fryske streektalen sprutsen, dy't yndield wurde kinne yn twa kategoryen. Yn it foarste plak binne der de Nedersaksyske dialekten, dy't lânseigen binne yn 'e súdeastlike râne fan 'e provinsje. It Stellingwerfsk is dêrfan it grutst en bekendst, mar fierders wurdt yn eastlik Kollumerlân in foarm fan Westerkertiersk sprutsen dy't wol betitele wurdt as Kollumerlânsk, wylst it doarp Kollumerpomp syn eigen dialekt hat, it Pompstersk. Dêrnjonken binne der dan noch de Hollânske dialekten, wêrfan't it no útstoarne Flylânsk as Westfrysk klassifisearre wurde kin, wylst it Midslânsk, Amelânsk, Biltsk en Stedsk mei-inoar de Hollânsk-Fryske mingdialekten foarmje. De Stedske dialekten hiene foarhinne in tige hege maatskiplike status, mar binne sûnt de ein fan 'e njoggentjinde iuw op har retoer. Sadwaande, en troch it ferfarren fan in protte Frysktaligen fan it plattelân nei de stêd, hat it Frysk yn 'e tweintichste iuw ek wer foet oan 'e grûn krigen yn 'e Fryske stêden, dêr't it earder frijwol net mear brûkt waard.

Terreinferlies fan it Frysk yn Nederlân troch de iuwen hinne.
Skiednis Bewurkje

Prehistoarje Bewurkje
Foar it ûntstean fan it Frysk moat der yn it gebiet dat no Fryslân foarmet, in oare taal sprutsen wêze, mooglik troch de oarspronklike bewenners fan dizze kontreien, foar't de Germanen dêr't de Friezen fan ôfstamje harren hjirre nei wenjen setten. Dy taal wurdt wol oantsjut as Pre-Frysk, mar de taalkundigen binne it der net oer iens oft der fan dy substraattaal yn it hjoeddeiske Frysk noch spoaren werom te finen binne.

Tsjin 'e trêde iuw begûn him út it Noardwestgermaansk fan 'e Friezen in eigen taal te ûntwikkeljen. It ierste stadium dêrfan, doe't it noch in dialekt wie, wurdt wol it Proto-Frysk of primityf Frysk neamd. Dizze taalfoarm is inkeld bewarre bleaun yn koarte, isolearre en fragmintaryske rune-ynskriften, dy't faak dreech oersetber en foar mearderlei útlis fetber binne. In bettere boarne lykje sadwaande âlde plaknammen te wêzen, dy't earst sûnt 700 lûdsferskynsels sjen litte dy't ûnderskiedend binne foar it Frysk. Dêrom ornearret men yn 'e regel dat der pas om dy tiid hinne in as sadanich werkenbere Fryske taal ûntstien is.

Fan 'e sânde oant de santjinde iuw hat it Frysk oanhâldend terrein priisjaan moatten oan it Hollânsk en it Nedersaksysk. Sûnt de santjinde iuw is it Fryske taalgebiet yn Nederlân lykwols min ofte mear gelyk bleaun. De lettere skiednis fan 'e Fryske taal wurdt ornaris opdield yn trije tiidrekken, nammentlik dy fan it Aldfrysk (1150-1550), it Midfrysk (1550-1820) en it Nijfrysk (1820-hjoed). Guon taalkundigen beskôgje it Midfrysk lykwols net as in aparte perioade mar diele it by it Nijfrysk yn.

De earste side fan it Freeska Landriucht, it earste printe boek yn it Frysk, datearjend fan omtrint 1485.
It Aldfryske tiidrek Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Aldfrysk.
De Aldfryske perioade begûn eins daliks nei it ûntstean fan it Frysk yn 'e sânde iuw, mar om't it mar oerlevere is fan likernôch 1150 ôf, wurdt dat jier gauris as begjin oanholden. Yn dizze snuorje kamen yn it Frysk noch namfallen foar en wie der ûnderskie tusken de manlike en froulike grammatikale geslachten.

De âldste oerlevere Fryske tekst wie lang in fragmintaryske psalmoersetting út 'e ein fan 'e tolfde iuw, mar yn 2015 waard yn in fierders Latynsktalich manuskript in koarte notysje yn it Aldfrysk ûntdutsen, besteande út 'e wurden Lesa mi, helpe mi ("Ferlos my, help my"), dy't datearret út 'e perioade 1100-1125.[1] Alle oare oerlevere teksten, benammentlik rjochtshânskriften, binne fan 'e trettjinde iuw of letter. De measten datearje út 'e fjirtjinde en fyftjinde iuw, want tusken 1300 en 1500 belibbe it Frysk in grutte bloeitiid as skriuwtaal. It waard brûkt yn alle fasetten fan it bestjoer yn Fryslân, en wie sa wichtich, dat al om 1485 hinne it earste drukte boek yn it Frysk ferskynde, de Alde Druk fan it Fryske Lânrjocht. Dat is foar sa'n lytse taal tige seldsum, mei't de boekdrukkeunst amper 35 jier earder útfûn wie.

Om 1500 hinne kaam oan 'e bloeitiid fan it Frysk lykwols abrupt in ein. Foar in grut part wie dat in gefolch fan 'e machtsoername troch Albrecht fan Saksen, yn 1498, dy't it Frysk as bestjoerstaal ferfong troch it Hollânsk en yn 'e jierren dêrnei in grut tal útlânske amtners oanloek. It Frysk waard weromkrongen nei it plattelân, dêr't it, relatyf isolearre fan it Hollânsk troch de minne ferbinings fan dy tiid, as sprektaal fan frijwol de hiele befolking fuortlibbe. De ein fan 'e Aldfryske perioade, dy't ornaris om 1550 hinne lein wurdt, kin lykslein wurde mei dizze weromfal fan skriuw- ta sprektaal.

It stânbyld foar Gysbert Japiks yn Boalsert.
It Midfryske tiidrek Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Midfrysk.
It begjin fan 'e Midfryske perioade (1550-1820) foel rûchwei gear mei it begjin fan 'e Tachtichjierrige Oarloch (1568) en it ûntstean fan 'e Republyk fan de Feriene Provinsjes (1585). Hoewol't der dus in nije snuorje fan frijheid oanbriek, krige it Frysk syn posysje fan foar 1498 net werom. Dat hie alles te krijen mei de opkomst fan Hollân as it oerhearskjende part fan 'e Republyk en fan it Hollânsk as de dominante taal yn bestjoerlike, juridyske en religieuze oangelegenheden. Benammen it ferskinen fan 'e Steatefertaling (de troch de Steaten-Generaal autorisearre oersetting fan 'e Bibel), yn 1637, wie in mylpeal foar de ynfloed en fersprieding fan it Hollânsk, en hie jammerdearlike gefolgen foar de status en wurdskat fan it Frysk en oare minderheidstalen en dialekten yn 'e Republyk. Ek de Universiteit fan Frjentsjer, de tsjerke as ynstitút, it ûnderwiis en letter de parse hawwe neat bydroegen oan it behâld fan it Frysk.[2]

Yn it Midfryske tiidrek waard der sadwaande ek hast neat yn it Frysk skreaun, behalven sprekwurdesamlings en it wurk fan guon gelegenheidsdichters. De grutte útsûndering op dy regel wie Gysbert Japiks (1603-1666), in skoalmaster en foarsjonger út Boalsert, en ien fan 'e grutste skriuwers en dichters dy't it Frysk ea fuortbrocht hat. Mei syn dichtwurk, oersettings, brieven en benammen mei syn postúm yn 1668 ferskynde Friesche Rymlerye lei hy de grûnslach foar de moderne Fryske literatuer en stavering.

Joast Hiddes Halbertsma.
It Nijfryske tiidrek Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Nijfryske literatuer.
Nei Gysbert Japiks syn dea duorre it oant it begjin fan 'e njoggentjinde iuw foar't syn oanset in ferfolch krige. Dat foel gear mei it begjin fan 'e Nijfryske perioade, dat ornaris om 1820 hinne pleatst wurdt, om't him doe de saneamde nijere brekking, in tige wichtige taalkundige fernijing, yn it Frysk oppenearre. Fierwei it wichtichst ûnder de Fryske skriuwers en dichters fan 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw wiene de bruorren Halbertsma: Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), minnistysk dûmny te Boalsert en nei 1822 te Dimter, en Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858), dokter te Grou. De trêde broer, Tsjalling Hiddes Halbertsma (1792-1852), dy't bûterkeapman te Grou wie, stie wat de literêre ynhâld fan syn wurk oanbelange yn it skaad fan syn bruorren, mar syn folkslektuer foel der wakker yn by de gewoane man. It samle wurk fan 'e bruorren Halbertsma waard yn 1822 útjûn as in boekje fan 36 siden, yn in oplaach fan twahûndert eksimplaren, ûnder de titel De Lapekoer fen Gabe Skroor. De twadde printinge, út 1829, hie 237 siden en de trêde, út 1834, hast 500. Dêrnei waarden oanfollings apart publisearre yn 1836, 1840, 1845 en 1858. Letter waard al it wurk fan 'e Halbertsma's sammele om postúm te ferskinen as it masterwurk Rimen en Teltsjes, it Fryske nasjonale literêre boek, dêr't yn 1993 de tsiende printinge fan útkaam en dat noch altiten populêr is.

Oare wichtige Fryske skriuwers en dichters út 'e njoggentjinde iuw wiene û.m.: Harmen Sytstra (1817-1862), Hjerre Gjerrits van der Veen (1816-1887), Waling Dykstra (1829-1914), Tsjibbe Gearts van der Meulen (1824-1906), Lútzen Harmens Wagenaar (1855-1910) en Piter Jelles Troelstra (1860-1930). Dyselde wie njonken oprjochter en earste lieder fan 'e SDAP ek skriuwer fan in grut tal Fryske gedichten en lieten, dêr't It Aldershûs en Eala Fria Fresena tsjintwurdich de bekendsten fan binne. By dizze opsomming mei fierders ek Troelstra syn earste frou, Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (1860-1939) net ûntbrekke, dy't sawol yn it Frysk as yn it Nederlânsk skreau en nasjonale ferneamdens krige ûnder har pseudonym Nynke van Hichtum, mei har boek Afke's Tiental (letter oerset yn it Frysk as De Tsien fan Martens Afke).

De dichter Obe Postma.
Yn 'e tweintichste iuw waard de renêssânse fan 'e Fryske literatuer fuortset troch skriuwers en dichters as Obe Postma (1868-1963), Geart Aeilco Wumkes (1869-1954), Simke Kloosterman (1876-1938), Reinder Brolsma (1882-1953), Eeltsje Boates Folkertsma (1893-1968), Fedde Schurer (1898-1968), Ulbe van Houten (1904-1974), Nyckle J. Haisma (1907-1943), Douwe Annes Tamminga (1909-2002), Hylkje Goïnga (1930-2001), Rink van der Velde (1932-2001), Trinus Riemersma (1938-2011) en withoefolle oaren. In apart plak wurdt ynnommen troch oersetters, lykas Douwe Kalma (1896-1953), dy't it hiele oeuvre fan Shakespeare nei it Frysk ta oerbrocht, en Klaas Bruinsma (1931), dy't al sûnt de jierren santich yn 't spier is om 'e Aldgrykske toanielstikken fan Sofokles, Aiskylos, Euripides en Aristofanes yn it Fryske oer te setten, en fierders de Ilias en de Odyssee fan Homearus en oare epyske wurken út 'e Klassike Aldheid, mar dêrnjonken ek Midsiuwske ridderromans, Latynske hilligelibbens en de Spaansktalige poëzij fan 'e Sileenske Nobelpriiswinner Pablo Neruda en oaren.

De Fryske Beweging Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Fryske Beweging.
De earste organisaasjes dy't rjochte wiene op it behâld fan 'e Fryske taal en kultuer, waarden oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw oprjochte. De alderearste dêrfan wie it yn 1827 stifte Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkunde, dat trouwens ornaris net ta de Fryske Beweging rekkene wurdt om't it it Nederlânsk as fiertaal brûkte. Wichtiger foar it Frysk wie dan ek it Selskip foar Fryske Tael- en Skriftekennisse, dat oprjochte waard yn 1844.

It Coulonhûs, de sit fan 'e Fryske Akademy.
Oant en mei de njoggentjinde iuw hie it ûnderwiis it Frysk iuwenlang tsjinwurke of op syn bêst negearre. Noch yn 1816 waard yn it ûnderwiisalmenak de skoalmasters oanmoanne om it "vriesch boersch" yn en om 'e skoallen dochs fral net ta te litten. Tsjin it begjin fan 'e tweintichste iuw begûn men yn Fryslân lykwols te easkjen dat it Frysk as fak op 'e skoallen ûnderwiisd wurde soe. Under mear ta dat doel rjochte yn 1915 in groep jonge Fryske skriuwers de Jongfryske Mienskip op, dy't doelbewust en systematysk in kampanje fierde foar de fierdere ûntwikkeling en ferheffing fan it Frysk. In geweldich súkses wie dêrby, yn 1938, de oprjochting fan 'e Fryske Akademy, dy't him mei it yn 1941 stifte Frysk Ynstitút oan de Ryksuniversiteit Grins ta it sintrum fan 'e Fryske taalkunde ûntjoech.

Op godstsjinstich mêd waarden it Kristlik Frysk Selskip, dat de protestantske denominaasjes fertsjintwurdige, en it Roomsk Frysk Bûn oprjochte, resp. yn 1908 en 1917. Dizze beide organisaasjes wiene ferantwurdlik foar it ta stân kommen fan 'e Fryske psalmberiming, it plakfinen fan 'e earste Frysktalige tsjerketsjinsten en de Fryske oersetting fan 'e Bibel, dy't yn 1943 einlik útkaam. It Roomsk Frysk Bûn waard trouwens yn 1997 opheft, hoewol't it syn wurk foar in part fuortset as de stifting Mei Alle Wille. It Kristlik Frysk Selskip waard neitiid omneamd ta Krúspunt.

It logo fan 'e Ried fan de Fryske Beweging.
Wer in oare organisaasje dy't it om it behâld fan it Frysk te dwaan is, is it Frysk Bûn om Utens, dat dernei stribbet om 'e bân tusken de Fryske migranten bûten de provinsje en it heitelân libben te hâlden. Ek hjoed de dei is it Frysk Bûn om Utens noch tige aktyf, mei 17 oansletten kriten, yn Apeldoarn, Arnhim, Assen, Boadegraven, De Haach, Haarlim, Hilversum, Hoarn, Hurderwyk, Lelystêd, Meppel, Seist, Súdeast-Drinte, Swol, Twinte, Utert en Wageningen. Teffens binne der twa kriten dy't net by it Bûn oansletten binne, yn Den Helder en yn Roan. Noch wer in oare Fryske organisaasje is de Federaasje fan Fryske Studinteferienings, dy't oprjochte waard yn 1930. Hjirby binne de studinteferienings F.F.J. Bernlef yn Grins en WSSFS yn Wageningen oansletten.[3]

Yn 1945 besleaten al dy organisaasjes harren krêften te bondeljen en waard de Ried fan de Fryske Beweging oprjochte. Oant hjoed de dei ta fungearret dy as bewekker fan 'e Fryske kultuer en motor efter de emansipaasje fan 'e Fryske taal. Behalven de boppeneamde organisaasjes binne ek de Feriening foar in Federaal Europa, de Feriening foar Frysk Underwiis, it Frysk Amateur Toaniel, de Stichting Ons Bildt en de Stellingwarver Schrieversronte lid fan 'e Ried.

It Saailân te Ljouwert (yn 2007), útsjend op it Paleis fan Justysje.
Kneppelfreed Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Kneppelfreed.
Dochs duorre it noch oant 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw foar't al dat taalaktivisme fruchten ôfsmiet en de offisjele status fan it Frysk ferbettere waard. Yndirekt wie dat it gefolch fan 'e opskuor dy't op 'e middei fan 16 novimber 1951 plakfûn op it Saailân yn Ljouwert as gefolch fan 'e rjochtsaak tsjin twa Fryske sjoernalisten, Fedde Schurer en Tsjebbe de Jong. Dy beide mannen wiene oanklage foar kwealaster, om't se har yn opinystikken yn harren kranten útsprutsen negatyf útlitten hiene oer de rjochter mr. S.R. Wolthers, dy't yn ferskate rjochtsaken wegere hie om ta te stean dat der yn 'e rjochtseal Frysk sprutsen waard.

Stânbyld fan Fedde Schurer op It Hearrenfean (makke troch Guus Hellegers, yn 1974).
Foar it gerjochtsgebou wie dy deis in grutte kliber folk gearkommen dy't der net yn mocht, en foar in part troch de argewaasje en de lulkens fan 'e minsken en foar in part troch it folslein ûnbehearske hâlden en dragen fan 'e plysje rûn it spul dêr alhiel út 'e klauwen. De plysje sloech sûnder ûnderskie te meitsjen mei de wapenstôk op 'e minsken yn en brûkte brânspuiten as wetterkanonnen. Dizze rebûlje is de skiednis yngien as "Kneppelfreed". De lulkens oer dit barren wie yn 'e provinsje sa grut, dat it Nederlânske regear suver yn panyk rekke by de gedachte oan in Fryske ôfskiedingsbeweging, en daliks in trijekoppige ministeriële kommisje nei Fryslân ta stjoerde om út te finen wat de minsken no eins woene.

Nei jierren fan tarieding en debatten late dat yn 'e jierren 1955 en 1956 ta de ynfiering fan nije wetjouwing oangeande it Frysk. Dêrby krige it Frysk offisjeel de status fan twadde rykstaal, wat fan Nederlân trouwens net in twatalich lân lykas Kanada makke hat, want de offisjele status fan it Frysk waard beheind ta de provinsje Fryslân. Fierders krigen Friezen it rjocht om yn Fryslân harren eigen taal yn 'e rjochtseal te sprekken en om by tsjûgenissen lykfolwêr yn Nederlân de eed yn it Frysk ôf te lizzen.

Nei Kneppelfreed Bewurkje
Hoewol't der troch Kneppelfreed in pear grutte súksessen behelle wiene foar it Frysk, gie ek dêrnei de taalstriid troch. Sa binne neitiid út 'e Ried fan de Fryske Beweging in stikmannich organisaasjes fuortkommen dy't spesjalisearre binne op in beskaat mêd. Foarbylden dêrfan binne de Fryske Kultuerrie, dy't him útslutend mei kulturele saken dwaande hâldt, en de ûnderwilens ophefte Stifting It Fryske Boek, dy't him konsintrearre op it promoatsjen en ferkeapjen fan 'e Fryske literatuer.

It logo fan 'e Afûk.
Boppedat kaam yn 1962 ek de Fryske Nasjonale Partij (FNP), dy't de Fryske belangen yn 'e polityk behertigje moast, út 'e Ried fuort. Sûnt 1966 is de op 'e measte mêden loftse FNP fertsjintwurdige yn 'e Provinsjale Steaten fan Fryslân. Hoewol't it nea ien fan 'e gruttere partijen wurden is, kaam de FNP allegeduerigen op foar de Fryske taal en kultuer en – wat wichtiger wie – hie syn oanwêzigens yn 'e Steaten in net te ûnderskatten bystjoerende ynfloed op it belied fan 'e oare partijen. Mei yn 't earstoan de wolbespraakte Jan Bearn Singelsma as lieder, wûn de FNP yn 1966 ien fan 'e 55 sitten yn 'e Fryske Steaten en troch de jierren hinne is de oanhing stabyl bleaun, mei ornaris twa of trije sitten, al is der sûnt 1999 in opgeande line te bespeuren. Yn 2011 kaam de partij foar it earst yn it provinsjaal bestjoer te sitten.

Fierders binne der ek guon frysksinnige organisaasjes dy't net drekt ferbûn binne mei de Ried fan de Fryske Beweging. Tige wichtich foar it behâld fan 'e Fryske taal is bygelyks de Algemiene Fryske Underrjochtskommisje, better bekend as de Afûk. Dy fersoarget al sûnt 1924 net allinne it lesmateriaal foar it Frysk as fak op 'e basis- en middelbere skoallen, mar organisearret ek folwoeksenenûnderwiis yn it Frysk, foar sawol Frysktaligen as net-Frysktaligen. Ek foaroan by it Frysktalich ûnderwiis stiet de Stifting Pjutteboartersplak, dy't ferskate Frysktalige pjutteboartersplakken yn 'e provinsje organisearre hat. En fierders is der noch it Frysk Ynternasjonaal Kontakt, in jongereinferiening dy't as doel hat kontakten te lizzen mei oare minderheiden yn Jeropa.

Werjefte fan 'e talen dy't yn 'e provinsje Fryslân as memmetaal sprutsen wurde (yn prosinten).
Hjoeddeistige taalsitewaasje Bewurkje

Tal sprekkers Bewurkje
It Frysk wurdt yn 'e provinsje Fryslân as memmetaal sprutsen troch 347.000 minsken, oftewol troch 55% fan 'e ynwenners. Yn 'e trijehoek Mearum-De Wylp-De Grinzer Pein, yn 'e provinsje Grinslân, sprekke noch likernôch 3.000 minsken Frysk. En bûten it eigen taalgebiet wurdt it sprutsen troch likernôch 150.000 Friezen om utens yn 'e rest fan Nederlân, benammentlik yn 'e Rânestêd, yn 'e stêd Grins en yn 'e Noardeastpolder.

En dan is der noch de ferrassend grutte Fryske diaspoara yn it bûtenlân, troch de grutte emigraasjeweach dy't plakfûn tusken de Twadde Wrâldoarloch en santiger jierren. Dêryn hie Fryslân nammentlik fan alle Nederlânske provinsjes relatyf it heechste oandiel. It wurdt rûsd dat der wol 80.000 oant 100.000 Friezen ferspraat oer de wrâld libje, mei de grutste konsintraasjes yn Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje en Nij-Seelân. Sadwaande leit it totale oantal Frysktaligen yn 'e hiele wrâld hjoed de dei om 'e 600.000 hinne. Dêrnjonken wurdt it Frysk ek noch as twadde taal sprutsen troch sa'n 110.000 fan hûs út net-Frysktalige ynwenners fan 'e provinsje Fryslân.

De behearsking fan it Frysk troch de ynwen-ners fan 'e provinsje Fryslân (yn prosinten).
Taalbehearsking Bewurkje
Neffens gegevens dy't oan it ljocht kommen binne út in breed provinsjaal taalûndersyk dat datearret fan 1994, kin fan 'e likernôch 630.000 ynwenners fan 'e provinsje Fryslân 94% Frysk ferstean, 74% Frysk prate, 65% Frysk lêze en 17% Frysk skriuwe.[4] In enkête út 2010, dy't troch it ûndersyksburo Flycatcher holden waard ûnder 1775 Nederlanners (en dy't net allinnich oer taal gie), hie as útslach dat it Frysk troch justjes mear as de helte fan 'e ynwenners fan Fryslân as memmetaal sprutsen wurdt (wat likernôch oerienkomt mei de 55% út it ûndersyk fan 1994). Neffens dizze enkête soe fierders fan 'e ynwenners dy't yn 'e provinsje hikke en tein binne, 80% Frysk prate kinne en 100% Frysk ferstean kinne. Fan 'e "ymport" joech 75% oan Frysk ferstean te kinnen en 12% dat se it dêrnjonken ek sprekke kinne.[5]

Dialekten Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Fryske dialekten.
It Westerlauwersk Frysk kin ferdield wurde yn acht ûnderskate dialekten, dy't ûnderling maklik oant dreech fersteanber binne. De fjouwer haaddialekten lykje eins sa opinoar dat der better fan taalfarianten sprutsen wurde kin. Ta dizze groep hearre de beide grutte dialekten, it Klaaifrysk en it Wâldfrysk, dy't inkeld ferskille troch de útspraak fan 'e wurden "my", "dy", "hy", "sy", "wy" en "by" en de twaklanken "ei", "ai" en "aai", mei dêropta noch in hantsjefol leksikale ferskillen. Dêrnjonken is der it Súdwesthoeksk, it meast ôfwikende fan 'e fjouwer grutte Fryske dialekten, dat him ûnderskiedt trochdat de nijere brekking dêryn nea trochfierd is. It fjirde haaddialekt, it Noardhoeksk, dat ek wol as in foarm fan Klaaifrysk beskôge wurdt, hat krekt in ekstra brekkingsfoarm, de saneamde Dongeradielster brekking. Rûchwei kin men sizze dat it Klaaifrysk yn it noardwesten en westen fan Fryslân sprutsen wurdt, it Wâldfrysk yn it easten, it Súdwesthoeksk yn it súdwesten en it Noardhoeksk yn it noardeasten. Alle fjouwer hawwe dizze dialekten in grutte fersprieding en in sprekkerstal dat yn 'e tsientûzenen rint.

De dialekten fan it Frysk.
Njonken de fjouwer grutte dialekten besteane der ek noch fjouwer lytskes, dy't op frijwol alle mêd tsjinsteld binne oan 'e grutten. De lytse dialekten binne lokaal sprutsen taalfoarmen dy't beheind binne ta lytse mienskippen fan heechút inkele hûnderten minsken. Trochdat se har yn isolaasje ûntjûn hawwe, wike se sterk fan it Standertfrysk ôf. By dizze lytse dialekten giet om it stedsdialekt fan it havenstedsje Hylpen, dat yn it ferline sterk beynfloede wurden is troch it Hollânsk fan oare kant de Sudersee, en fierders om 'e eilândialekten fan 'e Waadeilannen Skiermûntseach en Skylge.

Op dat lêste eilân wurde twa Fryske taalfoarmen sprutsen, it Aastersk yn it easten, en it Skylgersk yn it westen. Dy susterdialekten wurde faninoar skaat troch it Midslânsk, yn it sintrale part fan Skylge, dat in Hollânsk dialekt is. It Skiermûntseagersk is it iennichste Fryske dialekt dat noch in namfallestelsel hat, en kin dêrtroch en fanwegen syn ideosynkratyske klanklear nei alle gedachten oanmurken wurde foar it meast ôfwikende dialekt. It is teffens it lytste Fryske dialekt, mei noch mar in hûnderttal sprekkers. Sawol it Skiermûntseagersk as it Hylpersk sil in sprekker fan ien fan 'e Fryske haaddialekten muoite hawwe om nei te kommen. It Aastersk en Skylgersk steane wat tichter by it Standertfrysk. Foarhinne waard ek yn it doarp Molkwar in sterk ôfwikend Frysk dialekt sprutsen, it Molkwardersk, mar dat is yn 'e njoggentjinde iuw útstoarn.

Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden ien oant en mei tsien yn it Standertfrysk en de fjouwer meast ôfwikende dialekten:

taal 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Standertfrysk ien twa trije fjouwer fiif seis sân acht njoggen tsien
Hylpersk een twaa trê fèuwer
fouwer fiiuw seks saan acht
akst nèugen
nougen tên
Skylgersk ien twae trea fjouwer fiif seks sôn acht njoggen tsjien
Aastersk ien twae trea fjouwer fiif seks sôn acht njuggen tsjien
Skiermûntseagersk iën twa trooi fjèuwer fiif seks saun acht njuegen tsiën
De Fryske standerttaal Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Standertfrysk.
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Fryske stavering.
Yn 'e lêste helte fan 'e njoggentjinde en de earste helte fan 'e tweintichste iuw is de Fryske standerttaal gearstald. De earste offisjele stavering datearret út 1879; foartiid skreau in elk mar sa't it him goedtocht. Dy earste stavering wie de saneamde Selskipsstavering, dy't yn 1948 ferfongen waard troch de Akademystavering (ek wol de âlde stavering neamd). Tsjintwurdich brûkt it Frysk de saneamde Steatestavering (oftewol de nije stavering), dy't yn 1980 ynfierd is.

By de standerdisaasje fan it Frysk hawwe it Wâldfrysk, as grutste dialekt, en it Klaaifrysk, dat fanâlds de heechste status hie, fierwei de measte ynfloed hân. It Súdwesthoeksk waard frijwol bûten beskôging litten, wylst de fjouwer lytse dialekten der alhielendal part noch diel oan hân hawwe. Dochs bestiet der yn it Frysk in, foar in standerttaal, tige ûngewoane karfrijheid wat it wurdgebrûk oangiet. Hoewol't soks swierrichheden opsmyt foar oarstaligen dy't it Frysk as frjemde taal leare, binne de brûkers fan it Frysk dêr oer it algemien tige mei ynnommen. Der stiek dan ek in stoarm fan protest op doe't de Fryske Akademy yn 2013 op oanstean fan 'e Steaten in "standertwurdlist" opstelle woe, mei as doel om dy karfrijheid te beheinen.

In dûbeltalich strjitnammeboerd yn Drachten.
Taalgebrûk Bewurkje

Yn it bestjoer en it rjochtsferkear Bewurkje
Offisjele status en rjochtsjildigens Bewurkje
It Frysk hat sûnt 1956 yn 'e provinsje Fryslân in offisjele status dy't gelyk is oan dy fan it Nederlânsk. Yn dat jier waard yn it Steatsblêd 1956, 242 in begjin makke mei it formeel tastien gebrûk fan it Frysk yn it rjochtsferkear. In útwreiding dêrop waard 39 jier letter fêstlein yn it Steatsblêd 1995, 440. Hoewol't it fansels yn 'e praktyk al lang barde, krigen de Friezen doe wetlik it rjocht om harren taal yn gearkomsten fan gemeenterieden en de Fryske Steaten te brûken. Yn 1997 waarden fierders by wet de mooglikheden om it Frysk yn 'e rjochtseal te brûken, ferromme, sadat no ûnder mear ek it Iepenbier Ministearje en de rjochterlike macht dêr Frysk brûke meie.

De ynwenners fan Fryslân kinne sûnt jier en dei yn it Frysk mei de gemeentlike en provinsjale oerheden kommunisearje en korrespondearje. De provinsje en guon gemeenten hawwe der in beliedspunt fan makke om mear Frysk te brûken by it opstellen fan offisjele dokuminten. Troch in stikmannich wetswizigings binne sokke Fryske stikken no yn hast alle gefallen rjochtsjildich. Ien fan 'e lêste útsûnderings dêrop wiene de ferieningsstatuten, mar sûnt 2002 kinne dy ek yn it Frysk opsteld wurde. Trou- en berte-akten binne hjoed de dei yn alle Fryske gemeenten twatalich beskikber.

Yn 2014 waard de Wet Gebrûk Fryske Taal fan krêft, dêr't ferskate eardere bepalings yn byinoar brocht binne. Sa is dêryn is fêstlein dat it Frysk en Nederlânsk de offisjele talen fan 'e provinsje Fryslân binne, en fierders ferplichtet dizze wet de ryksoerheid en Deputearre Steaten fan de provinsje Frysân om periodyk bestjoersôfspraken te meitsjen. In ûnderdiel fan 'e taalwet is teffens it Orgaan foar de Fryske Taal. Doel fan dy kommisje is om 'e gelikense posysje fan it Frysk en it Nederlânsk binnen de provinzje Fryslân te befoarderjen.

Jeropeeske erkenning Bewurkje
De Nederlânske steat hat twa ferdraggen fan de Ried fan Jeropa ratifisearre. Dêrby giet it om it Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden en it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen.[6] Yn 1996 hat de Nederlânske oerheid it Frysk opjûn ûnder Diel III (de heechste foarm) fan dat lêste ferdrach, dat 48 mooglikheden foar taalbeskerming jout. As útfiering dêrfan waard yn 2001 it Konvenant Fryske Taal en Kultuer sletten tusken de Nederlânske oerheid en de provinsje Fryslân.

In dûbeltalich plaknammeboerd fan Seisbierrum, mei it Frysk ûnderoan.
Fryske plak- en wetternammen Bewurkje
Ek op it mêd fan 'e plaknammen hat it Frysk foarderings makke. Yn Nederlân hawwe plakken nammentlik ien offisjele namme, en dat is de namme dy't bygelyks yn notariële aktes brûkt wurde. Yn Fryslân wie foarhinne altyd de Nederlânske plaknamme de offisjele, al wiene dûbeltalige plaknammebuorden al sûnt 'e jierren fyftich fan 'e tweintichste iuw yn frijwol alle Fryske gemeenten yn gebrûk. Fan 1989 ôf binne lykwols ferskate gemeenten derta oergien om 'e Fryske plaknammen offisjeel yn 'e Gemeentelike Basisadministraasje (GBA) fêst te lizzen. Dêrby giet it om Tytsjerksteradiel (1989), Boarnsterhim (1989), Littenseradiel (1993), Ferwerderadiel (1999), Ljouwerteradiel (2009), Dantumadiel (2009) en Menameradiel (2010). De Nederlânske plaknammen hawwe yn dy gemeenten no gjin offisjele status mear, al meie se fansels bûten offisjele stikken om noch wol brûkt wurde, krekt sa't dat foarhinne mei de Fryske foarmen it gefal wie.

De gemeente Ljouwerteradiel hat as iennichste fan dizze groep in offisjeel Nederlânsktalige gemeentenamme oanholden (om't Leeuwarderadeel de gemeente in bekende klank jaan soe). De gemeente Dantumadiel hat mei-iens ek alle strjitnammen yn 'e Fryske foarm yn 'e GBA fêstlein; yn 'e oare neamde gemeenten wie dat yn 'e regel net nedich om't dy al folle earder oergien wiene ta it gebrûk fan Frysktalige strjitnammen. Boppedat hawwe Provinsjale Steaten yn 1997 de offisjele provinsjenamme feroare fan "Friesland" yn "Fryslân". Yn 2004 besleat it Ministearje fan Ynlânske Saken derop ta sjen dat de foarm "Fryslân" tenei ek yn dokuminten en publikaasjes fan 'e lanlike oerheid brûkt wurde sil.[7] Fierders hat it Wetterskip Fryslân by syn oprjochting yn 2004 in Fryske namme oannommen, en yn maart 2007 binne alle wetternammen yn Fryslân, útsein in pear stedsgrêften, yn it Frysk fêstlein. De wetters yn 'e Stellingwerven hawwe doe harren Stellingwerfske nammen krigen.

In dûbeltalich plaknammeboerd fan Hylpen, mei it it Frysk boppe-oan.
It ferfryskjen fan geografyske nammen giet gauris mank mei in protte rebûlje. Oer it generaal kin steld wurde dat it de ûndernimmers binne dy't har der út alle macht tsjin fersette, om't it de ekonomy skea tabringe soe. Hoewol't fan soks noch nea wat bliken dien hat by de gemeenten dy't fanôf 1989 harren plaknammen ferfryske hawwe, wurdt dat ferlechje alle kearen weroan fan stâl helle. Yn 'e gemeenten Wûnseradiel en Wymbritseradiel, dy't yn 2011 opgien binne yn Súdwest-Fryslân, is op dy wize de plaknammeferfrysking ek wier-wier opkeard.

Per 1 jannewaris 2014 is Boarnsterhim opheft, en it grûngebiet fan 'e eardere gemeente is ferdield oer de gemeenten Ljouwert en it Hearrenfean en de nije fúzjegemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. Ljouwert en it Hearrenfean hawwe in Nederlânske gemeentenamme, en binne út noch yn net fan doel om dy te ferfryskjen. Lykwols binne se troch de anneksaasje fan in diel fan Boarnsterhim foar de wet de opfolger fan dy gemeente, en om't it ûnder it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen simpelwei ferbean is om boargers har taalrjochten te ûntnimmen (it hawwen fan in gemeentenamme yn har eigen taal ynbegrepen), sille dy beide gemeenten úteinlik dochs omlyk moatte. Cor Jousma, fan 'e Topografyske Wurkgroep Fryslân, sei dêroer yn 'e Ljouwerter Krante: "Minsken út de gemeente Boarnsterhim ha dizze namme yn har paspoart te stean. It kin net sa wêze dat de Fryske gemeentenamme yn in offisjeel dokumint plakmeitsje moat foar in Hollânsktalige namme. Dat soe in efterútgong fan de status fan in minderheidstaal betsjutte. En dat mei net." Neffens boargemaster Ferd Crone fan Ljouwert is ferfrysking fan 'e gemeentenamme lykwols net nedich, om't de Gemeentewet boppe it Jeropeesk Hânfêst giet. Dat liket tige ûnwierskynlik, mei't Jeropeeske ferdraggen oant no ta frijwol altyd foarrang krigen hawwe. Neffens de Topografyske Wurkgroep hoecht der mar ien boarger te wêzen dy't nei de rjochter stapt, en dan komt de Frysktalige gemeentenamme der gewoan. De Ried fan de Fryske Beweging hat foar dat doel al it Fryslân Fûns oprjochte, om gewoane minsken by de gong nei de rjochter finansjeel te stypjen. De Wurkgroep ferwachtet fierder ek dat ynwenners fan 'e fjouwer opfolgergemeenten fan Boarnsterhim tenei mei súkses de ferfrysking fan 'e namme fan har eigen doarp by de rjochter ôftwinge kinne sille, mei't it net sa wêze kin dat binnen ien en deselde gemeente de ynwenners fan bygelyks Wergea wol en dy fan Wurdum net rjocht hawwe op in plaknamme yn 'e eigen taal.[8]

In Dútske postsegel út 2006, ta gelegen-heid fan it 50-jierrich bestean fan 'e Fryske Rie, wêryn't kontakten mei East-Fryslân en Noard-Fryslân ûnderholden wurde.
Yn it ûnderwiis Bewurkje
Yn it basis- en fuortset ûnderwiis Bewurkje
Wat it ûnderwiis oanbelanget, waard it Frysk al yn 1937 (op opsjonele basis) as ekstra fak op 'e legere skoallen tastien, hoewol't it pas yn 1956 de status fan folweardich skoalfak krige. Yn 1980 waard it in ferplichte fak op 'e basisskoallen, en yn 1993 waard it ek ferplichte foar it earste jier fan it fuortset ûnderwiis. Ek mei it Frysk op 'e basisskoallen offisjeel brûkt wurde as lestaal, eat dat op sa'n 80% fan 'e Fryske skoallen yn gruttere of mindere mjitte dien wurdt. It brûken fan it Frysk yn it ûnderwiis is wetlik regele yn kêst 9-4 fan 'e Wet Primêr Underwiis en yn kêst 11a-2 fan 'e Wet op it Fuortset Underwiis.

Yn it heger ûnderwiis Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Frisistyk.
As universitêre oplieiding hie it Frysk al yn 1896 as in privaat dosintskip tagong krigen ta de Ryksuniversiteit Utert en yn 1917 ta de Ryksuniversiteit Grins. Yn 1930 kaam der in lektoraat Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins, dat yn 1941 omset waard yn in folweardige learstoel. Al earder wiene oan 'e Universiteit fan Amsterdam (1934) en oan 'e Ryksuniversiteit Utert (1935) bysûndere learstuollen ta stân kommen. Yn 1951 krige fierders de Frije Universiteit yn Amsterdam in gewoane learstoel, dy't yn 1994 lykwols wer opheft waard. Op 't heden is der ien gewoane learstoel Frysk, oan 'e Ryksuniversiteit Grins, en binne der trije bysûndere learstuollen Frysk, oan 'e Universiteit Utert, de Universiteit fan Amsterdam en de Ryksuniversiteit Leien.

Yn 'e media Bewurkje
Yn 'e deiblêden Bewurkje
Yn 'e media hat it Frysk wikseljende resultaten boekt. Yn 'e skriuwende parse wurdt it Frysk mar yn likernôch 5% fan 'e artikels brûkt yn 'e beide provinsjale kranten, de Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd.[9] Op in ynternasjonale konferinsje oer twatalichheid en sjoernalistyk, dy't begjin juny 1999 yn Ljouwert holden waard, besauden Welsen, Finlânsweden, Katalanen en oare leden fan taalminderheden yn 'e Jeropeeske Uny har oer dy miste kâns. Yn oare minderheidstaalgebieten spylje nammentlik de krante(n) in wichtige rol yn 'e taalstriid, en ferskine se (hast) hielendal yn 'e minderheidstaal.[10]

De Ljouwerter Krante mei wyklikse taheakken.
De doetiidske haadredakteur Pieter Sijpersma fan 'e Ljouwerter Krante makke him derôf troch te sizzen dat it mei 5% Frysk yn 'e krante mear as takin. "Teveel Fries irriteert de lezers," sa wie syn ûnderfining, "De overschakeling van Nederlands naar het Fries in een artikel leidt de lezers af. Ze begrijpen het niet en ze vinden het niet mooi. Zou de krant overwegend in het Fries zijn geschreven, dan is het einde van de Leeuwarder Courant gauw in zicht." En oer de maatskiplike ferantwurdlikheid fan 'e Fryske deiblêden: "Wij voelen ons verantwoordelijk voor de krant en meer niet." Wol wurde yn 'e Ljouwerter Krante en it Frysk Deiblêd Fryske sitaten yn fierders Nederlânsktalige artikels yn it Frysk werjûn, wat unyk is foar Jeropa, mar inkeld om't yn oare kranten út minderheidsgebieten it hiele artikel yn 'e minderheidstaal steld is.[11]

Ut in breed ûndersyk út 1994 die trouwens bliken dat it fral Nederlânsktaligen binne dy't har oan it Frysk yn 'e kranten steure. De measte Frysktaligen is it ien toetmem oft in artikel yn it Frysk of it Nederlânsk steld is. Neffens taalûndersiker Durk Gorter soe it dan grif ek net sa'n feart rinne mei de ein fan 'e Ljouwerter Krante as der wat mear Frysk brûkt waard.[12] Sûnt 2009 bestiet de Frysktalige ynternetkrante It Nijs, dy't oprjochte is op inisjatyf fan 'e Ried fan de Fryske Beweging, en him ta doel steld om 'e Friezen op in folweardige manear wrâldnijs yn 'e eigen taal oan te bieden.

Topmodel Doutzen Kroes as boechbyld fan 'e aksje Praat mar Frysk.
Yn famyljeberjochten Bewurkje
Yn 'e famyljeberjochten yn 'e beide provinsjale deiblêden wurdt wol hieltyd mear Frysk brûkt. Neffens in telling út it begjin fan 'e santiger jierren wie doe 12% fan 'e famyljeberjochten yn it Frysk, neffens in telling út 1991-1992 23% en neffens in stekproef út 2000 sa'n 30%.[13]

Yn tydskriften Bewurkje
Yn 1997 waard Frysk en Frij opheft, dat it lêste breed oriïntearre Frysktalige tydskrift wie. Ta ferfanging kaam der in stikmannich jierren de saneamde F-side dy't ien kear yn 'e wike yn 'e beide provinsjale deiblêden ferskynde. Dat wie in Frysktalige side dy't lykwols dúdlik fan in oar kaliber wie en op it mêd fan ynhâld net yn it skaad fan Frysk en Frij stean koe. Ek oare Frysktalige publikaasjes, lykas de literêre tydskriften Trotwaer, Hjir, Kistwurk en M3 binne ûnderwilens opdoekt.

De iennichste echte Fryske tydskriften foar in folwoeksen publyk binne tsjintwurdich De Moanne, dêr't trouwens ek almar mear Nederlânsk yn stiet, en Ensafh. Wol besteane der noch oare Frysktalige útjeften, mar dy binne allegearre ferbûn oan ynstellings, lykas Swingel, fan 'e Ried fan de Fryske Beweging; It Beaken, fan 'e Fryske Akademy; Us Wurk, fan it Frysk Ynstitút oan 'e Ryksuniversiteit Grins; De Frijbûtser, fan 'e FNP; en Each en Ear, fan Omrop Fryslân.

Foar de jongerein binne der twa tydskriften: Switsj en LinKk, dy't beide útjûn wurde troch it Taalsintrum Frysk/CEDIN. Switsj, foar bern fan 10 oant 12 jier, bestiet sûnt 1997, en hat in oplaach fan 2.300 eksimplaren, dy't benammen nei de basisskoallen giet. LinKk is bestimd foar bern fan 12 oant 15 jier, en bestiet sûnt 2001. Dit lêste tydskrift hat in oplaach fan 3.100 eksimplaren, wat foar Fryske begripen in massamedium is.

It gebou fan Omrop Fryslân.
Op 'e radio Bewurkje
Neffens hoe't it der mei de skreaune parse foarstiet, is it it Frysk op 'e radio better ôfgien. It earste Frysktalige radioprogramma waard útstjoerd yn 1946, troch de regionale stjoerder RONO (Regionale Omroep Noord en Oost) dy't doedestiden sawat de helte fan Nederlân besloech. Pas yn 1977 waard de provinsjale Radio Fryslân, letter omdoopt ta Omrop Fryslân, oprjochte. Tsjintwurdich stjoert dy op 'e radio tachtich oeren yn 'e wike út en is it de populêrste radiostjoerder fan 'e provinsje.

Op 'e tillefyzje Bewurkje
Op 'e lanlike tillefyzje stjoert Omrop Fryslân de measte wiken in programma fan likernôch in heal oere út en fierders nochris tweintich minuten skoaltillefyzje. Mei-inoar komt dat út op 37 oeren yn it jier. Sûnt 1994 fersoarget de Omrop ek regionale tillefyzje. Yn 't earstoan omfieme dat mar ien oere jûns, mei de rest fan 'e jûn werhellings, mar letter waard de stjoertiid wat útwreide. Tsjintwurdich wurdt der ek gauris live ferslach dien fan wichtige barrens, lykas in keninklik besyk, de PC of it skûtsjesilen.

Op it ynternet Bewurkje
Op it ynternet is in grut tal Frysktalige websteeën te finen, dy't in grut skala oan ûnderwerpen behannelje. Sa wurdt sûnt 2 septimber 2002 wurke oan 'e Fryske Wikipedy, dy't op it stuit 35.179 siden hat. Om yn it Frysk makliker tekstferwurkje te kinnen, hat it Amerikaanske IT-bedriuw Microsoft yn gearwurking mei de Fryske Akademy yn 2000 in Fryske staveringshifker ûntwikkele.[14] Foar OpenOffice is der sûnt febrewaris 2007 ek in staveringshifker. Utlis oer it ynstallearjen fan de Fryske staveringshifkers yn ferskillende programma's is te finen yn Frysk op kompjûters.

In Frysktalige ferzje fan 'e ynternetbrowser Firefox.
Sûnt begjin 2005 is der fan de e-blêder Opera in Fryske ferzje beskikber. Ek is der in Fryske ferzje fan 'e websneuper Firefox te krijen. Dy kin men fergees ynlade op dizze side. Yn Firefox is it ek mooglik om in Fryske staveringshifker yn te stekken. Dy kin men hjirre fine. Dêrnjonken kaam yn 2009 ek in Fryske ferzje út fan it fergeze e-mailprogramma Thunderbird 3.0, fan deselde produsint. Dy Fryske ferzje waard mei stipe fan 'e provinsje Fryslân makke troch Wim Benes en Hindrik Sijens.[15] Fierders is it Frysk ien fan 'e 45 talen wêryn't de ynternetsykmasine Google ynsteld wurde kin. Ek kaam yn novimber 2014, op 'e nij troch de ynset fan Benes en Sijens, diskear holpen troch in kloft frijwilligers, de folslein Fryske ferzje fan Facebook ôf.[16] En op it webstee www.hallofryslan.nl kinne wurden fan Frysk yn it Nederlânsk en oarsom oersetten wurde.

Yn 'e keunsten Bewurkje
Yn 'e literatuer Bewurkje
Wat de literêre produksje oangiet, ferskynden oant foar in pear jier likernôch hûndert nije Frysktalige fiksje- en non-fiksjewurken jiers, wat hiel kreas wie foar sa'n lytse taal. De oplagen wiene ornaris altyd al frij beheind; it meast ferkochte Frysktalige boek is noch altyd de roman De Gouden Swipe (1941), fan Abe Brouwer, dêr't 30.000 eksimplaren fan oer de toanbank gien binne, al stekt Feroaring fan Lucht (1971), fan Rink van der Velde, mei 29.900 ferkochte eksimplaren, dat nei de kroan. Fan It Wrede Paradys, fan Hylke Speerstra, dat as in grut súkses beskôge wurdt, waarden 25.000 eksimplaren ferkocht.

Jitske Kingma, oprjochtster fan Utjouwerij Elikser.
Sûnt it útbrekken fan 'e ekonomyske krisis, yn 2008, wurde der wat minder Fryske boeken publisearre en is it dêrmei foar skriuwers en oersetters dus dreger wurden om har wurk útjûn te krijen. De beide grutte útjouwerijen op it mêd fan Frysktalige literatuer binne de Friese Pers Boekerij te Ljouwert en Utjouwerij Bornmeer op 'e Gordyk. Ferskate oare, lytsere útjouwerijen binne krektlyk op dit mêd aktyf, wêrûnder Utjouwerij Frysk en Frij en Utjouwerij Wijdemeer, al bringt de lêste mear Nederlânske as Fryske boeken út. De Afûk konsintrearret him op Frysktalich lesmateriaal en op berneboeken, wylst de Kristlik Fryske Folksbibleteek him taleit op kristlike en tradysjonele lektuer.

Begjin 2014 waard de nije útjouwerij Regaad oprjochte, en ein 2013 joech de yn Hoarn fêstige Hollânske útjouwerij Hoogland & Van Klaveren oan dat se tenei ek Frysktalige boeken útbringe woene. Dêrby wiene beide lêst neamde útjouwerijen fan doel om har ta te lizzen op oersettings yn it Frysk. Op datselde terrein is ek al langere tiid Utjouwerij Elikser út Ljouwert aktyf, dy't foar de útjefte fan sok wurk, mar ek fan oarspronklike literatuer, in beskieden bydrage fan 'e skriuwer/oersetter freget. Ek ferskate algemiene Nederlânske útjouwerijen hawwe har de lêste jierren op 'e Fryske merk bejûn, bygelyks Athenaeum-Polak & Van Gennep, út Amsterdam, mei de oersetting Tsiis, fan Willem Elsschot, en Luitingh-Sijthoff, ek fêstige yn Amsterdam, mei de oersetting Ynferno, fan 'e Amerikaanske skriuwer Dan Brown.

Mirjam Timmer, dy't as lid fan Twarres mei it liet Wêr Bisto de earste Frysktalige nûmer 1 ea yn 'e Nederlânske hitlisten skoarde.
Yn 'e muzyk Bewurkje
Njonken Fryske boeken komme der jiers ek noch sa'n tweintich Frysktalige cd's út, almeast mei popmuzyk. Ferskate Frysktalige nûmers hawwe de lêste jierren de nasjonale hitparades helle, lykas Bonkefeart fan Anneke Douma, In Nije Dei, fan de Kast; en Wêr bisto, fan Twarres. Dy lêste hit wie de earste Frysktalige nûmer 1 ea yn de Nederlânske muzyklisten.

Yn teäter en toaniel Bewurkje
Op it mêd fan toaniel bestiet der in profesjoneel Frysktalich teäterselskip, Tryater, dat in frij grutte populariteit genietet. Fierders hat hast elts doarp syn eigen amateurtoanielferiening, dêr't de grutte mearderheid fan feriene is yn it Bûn fan Fryske Toanielselskippen. Dy organisaasje is wer oansletten by it Fryske Amateur Toaniel, dat lid is fan 'e Ried fan de Fryske Beweging.

Regisseur fan Frysktalige films Pieter Verhoeff (l.).
Yn film en tillefyzjedrama Bewurkje
De lêste desennia binne der fierders ek ferskate Frysktalige spylfilms makke troch regisseurs as Pieter Verhoeff en Steven de Jong. Sa ferskynde yn 1985 De Dream; yn 1996 De Gouden Swipe; yn 2001 Nynke; en 2002 De Fûke. Sûnt 2001 waard der ek in Frysktalige dramarige op 'e regionale tillefyzje útstjoerd troch Omrop Fryslân, mei as titel Baas Boppe Baas. Nei fjouwer seizoenen waard dy ferfongen troch Dankert & Dankert, in searje oer in pear abbekaten.

Yn 'e tsjerken Bewurkje
Ien plak dêr't it Frysk noch net echt trochkrongen is, is yn 'e tsjerken. De grutte mearderheid fan 'e tsjerketsjinsten is oant hjoed de dei ta yn it Nederlânsk. Dochs wurde der alle sneinen wol in stikmannich Fryske tsjinsten holden, ornaris tusken de tsien en de tweintich, ferspraat oer de hiele provinsje. Der hat yn it ferline wol altyd oandacht foar it oersetten fan 'e psalmen en lieten west. Dêrnjonken hat de Yntertsjerklike Kommisje foar de Fryske Earetsjinst (YKFE) der yn 2004 foar soarge dat it Lieteboek foar de Tsjerken no ek op cd te krijen is. Yn 1953 is it Ferbân fan Fryske Foargongers oprjochte, dat ta doel hat om it gebrûk fan it Frysk yn it tsjerklik libben fuort te sterkjen.

Taaleigenskippen Bewurkje

Grammatika Bewurkje
Namfallen Bewurkje
Yn it Aldfryske tiidrek beskikte it Frysk noch oer in folslein namfallesysteem, mei nominatyf, genityf, datyf en akkusatyf, sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe Dútsk. Tsjin it begjin fan 'e Midfryske perioade wie dat lykwols fierhinne ferdwûn. Tsjintwurdich binne sokke namfallen beheind ta in stikmannich ferstienne útdrukkings, lykas "by dizzen", wêryn't de "-n" in restant is fan 'e datyf of trêde namfal. Inkeld de genityf, of twadde namfal, is noch funksjoneel, benammen yn tiidsoantsjuttings as "moarns", "middeis" en "jûns", "twa kear jiers" of "ien kear wyks", mar ek wol yn konstruksjes as "ús heite pet", "ús memme fyts" en "ús pake’ hûs". In oar foarbyld is it freegjend en betreklik foarnamwurd "waans" (dat trouwens inkeld ferwize kin nei manlike en ûnsidige saken, en net nei froulike saken of meartallen). Foarmen as "dêr't it lân de soargen leannet fan der minsken warb're hân" (fan 'e warbere hân fan 'e minsken, dus) binne argaysk en sille net folle mear brûkt wurde, en perfoarst net yn 'e sprektaal. Yn 'e skriuwtaal komt soks lykwols yn guon konstruksjes noch wol foar, lykas yn: "hy hat it eigener hân makke."

Sinsbou Bewurkje
Op it mêd fan 'e sinsbou komt it Frysk sterk oerien mei it Nederlânsk, en in stik minder mei it eins nauwer besibbe Ingelsk. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin:

taal foarbyldsin
Frysk: Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie.
Nederlânsk: Ik kon niets zien, omdat het veel te donker was.
"Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie."
Ingelsk: I couldn't see a thing, because it was much too dark.
"Ik koe net sjen in ding, om't it wie fierstente tsjuster."
Oan dit foarbyld is te sjen dat it Frysk deselde sinsbou brûkt as it Nederlânsk. Wat de tiidwurdsfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby hat men it wol oer de griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Frysk lei yn it griene gebiet (en brûkt dus de "griene folchoarder"), wylst it Nederlânsk yn it reade gebiet lei (wêrby't men fan 'e "reade folchoarder" sprekt). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders.

folchoarder foarbyldsin yn it Frysk foarbyldsin yn it Nederlânsk
grien: Ik tink dat er moarn bôle ite wol. Ik denk dat hij morgen brood eten wil.
read: Ik tink dat er moarn bôle wol ite. Ik denk dat hij morgen brood wil eten.
Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt).

As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk:

taal foarbyldsin
Frysk: Ik fyn dat eltsenien swimme kinne moat.
Nederlânsk: Ik vind dat iedereen moet kunnen zwemmen.
Dútsk: Ich finde, dass jeder schwimmen können muss.
"Dat eltsenien moat swimme kinne" is yn it Frysk dúdlik fout, en yn it Nederlânsk klinkt "dat iedereen zwemmen kunnen moet" ek raar, hoewol't it miskien net fuortendaliks fout is. No giet it hjirby om 'e tiidwurdsfolchoarder yn bysinnen, mar yn haadsinnen ferskilt it spul likegoed:

taal foarbyldsin
Frysk: Jan sil syn hûs moandei ferve hawwe moatte.
Nederlânsk: Jan zal zijn huis maandag moeten hebben geverfd.
Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje "te" tusken de tiidwurden yn:

taal foarbyldsin
Frysk: Ik haw eefkes sitten te dreamen.
Nederlânsk: Ik heb even zitten dromen.
In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas Westfriezen en Nedersaksers) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje "te" ek brûke (Ik heb even zitten te dromen), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske "sitten" is hjir in mulwurd, en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: Ik heb even gezeten te dromen. Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd "sitte" ferfongen wurdt troch "lizze":

taal foarbyldsin
Frysk: Ik haw eefkes lein te dreamen.
Nederlânsk: Ik heb even liggen dromen.
In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht as yn it Nederlânsk, benammen by de "te"-konstruksje, is nomenynkorporaasje yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: "Se sit te jirpelskilen", wêrby't it haadwurd "jirpel(s)" yn it tiidwurd "skile" ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: Ze zit aardappels te schillen, wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Yn it Nederlânsk komt dit ferskynsel by beskate wurden ek foar (tink oan stofzuigen), mar yn it Frysk kin it yn prinsipe oeral mei dien wurde. No is it wenstiger om te sizzen fan: "Jan is de hûn even oan it útlitten", mar in sin as "Jan is even te hûnútlitten" is grammatikaal sjoen yn it Frysk neat op oan te merken.

Brekking Bewurkje
It ferskynsel brekking nimt in wichtich plak yn 'e Fryske grammatika yn. Der besteane trije farianten fan:

de âldere brekking (of Aldfryske brekking), dy't yn 'e Midsiuwen plakfûn en derfoar soarge hat dat wurden as "rjocht" en "wjek" yn it Frysk in j-klank hawwe, wylst dy yn bgl. it Nederlânske recht en wak ûntbrekt.
de nijere brekking (of Nijfryske brekking), dy't him pas om 1820 hinne oppenearre, en dy't as ien fan 'e skaaimerken fan it Nijfrysk beskôge wurdt.
de Dongeradielster brekking, wêrmei't it Noardhoeksk him fan 'e oare Fryske dialekten ûnderskiedt, en dy't derfoar soarge hat dat yn it noardeasten fan 'e provinsje wurden as "bûter" en "mûle" útsprutsen wurde as buotter en muolle. Dizze lêste brekkingsfoarm makket gjin diel út fan it Standertfrysk.
Foar de beskriuwing fan it Frysk is benammen de nijere brekking fan belang. Dat is in taalkundich ferskynsel dat yn it Standerfrysk de brekking fan in seistal twaklanken omfiemet, wêrby't dy yn it grûnwurd in oare útspraak hawwe as yn ferbûgings:

twaklank IPA grûnwurd útspraak ferbûgde foarm útspraak
ea [ɪ.ǝ] beam [bɪ.ǝm] "bì-em" beammen ['bjɛmǝn] "bjemmen"
ie [i.ǝ] stien [sti.ǝn] "sty-en" stiennen ['stjɪnǝn] "stjinnen"
oa [o.ǝ] doas [do.ǝs] "do-es" doaske ['dṷɑskǝ] "dwaske"
oai [o:i̭] moai [mo:i̭] "moa-y" moaier ['mṷa:iər] "mwaajer"
oe [u.ǝ] hoed [hu.ǝd] "hû-ed" huodden ['hṷodən] "hwodden"
ue [y.ǝ] flues [fly.ǝs] "flú-es" fluezzen ['fljœzǝn] "fljuzzen"
Ferkoarting Bewurkje
In oare oanpassing yn 'e útspraak by ferbûgings is ferkoarting fan 'e fokaal. Dat docht him bygelyks foar by de meartalsfoarming ("hân" > "hannen"), by ferlytsing ("blêd" > "bledsje"), en by suffigearring (it tafoegjen fan in efterheaksel) ("leech" > "lichte"). Ek kin it foarkomme by it foarmjen fan gearstallings ("piip" > "pypskoft").

Einûntstimming Bewurkje
In ferskynsel dat it Frysk mei it Dútsk en it Nederlânsk gemien hat, is einûntstimming. Dêrby wurde stimhawwende bylûden oan 'e ein fan wurden stimleas. Men seit dus fan "reade", mei in [d], mar fan "read", mei in [t]. It Ingelsk hat soks net; dêr seit men fan red, mei in hearbere [d] oan 'e ein; mei oare wurden, yn it Ingelsk bestiet der dus in útspraakferskil tusken let ([lɛt]; "litte") en lead ([lɛd]; "lead"). Yn it Frysk moat sa'n útspraak oarspronklik ek bestien hawwe, en yn it tige behâldende Skiermûntseagersk komt it by hiel âlde sprekkers noch foar.[17]

Wurdskat Bewurkje
Nederlânske ynfloed Bewurkje
Hoewol't it Frysk troch de iuwen hinne in sterke ynfloed fan oare talen ûndergien hat, is de Fryske wurdskat noch foar it oergrutte diel fan Germaanske oarsprong. By in nau besibbe taal as it Ingelsk leit dat hiel oars, mei't dy taal in ûnbidige soad Romaanske lienwurden opnommen hat út it Normandysk en it Frânsk. Fral it Nederlânsk hat sûnt de santjinde iuw lykwols in tige sterke ynfloed op it Frysk hân. Hoewol't it Frysk as taal frij kûlant (!) omgiet mei lienwurden út oare talen, makket de niging dy't Frysktaligen gauris hawwe om har ôf te setten tsjin it Nederlânsk, dat krekt foar lienwurden út dy taal in útsûndering makke wurdt. Sokke wurden wurde sadwaande wol omskreaun as "ynslûpsels", "Hollânske moadepopkes", "koekútsjongen" of op syn bêsten ynterferinsjes. Eltsenien dy't Frysk lêzen en skriuwen leart, wurdt op it hert drukt dat it gebrûk fan sokke hollanismen dwersferkeard is en dêrom bûge of barste foarkomd wurde moat.

In sjeas (by it ringriden yn Ljussens), fan it Frânske wurd chaice.
Frânske ynfloed Bewurkje
Njonken it Nederlânsk hat histoarysk sjoen fral it Frânsk lange tiid in sterke ynfloed útoefene op 'e ûntwikkeling fan it moderne Frysk. De âldste lichting Frânske lienwurden is eins allinne foar taalkundigen noch wer te kennen. It giet dêrby om wurden as "bist"/"beest", fan it Aldfrânske beste (Nijfrânsk: bête); "duorje", fan durer; "kâns", fan chance, "sjeas", fan chaice; en "keatse", fan chasser, fia it Pikardyske cachier. It opnimmen fan Frânske lienwurden yn it Frysk sil ornaris fia it Nederlânsk gien wêze (ferlykje foar boppeneamde foarbylden de Nederlânske foarmen beest, duren, kans, sjees en kaatsen).

Mar it Frysk hat ek guon lienwurden út it Frânsk opnommen dy't yn it Nederlânsk net foarkomme, lykas "perfoarst", fan par force; "argewaasje", fan arguer; "ave(n)searje", fan avancer; "krupsje", fan corruption; "rompoai", fan rompu; "koese", fan coucher; en "aljemint", fan alignement; . Foar it neist is de ynfier fan dizze foarmen lykwols ek fia it Nederlânsk gien, allinnich binne de Nederlânske ekwifalinten neitiid wer yn ûnbrûk rekke.

Ingelske ynfloed Bewurkje
De lêste iuw hat it Frysk njonken de oanboazjende ynfloed fan it Nederlânsk fral ek ûnder ynfloed stien fan it Ingelsk, en dan yn 't bysûnder fan it Amerikaansk-Ingelsk. Benammen op it mêd fan kompjûtertechnology en sosjale media is de Ingelske terminology faak yn syn gehiel oernommen. Dat taalpuristen en lju dy't om oare redens aardichheid oan sokke dingen hawwe eigen Fryske nammen foar dit soarte fan termen betocht hawwe, feroaret dêr neat oan.

Ek it troch-Fryske keatsen, hjir op 'e PC, yn 2006, is fan oarsprong in Frânsk wurd (chasser).
Ynternasjonalismen Bewurkje
In selde byld lit de grutte en groeiende kloft ynternasjonalismen sjen dy't it Frysk oernommen hat. Dêrby moat men tinke oan wurden as "kompjûter", "sport", "wykein", "terapeut", "biology", "tillefyzje", "akwadukt", "traine" en "religy". Dy wurden komme tsjintwurdich yn hast alle Jeropeeske talen foar; der binne mar inkelen, lykas it Iislânsk, dy't foar al sokke begripen in eigen wurd betinke. Yn Fryslân bestiet oer it algemien frijwat wjerstân tsjin ynternasjonalismen, benammen ûnder lju dy't fan har berop út mei it Frysk omslane, lykas skriuwers en ûnderwizers. In grut diel fan dy kategory sil bgl. leaver it wurd "godstsjinst" brûke as "religy" en leaver "oefenje" as "traine". Ek besteane der foarmen dy't fanút dizze groep propagearre wurden binne, mar dy't it net helle hawwe en sadwaande fierhinne yn it ferjit rekke binne, lykas "sneinoer", foar "wykein". Lykwols hat it ferset tsjin ynternasjonalismen nea algemien west; sa wie de grutte skriuwer, oersetter en letterkundige Douwe Kalma (1896-1953) krekt in grut foarstanner fan 'e opname fan soksoarte wurden yn it Frysk. Hy ferwiisde nei it Ingelsk, dat ek in ûnbidige soad lienwurden út oare talen ta him nommen hat, sûnder dat it dêr in sprút minder fan wurden is.[18]

In punt dat hjirmei besibbe is, is de ferfrysking fan sokke ynternasjonalismen. Yn 'e hjirboppe neamde foarbylden waard al sprutsen fan "tillefyzje" ynstee fan "telefyzje"; dat is in oanpassing fan in frjemd wurd oan 'e útspraak fan it Frysk. "Tillefyzje" klinkt Frysker en glidet in Fries no ien kear makliker fan 'e tonge as "telefyzje". Oare foarbylden fan sa'n ferfrysking fan ynternasjonalismen binne "siktaris" ("sekretaris"), "rimmetyk" ("reumatyk"), "perfester" ("professor") en "sitewaasje" ("situaasje"). Lange tiid bestie ek dêr grutte wjerstân tsjin; soks paste in himsels respektearjende taal ommers net, it wie de útspraak fan in dommenien en wa't soks die, makke sawol himsels as it Frysk bespotlik. Sadwaande die de generaasje fan mids tweintichste iuw al sokke foarmen yn 'e ban. Stadichoan komme se lykwols allegear wer werom. En wêrom ek net, sa betoogde skriuwer Trinus Riemersma yn 1996. In grutte taal as it Ingelsk docht soks krekt-en-gelyk: psychology en architect hawwe wol har Frânske skriuwwize beholden, mar wurde útsprutsen as "saikòlledzjy" en "aketekt".[19]

Fêstlizzing fan 'e wurdskat Bewurkje
Der binne troch de tiid hinne ferskate Fryske wurdboeken ferskynd. Ien fan 'e earsten dy't besocht om 'e Fryske wurdskat op dy wize fêst te lizzen, wie de grutte literator Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), dy't syn Lexicon Frisicum yn it Latyn opstelde, mar net fierder kaam as de letter F. Yn 1900 ferskynde it earste diel fan it troch Waling Dykstra en oaren bewurke Friesch Woordenboek, folge troch de oare beide dielen yn 1903 en 1911. Dêryn waarden de Fryske yngongen beskreaun yn it Nederlânsk. By syn oprjochting yn 1938 stelde de Fryske Akademy him daliks ta doel om dit wurdboek te ferbetterjen. Dêrta waard mei help fan withoefolle frijwilligers in tige grut kaarte-apparaat opset. Yn 't earstoan wie men fan doel en skreau in wurdboek dat ferlykber wêze soe mei de Nederlânske Dikke Van Dale, mar der kaam safolle materiaal binnen dat men úteinlik besleat om it noch folle grutskaliger oan te pakken.

It Frysk Hânwurdboek, út 2008, it earste wurdboek wêryn't ek it beskriuwende diel yn it Frysk is.
Sa begûn it wurk oan it reuseftige Grut Wurdboek fan de Fryske Taal, wêrfan't it earste, 400 siden tellende diel yn 1984 útkaam. Uteinlik soe pas yn 2011 it 25ste en lêste diel reekomme. It is in ûnbidich wittenskiplik wurdboek wurden, dat de Fryske lemma's tige yngeand yn it Nederlânsk ferklearret en de betsjuttings yllústrearret mei withoefolle sitaten út 'e Fryske literatuer. Wylst it wurk oan dit meunsterprojekt geande wie, waarden troch de Fryske Akademy ek lytsere wurdboeken útbrocht. Sa ferskynden yn 1952, resp. 1956 it Frysk Wurdboek: Nederlânsk-Frysk en it Frysk Wurdboek: Frysk-Nederlânsk, dy't yn 1985, resp. 1984 yn in folslein op 'e nij besjoene ferzje werútjûn waarden. It earste wurdboek wêryn't de Fryske wurden ek yn it Frysk beskreaun waarden, wie it twadielige Frysk Hânwurdboek, út 2008.

Wurdfoarming Bewurkje
Oars as yn it Ingelsk, mar krekt as yn it Nederlânsk en hast alle oare Germaanske talen, brûkt it Frysk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden "beam" en "hûs" in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as "beamhûs", en net mei de iepene foarm, as "beam hûs", sa't men dat yn it Ingelsk foar de moade hat (tree house). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: "hûnehok", ynstee fan "hûnhok". As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in keppelstreekje ynfoege: "FNP-kieslist" en "Swarte-Seekust".

Hoewol't dêr neffens de staveringsregels neat fan doocht, hat in grut part fan 'e Fryskskriuwers tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as "FNP kieslist" en "Swarte Seekust", mar sels "syktekosten fersekerder", "oersettings debút" en "hynste stamboek". Dizze praktyk wurdt wol "de Ingelske sykte" neamd.

Dû. Geert Aeilco Wumkes wie yn 1919 ien fan 'e earsten dy't foar de oprjochting fan 'e Fryske Akademy pleite, in ynstitút dat foar de ûntwikke-ling fan it Frysk fan ûnskatbere wearde bleken is.
Stavering Bewurkje
1rightarrow.png
De Wikipedy hat ek in side Fryske stavering.
It Frysk wurdt skreaun mei in oanpaste foarm fan it Latynske alfabet. Dat Fryske alfabet bestiet net lykas it Nederlânske út 26, mar út 23 letters. Yn it Frysk komme nammentlik de letters q en x net foar. Boppedat wurdt de letter y beskôge as in fariant fan 'e i en dêr ek ûnder alfabetisearre, sadat in wurd as "ympulsyf" yn in Frysk wurdboek bygelyks foàr "inisjaasje" stiet. Fierders komt de letter c yn it Frysk allinne foar yn 'e kombinaasje ch. De letters v, z en ch komme nea foar oan it begjin fan in wurd en de letter g nea oan 'e ein fan in wurd. De karakteristikens fan it skreaune Frysk komt benammen ta utering yn 'e lûden mei diakrityske tekens (â, ê, ô, û en ú), dy't yn it Nederlânsk net foarkomme. Krekt as it Nederlânsk hat it Frysk in ekstra letter, de digraaf ij, dy't stiet foar it twalûd [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ei. Mar oars as yn it Nederlânsk wurdt dy letter yn it Frysk altyd alfabetisearre as i-j, en bestiet der gjin beweging dy't der in aparte letter fan it alfabet fan meitsje wol.

Njonken de boppeneamde diakrityske tekens dy't in útspraakûnderskiedend diel fan 'e stavering foarmje, ken it Frysk ek noch ferskate oare diakrityske tekens, dy't soms tafoege wurde om 'e bedoelde útspraak dúdliker te meitsjen. It faakst komt it trema foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa fokalen efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: "beëinigje", "beämte", "koöperaasje", "reüny" en "ateïsme". Fierders wurde sawol it skerpteken as it klamteken brûkt om 'e útspraak fan in wurd te fertsjutskjen troch oan te jaan wêr't de klam leit. De e mei in skerpteken (é) komt sûnt de staveringsherfoarming fan 1980 yn prinsipe noch mar yn fiif wurden fêst foar ("grouwélich", "mandélich", "oerdédich", "oerémis" en "tréwes"); yn alle oare gefallen is it tafoegjen fan in skerp- of klamteken opsjoneel (bygelyks yn "foàrkomme" en "foarkómme").

Fonology Bewurkje
Fokalen Bewurkje
It Frysk beskikt oer in tige yngewikkelde fokaalynventaris. Yn it foarste plak binne der in tsiental koarte lûden: [a] (a fan "dak"), [ɛ] (e fan "lek"), [ɪ], (i fan "pit"), [i] (i fan "bite"), [ɔ] (o fan "hok"), [o] (o fan "bok"), [u] (û fan "rûch"), [œ] (u fan "put"), [y] (ú fan "tút") en de sjwa of reduksjefokaal [ǝ] (e fan "gewoan"). Dêrby moat opmurken wurde dat der eins twa foarmen fan 'e koarte a besteane, mar dat ferskil yn útspraak is net betsjuttingsûnderskiedend. Fierders binne der 9 lange lûden: [a:] (aa fan "baas"), [ɛ:] (ê fan "bêd"), [e:] (ee fan "feest"), [ø:] (eu fan "deun"), [i:] (ii fan "wiid"), [ɔ:] (ô fan "nôt"), [o:] (oo fan "rook"), [u:] (û fan "sûch") en [y:] (ú fan "drúf"). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Frysk almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. Fan 'e koarte lûden kinne der 8 en fan 'e lange lûden ek 8 nasalisearre wurde, wat foarkomt as se mei in -n derefteroan útsprutsen wurde foàr in f, j, l, r, s, w of z, lykas yn "ûnsin" of "branje". Fierders hat it Frysk 20 ôfgeande twalûden en 8 opgeande twalûden, wêrfan't teminsten 6 ek wer yn nasalisearre foarm foarkomme kinne. Ta einsluten binne der dan noch 8 trijelûden. Dêrmei is it Frysk folle klankriker as de measte besibbe talen, lykas it Ingelsk en it Nederlânsk.

Klankynventaris (fokalen) Bewurkje
Ienlûden
koarte ienlûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
a [a] dak koart net-rûne iepen foarlûd
a [ɑ] ham koart net-rûne iepen efterlûd
e [ɛ] lek koart net-rûne semy-healiepen foarlûd
e / i [ǝ] gewoan, mooglik koart (net-rûne) healiepen middenlûd
(sjwa, reduksjefokaal of stomme e)
i [ɪ] pit koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd
i / y [i] bite, wyt koart net-rûne sletten foarlûd
o / a [ɔ] hok, kat koart rûne semy-healiepen efterlûd
o [o] bok koart rûne healsletten efterlûd
û / oe [u] rûch, boek koart rûne sletten efterlûd
u [œ] put koart rûne semy-healiepen foarlûd
ú / u [y] tút, suden koart rûne sletten foarlûd
lange ienlûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
aa / a [a:] laad, banen lang net-rûne iepen foarlûd
ê [ɛ:] bêd lang net-rûne semy-healiepen foarlûd
ee / e / é [e:] skeel, teken, grouwélich lang net-rûne healsletten foarlûd
eu [ø:] deun lang rûne healsletten foarlûd
ii / i [i:] siik, wide lang net-rûne sletten foarlûd
ô [ɔ:] nôt lang rûne semy-healiepen efterlûd
oo / o [o:] rook, smoke lang rûne healsletten efterlûd
û [u:] sûch lang rûne sletten efterlûd
ú / u [y:] optúgje, druven lang rûne sletten foarlûd
Nasale ienlûden
koarte nasale ienlûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
ern [ɛ͂] dûbeljerns nasaal koart net-rûne semy-healiepen foarlûd
in [ɪ͂] hin? nasaal koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd
yn [ĩ] ynstekke nasaal koart net-rûne sletten foarlûd
an [ɔ͂] branje nasaal koart rûne semy-healiepen efterlûd
on [õ] bonje nasaal koart rûne healsletten efterlûd
un [œ͂] hun? nasaal koart rûne semy-healiepen foarlûd
ûn [ũ] ûnskuld nasaal koart rûne sletten efterlûd
ún [ỹ] túnstoel nasaal koart rûne sletten foarlûd
lange nasale ienlûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
aan / arn [ã:] aansten, Harns nasaal lang net-rûne iepen foarlûd
ern [ɛ͂:] bernsk nasaal lang net-rûne semy-healiepen
in [ẽ:] winst nasaal lang palataal net-rûne healsletten foarlûd
yn [ĩ:] hynst nasaal lang net-rûne sletten foarlûd
ân [ɔ͂:] hânsel nasaal lang rûne semy-healiepen efterlûd
eun [ø͂:] keunst nasaal lang palataal rûne healsletten foar-lûd
ûn [ũ:] dûns nasaal lang rûne sletten efterlûd
ún [ỹ:] húnsk nasaal lang rûne sletten foarlûd
Twalûden
ôfgeande twalûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
ai [ai̭] laitsje (Wâldfrysk), Tailân koart net-rûne iepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
ai [ɔi̭] laitsje (Klaaifrysk) koart rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
aai [a:i̭] taai (Wâldfrysk), high lang net-rûne iepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
aai / ei [ɔ:i̭] taai (Klaaifrysk), dei (Klaaifrysk) lang rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
au / ou [a.ṷ] gau rutsen koart net-rûne iepen foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
ea [ɪ.ǝ] beam rutsen koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd + koart healiepen middenlûd
ei / ij [ɛ.i̭] dei (Wâldfrysk), brij koart net-rûne semy-healiepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
eo / eu [ø.ǝ] freon, seure rutsen koart rûne healsletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
ie [i.ǝ] wiet rutsen koart net-rûne sletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
ieu [i.ṷ] ieu, Sieu rutsen koart net-rûne sletten foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
oa [o.ǝ] boat rutsen koart rûne healsletten efterlûd + koart healiepen middenlûd
oi [oi̭] hoi koart rûne healsletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
oai [o:i̭] moai lang rûne healsletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
oe [u.ǝ] goed rutsen koart rûne sletten efterlûd + koart healiepen middenlûd
oei [ui̭] groeie koart rûne sletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
oei [u:i̭] bloei (lang net algemien) lang rûne sletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
ou [ɔ.ṷ] tou (lang net algemien mear) rutsen koart rûne semy-healiepen efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
ue [y.ǝ] flues rutsen koart rûne sletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
ui [ʌi̭] bui koart net-rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
uw [yṷ] senuw koart rûne sletten foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
opgeande twalûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
ea / je [jɛ] beammen, kjel palatale approksimant + koart net-rûne semy-healiepen foarlûd
ie / ji [jɪ] triedden, skjin palatale approksimant + koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd
jo [jɔ] ljocht palatale approksimant + koart rûne semy-healiepen efterlûd
jo [jo] sljocht palatale approksimant + koart rûne healsletten efterlûd
oa [ṷa] boarje koart rûne sletten efterlûd + koart net-rûne iepen foarlûd
oa [ṷa:] moarns koart rûne sletten efterlûd + lang net-rûne iepen foarlûd
ue / ju [jœ] fluezzen, rjucht palatale approksimant + koart rûne semy-healiepen foarlûd
uo [ṷo] fuotten koart rûne sletten efterlûd + koart rûne healsletten efterlûd
nasale twalûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
ean / earn [ɪ͠.ǝ] leanstrookje, trijefearns nasaal rutsen koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd + koart healiepen middenlûd
ein [ɛ͠.i̭] eins (Wâldfrysk) nasaal koart net-rûne semy-healiepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
ein [ɔ͠.i̭] eins (Klaaifrysk) nasaal rutsen rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
eon [ø͠.ǝ] sneons nasaal rutsen koart rûne healsletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
ien [i͠.ǝ] iens nasaal rutsen koart net-rûne sletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
oarn [ṷ͠a:] moarns nasaal koart rûne sletten efterlûd + lang net-rûne iepen foarlûd
trijelûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
eau [jo.ṷ] bleau palatale approksimant + rutsen koart rûne healsletten efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
iuw [jyṷ] bliuwe (net oeral sa útsprutsen) palatale approksimant + koart rûne sletten foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
iuw [juṷ] liuw palatale approksimant + koart rûne sletten efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
joe [ju.ə] fjoer palatale approksimant + rutsen koart rûne sletten efterlûd + koart healiepen middenlûd
jou [jɔ.ṷ] fjouwer (net oeral sa útsprutsen) palatale approksimant + rutsen rûne semy-healiepen efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
oai [ṷai̭] moaist koart rûne sletten efterlûd + koart net-rûne iepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
oai [ṷa:i̭] koai koart rûne sletten efterlûd + lang net-rûne iepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
uoi [ṷoi̭] muoike koart rûne sletten efterlûd + koart rûne healsletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
Konsonanten Bewurkje
It Frysk hat teminsten 28 bylûden, dy't yn fonetysk skrift sa skreaun wurde: [b], [x], [d], [ʣ], [ʤ], [f], [ɡ], [ɣ], [h], [j], [k], [l], [m], [n], [ŋ], [ɲ], [p], [r], [s], [ʃ], [t], [c], [ʦ], [ʧ], [v], [ʋ], [w], [z] en [ʒ]. Dêrfan binne [b], [d], [f], [h], [j], [k], [m], [n], [p], [s], [t], [v] en [z] gjin fierdere útlis brek. De [x] is de ch fan "berch", dy't trouwens yn it Frysk, as it derop oankomt, ornaris fierder nei efteren yn 'e mûle útsprutsen wurdt, as [χ]. Itselde is it gefal mei de [l], wêrfan't de útspraak yn it Frysk dúdlik "dûnkerder" of "tsjûker" is as yn it Nederlânsk of it Ingelsk, en mear oerienkomt mei de útspraakwize yn it Skotsk of de Slavyske talen. Om dat útspraakferskil wer te jaan kin it teken [ɫ] brûkt wurde. De [r] wurdt yn it Frysk krekt altyd "rôljend", op 'e punt fan 'e tonge útsprutsen; in breikjende r ([ʀ]), dy't ek wol foarkomt, is altyd persoansbûn en wurdt yn it Frysk as in spraakgebrek beskôge.

Fierders hat it Frysk twa g's: de plofklank [ɡ] (fan "goed") en de wriuwklank [ɣ] (fan "drage"), en twa w's: de [ʋ] (fan "wat") en de [w] (fan "skowe"). De [ɣ] en de [w] kinne nea oan it begjin fan wurden foarkomme, likemin as de [x], de [v] en de [z]. De [ʣ] is de dz fan "widze"; [ʤ] is de dzj fan "siedzje"; [ŋ] is de ng fan "bang"; [ɲ] is de nj fan "njonken"; [ʃ] is de sj fan "sjippe"; [c] is de tj fan "tjems"; [ʦ] is de ts fan "tsiis"; [ʧ] is de tsj fan "tsjerke"; en [ʒ] is de zj fan "garaazje". Ek komt yn it Frysk de glottisslach ([ʔ]) wol foar, mar inkeld tusken twa deselde lûden, lykas yn "koöperaasje" of "Kanaän". Dizze útspraak is dus grutdiels ûnbewust, en de glottisslach wurdt dan yn it skreaune Frysk ek net werjûn, of it moat wêze troch it trema op it twadde lûd.

Dêrnjonken binne der noch in dozyn palatalisearre konsonanten: [bʲ] (as yn "bjinne"), [xʲ] (as yn "ferlechje"), [ɟ] (as yn "djoer"), [fʲ] (as yn "fjochtsje"), [ɡʲ] (as yn "gjin"), [ɣʲ] (as yn "weagje"), [kʲ] (as yn "kjel"), [lʲ] (as yn "ljip"), [mʲ] (as yn "mjitte"), [pʲ] (as yn "pjut"), [rʲ] (as yn "rjocht") en [vʲ] (as yn "weevje"). De palatalisaasje fan dizze konsonanten wurdt lykwols ek wol taskreaun oan it feit dat se folge wurde troch in opgeand twalûd. Men kin de "jo"-klank yn "rjocht" dus op twa manearen útlizze: as "r-jo-cht" (mei in opgeand twalûd), of as "rj-o-cht" (mei in palatalisearre konsonant). Ta einbeslút binne der ek noch fjouwer labialisearre konsonanten: [dʷ] (as yn "dwaan"), [kʷ] (as yn "kwea"), [sʷ] (as yn "swart") en [tʷ] (as yn "twa").

Klankynventaris (konsonanten) Bewurkje
bylûden
Fryske
stavering IPA foarbyld(en) taalkundige omskriuwing
b / bb [b] bêd, rabberij stimhawwende bilabiale plofklank
bj [bʲ] bjinne palatalisearre stimhawwende bilabiale plofklank
ch [x] ([χ]) berch (nea oan it wurdbegjin) stimleaze felêre wriuwklank
(meast reälisearre as de stimleaze uvulêre wriuwklank)
chj [xʲ] ferlechje palatalisearre stimleaze felêre wriuwklank
d / dd [d] doel, midden stimhawwende alveolêre plofklank
dj [ɟ] djoer stimhawwende palatale plofklank
dw [dʷ] dwaan labialisearre stimhawwende alveolêre plofklank
dz [ʣ] widze (nea oan it wurdbegjin) stimhawwende alveolêre affrikaat
dzj / j [ʤ] siedzje, jeans stimhawwende palato-alveolêre affrikaat
f / ff [f] fol, straffe stimleaze labiodintale wriuwklank
fj [fʲ] fjochtsje palatalisearre stimleaze labiodintale wriuwklank
g [ɡ] gers stimhawwende felêre plofklank
gj [ɡʲ] gjin palatalisearre stimhawwende felêre plofklank
g / gg [ɣ] segel, miggen (nea oan it wurdbegjin) stimhawwende felêre wriuwklank
gj [ɣʲ] weagje (nea oan it wurdbegjin) palatalisearre stimhawwende felêre wriuwklank
h [h] hout stimleaze glottale wriuwklank
j [j] jas palatale approksimant
k / kk [k] kat, wekker stimleaze felêre plofklank
kj [kʲ] kjel palatalisearre stimleaze felêre plofklank
kw [kʷ] kwea labialisearre stimleaze felêre plofklank
l / ll [l] ([ɫ]) lân, wille alveolêre laterale approksimant
(meast reälisearre as de felêrisearre alveolêre laterale approksimant)
lj [lʲ] ljip palatalisearre alveolêre laterale approksimant
m / mm [m] mar, nimme bilabiale nasaal
mj [mʲ] mjitte palatalisearre bilabiale nasaal
n / nn [n] noed, kanne alveolêre nasaal
ng [ŋ] lang (nea oan it wurdbegjin) felêre nasaal
nj [ɲ] njonken palatale nasaal
nk [ŋk] bank (nea oan it wurdbegjin) felêre nasaal + stimleaze felêre plofklank
p / pp [p] pet, leppel stimleaze bilabiale plofklank
pj [pʲ] pjut palatalisearre stimleaze bilabiale plofklank
r / rr [r] rak, barre
(altyd op it puntsje fan 'e tonge útsprutsen) alveolêre trilklank
rj [rʲ] rjocht palatalisearre alveolêre trilklank
s / ss [s] sâlt, risse stimleaze alveolêre siisklank
sj [ʃ] sjippe stimleaze palato-alveolêre siisklank
sw [sʷ] swart labialisearre stimleaze alveolêre siisklank
t / tt [t] tosk, litte stimleaze alveolêre plofklank
tj [c] tjems stimleaze palatale plofklank
ts [ʦ] tsiis stimleaze alveolêre affrikaat
tsj [ʧ] tsjerke stimleaze palato-alveolêre affrikaat
tw [tʷ] twa labialisearre stimleaze palatale plofklank
v [v] sleven stimhawwende labiodintale wriuwklank
vj [vʲ] weevje palatalisearre stimhawwende labiodintale wriuwklank
w / ww [ʋ] wat, hawwe labiodintale approksimant
w [w] skowe (nea oan it wurdbegjin) stimhawwende labio-felêre approksimant
z / zz [z] tûzen, sizze (nea oan it wurdbegjin) stimhawwende alveolêre siisklank
zj [ʒ] bagaazje stimhawwende palato-alveolêre siisklank
net skreaun [ʔ] koöperaasje de glottisslach (in bytsje romte tusken twa gelikense lûden;
yn it Frysk net bewust reälisearre)
Foarútsichten Bewurkje

Waling Dykstra.
Al iuwenlang wurdt om it hoartsje de ûndergong fan 'e Fryske taal binnen fyftich of hûndert jier foarsein. Sokke ûnheilsprofeten wiene bygelyks Foeke Sjoerds yn 1765, Johan Winkler yn 1868, Waling Dykstra yn 1884, Jan Jelles Hof yn 1927, en Tony Feitsma yn 1962.[20]

Yn 1967 waard der foar it earst in betroubere enkête oer de posysje fan it Frysk holden. It die bliken dat doe 71% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Yn 1980 fûn der op 'e nij in enkête plak en dêrút bliek dat doe noch mar 55% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Dat wie dus in efterútgong fan 16% yn trettjin jier – of alteast sa liek it op it earste gesicht. As men dat persintaazje ferrekkenet mei de útstream fan Frysktaligen út Fryslân, de ynstream fan Nederlânsktaligen yn 'e provinsje en de groei fan 'e Fryske befolking, dan liket it al hiel oars. Mar dochs wie der in weromgong en op grûn dêrfan tochten taalûndersikers dat yn 1994, wer fjirtjin jier letter, it persintaazje Frysktaligen yn Fryslân op 46% lizze soe.

Doe't der yn 1994 wer in enkête holden waard, die lykwols bliken dat it persintaazje Frysktaligen stabyl bleaun wie op 55%. As men dat ferrekkenet mei de befolkingsgroei yn Fryslân yn deselde perioade (fan sa'n 580.000 nei 615.000), kin men dus mei wissichheid stelle dat der yn dy perioade in absolute taname fan Frysktaligen west hawwe moat fan rom 19.000. En dan is emigraasje út 'e provinsje troch foar in grut part Frysktaligen en ymmigraasje yn 'e provinsje troch foar in grut part Nederlânsktaligen noch net iens meirekkene.

Hoewol't harren relative oandiel yn 'e befolking fan Fryslân foàr 1980 ôfnommen en dêrnei gelyk bleaun is, kin dus steld wurde dat der noch nea yn 'e skiednis safolle Frysktaligen west hawwe as hjoed de dei. En wat de takomst fan it Frysk oanbelanget: mei't der hjoed de dei noch in hiel soad bern binne dy't it Frysk as memmetaal meikrije en it hieltyd gewoaner wurdt dat minsken oer de hûndert jier âld wurde, sil it Frysk grif de twaentweintichste iuw helje.

ISO 639-Taalkoades Bewurkje

De ISO 639-taalkoades foar it Frysk binne "fy" en "fry". Om't it Wikipedia-projekt, sa't op it ynternet wisânsje is, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Fryske Wikipedy oantsjut mei de koade "fy:".

Sjoch ek Bewurkje

Frysk alfabet
Fryske dialekten
Fryske literatuer
Nijfryske literatuer
Fryske stavering
Frysk yn it bestjoerlik ferkear
Frysk yn it rjochtsferkear
Frysk op kompjûters
Grut Frysk Diktee
Kneppelfreed
List fan Fryske taalferienings
Praat mar Frysk
Swadesh-list Frysk
Tekstwinkel
Keppelings om utens Bewurkje

Oerheid Bewurkje
Provinsje Fryslân

# data[].attributes.body
Mensen wilden vroeger elkaar ook iets duidelijk maken. Dat deden ze met gebaren en met klanken. Langzaam ging men steeds meer dezelfde klanken gebruiken en dat werd langzaam een taal. Klanken hadden het voordeel dat je iets kon zeggen zonder dat je elkaar hoefde te zien. Daarom werden er steeds meer klanken gebruikt.
In het begin waren er veel talen. Iedere kleine gemeenschap had zijn eigen taal. Maar dat is al heel lang geleden.
Hoeveel talen er op de wereld zijn is niet precies te zeggen. Het is namelijk niet duidelijk of bepaalde talen als taal worden gezien of als dialect. Er zijn in ieder geval een heleboel talen! Ongeveer 5000!
Wist je dat taal de eigenschap is die mensen van diersoorten onderscheidt? Een aap kan wel wat taal worden aangeleerd, maar een chimpansee zal niet verder komen dan het niveau van een kind van 6 jaar oud.
Waar of niet waar?
Het grootste getal kun je niet helemaal uitschrijven

# data[].attributes.body
Duits hoort tot de west-Germaanse taal

# data[].attributes.headline
Verschillende talen zijn ontstaan door communicatie

# data[].attributes.subject
Verschillende talen zijn ontstaan door communicatie

# data[].attributes.body
De talen zijnvolgens gelovigen ontstaan bij de toren van babel. Mensen wouden een toren naar god toe bouwen. Zodat ze bij god konden komen. Alleen wou god dat niet. Door dat alle mensen allemaal andere talen gingen spreken.konden ze niet meer samenwerken.

# data[].attributes.body
Met de Friese talen (Westerlauwers Fries: Frysk, Noord-Fries: fresk/friisk/frasch, Saterfries: Fräisk) wordt een verzameling van sterk verwante talen bedoeld die van oudsher door de Friezen worden gesproken. De talen behoren tot de West-Germaanse tak van de Germaanse talen en zijn nauw verwant aan het Engels en het Nederlands. Deze talen worden daarom ook wel geschaard onder de Ingveoonse talen. Naast het feit dat de Friese talen op lexicaal gebied sterke overeenkomsten vertonen met het Engels, hebben de Ingveoonse talen – en daarmee in mindere mate ook het Nederlands – ook hun eigen karakteristieke Ingveoonse klankverschuivingen ondergaan.

Inhoud
Aantal sprekers Bewerken

In de Nederlandse provincie Friesland spreken momenteel, in 2004, ongeveer 440.000 mensen Fries, waarvan zo'n 350.000, iets meer dan de helft van de bevolking, als moedertaal. Er wordt ook Fries gesproken in het Groninger Westerkwartier, de Duitse gemeente Saterland in de Landkreis Cloppenburg in Nedersaksen en in Sleeswijk-Holstein aan de grens met Denemarken (maar niet meer in de streek Oost-Friesland). Zij spreken andere variëteiten van het Fries. De variëteit die in Nederland wordt gesproken wordt wetenschappelijk aangeduid als Westerlauwers Fries, buiten Nederland vaak als Westfriesisch of West Frisian, maar in Nederland verwijst de naam West-Fries naar het dialect van de regio West-Friesland in Noord-Holland. Hierbij staat Westerlauwers voor de ligging ten westen van het riviertje de Lauwers, dat de grensrivier tussen Friesland en Groningen is. Het Fries zoals dat in Nederland op scholen onderwezen wordt, en in officiële stukken gebruikt wordt is het Standaardfries. Er is geen recent onderzoek naar hoeveel mensen wereldwijd Fries spreken. In een publicatie uit 1976 wordt het aantal sprekers in Nederland van het Westerlauwers Fries, dat verreweg de meeste sprekers heeft, geschat op ongeveer 700.000.[1]

Classificatie Bewerken

Indo-Europees
Germaans
West-Germaans
Ingveoons (Anglo-Fries)
Fries
Geschiedenis Bewerken

De oorspronkelijke Friese taal wordt aangeduid als Oudfries. Deze taal werd gesproken in de periode van ca. 1100 tot 1575[bron?]. Er zijn uit deze periode Oudfriese teksten uit het gebied van het hedendaagse Friesland, Groningen en Oost-Friesland, voornamelijk wetsteksten en notariële acten, bekend. De Friese taal kwam onder druk te staan nadat Saksische en Bourgondische hertogen Friesland na 1500 onder hun gezag hadden gekregen en hun eigen administrators benoemden, die een toen algemeen wordende Nederlandse (Nederduitse) schrijftaal gingen hanteren. Daarna werd het Fries alleen nog in volksliteraire teksten gebruikt, waarbij Gysbert Japicx (1603-1666) met zijn dichtkunst op modern literair niveau een uitzondering was. Toen het Fries zich in het begin van de 19de eeuw opnieuw als schrijftaal ontwikkelde, knoopte men aan bij deze renaissancedichter.

Onderverdeling Bewerken

De Friese talen kunnen als volgt worden onderverdeeld:

Westerlauwers Fries Bewerken
1rightarrow blue.svg
Zie Westerlauwers Fries voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Het Westerlauwers Fries (Frysk) is de variëteit die gesproken wordt in de Nederlandse provincie Friesland en het Groningse Westerkwartier. Het Westerlauwers Fries kan worden onderverdeeld in:

Kleifries (in de Kleistreek)
Woudfries (in de Friese Wouden)
Zuidwesthoeks (in de Zuidwesthoek)
Hindeloopers (in Hindeloopen)
Aasters en Westers (op resp. Oost- en West-Terschelling)
Schiermonnikoogs of Eilanders (op Schiermonnikoog)
Het Fries heeft niet zoals het Limburgs een diasysteem. Op basis van het Kleifries en Woudfries is er een nieuw Standaardfries ontwikkeld dat als onderwijs- en bestuurstaal in Friesland wordt gebruikt. Dit Standaardfries is een van de twee officiële bestuurstalen van Nederland, met het onderscheid dat het Fries bestuurlijk alleen gebruikt mag worden in Friesland en alleen als het niet tot een te grote belasting van het bestuurlijk verkeer leidt (art. 3 Wet gebruik Friese taal).

Saterfries Bewerken
1rightarrow blue.svg
Zie Saterfries voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Het Saterfries (eigenbenaming Seeltersk) is een bedreigde taalvariëteit die nog gesproken wordt door een minderheid van de inwoners van Saterland, Landkreis Cloppenburg. Het is het enige nog levende overblijfsel van het Oosterlauwers Fries, dat tot het einde der Middeleeuwen in de Ommelanden (provincie Groningen) en de regio Oost-Friesland gesproken werd.

Noord-Fries Bewerken
1rightarrow blue.svg
Zie Noord-Fries voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Het Noord-Fries is de benaming voor de variëteit zoals die in Noord-Friesland ten zuiden van de Deens-Duitse grens gesproken wordt. Het Noord-Fries bestaat uit een aantal zeer uiteenlopende dialecten, met als hoofdverdeling:

Eiland-Noord-Fries (gesproken op de eilanden Föhr (Feer), Amrum (Öömrang), Sylt (Söl) en Helgoland)
Vastewal-Noord-Fries (gesproken op de Halligen en in de Goesharde, Bökingharde, Karrharde en Wiedingharde)
Onderlinge relatie tussen de variëteiten Bewerken

Het Westerlauwers Fries en het Saterfries staan dichter bij elkaar dan bij andere Friese talen. Deze beide variëteiten worden daarom samen officieus wel als Zuid-Fries aangeduid. De verschillen met het sterk door het Deens beïnvloede Noord-Fries zijn aanzienlijk.

Verwante talen Bewerken

Opvallend aan bovenstaande lijst is ook wat er niet staat, namelijk het ontbreken van Oosterlauwers Fries. In het Duitse district Oost-Friesland wordt namelijk géén Fries meer gesproken maar alleen nog een Nedersaksisch dialect van het Nederduits met enige Friese invloeden; Oostfries-Nedersaksisch of Ostfriesisches Platt (zie ook substraattaal). Door de bewoners zelf wordt dit echter nog wel eens simpelweg Ostfriesisch genoemd, maar in linguïstisch opzicht wordt deze taalvariëteit dus niet meer tot de Friese talen gerekend.

Sinds de 16e eeuw wordt er in de belangrijkste Friese steden (niet in alle elf, bijvoorbeeld niet in Hindeloopen en IJlst) een Hollands-Friese mengtaal gesproken, die enigszins misleidend bekendstaat als Stadsfries. Deze taalvariëteit, die meestal gewoon tot het Nederlands gerekend wordt, spreekt men ook op het Bildt, op Ameland en in Midsland op Terschelling.

Het Fries in West-Friesland (Westfries) is grotendeel gerelexicaliseerd onder invloed van de omliggende Hollandse dialecten. Het Friese substraat van dit West-Fries is nog wel zichtbaar in de syntaxis (bijvoorbeeld in het systematisch onderscheiden van twee soorten infinitieven, iets wat ook in het Zeeuws gebeurt[2]).

Onderwijs en openbaar bestuur Bewerken

In Duitsland en Nederland wordt het Fries officieel erkend als een autochtone minderheidstaal. Als zodanig geniet de taal dan ook bescherming onder het Europees handvest voor regionale en minderheidstalen. Friese Taal en Letterkunde is in Friesland een keuzevak waarin examen kan worden gedaan op het havo en vwo. Verder zijn er studierichtingen Fries aan de Rijksuniversiteit Groningen, de Christian-Albrechts-Universität in Kiel en de Universität Flensburg. Bijvakken Fries worden door vele universiteiten in Europa aangeboden.

De in de Nederlandse provincie Friesland in het onderwijs en openbaar bestuur gehanteerde spelling is door Provinciale Staten van Friesland vastgesteld (de zogenaamde Steatestavering) en geldt sinds 1980. Voor het Fries in Noord-Friesland en het Saterland bestaan geen officiële spellingsregels. Het Noord-Fries wordt doorgaans geschreven naar een systeem dat door frisisten van de Christian-Albrechts-Universität is ontwikkeld. De weinige Saterfriese auteurs hanteren hun eigen systeem[3].

Met ingang van 1 januari 2014 is in Nederland de Wet gebruik Friese taal van kracht. Deze wet beoogt de bescherming en bevordering van het Fries. Tevens is het Orgaan voor de Friese taal ingesteld, die de wet gaat uitvoeren.[4]

Taalcodes Bewerken

Mogelijk door onduidelijkheden bij de benoeming van zaken als "Oost-Fries" en "West-Fries" is ook bij de classificatie in internationale taallijsten en bij het toekennen van taalcodes wat verwarring ontstaan. Bij de aanzet in ISO/DIS 639-3 om de SIL-codes van de Ethnologue en de ISO 639 met elkaar in overeenstemming te brengen is een probleem ontstaan bij de toekenning van codes aan Friese talen. ISO 639-1 en -2 hadden al de codes fy en fry voor 'Fries' en daarmee werd dan Fries in het algemeen bedoeld. Over het algemeen werden die codes echter gebruikt als codes voor het Nederlandse Westerlauwers Fries uit de provincie Friesland. Ethnologue editie 14 had de codes FRI (Western Frisian ofwel Frysk), FRR (Northern Frisian) en FRS (Eastern Frisian), waarbij de omschrijving voor Eastern Frisian niet helemaal duidelijk is, maar meer richting het oude Oost-Fries en Saterfries neigt dan richting Oost-Fries Platduits.

In Ethnologue editie 15 zijn veel codes aangepast om ze in overeenstemming te brengen met ISO 639 en worden de codes nu in onderkast geschreven. In de taalgroep Frisian is bovendien stq (Saterfriesisch) erbij gekomen, terwijl in deze editie Eastern Frisian nu niet meer ingedeeld wordt bij de taalgroep Frisian, maar bij Low Saxon-Low Franconian, wat correct is als hiermee het moderne Ostfriesisches Platt wordt bedoeld; een door het oude Oost-Fries beïnvloed Nedersaksisch dialect dat nu nog in Oost-Friesland gesproken wordt. De opgegeven alternatieve namen zijn echter spellingvarianten voor Saterfries en dat klopt dan niet. De omschrijvingen bij Eastern Frisian en Saterfriesisch zijn momenteel beide ietwat onder voorbehoud.

Wellicht als gevolg daarvan zijn in eerste instantie voor ISO/DIS 639-3 ook wat vreemde beslissingen genomen. Zo hebben zij aanvankelijk de code fry ingeschaald als Macrotaal voor 'Fries' in het algemeen en zijn de SIL-codes fri, frr, frs en stq voor de individuele talen genomen, waarbij juist stq niet onder de macrotaal fry werd geschaard en frs wel, terwijl dat dan andersom had moeten zijn. Inmiddels is men tot het inzicht gekomen dat er voor de nog bestaande varianten van het Fries (fri, frr en stq) eigenlijk niet van een lingua franca c.q. macrotaal gesproken kan worden en dat bovendien de oude code fry in ISO 639 altijd al voor de individuele taal Western Frisian stond en niet voor "Fries in bredere zin". In ISO 639 is daarom de code fri alweer als "Retired" geclassificeerd, nog voordat de standaard ooit officieel bekrachtigd is.

Blijven over fry, frr en stq voor de individuele Friese talen en frs voor het dialect Oost-Fries Platduits. Vreemd is alleen wel dat daarmee dan een discrepantie tussen ISO 639 (fry) en Ethnologue (fri) ontstaat, terwijl juist moeite is gedaan deze met elkaar in overeenstemming te brengen.

Bij de interpretatie van bovengenoemde taalcodes zal zeker voorlopig dus de nodige voorzichtigheid in acht moeten worden genomen omdat er mogelijk al documenten zijn gecodeerd die van de verkeerde aannames zijn uitgegaan.

Najaar 2005 zijn de Friese talen opgenomen in ISO 639-2:

fry: Westerlauwers Fries; ook fy is nu voor Westerlauwers Fries.
frs: Saterfries
frr: Noord-Fries
Een nieuwe taalgroepcode voor Friese talen zal worden opgenomen in de nog te ontwikkelen lijst voor taalgroepen.

Voorbeelden Bewerken

Een voorbeeld van het Westerlauwers Fries (
Geluidsfragment
Beluister (info / uitleg)):

Bûter, brea, en griene tsiis; (Boter, roggebrood, en groene kaas)
wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries. (wie dat niet kan zeggen, is geen oprechte Fries)

Deze spreuk (of dit sjibbolet) werd naar verluidt gehanteerd door de Friese aanvoerder Grote Pier tijdens een oorlog tussen Friesland en Holland om te onderscheiden of iemand wel werkelijk een Fries was.

Een ander voorbeeld is het volkslied: De âlde Friezen.

Tsjerke = Kerk, in het Russisch Tserkov.

Zie ook Bewerken

Grammatica van de Friese talen
Bronnen, noten en/of referenties
↑ Meic Stephens 1976: Linguistic Minorities in Western Europe. Llandysul: Gomer Press, p. 567.
↑ http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/erkenning.htm
↑ E.C.M. van Ruijven - Naar school: Participatie en prestaties in de provincie Fryslân
↑ Friezen krijgen eigen taalwet en Orgaan voor Friese taal Rijksoverheid, Nieuwsbericht, 1 januari 2014
Het Fries als taalfamilie, kennislink.nl
Indo-Europese talen > Kentum-talen > Germaanse talen >
Noord-Germaanse talen: Deens · Faeröers · IJslands · Noors · Norn* · Zweeds
West-Germaanse talen: Afrikaans · Duits · Engels · Fries · Jiddisch · Limburgs · Luxemburgs · Nederlands · Nedersaksisch · Schots · Wymysöryś**
Oost-Germaanse talen: Bourgondisch* · Gotisch* · Vandaals* · Krim-Gotisch*
* Reeds uitgestorven           ** Met uitsterven bedreigd
Streektalen in Nederland en Vlaanderen
Nederfrankisch en Friso-Frankisch: Amelands · Bildts · Brabants · Hollands (Utrechts-Alblasserwaards · Zuid-Hollands) · Kleverlands · Limburgs · Oost-Vlaams · Stadsfries · West-Fries · West-Vlaams · Zeeuws · Zuid-Gelders
Nedersaksisch en Friso-Saksisch: Achterhoeks · Drents · Gelders-Overijssels · Gronings · Sallands · Stellingwerfs · Twents · Twents-Graafschaps · Urkers · Veluws · Schokkers †
Westerlauwers Fries: Aasters · Hindeloopers · Kleifries · Noordhoeks · Schiermonnikoogs · Westers · Woudfries · Zuidwesthoeks
Icoontje WikiWoordenboek
Zoek Fries op in het WikiWoordenboek.
Wikipedia-logo-v2.svg
Zie de Westerlauwers Friese uitgave van Wikipedia.
Wikipedia-logo-v2.svg
Zie de Saterfriese uitgave van Wikipedia.
Wikipedia-logo-v2.svg
Zie de Noord-Friese uitgave van Wikipedia.
In een andere taal lezen
3 maanden geleden voor het laatst bewerkt door Nietanoniem

# data[].attributes.body
Een gesproken taal is een taal die niet is opgeschreven. Een geschreven taal is een taal, die meestal de hoofdtaal is van een land

# data[].attributes.body
Talen onstonden toch toen ze de toren van babel bouwden

# data[].attributes.body
Hoewel de oorsprong van de Japanse taal nog niet echt duidelijk is, vermoedt men dat er, gezien bepaalde taaleigenschappen, een zekere verwantschap is met de Altaïsche talen, door de mogelijke gemeenschappelijke oorsprong. Met de Altaïsche talen bedoelt men Turkse, Mongoolse en Toengoezische talen. De Japanse taal op zich heeft geen verwantschap met de Chinese taal. Toch is de invloed van de Chinese taal heel groot geweest doordat in het begin van onze jaartelling er contacten ontstonden met China en met het verhevigen van die contacten werden de eerste Chinese schrifttekens in Japan geïntroduceerd. Daarmee kwamen tevens Chinese woorden maar ook andere uitspraken van bestaande begrippen in de Japanse taal. We zien dat nu veel Japanse woorden verschillende uitspraken hebben, de oorspronkelijk Japanse en de later ingevoerde Chinese uitspraak. Het woord voor 'jaar' bijv. heeft als oorspronkelijk Japanse uitspraak 'toshi'. Daarnaast wordt het ook (meestal in combinatiewoorden) op de Chinese wijze uitgesproken als 'nen', zoals in kyonen (verleden jaar).

# data[].attributes.body
Van ongeveer 400 tot 200 voor Chr. begon langzamerhand een protofriese cultuur te ontstaan die rond het begin van de jaartelling door de Romeinen Frisii werden genoemd.

# data[].attributes.headline
BewerkenPagina volgenIn een andere taal lezenTaalVermogen om te communiceren met behulp van tekens, zoals woorden of gebarenZie Taal (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Taal.Pieter Brueghel de Oude, de Toren van BabelHet begrip taal heeft in het algemeen betrekking op elke min of meer complexe vorm van communicatie in de vorm van tekens, die gezamenlijk een systeem vormen. De term kan daarbij betrekking hebben op het systeem als geheel waarvan de tekens de individuele bouwstenen vormen, of op slechts een of enkele van de tekens afzonderlijk.Heel vaak wordt met taal ook meer specifiek het met behulp van het spraakkanaalvoortgebrachte communicatiemiddel van de mens bedoeld, dat de vorm heeft van klanken(gesproken taal), naast de geschreven afspiegeling hiervan (geschreven taal). Een van de hoofdkenmerken van dit communicatiesysteem is dat het alleen door de mens kan worden voortgebracht en gebruikt en meestal ook alleen door de mens wordt begrepen.InhoudStudie van menselijke taalBewerkenTaalkundeBewerkenVoorgesteld schema om de structuur van de grammatica te beschrijven.De verschillende manieren van articulatie in het menselijk spraakkanaal.Zie Taalkunde voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Het bestuderen van alle aspecten van de menselijke taal is het onderwerp van de taalkunde of taalwetenschap. De studie van taal als op zichzelf staand systeem heet algemene taalkunde en is verder onder te verdelen in een aantal deelgebieden:De grammatica, het regelsysteem waarmee de kleinste eenheden binnen de taal - bijv. afzonderlijke woorden - worden gecombineerd tot grotere betekenisvolle eenheden, met name zinsdelen en hele zinnen. Binnen de grammatica vallen als belangrijkste deelgebieden te onderscheiden: de syntaxis - de manier waarop woorden en zinsdelen in het grotere verband van de zin gecombineerd kunnen worden - en de ontleding, die zich vooral richt op de functie van afzonderlijke woorden (als woordsoort) en van zinsdelen binnen de zin als geheel.De morfologie, die zich richt op de nog kleinere "bouwstenen" (morfemen) waaruit afzonderlijke woorden zijn opgebouwd.De fonetiek en de fonologie, twee nauw verbonden subdisciplines die zich in de eerste plaatsen richten op het analyseren van klanken (fonen ofwel segmenten) in de gesproken taal als zodanig (fonetiek) en het beschrijven van de manier waarop deze klanken aan bepaalde fonotactische regels gebonden zijn en elkaar onderling beïnvloeden (fonologie). Bij dit laatste is het foneem een van de centraal staande verschijnselen. De fonologie en de morfologie vertonen ook onderlinge raakvlakken, bekend als de morfofonologie.De semantiek, die zich specifiek richt op de betekenis van talige uitingen, verder uiteenvallend in woord- en zinssemantiek.De lexicologie, die zich richt op zaken als de etymologie van individuele woorden (in dit verband vaak lexemen genoemd), hun specifieke betekenis en onderlinge samenhang en op hoger niveau op de woordenschat van een taal. Als discipline vertoont de lexicologie enige raakvlakken met andere taalkundige subdisciplines, vooral met de semantiek. Nauw hiermee verbonden is ook de lexicografie, waarin o.a. het opstellen van woordenboeken centraal staat.De pragmatiek, die zich richt op de manier waarop taal in de praktijk wordt gebruikt. Een belangrijk begrip hierbij is taalhandeling.Daarnaast worden talen en taalfamilies met elkaar vergeleken in de vergelijkende taalwetenschap.In de taaltypologie worden talen op hun kenmerkende eigenschappen beoordeeld.De generatieve taalkunde richt zich op zaken als taalverwerving en spraakproductie.De toegepaste taalkunde houdt zich specifiek bezig met de manier waarop taal in de praktijk in de meest uiteenlopende situaties gebruikt wordt en valt daarbij ook weer uiteen in een vrij groot aantal verschillende deelgebieden, zoals de psycholinguïstiek, de sociolinguïstiek, de neurolinguïstiek en de tekstlinguïstiek.De historische of diachrone taalkunde en de evolutionaire taalwetenschap bestuderen taal primair vanuit een historisch perspectief, waarbij met name taalverandering en de manier waarop taal ooit is ontstaan en zich heeft ontwikkeld centraal staan.De creolistiek is het onderdeel van de taalkunde dat zich bezighoudt met het ontstaan en de kenmerken van pidgins en de eventueel hieruit voortvloeiende creooltalen, als raakvlak van de historische en de vergelijkende taalkunde.Gesproken en geschreven taalBewerkenDoor zijn typische vorm en laag in de keel gelegen positie is de larynx van de homo sapiens bij uitstek geschikt voor het voortbrengen van gesproken taal, dit in tegenstelling tot de hoger gelegen larynx van andere hominiden en van zoogdieren in het algemeen. Ook bij baby's jonger dan 3 maanden ligt de larynx nog hoog in de keelholte (waardoor hun neus-keelholte bij het slikken geheel kan worden afgesloten). Wanneer baby's 3 maanden oud zijn, zakt hun larynx naar beneden. Vanaf dat moment zijn ze fysiek in staat om echte menselijke spraakklanken te produceren.[1]In veel talen met een wat kleiner aantal sprekers is nog nooit iets opgeschreven. Talen die wel een geschreven vorm hebben naast de gesproken vorm, worden vastgelegd in een alfabet of een ander op de spraak gebaseerd schriftsysteem. In de geschreven taal worden de equivalenten van klanken in de gesproken taal dus weergegeven door middel van min of meer arbitraire symbolen of schrifttekens, ook wel grafemen genoemd. Deze symbolen worden door middel van een taalspecifiek regelsysteem, de grammatica, tot betekenisvolle eenheden - woorden, zinsdelen, zinnen en op het hoogste niveau hele teksten - gerangschikt.Indelingen en categorisatiesBewerkenGeografische spreiding van de belangrijkste taalfamilies: de Afro-Aziatische talen(geel), de Niger-Congotalen (bruin), de Nilo-Saharaanse talen (lichtbruin), de Khoisantalen (ecru), de Indo-Europese talen (lichtgroen), de Kaukasische talen, de Altaïsche talen (olijfgroen), de Oeraalse talen (groen), de Dravidische talen, de Sino-Tibetaanse talen (rood), de Austro-Aziatische talen, de Austronesische talen (roze), de Pama-Nyungaanse talen (donkerpaars), de Papoeatalen (lichtpaars, meerdere families), de Tai-Kadaitalen, de inheemse talen van Amerika (meerdere families, lichtblauw), de Na-Denétalen (blauw), de Eskimo-Aleoetische talen en een aantal isolaten (grijs).Zie Vergelijkende taalwetenschap voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Op grond van bepaalde specifieke kenmerken kunnen talen op allerlei verschillende manieren taaltypologisch worden gecategoriseerd.Synthetisch en analytischBewerkenHet onderscheid tussen synthetische talen enerzijds en analytische talen anderzijds is gebaseerd op syntactische en morfologische criteria, waarbij verschijnselen als flexie, incorporatie, het gebruik van voorzetsels en het al dan niet aanwezig zijn van tonaliteit centraal staan. Meer extreme vormen in dit verband zijn de isolerende respectievelijk polysynthetische talen.Taalverwantschap en taalfamiliesBewerkenZie ook #Wel of niet één oertaal?, #Spreiding en diversiteit en Talen van de wereldTalen kunnen op grond van hun historische ontwikkeling worden gerangschikt in een bepaalde taalfamilie.Vanaf het begin van de 19e eeuw, toen de verwantschap tussen verschillende Indo-Europese talen - meer in het bijzonder tussen het Sanskriet en bepaalde Europese talen zoals het Latijn en Oudgrieks - aan het licht kwam, is er steeds meer onderzoek gedaan naar de verwantschappen, overeenkomsten en verschillen tussen alle talen en taalfamilies. Dankzij de vergelijkende methode - die taalreconstructie mogelijk maakt - werd er op dit gebied snel vooruitgang geboekt en konden er stamboommodellen worden opgesteld.Aan het eind van de 20e en aan het begin van de 21e eeuw waren er volgens bepaalde schattingen ruim 6.000 levende talen. Ethnologue komt op een iets hogere schatting van ruim 7.000.[2] Mede op grond van het feit dat er doorgaans geen scherpe grens tussen een taal en een dialect te trekken is en niet alle talen die wel als afzonderlijke taal zijn erkend überhaupt een gestandaardiseerde vorm hebben (zie ook #Standaardtaal vs. andere taalvormen), lopen deze schattingen echter uiteen van 5.000 tot wel 10.000 talen.Het totale aantal taalfamilies - dat wil zeggen taalgroepen die onderling ongeveer evenveel verschillen als de Indo-Europese groep - is door Johanna Nichols vastgesteld op 249, maar ook op dit punt is er nog weinig duidelijkheid. Er zijn taalkundigen die stellen dat het werkelijke aantal taalfamilies veel hoger ligt. Talen die historisch gezien niet verwant zijn maar waarvan de sprekers onderling veel contact hebben gehad kunnen door convergentie - waardoor bijv. veel leenwoorden van de ene taal in de andere belanden - toch op elkaar gaan lijken. Anderzijds kunnen talen die historisch gezien tot dezelfde taalfamilie behoren zo uit elkaar groeien dat hun verwantschap niet meer goed zichtbaar is.[3]Inmiddels zijn er diverse pogingen gedaan - onder meer door Joseph Greenberg en Merritt Ruhlen - om door verder terug te gaan in de tijd op steeds hogere niveaus taalverwantschappen te reconstrueren. Bekende aldus voorgestelde superfamilies zijn het Nostratisch - dat onder meer de Indo-Europese, de Altaïsche en de Oeraalse talen omvat - en het Dene-Sino-Kaukasisch. Vooralsnog blijven dergelijke superfamilies echter puur hypothetisch aangezien er geen enkel concreet bewijs voorhanden is voor hun bestaan.[4]Talen waarvan (nog) niet bekend is tot welke taalfamilie ze behoren worden isolaten of niet-geclassificeerde talen genoemd. Met de laatste term wordt benadrukt dat er mogelijk wel een verwantschap met andere (levende of dode) talen is. Enkele voorbeelden van dergelijke talen zijn het Baskisch, Iberisch en Elamitisch.Natuurlijke talenBewerkenZie Natuurlijke taal voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Met "natuurlijke talen" worden alle talen bedoeld die in de loop van de geschiedenis bij verschillende etnische groepenontstaan zijn en van generatie op generatie worden doorgegeven. Natuurlijke talen kunnen verder worden onderverdeeld in dode en levende talen.Levende, bedreigde en dode talenBewerkenZie Levende taal, Bedreigde taal en Dode taal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Weer andere indelingen zijn met name gebaseerd op het aantal moedertaalsprekers. Met "levende" talen worden aldus talen bedoeld die door kinderen als moedertaal worden aangeleerd en waarmee binnen een kleine of grote groep mensen wordt gecommuniceerd. Enkele - zeer willekeurige - voorbeelden van levende talen zijn: het Arabisch, Hindi, Italiaans, Engels, Nederlands en Nieuwgrieks. "Dode" talen worden daarentegen door niemand meer als moedertaal aangeleerd, hoewel dit zeker niet altijd betekent dat ze helemaal niet meer gebruikt worden. Enkele voorbeelden van talen die tot deze laatste categorie behoren zijn het Etruskisch, Fenicisch, Sanskriet, Latijn en Oudgrieks, waarvan de laatste drie nog volop in gebruik zijn als liturgische taal.In 1992 schatte de taalkundige Michael Krauss dat binnen honderd jaar negentig procent van alle talen uitgestorven of tot uitsterven gedoemd zou zijn.[5] In 2013 had volgens een schatting van UNESCO bijna de helft van alle talen ter wereld de status van bedreigd.[6]Standaardtaal vs. andere taalvormenBewerkenZie Standaardtaal en Dialect voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Het in het dagelijks leven gangbare onderscheid tussen standaardtaal/cultuurtaal (met een over het algemeen hoge status) enerzijds en dialect en/of streektaal (met een over het algemeen wat lagere status) anderzijds wordt in de taalkunde (meer in het bijzonder in de dialectologie) bij voorkeur echter niet gemaakt, omdat dit onderscheid vaak erg willekeurig en vooral ook politiek bepaald is. Taalkundigen geven doorgaans de voorkeur aan maatschappelijk minder beladen begrippen als variëteiten streektaal.Een puur taalkundig criterium voor het bepalen wat een afzonderlijke taal is en wat een dialect is dat van de wederzijdse verstaanbaarheid. Zolang hiervan sprake is tussen verschillende sprekers onderling zonder dat zij elkaars taal eerst geleerd hebben (er mag dus geen sprake zijn van lingua receptiva), spreken zij volgens door taalkundigen gehanteerde criteria dezelfde taal.[7]In de praktijk blijken de politieke en culturele factoren echter doorgaans van groter belang om tot een afbakening te komen dan de puur taalkundige. Zo worden bijvoorbeeld Zweeds, Deens en Noors in het algemeen als verschillende talen gezien, terwijl alle sprekers van deze drie Noord-Germaanse talen elkaar redelijk tot goed kunnen begrijpen, ook zonder elkaars taal eerst geleerd te hebben. De in India respectievelijk Pakistan gesproken talen Hindi en Urdu worden door taalkundigen vaak als varianten van 1 taal (het Hindoestani of Hindi-Urdu) beschouwd, maar de sprekers hiervan associëren hun taal rechtstreeks met hun eigen land en cultuur (het hindoeïsme resp. de islam) en zijn er daarom van overtuigd dat ze twee verschillende talen spreken.[8] Anderzijds worden de Chinese talen soms als varianten van dezelfde taal beschouwd - op grond van het feit dat ze worden gesproken in een gebied dat staatkundig een eenheid vormt -, maar zij verschillen in taalkundig opzicht onderling minstens evenveel als de verschillende Romaanse talen en de sprekers hiervan kunnen elkaar onderling niet verstaan zonder eerst elkaars taal geleerd te hebben.Andere begrippen die bijvoorbeeld in de dialectologie en de sociolinguïstiek centraal staan naast de begrippen standaardtaal en dialect zijn:regiolect (deels als synoniem voor streektaal)sociolectetnolectidiolect, wanneer het om het taalgebruik van één enkele spreker gaat.KunsttalenBewerkenZie Kunsttaal en Logische taal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Overwegend in de 19e en de 20e eeuw zijn er veel nieuwe talen door slechts een of enkele personen geconstrueerd, die als zodanig worden onderscheiden van de "echte", dat wil zeggen natuurlijke talen. De bekendste hiervan zijn de zgn. "hulptalen", bedoeld om de internationale communicatie te vergemakkelijken door als lingua franca te dienen (een functie die ook de natuurlijke taal vervult). Bekende voorbeelden van hulptalen zijn het Esperanto, Ido en Interlingua. Dit soort talen wordt ook auxlang genoemd, wat staat voor auxiliary language. Ook de term IAL wordt gebruikt, wat staat voor international auxiliary language.Als hyperoniem voor alle kunsttalen is de term conlang bedacht, hetgeen staat voor constructed language. Niet alle kunsttalen (conlangs) zijn bedoeld om voor communicatieve doeleinden te worden gebruikt. Dit geldt bijvoorbeeld voor fantasietalen, zoals de in Midden-aarde van Tolkien gesproken talen of het Klingon uit de televisieserie Star Trek.Als een kunsttaal eenmaal door kinderen als moedertaal is verworven, is ze in die zin niet meer van de natuurlijke talen te onderscheiden. Het Esperanto heeft inmiddels echte moedertaalsprekers en bezit aldus een fundamentele eigenschap van een natuurlijke taal.Het ontwerpen van kunsttalen kan gepaard gaan met geofictie. Zo worden er in het Midden-Aarde van Tolkien een aantal fictieve talen gesproken en geschreven, met een apart uitgewerkte woordenschat en grammatica.Indeling op grond van andere aspectenBewerkenWanneer taal gebruikt wordt om zichzelf te beschrijven - zoals in de taalkunde dus voortdurend het geval is - wordt ook wel gesproken van metataal. De taal die aldus het onderwerp vormt van studie heet dan objecttaal; deze laatste term heeft een brede betekenis en kan tevens betrekking hebben op diverse communicatiesystemen waar het begrip "taal" bij uitbreiding voor wordt gebruikt, zoals formele taal en computertaal (zie ook #Het begrip "taal" in ruimere zin).De term parataal wordt gebruikt voor allerlei bijkomen effecten in de gesproken taal zoals intonatie en stemvolume, die niet rechtstreeks deel uitmaken van het spraakklankensysteem maar wel een belangrijke rol spelen bij het overbrengen van de bedoelde boodschap.[9]Taal en filosofieBewerkenZie Taalfilosofie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.De studie van taal vertoont enkele raakvlakken met de filosofie, waarbij met name taal in een bepaalde context en het verband tussen enerzijds taal en anderzijds betekenis, denken en werkelijkheid worden onderzocht. Enkele bekende taalfilosofen zijn Gottlob Frege, Ferdinand de Saussure en Ludwig Wittgenstein.Taal en psychologieBewerkenOok binnen de psychologie zijn er interessante ontwikkelingen geweest op het vlak van theorievorming over taal. Met name binnen het behaviorisme werd de Relational Frame Theory uitgewerkt en onderzocht.[10] De theorie gaat volledig over taal (verbaal gedrag) en cognitie.Talen als onderdeel van het wereldsysteemBewerkenAbram de Swaan ziet het wereldwijde stelsel van talen als een integraal onderdeel van het wereldsysteem. In dit licht vallen zaken als taaldood en het bestaan van officiële talen dan ook te verklaren aan de hand van de sociale wetenschappen, meer in het bijzonder de politieke sociologie en politieke economie.[11]Universele kenmerken van de menselijke taalBewerkenZie Taaluniversalia voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Bepaalde kenmerken zijn in alle talen die ooit zijn onderzocht aangetroffen, waaronder:Een eigen klankinventaris met zowel klinkers als medeklinkers.In zowel de gesproken als de geschreven vorm een eigen woordenschat (lexicon) met diverse woordsoorten.Een regelsysteem - de grammatica - om alle elementen uit de woordenschat tot welgevormde zinnen te verenigen. Een bepaalde verandering in de volgorde(n) van de woorden en woordgroepen in een zin kan zodoende al een zin met een andere betekenis opleveren. Tevens kent iedere taal wel een bepaalde elementaire woord- en zinsdeelvolgorde, waarin de universele tendens waar te nemen valt om het grammaticale object in de zin vooraf te laten gaan door het onderwerp; bijna alle talen ter wereld blijken zich te houden aan deze standaardvolgorde. Nog een universeel grammaticaal kenmerk is dat als het bijvoeglijk naamwoord vóór het zelfstandig naamwoord staat, ditzelfde geldt voor de plaats van het telwoord ten opzichte van het zelfstandig naamwoord.Dezelfde mate van expressiviteit.Een zekere orale en vaak ook geschreven traditie. Iets anders gezegd kennen alle talen proza en poëzie, in gesproken en al dan niet ook in geschreven vorm.[12]Recursie als basisprincipe?BewerkenMet betrekking tot de vraag wat menselijke taal nu precies uniek maakt, is wel gesuggereerd dat taal gebaseerd is op het principe van recursie.[13] Binnen een zin verwijst een zinsdeel naar een ander zinsdeel, of is een zinsdeel ingebed in een andere zin. Bijvoorbeeld: 'Piet denkt dat het morgen gaat regenen'. Of: 'de vader van mijn vader was kapitein'. Dit principe komt echter niet in alle talen voor. Zo kennen bepaalde Indianentalen geen recursie, zij kennen bijvoorbeeld geen hoofd- en bijzinnen maar alleen maar hoofdzinnen.[14]Oorsprong en geschiedenis van de menselijke taalBewerkenKleitablet met Sumerisch spijkerschrift (± 2400 v.Chr.), de oudste bekende vorm van geschreven taal.De menselijke larynx.Ouderdom van de gesproken taalBewerkenZie ook #Taal en hersenen, #Taal en evolutie en Evolutie van de mensOver de ouderdom van de gesproken menselijke taal bestaan verschillende theorieën.Een van de geopperde mogelijkheden is dat de gesproken taal ca. 40.000 - 35.000 jaar geleden zou zijn ontstaan, dat wil zeggen tegelijk met de Paleolithische kunst, toen er een "culturele explosie" onder de Homo sapiens plaatshad. Dankzij zijn nieuw verkregen taalvermogen zou de homo sapiens aldus in staat zijn geweest om tot een dergelijke hogere graad van beschaving te komen. Anderzijds geloven sommige taalkundigen juist dat ook Homo erectus zo'n 1,5 miljoen jaar geleden al een vorm van taal kon produceren die sterk leek op de huidige menselijke taal, mede op grond van het feit dat Homo erectus al een relatief groot brein had, in staat was stenen gereedschappen te gebruiken en waarschijnlijk vuur kon maken. Tegen deze beide opvattingen is echter veel ingebracht, bijvoorbeeld dat behalve de mens ook andere primaten (m.n. chimpansees) tot het gebruiken van stenen gereedschappen in staat zijn zonder dat zij ook maar enige vorm van taal kennen.[15]Mede op grond van het feit dat het menselijke taalvermogen voor een belangrijk deel genetisch gecodeerd blijkt - waardoor bijv. ook baby's al klanken die op echte mensentaal lijken kunnen voortbrengen - zijn er dan ook sterke aanwijzingen dat de gesproken taal in ieder geval een stuk ouder is dan 35.000 jaar. De breedst gedragen opvatting is dan ook dat de gesproken taal ca. 150.000 jaar geleden voor het eerst is ontstaan in Oost-Afrika. Wellicht heeft er in deze periode een genetische mutatie bij de Homo sapiens plaatsgehad. Taal en de homo sapiens zouden in dit geval dus ongeveer gelijktijdig zijn ontstaan. Archeologische overblijfselen en fossielen van de Homo sapiens uit deze periode en vergelijkend genetischonderzoek hebben veel concrete aanwijzingen die deze hypothese ondersteunen opgeleverd.Andere taalkundigen, onder wie Steven Pinker, houden op grond van het idee dat veel ouder archeologisch bewijsmateriaal in de vorm van complexe werktuigen verloren kan zijn gegaan, echter de mogelijkheid open dat Homo habilis, de Neanderthalers of eventueel zelfs Australopithecus afarensis al een vorm van gesproken taal hadden. Dit zou betekenen dat de gesproken menselijke taal 2,5 tot 4 miljoen jaar of eventueel nog een tot enkele miljoenen jaren ouder is. Philip Liebermanwerpt hier weer tegenin dat het strottenhoofd van alle hominiden die evolutionair voorafgaan aan Homo sapiens niet geschikt is voor het produceren van complexe spraakklanken. Het feit dat deze hominiden minder spraakklanken konden produceren dan de huidige homo sapiens hoeft echter niet te betekenen dat ze geen enkele vorm van gesproken taal gehad kunnen hebben.[16] Op grond van reconstructie van het spraakkanaal van de Neanderthaler is geconcludeerd dat dit veel overeenkomst vertoonde met dat van een pasgeboren homo sapiens. De Neanderthaler zou in staat zijn geweest enkele centrale klinkers en voor in de mond gelegen medeklinkers te produceren maar geen neusklanken, waarmee zijn spraakkanaal een tussenfase zou vormen in het ontstaan van de menselijke taal. Dit idee wordt verder ondersteund door onderzoek aan het begin van de 21e eeuw, waaruit blijkt dat de Neanderthaler en de moderne mens het voor het taalvermogen essentiële gen FOXP2 delen.Hoewel de Neanderthaler dus vooralsnog een twijfelgeval blijft, is men het er in het algemeen over eens dat de rechtstreekse voorouder van de moderne homo sapiens, de cro-magnonmens, al wel over gesproken taal beschikte.[17]Waarom ontstond taal?BewerkenBehalve de ouderdom van gesproken taal, staat in de historische taalkunde uiteraard ook de exacte oorsprong ervan ter discussie.Een van de centrale vragen betreft de "paradox van continuïteit"; enerzijds wijst alles erop dat gesproken taal zich rechtstreeks heeft ontwikkeld uit eerdere communicatiesystemen van zoogdieren aangezien het als verschijnsel onmogelijk los kan worden gezien van de evolutie als zodanig, anderzijds lijkt het feit dat taal in vergelijking daarmee zoveel complexiteiten en abstracte elementen bevat, hiermee in tegenspraak.[18]Op grond van een aantal studies is geopperd dat behalve het met elkaar kunnen communiceren, ook de vorming van een etnische identiteit een van de hoofddoelen van de eerste mensen was. Dit zou met name het historische ontstaan van steeds meer nieuwe talen verklaren; door het hebben van een eigen taalvariëteit wilde men zich als etnische groep van de rest onderscheiden.[19]Op grond van het feit dat gesproken taal en gebarentaal behoorlijk veel overeenkomsten blijken te hebben wat betreft hun inherente structuur, is geopperd dat het eerste feitelijk is voortgekomen uit het tweede.[20] Wellicht werden gebarentaal en een - primitieve - vorm van gesproken taal door eerdere hominiden in combinatie met elkaar gebruikt.Verder zijn er een aantal erg speculatieve en weinig geloofwaardige alternatieve theorieën aangevoerd:Op grond van het bestaan van onomatopeeën is gesuggereerd dat alle gesproken taal ooit is begonnen als imitatie van geluiden uit de omgeving (dit is bekend als de bow-wow-theorie). Deze theorie is echter weinig plausibel aangezien onomatopeeën in het algemeen geen belangrijk onderdeel van het lexicon van talen uitmaken.Een andere theorie - bekend als de pooh-pooh-theorie - stelt vanwege het universeel voorkomen van tussenwerpsels dat emoties de basis vormden voor de allereerste talige klanken. Ook dit lijkt echter weinig geloofwaardig, aangezien ook tussenwerpsels in het algemeen geen overheersende categorie in talen zijn.De ding-dong-theorie legt een rechtstreeks verband tussen het spontaan bewegingen maken met de mond en het uiten van gesproken taal. Deze theorie is onder andere gebaseerd op bepaalde typische kenmerken van de kindertaal, bijv. het feit dat bij de articulatie van ma en mama - in veel talen zijn dit de woorden van een klein kind voor zijn moeder[21] - ongeveer dezelfde bewegingen met de lippen worden gemaakt als die een baby maakt op het moment dat hij borstvoeding krijgt.De yo-he-ho-theorie stelt op grond van prosodie dat de eerste mensen om hun onderlinge samenwerking te bevorderen min of meer ritmische klanken maakten, waaruit uiteindelijk de gesproken taal evolueerde, in eerste instantie in de vorm van liederen.Otto Jespersen voegde hier nog zijn eigen la-la-theorie aan toe, volgens welke de klanken die het meest met liefde en romantiek geassocieerd werden de eerste vorm van gesproken taal waren.[22]Derek Bickerton zoekt de oorsprong van taal rechtstreeks in het aangeleerde vermogen van de mens om abstract te denken en concepten te vormen op basis van waarneming. Abstract denken maakte het mogelijk een indeling te maken in enerzijds voorwerpen en anderzijds handelingen, gebeurtenissen en nog abstractere zaken. Dit onderscheid is een van de meest basale kenmerken van taal.[23]Oorsprong van de geschreven taalBewerkenGeschreven taal is hoe dan ook veel jonger dan gesproken taal. Het spijkerschrift uit het 4e millennium v.Chr. - dat op basis van het oudere pictografische schrift was ontwikkeld in het zuiden van het toenmalige Mesopotamië - ontwikkelde zich gaandeweg tot een syllabisch schrift. Voor zover bekend is dit de eerste keer in de geschiedenis van de mensheid dat geschreven tekens lettergrepen - ofwel klanken uit de gesproken taal - vertegenwoordigden. Daarmee was het schrift dus fonetisch geworden en was er feitelijk voor het eerst sprake van menselijke taal in geschreven vorm. De betreffende teksten zijn in het Sumerisch.[24]Wel of niet één oertaal?BewerkenZie ook GlottogonieAangezien het onwaarschijnlijk is dat dezelfde genetische mutatie die de ontwikkeling van het taalvermogen mogelijk maakte meer dan één keer heeft plaatsgevonden of dat afstammelingen van de eerste exemplaren van homo sapiens het taalvermogen eerst weer zouden hebben verloren om het vervolgens nogmaals te verwerven, is het idee van een genetische mutatie van het taalgen tevens een sterke aanwijzing in de richting van monogenese: het idee dat alle talen en taalfamilies ter wereld uiteindelijk een en dezelfde vooroudertaal hebben, ofwel dat er in het allereerste begin slechts één taal, bekend als het Proto-World (Nederlands: Proto-Werelds), gesproken werd, waaruit alle latere talen zijn ontstaan. Het bestaan van taaluniversalia is een van de argumenten die vaak worden aangevoerd om deze hypothese te ondersteunen.[25]Niettemin zijn er binnen de taalkunde ook aanhangers van de alternatieve visie - bekend als polygenese - dat gesproken taal meerdere malen op verschillende plekken in de wereld die geen enkel onderling contact hadden zou zijn ontstaan. De verklaring voor het bestaan van taaluniversalia zou dan niet liggen in een gemeenschappelijke oorsprong, maar in convergentie als gevolg van later taalcontact en doordat bepaalde (bijv. fysiologische en omgevingsgerelateerde) factoren die op verschillende plaatsen in de wereld waar de vroege homo loquens leefde optraden overal hetzelfde waren en de talen van destijds beïnvloedden. Een soort tussenweg is het idee dat alle huidige gesproken en/of bekende talen weliswaar van dezelfde vooroudertaal afstammen, maar dat die vooroudertaal zelf zou hebben bestaan naast andere, niet onderling verwante talen, die sindsdien allemaal verdwenen zijn.[26]Tegen het idee van monogenese is verder het argument aangevoerd dat taalverschillen voor zover bekend altijd hebben bestaan en geenszins kleiner worden naarmate men verder teruggaat in de geschiedenis.[27] Dit laatste valt echter ook weer goed te verklaren binnen het kader van monogenese, nl. aan de hand van het feit dat toen de mensheid net was begonnen met zich vanuit Afrika te verspreiden over de verschillende continenten, de verschillende etnische groepen elk afzonderlijk in een sterk sociaal isolement leefden. Er was dus geen convergentie en hun talen konden daardoor veel sneller evolueren dan tegenwoordig. Hierbij speelt ook nog mee dat er geen stramien was om de taal in vast te leggen (te “bevriezen”), doordat geschreven taal nog niet bestond.[28]Spreiding en diversiteit van menselijke taalBewerkenGrafiek die het totale aantal gesproken talen ter wereld in verhouding tot het totale aantal sprekers als percentage van de wereldbevolking weergeeft.Kaart uit 2009 die de geografische spreiding op wereldschaal toont van de belangrijkste wereldtalen: Engels (geel), Frans (groen), Arabisch (oranje), Portugees (roze), Spaans (rood), Duits (zwart), Russisch(blauw), Mandarijn (paars) en Indonesisch (bruin). Een lichte kleur betekent dat de taal in het betreffende gebied als tweede taal gesproken wordt.Zie Taalfamilie en Talen van de wereld voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.De mediaan voor het aantal sprekers van een taal is ongeveer 6000, wat betekent dat van alle talen ter wereld de helft minder dan 6000 sprekers heeft.[29]De geografische spreiding van alle talen en taalfamilies is echter zeer ongelijkmatig, evenals de verdeling van het aantal sprekers per taal. Zo worden er bijv. uitsluitend in en rondom Nieuw-Guinea zo'n duizend verschillende talen gesproken (dus ca. 1/6 van het totale aantal talen), terwijl het Amerikaanse continentongeveer 150 taalfamilies herbergt, wat meer dan de helft van het totale aantal momenteel bekende families ter wereld is. De taal met het grootste aantal moedertaalsprekerster wereld, het Mandarijn Chinees, wordt volgens schattingen door 14% van de hele wereldbevolking als eerste taal gesproken. Volgens een schatting van Ethnologue uit 1999 werden de 8 talen met elk meer dan 100 miljoen moedertaalsprekers (Mandarijn, Spaans, Engels, Bengaals, Hindi, Portugees, Russischen Japans) gesproken door in totaal 2,4 miljard mensen, op een totale wereldbevolking van op dit moment 7,2 miljard. Verder bleek 4% van het totale aantal talen ter wereld gesproken te worden door niet minder dan 96% van de wereldbevolking, terwijl 90% van de wereldbevolking niet meer dan 100 verschillende talen spreekt.[30] Voor de taalfamilies geldt een soortgelijke grote ongelijkmatigheid als voor individuele talen. Van alle taalfamilies vormen de Indo-Europese talen wat betreft het aantal sprekers veruit de grootste groep; 45% van de wereldbevolking heeft een taal uit deze familie als moedertaal en nog eens een zeer aanzienlijk deel van de wereldbevolking spreekt een Indo-Europese taal als tweede en/of derde taal.Historische linguïstische spreiding en ontwikkelingenBewerkenDe huidige zeer ongelijkmatige verdeling is er niet altijd geweest. Aan het begin van het Holoceen, nog vóór de opkomst van de landbouw, waren er naar alle waarschijnlijkheid geen dominante culturen en bijgevolg waren er ook nergens ter wereld dominante talen. Toen tijdens de neolithische revolutie de landbouwexpansie plaatsvond naar andere delen van de wereld, werden de overige bevolkingsgroepen - overwegend de jagers-verzamelaars - ofwel verdreven, ofwel geheel opgenomen in de nieuwe, dominant geworden agrarische bevolking. Daarmee verloren de jagers-verzamelaars meestal ook hun eigen taal. Zodoende werd het "linguïstische evenwicht" dat tot dusver over de hele wereld had geheerst voor de eerste keer aanzienlijk verstoord. De reden om te veronderstellen dat het zo gegaan is, is dat de historische geografische spreiding van de meeste huidige grote taalfamilies - zoals de Indo-Europese talen, de Altaïsche talen, de Sino-Tibetaanse talen, de Bantoetalen, de Afro-Aziatische talen en de Austronesische talen - min of meer samenvalt met de verspreiding van de landbouwgolven ten tijde van de neolithische revolutie vanuit het Nabije Oosten, West-Afrika onder de Sahara en enkele delen van het huidige China bij de Jangtsekiang en de Gele Rivier. Zodoende maakte in het bijzonder Eurazië een enorme bevolkingsgroei door ten opzichte van andere delen van de wereld en verwierf het een positie van hegemonie, die nadien vooral door de inwoners van West-Europa is uitgebuit. De voorheen in grote delen van Europa en Azië gesproken pre-Indo-Europese substraattalenwerden daardoor bijna geheel verdrongen door talen uit de Indo-Europese familie.Zie ook Europese talen en Geschiedenis van EuropaUiteindelijk leidde de aldus ontstane hegemonie van de Europese bevolking ertoe dat in de Vroegmoderne Tijd - toen na het tijdperk van de grote ontdekkingen de Europese kolonisatie goed op gang kwam - het linguïstisch evenwicht wereldwijd nogmaals zwaar werd verstoord, doordat veel inheemse bevolkingsgroepen door de Europese kolonisatoren werden uitgeroeid, ten prooi vielen aan door de Europeanen verspreide ziektes waar ze geen weerstand tegen hadden of vanwege de overheersing door taalpolitiek gedwongen waren hun eigen taal - en vaak ook hun cultuur - op te geven ten gunste van de dominante taal. Bijna alle inheemse talen van Amerika zijn bijv. op deze manier verdwenen of inmiddels zwaar bedreigd, net als veel Aboriginaltalen. In sommige gevallen hebben de sprekers er ook helemaal zelf voor gekozen om over te stappen naar een taal waarvan ze denken dat die hun meer perspectief en toegang tot de rest van de wereld biedt. Om die reden schakelen veel bewoners van Papoea Nieuw-Guinea bijv. vrijwillig over van hun inheemse taal op het Engels en Tok Pisin.[31]Daarnaast heeft ook taalpolitiek er in veel gevallen voor gezorgd dat minderheidstalen sterk werden onderdrukt (bijvoorbeeld de Keltische talen in Europa). Sinds de tweede helft van de 20e eeuw is echter ook de belangstelling voor de kleinere talen geleidelijk aan toegenomen, nadat in de eeuwen daarvoor deze talen vaak sterk waren onderdrukt. Op diverse plaatsen in de wereld is inmiddels twee- of meertalig onderwijs ingevoerd, zodat ook de nieuwe generaties de plaatselijke minderheidstaal blijven leren. Het redden van kleine talen wordt vaak gezien als een manier om niet alleen de linguïstische maar ook de culturele en etnische diversiteit in stand te houden. Tegenstanders voeren onder meer als argument aan dat het etnocentrisme in de hand zou werken en dat wanneer kinderen gedwongen worden een niet-dominante taal die in hun gebied gesproken wordt te leren, dit hun beheersing van de grotere taal en daarmee ook hun maatschappelijke succes in de weg zou staan.[30]Menselijk taalvermogenBewerkenTaal en het breinBewerkenDe gebieden van Wernicke en Broca (grijs).Zie Taalverwerving en Menselijke hersenen voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Er is veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen taalvermogen en de werking van de menselijke hersenen, ook wel bekend als neurolinguïstiek. De hamvraag is hierbij welke gebieden in de hersenen precies gespecialiseerd zijn in het verwerken (begrijpen en spreken) van woorden en zinnen.Er zijn aanwijzingen dat de betekenis en grammatica van zinnen in specifieke delen van de hersenen worden verwerkt. Doorgaans wordt aangenomen dat het centrum van Wernickeen het centrum van Broca in de linkerhersenhelft een belangrijke functie hebben in het begrijpen en spreken van taal. Beschadigingen in deze gebieden gaan dus vaak gepaard met stoornissen in het begrijpen en spreken van taal, zoals alalieen afasie.Ontwikkeling van taal en spraak blijkt ook samen te hangen met het specifieke FOX-gen FOXP2.[32] Dit gen wordt ook wel aangeduid als 'taalgen', hoewel het niet alleen invloed heeft op taal maar ook motorische functies. Dit gen komt niet alleen voor bij mensen maar ook bij diersoorten als muizen en zangvogels. Zeldzame mutaties in het gen leiden tot stoornissen in taal en spraak, snelle bewegingssequenties bij muizen en een verstoring van vocale imitaties bij zangvogels. Recent onderzoek van hersenweefsel van muizen heeft aannemelijk gemaakt dat het gen vooral invloed heeft op de groei van verbindingen in de hersenen, zoals neurieten, de nog niet volgroeide uitlopers van zenuwcellen.[33] De opvallende overeenkomst van de FOXP2-sequentie en zijn neurale expressie in verschillende gewervelde dieren, schept ook de mogelijkheid gebruik te maken van diermodellen om te onderzoeken welke verbindingen in de hersenen in de loop van de evolutie een rol moeten hebben gespeeld bij het ontstaan van gesproken taal bij de mens.Bij de analyse van het taalvermogen worden in ieder geval de volgende vier componenten (modules) onderscheiden, die veel onderlinge raakvlakken vertonen:[34]interactie, om de communicatie als zodanig te handhaven. In een talige context komt dit aspect onder meer tot uiting in de topic/comment-structuurcognitie; dit aspect komt onder meer tot uiting in het gebruik van classificeerders en het indelen van zelfstandige naamwoorden in nominale klassen.semiotiek; hierbij gaat het om de woorden en tekens en staan distinctiviteit, transparantie, elementariteit en analogiecentraal.het syntactische vermogen.Aangeboren taalvermogen en kindertaalBewerkenZie Taalverwerving en Kindertaal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.In de loop van de 19e eeuw en met name vanaf de jaren 60 van de 20e eeuw werd er steeds meer onderzoek gedaan naar kindertaal. Eerst werd gedacht dat de manier waarop kinderen hun moedertaal leren vooral of alleen maar een kwestie was van perceptie en imitatie. Daarbij werden vooral rechtstreekse verbanden gelegd met de cognitieve ontwikkeling (onder invloed van met name Jean Piaget). In de jaren 1960 - toen de generatieve taalkunde in opkomst was - kwam het idee centraal te staan dat elk kind over een natuurlijk, aangeboren vermogen tot taalverwerving (language acquisition device) beschikt. Dit idee wordt onder meer onderschreven door Noam Chomsky, die er zijn eigen theorie van de universele grammatica op heeft gebaseerd.[35]Taal en evolutieBewerkenZie Evolutie (biologie) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Hoewel het taalvermogen, inclusief het begrijpen en kunnen toepassen van regels van grammatica en syntaxis, uniek lijkt voor de homo sapiens, is het moeilijk te doorgronden volgens welk scenario dit zich in de loop van de evolutie heeft ontwikkeld. Grofweg staan hier twee standpunten tegenover elkaar:Het ontstaan van taal was een gevolg van een taalmodule, een gespecialiseerd gebiedje in de hersenen.De ontwikkeling van taal was het resultaat van een geleidelijke toename van hersenmassa en intelligentie (ook wel encefalisatie genoemd). Deze verklaring lijkt beter te rijmen met het feit dat de mens zich in cognitief opzicht in meerdere opzichten van andere primaten onderscheidt. Dus niet alleen wat betreft taalvermogen maar ook wat betreft vermogens als bewuste reflectie, mentaal voorstellingsvermogen en abstract denken. Het lijkt bovendien onwaarschijnlijk dat dergelijke vermogens aan een specifiek gebiedje of module in de hersenen zijn toe te schrijven.Het idee dat bepaalde vernieuwingen en aanvullingen in de hersencircuits van primaten uiteindelijk hebben geleid tot het ontstaan van de gebieden van Wernicke en Broca - die op hun beurt ten grondslag hebben gelegen aan het ontstaan van menselijke taal - wordt verder gestaafd door neuroanatomisch onderzoek bij kleine apen. In de hersenen van deze apen zijn gebieden aangetroffen die weliswaar homoloog zijn aan de gebieden van Wernicke en Broca bij mensen, maar die geen duidelijk vergelijkbare functie hebben. De apen gebruiken ze bijvoorbeeld niet om geluiden voort te brengen. Het gebied dat homoloog is aan het centrum van Wernicke blijkt wel te worden gebruikt voor het herkennen van geluiden van andere apen, terwijl het gebied dat homoloog is aan het centrum van Broca de besturing van de gezichts- en strottenhoofdsspieren regelt.[36]Er is onder taalkundigen nog geen consensus het menselijke taalvermogen al dan niet het resultaat is geweest van natuurlijke selectie. Onder meer Chomsky gelooft van niet (zie #Universele grammatica). Anderen zoals Steven Pinker stellen het voor de mens unieke taalvermogen rechtstreeks op één lijn met complexe evolutionaire ontwikkelingen die uniek zijn bij andere levensvormen en die zijn voortgekomen uit natuurlijke selectie, zoals de slurf van olifanten. Op grond hiervan wordt geopperd dat natuurlijke selectie in ieder geval een zeer belangrijke rol heeft gespeeld bij de opkomst van het taalvermogen, waarna het steeds complexer werd.[37]Guy Deutscher gaat in zijn onderzoek naar de meest elementaire fase waarin de menselijke taal zich ooit moet hebben bevonden uit van slechts 3 noodzakelijke basiselementen:woorden voor concrete zakenwoorden voor eenvoudige handelingen"aanwijswoorden" (ofwel aanwijzende voornaamwoorden)Op grond van deze 3 woordsoorten zouden zich in de loop van duizenden jaren steeds complexere grammaticale systemen gevormd hebben, een proces dat in feite tot op heden doorgaat. Zo is er bijvoorbeeld in de oudste overgeleverde geschreven teksten nog niet of nauwelijks sprake van onderschikkende verbanden.[38]Universele grammaticaBewerkenVolgens Noam Chomsky[39] is het taalvermogen een aangeboren eigenschap en bestaat er een "universele grammatica" die voor alle volkeren gelijk is. Een dergelijke grammatica is volgens deze theorie ook aangeboren. Taalverschillen tussen bevolkingsgroepen zouden aldus slechts zijn gebaseerd op verschillen in ‘setting’, of instellingen van bepaalde taalparameters. Elke parameter controleert een specifieke linguïstische eigenschap, zoals volgorde van woorden in een zin. Een hieraan verwante theorie is opgesteld door Joseph Greenberg.[40] Ook hij ging uit van het idee dat talen die uiterlijk verschillen, toch universele kenmerken bezitten. Greenberg ging uit van overeenkomsten tussen bepaalde taalkenmerken in verschillende talen. Deze overeenkomsten zouden wijzen op universele regels voor woordvolgorde. Er zijn dus wereldwijde regels waaraan talen zijn onderworpen waardoor ze niet geheel vrij kunnen variëren.Er bestaat ook kritiek op de theorie van de universele grammatica.[41] Het blijkt dat de regels die gelden voor woordvolgordes per taalfamilie sterk kunnen verschillen. Volgens sommige onderzoekers[42] wijst dit erop dat talen volgens bepaalde paden evolueren, afhankelijk van de taalfamilie en de omstandigheden waarin de taalgebruikers leven.[43] Die regels verschillen niet alleen per taalfamilie, maar veranderen ook op verschillende manieren binnen een familie. Talen vertonen dus veel minder overeenkomsten dan eerder werd aangenomen. Dat zou, in tegenstelling tot de theorie van de universele grammatica, erop kunnen wijzen dat ook taalsystemen in de loop der tijd evolueren.Taalvermogen bij dieren?BewerkenTerwijl ieder mens die onder normale omstandigheden opgroeit in de loop van zijn of haar eerste levensjaren een moedertaalaanleert, is het tot nu toe niet gelukt om niet-menselijke primaten – met name chimpansees – het passieve taalniveau van een kleuter aan te leren. Niettemin zijn er in deze richting enige successen geboekt; gebleken is dat sommige apen woorden voor bepaalde voorwerpen aan dat voorwerp zelf kunnen verbinden, net als kinderen tussen de 1 en 3 jaar. Hieruit blijkt dus dat de menselijke taal weliswaar uitsluitend door de mensen zelf kan worden geproduceerd, maar dat het systeem in principe voor andere diersoorten toegankelijk is - althans tot op zekere hoogte: bij dieren blijven er fundamentele beperkingen in vaardigheden die waarschijnlijk essentieel zijn voor echte taal.[44] Ook huisdieren schijnen bepaalde in de menselijke taal uitgesproken bevelen goed te begrijpen, maar daarbij worden alleen een vaste reeks commando's gebruikt, waarvan de "betekenis" voor elk commando een vaste handeling van het dier is, wat met eenvoudige conditionering tot stand wordt gebracht; de communicatie is te eenvoudig van vorm en betekenis om taal genoemd te kunnen worden.Zie ook #Vergelijkbare communicatiesystemen bij dieren en plantenTaalgebruik in de praktijkBewerkenTaal kan in principe op vier verschillende manieren worden gebruikt. Taalgebruik is namelijk gebaseerd op het vermogen om geschreven of gesproken taal te begrijpen of te produceren. Men spreekt dan respectievelijk van lezen, schrijven, spraakperceptie en spraakproductie.Andere belangrijke aspecten die bij het taalgebruik in de praktijk centraal staan zijn stijl en stijlfiguren. Met name bij het gebruik van taal in de literatuur en de retorica spelen deze twee zaken een zeer belangrijke rol.Menselijke taal vs. cultuur en maatschappijBewerkenDe relatie tussen enerzijds taal en anderzijds cultuur en de manier waarop maatschappijen zijn ingericht wordt met name weerspiegeld door de woordenschat. Zo heeft het Nederlands bijvoorbeeld in vergelijking met andere talen veel hyponiemenvoor molen, omdat dit in het betreffende taalgebied van oudsher een belangrijk cultureel object is. Het Inuit - dat wordt gesproken in Groenland en Canada - heeft veel aparte woorden voor zeehond. Het Shona kent heel veel verschillende woorden voor "lopen", die grotendeels verband houden met de omgeving waarin deze taal gesproken wordt en waarin allerlei manieren van lopen mogelijk zijn. Daarnaast worden verwantschapssystemen in verschillende talen en taalfamilies vaak heel verschillend geduid. De manier waarop men elkaar aanspreekt is een rechtstreekse afspiegeling van de sociale status. In een taal als het Japans komt dit tot uiting in een veelvuldig gebruik van achtervoegsels, evenals verschillende werkwoorden met dezelfde betekenis, die echter verschillende machtsrelaties tussen de spreker en de aangesprokene vertegenwoordigen.Voor de rest heeft cultuur vrijwel geen invloed op het proces van taalverandering, aangezien een taal zelf geen onderdeel vormt van de cultuur waar deze gesproken wordt. Hooguit vormen bepaalde onderdelen van de woordenschat dus een zekere weerspiegeling hiervan.[45][46][47]Het begrip "taal" in ruimere zinBewerkenHet begrip "taal" wordt bij uitbreiding ook wel gebruikt voor allerlei andere menselijke en niet-menselijke communicatiesystemen, zoals dierentaal, computertaal en gebarentaal.Vergelijkbare systemenBewerkenZie Informatica, Formele taal, Computertaal en Programmeertaal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Het geheel aan commando's waarmee een machine - bijvoorbeeld een computer - wordt bediend, wordt wel machinetaal genoemd. Het gaat hier om een taal omdat de betekenis niet alleen door de commando's wordt bepaald, maar ook door de manier waarop ze gecombineerd zijn. Maar die grammatica is eenvoudig, en de betekenis wordt geheel bepaald door de werking van de machine in kwestie. Een programmeertaal daarentegen is een voor het programmeren van machines ontworpen taal die wordt vertaald naar machinetaal, en in tegenstelling tot machinetaal allerlei mechanismen uit natuurlijke taal kan bevatten, zoals naamgeving en ingewikkelde grammatica, zodat programma's voor de programmeur gemakkelijker te begrijpen en te construeren zijn.Een programmeertaal is dus niet op te vatten als een coderingsysteem voor talen, zoals Morse, Braille, steno, ASCII of Unicode: dit zijn geen talen, maar alfabetten, spellingssystemen om tekst mee te noteren, die dan ook niet aan een bepaalde taal gebonden zijn, hoewel er wel taalspecifieke varianten kunnen bestaan.Een taal kan ook grafisch van aard zijn. Grafische talen zijn meestal erg beperkt in toepassingsgebied, grammatica, en uitdrukkingsmogelijkheden. De verkeersborden bijvoorbeeld vormen nauwelijks een taal: weliswaar bestaan er systematische combinaties van verkeersborden, maar de manier van combineren geeft geen speciale betekenis: die wordt volledig bepaald door de betekenis van elk bord afzonderlijk. Dit is anders bij allerlei diagramtechnieken die in technische disciplines worden gebruikt: daarin hangt de betekenis van het geheel wel degelijk af van de manier waarop de onderdelen zijn gecombineerd. Voor veel ervan geldt echter dat ze direct corresponderen met een andere niet-grafische taal, en daarom eerder als notatie dan als zelfstandige taal te beschouwen zijn. Voorbeelden uit de informatica zijn stroomdiagrammen, die corresponderen met programma's in een imperatieve programmeertaal, of UML-klassendiagrammen, die corresponderen met onderdelen van programma's in een objectgeoriënteerde programmeertaal.Vergelijkbare communicatiesystemen bij dieren en plantenBewerkenZie Diercommunicatie en Plantencommunicatie voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Het gebruik van geschreven taal en gesproken taal onderscheidt de mens van alle andere levensvormen. Niettemin worden communicatiesystemen van veel diersoorten zoals (bijen, dolfijnen, walvissen) soms ook wel als een soort "taal" beschouwd. Deze systemen verschillen echter fundamenteel van de menselijke taal. Ten eerste kan in de "taal" van dieren anders dan met talen van mensen niet over wetenschappelijke of culturele onderwerpen gesproken worden: in "bijentaal" kan waarschijnlijk alleen gecommuniceerd worden over de plaats waar zich nectar bevindt. Hetzelfde geldt voor wat bij plantenals communicatie beschouwd mag worden.Veel diersoorten communiceren wel met geluiden, dit heet diercommunicatie. Dolfijnen maken bijvoorbeeld onderling ultrasone geluiden die voor de mens niet hoorbaar zijn. Ze maken hiervoor bijvoorbeeld gebruik van bij het jagen. Daarnaast is ook bewezen dat individuele dolfijnen een naam hebben. Vanaf 1985 verricht Denise Herzing samen met andere onderzoekers onderzoek naar taalgebruik bij dolfijnen. Ze probeert de 'taal' van dolfijnen te ontcijferen, waardoor het misschien mogelijk wordt om met dolfijnen te communiceren.[48]GebarentaalBewerkenMedia afspelenInstructievideo in gebarentaal over inzet van een tolk gebarentaal, verteld door een dove man en vertaald naar gesproken Nederlands door een tolk gebarentaalZie Gebarentaal voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Gebarentalen worden vooral gebruikt voor en door dove mensen. Gebarentalen zijn, anders dan veelal wordt aangenomen, volledige communicatiesystemen, met een even arbitraire relatie tussen de gebruikte symbolen en de betekenis als bij gesproken talen het geval is. Zo komen bepaalde gebaren bijv. overeen met specifieke hulpwerkwoorden en bestaat er een duidelijk onderscheid tussen bijv. het onderwerp en het lijdend voorwerp. Ook paralinguïstische verschijnselen als intonatie kennen hun zgn. "niet-manuele" pendanten in de gebarentaal.[49]In Vlaanderen gebruikt men de Vlaamse Gebarentaal en in Nederland de Nederlandse Gebarentaal.Gebarentalen dienen onderscheiden te worden van andere gebarensystemen zoals pantomime, en de ook door doven gebruikte spraakondersteunende systemen zoals Nederlands met Gebaren. Er bestaan tevens gebarenschriften om gebarentaal mee neer te schrijven.

# data[].attributes.subject
BewerkenPagina volgenIn een andere taal lezenTaalVermogen om te communiceren met behulp van tekens, zoals woorden of gebarenZie Taal (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Taal.Pieter Brueghel de Oude, de Toren van BabelHet begrip taal heeft in het algemeen betrekking op elke min of meer complexe vorm van communicatie in de vorm van tekens, die gezamenlijk een systeem vormen. De term kan daarbij betrekking hebben op het systeem als geheel waarvan de tekens de individuele bouwstenen vormen, of op slechts een of enkele van de tekens afzonderlijk.Heel vaak wordt met taal ook meer specifiek het met behulp van het spraakkanaalvoortgebrachte communicatiemiddel van de mens bedoeld, dat de vorm heeft van klanken(gesproken taal), naast de geschreven afspiegeling hiervan (geschreven taal). Een van de hoofdkenmerken van dit communicatiesysteem is dat het alleen door de mens kan worden voortgebracht en gebruikt en meestal ook alleen door de mens wordt begrepen.InhoudStudie van menselijke taalBewerkenTaalkundeBewerkenVoorgesteld schema om de structuur van de grammatica te beschrijven.De verschillende manieren van articulatie in het menselijk spraakkanaal.Zie Taalkunde voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Het bestuderen van alle aspecten van de menselijke taal is het onderwerp van de taalkunde of taalwetenschap. De studie van taal als op zichzelf staand systeem heet algemene taalkunde en is verder onder te verdelen in een aantal deelgebieden:De grammatica, het regelsysteem waarmee de kleinste eenheden binnen de taal - bijv. afzonderlijke woorden - worden gecombineerd tot grotere betekenisvolle eenheden, met name zinsdelen en hele zinnen. Binnen de grammatica vallen als belangrijkste deelgebieden te onderscheiden: de syntaxis - de manier waarop woorden en zinsdelen in het grotere verband van de zin gecombineerd kunnen worden - en de ontleding, die zich vooral richt op de functie van afzonderlijke woorden (als woordsoort) en van zinsdelen binnen de zin als geheel.De morfologie, die zich richt op de nog kleinere "bouwstenen" (morfemen) waaruit afzonderlijke woorden zijn opgebouwd.De fonetiek en de fonologie, twee nauw verbonden subdisciplines die zich in de eerste plaatsen richten op het analyseren van klanken (fonen ofwel segmenten) in de gesproken taal als zodanig (fonetiek) en het beschrijven van de manier waarop deze klanken aan bepaalde fonotactische regels gebonden zijn en elkaar onderling beïnvloeden (fonologie). Bij dit laatste is het foneem een van de centraal staande verschijnselen. De fonologie en de morfologie vertonen ook onderlinge raakvlakken, bekend als de morfofonologie.De semantiek, die zich specifiek richt op de betekenis van talige uitingen, verder uiteenvallend in woord- en zinssemantiek.De lexicologie, die zich richt op zaken als de etymologie van individuele woorden (in dit verband vaak lexemen genoemd), hun specifieke betekenis en onderlinge samenhang en op hoger niveau op de woordenschat van een taal. Als discipline vertoont de lexicologie enige raakvlakken met andere taalkundige subdisciplines, vooral met de semantiek. Nauw hiermee verbonden is ook de lexicografie, waarin o.a. het opstellen van woordenboeken centraal staat.De pragmatiek, die zich richt op de manier waarop taal in de praktijk wordt gebruikt. Een belangrijk begrip hierbij is taalhandeling.Daarnaast worden talen en taalfamilies met elkaar vergeleken in de vergelijkende taalwetenschap.In de taaltypologie worden talen op hun kenmerkende eigenschappen beoordeeld.De generatieve taalkunde richt zich op zaken als taalverwerving en spraakproductie.De toegepaste taalkunde houdt zich specifiek bezig met de manier waarop taal in de praktijk in de meest uiteenlopende situaties gebruikt wordt en valt daarbij ook weer uiteen in een vrij groot aantal verschillende deelgebieden, zoals de psycholinguïstiek, de sociolinguïstiek, de neurolinguïstiek en de tekstlinguïstiek.De historische of diachrone taalkunde en de evolutionaire taalwetenschap bestuderen taal primair vanuit een historisch perspectief, waarbij met name taalverandering en de manier waarop taal ooit is ontstaan en zich heeft ontwikkeld centraal staan.De creolistiek is het onderdeel van de taalkunde dat zich bezighoudt met het ontstaan en de kenmerken van pidgins en de eventueel hieruit voortvloeiende creooltalen, als raakvlak van de historische en de vergelijkende taalkunde.Gesproken en geschreven taalBewerkenDoor zijn typische vorm en laag in de keel gelegen positie is de larynx van de homo sapiens bij uitstek geschikt voor het voortbrengen van gesproken taal, dit in tegenstelling tot de hoger gelegen larynx van andere hominiden en van zoogdieren in het algemeen. Ook bij baby's jonger dan 3 maanden ligt de larynx nog hoog in de keelholte (waardoor hun neus-keelholte bij het slikken geheel kan worden afgesloten). Wanneer baby's 3 maanden oud zijn, zakt hun larynx naar beneden. Vanaf dat moment zijn ze fysiek in staat om echte menselijke spraakklanken te produceren.[1]In veel talen met een wat kleiner aantal sprekers is nog nooit iets opgeschreven. Talen die wel een geschreven vorm hebben naast de gesproken vorm, worden vastgelegd in een alfabet of een ander op de spraak gebaseerd schriftsysteem. In de geschreven taal worden de equivalenten van klanken in de gesproken taal dus weergegeven door middel van min of meer arbitraire symbolen of schrifttekens, ook wel grafemen genoemd. Deze symbolen worden door middel van een taalspecifiek regelsysteem, de grammatica, tot betekenisvolle eenheden - woorden, zinsdelen, zinnen en op het hoogste niveau hele teksten - gerangschikt.Indelingen en categorisatiesBewerkenGeografische spreiding van de belangrijkste taalfamilies: de Afro-Aziatische talen(geel), de Niger-Congotalen (bruin), de Nilo-Saharaanse talen (lichtbruin), de Khoisantalen (ecru), de Indo-Europese talen (lichtgroen), de Kaukasische talen, de Altaïsche talen (olijfgroen), de Oeraalse talen (groen), de Dravidische talen, de Sino-Tibetaanse talen (rood), de Austro-Aziatische talen, de Austronesische talen (roze), de Pama-Nyungaanse talen (donkerpaars), de Papoeatalen (lichtpaars, meerdere families), de Tai-Kadaitalen, de inheemse talen van Amerika (meerdere families, lichtblauw), de Na-Denétalen (blauw), de Eskimo-Aleoetische talen en een aantal isolaten (grijs).Zie Vergelijkende taalwetenschap voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Op grond van bepaalde specifieke kenmerken kunnen talen op allerlei verschillende manieren taaltypologisch worden gecategoriseerd.Synthetisch en analytischBewerkenHet onderscheid tussen synthetische talen enerzijds en analytische talen anderzijds is gebaseerd op syntactische en morfologische criteria, waarbij verschijnselen als flexie, incorporatie, het gebruik van voorzetsels en het al dan niet aanwezig zijn van tonaliteit centraal staan. Meer extreme vormen in dit verband zijn de isolerende respectievelijk polysynthetische talen.Taalverwantschap en taalfamiliesBewerkenZie ook #Wel of niet één oertaal?, #Spreiding en diversiteit en Talen van de wereldTalen kunnen op grond van hun historische ontwikkeling worden gerangschikt in een bepaalde taalfamilie.Vanaf het begin van de 19e eeuw, toen de verwantschap tussen verschillende Indo-Europese talen - meer in het bijzonder tussen het Sanskriet en bepaalde Europese talen zoals het Latijn en Oudgrieks - aan het licht kwam, is er steeds meer onderzoek gedaan naar de verwantschappen, overeenkomsten en verschillen tussen alle talen en taalfamilies. Dankzij de vergelijkende methode - die taalreconstructie mogelijk maakt - werd er op dit gebied snel vooruitgang geboekt en konden er stamboommodellen worden opgesteld.Aan het eind van de 20e en aan het begin van de 21e eeuw waren er volgens bepaalde schattingen ruim 6.000 levende talen. Ethnologue komt op een iets hogere schatting van ruim 7.000.[2] Mede op grond van het feit dat er doorgaans geen scherpe grens tussen een taal en een dialect te trekken is en niet alle talen die wel als afzonderlijke taal zijn erkend überhaupt een gestandaardiseerde vorm hebben (zie ook #Standaardtaal vs. andere taalvormen), lopen deze schattingen echter uiteen van 5.000 tot wel 10.000 talen.Het totale aantal taalfamilies - dat wil zeggen taalgroepen die onderling ongeveer evenveel verschillen als de Indo-Europese groep - is door Johanna Nichols vastgesteld op 249, maar ook op dit punt is er nog weinig duidelijkheid. Er zijn taalkundigen die stellen dat het werkelijke aantal taalfamilies veel hoger ligt. Talen die historisch gezien niet verwant zijn maar waarvan de sprekers onderling veel contact hebben gehad kunnen door convergentie - waardoor bijv. veel leenwoorden van de ene taal in de andere belanden - toch op elkaar gaan lijken. Anderzijds kunnen talen die historisch gezien tot dezelfde taalfamilie behoren zo uit elkaar groeien dat hun verwantschap niet meer goed zichtbaar is.[3]Inmiddels zijn er diverse pogingen gedaan - onder meer door Joseph Greenberg en Merritt Ruhlen - om door verder terug te gaan in de tijd op steeds hogere niveaus taalverwantschappen te reconstrueren. Bekende aldus voorgestelde superfamilies zijn het Nostratisch - dat onder meer de Indo-Europese, de Altaïsche en de Oeraalse talen omvat - en het Dene-Sino-Kaukasisch. Vooralsnog blijven dergelijke superfamilies echter puur hypothetisch aangezien er geen enkel concreet bewijs voorhanden is voor hun bestaan.[4]Talen waarvan (nog) niet bekend is tot welke taalfamilie ze behoren worden isolaten of niet-geclassificeerde talen genoemd. Met de laatste term wordt benadrukt dat er mogelijk wel een verwantschap met andere (levende of dode) talen is. Enkele voorbeelden van dergelijke talen zijn het Baskisch, Iberisch en Elamitisch.Natuurlijke talenBewerkenZie Natuurlijke taal voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Met "natuurlijke talen" worden alle talen bedoeld die in de loop van de geschiedenis bij verschillende etnische groepenontstaan zijn en van generatie op generatie worden doorgegeven. Natuurlijke talen kunnen verder worden onderverdeeld in dode en levende talen.Levende, bedreigde en dode talenBewerkenZie Levende taal, Bedreigde taal en Dode taal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Weer andere indelingen zijn met name gebaseerd op het aantal moedertaalsprekers. Met "levende" talen worden aldus talen bedoeld die door kinderen als moedertaal worden aangeleerd en waarmee binnen een kleine of grote groep mensen wordt gecommuniceerd. Enkele - zeer willekeurige - voorbeelden van levende talen zijn: het Arabisch, Hindi, Italiaans, Engels, Nederlands en Nieuwgrieks. "Dode" talen worden daarentegen door niemand meer als moedertaal aangeleerd, hoewel dit zeker niet altijd betekent dat ze helemaal niet meer gebruikt worden. Enkele voorbeelden van talen die tot deze laatste categorie behoren zijn het Etruskisch, Fenicisch, Sanskriet, Latijn en Oudgrieks, waarvan de laatste drie nog volop in gebruik zijn als liturgische taal.In 1992 schatte de taalkundige Michael Krauss dat binnen honderd jaar negentig procent van alle talen uitgestorven of tot uitsterven gedoemd zou zijn.[5] In 2013 had volgens een schatting van UNESCO bijna de helft van alle talen ter wereld de status van bedreigd.[6]Standaardtaal vs. andere taalvormenBewerkenZie Standaardtaal en Dialect voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Het in het dagelijks leven gangbare onderscheid tussen standaardtaal/cultuurtaal (met een over het algemeen hoge status) enerzijds en dialect en/of streektaal (met een over het algemeen wat lagere status) anderzijds wordt in de taalkunde (meer in het bijzonder in de dialectologie) bij voorkeur echter niet gemaakt, omdat dit onderscheid vaak erg willekeurig en vooral ook politiek bepaald is. Taalkundigen geven doorgaans de voorkeur aan maatschappelijk minder beladen begrippen als variëteiten streektaal.Een puur taalkundig criterium voor het bepalen wat een afzonderlijke taal is en wat een dialect is dat van de wederzijdse verstaanbaarheid. Zolang hiervan sprake is tussen verschillende sprekers onderling zonder dat zij elkaars taal eerst geleerd hebben (er mag dus geen sprake zijn van lingua receptiva), spreken zij volgens door taalkundigen gehanteerde criteria dezelfde taal.[7]In de praktijk blijken de politieke en culturele factoren echter doorgaans van groter belang om tot een afbakening te komen dan de puur taalkundige. Zo worden bijvoorbeeld Zweeds, Deens en Noors in het algemeen als verschillende talen gezien, terwijl alle sprekers van deze drie Noord-Germaanse talen elkaar redelijk tot goed kunnen begrijpen, ook zonder elkaars taal eerst geleerd te hebben. De in India respectievelijk Pakistan gesproken talen Hindi en Urdu worden door taalkundigen vaak als varianten van 1 taal (het Hindoestani of Hindi-Urdu) beschouwd, maar de sprekers hiervan associëren hun taal rechtstreeks met hun eigen land en cultuur (het hindoeïsme resp. de islam) en zijn er daarom van overtuigd dat ze twee verschillende talen spreken.[8] Anderzijds worden de Chinese talen soms als varianten van dezelfde taal beschouwd - op grond van het feit dat ze worden gesproken in een gebied dat staatkundig een eenheid vormt -, maar zij verschillen in taalkundig opzicht onderling minstens evenveel als de verschillende Romaanse talen en de sprekers hiervan kunnen elkaar onderling niet verstaan zonder eerst elkaars taal geleerd te hebben.Andere begrippen die bijvoorbeeld in de dialectologie en de sociolinguïstiek centraal staan naast de begrippen standaardtaal en dialect zijn:regiolect (deels als synoniem voor streektaal)sociolectetnolectidiolect, wanneer het om het taalgebruik van één enkele spreker gaat.KunsttalenBewerkenZie Kunsttaal en Logische taal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Overwegend in de 19e en de 20e eeuw zijn er veel nieuwe talen door slechts een of enkele personen geconstrueerd, die als zodanig worden onderscheiden van de "echte", dat wil zeggen natuurlijke talen. De bekendste hiervan zijn de zgn. "hulptalen", bedoeld om de internationale communicatie te vergemakkelijken door als lingua franca te dienen (een functie die ook de natuurlijke taal vervult). Bekende voorbeelden van hulptalen zijn het Esperanto, Ido en Interlingua. Dit soort talen wordt ook auxlang genoemd, wat staat voor auxiliary language. Ook de term IAL wordt gebruikt, wat staat voor international auxiliary language.Als hyperoniem voor alle kunsttalen is de term conlang bedacht, hetgeen staat voor constructed language. Niet alle kunsttalen (conlangs) zijn bedoeld om voor communicatieve doeleinden te worden gebruikt. Dit geldt bijvoorbeeld voor fantasietalen, zoals de in Midden-aarde van Tolkien gesproken talen of het Klingon uit de televisieserie Star Trek.Als een kunsttaal eenmaal door kinderen als moedertaal is verworven, is ze in die zin niet meer van de natuurlijke talen te onderscheiden. Het Esperanto heeft inmiddels echte moedertaalsprekers en bezit aldus een fundamentele eigenschap van een natuurlijke taal.Het ontwerpen van kunsttalen kan gepaard gaan met geofictie. Zo worden er in het Midden-Aarde van Tolkien een aantal fictieve talen gesproken en geschreven, met een apart uitgewerkte woordenschat en grammatica.Indeling op grond van andere aspectenBewerkenWanneer taal gebruikt wordt om zichzelf te beschrijven - zoals in de taalkunde dus voortdurend het geval is - wordt ook wel gesproken van metataal. De taal die aldus het onderwerp vormt van studie heet dan objecttaal; deze laatste term heeft een brede betekenis en kan tevens betrekking hebben op diverse communicatiesystemen waar het begrip "taal" bij uitbreiding voor wordt gebruikt, zoals formele taal en computertaal (zie ook #Het begrip "taal" in ruimere zin).De term parataal wordt gebruikt voor allerlei bijkomen effecten in de gesproken taal zoals intonatie en stemvolume, die niet rechtstreeks deel uitmaken van het spraakklankensysteem maar wel een belangrijke rol spelen bij het overbrengen van de bedoelde boodschap.[9]Taal en filosofieBewerkenZie Taalfilosofie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.De studie van taal vertoont enkele raakvlakken met de filosofie, waarbij met name taal in een bepaalde context en het verband tussen enerzijds taal en anderzijds betekenis, denken en werkelijkheid worden onderzocht. Enkele bekende taalfilosofen zijn Gottlob Frege, Ferdinand de Saussure en Ludwig Wittgenstein.Taal en psychologieBewerkenOok binnen de psychologie zijn er interessante ontwikkelingen geweest op het vlak van theorievorming over taal. Met name binnen het behaviorisme werd de Relational Frame Theory uitgewerkt en onderzocht.[10] De theorie gaat volledig over taal (verbaal gedrag) en cognitie.Talen als onderdeel van het wereldsysteemBewerkenAbram de Swaan ziet het wereldwijde stelsel van talen als een integraal onderdeel van het wereldsysteem. In dit licht vallen zaken als taaldood en het bestaan van officiële talen dan ook te verklaren aan de hand van de sociale wetenschappen, meer in het bijzonder de politieke sociologie en politieke economie.[11]Universele kenmerken van de menselijke taalBewerkenZie Taaluniversalia voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Bepaalde kenmerken zijn in alle talen die ooit zijn onderzocht aangetroffen, waaronder:Een eigen klankinventaris met zowel klinkers als medeklinkers.In zowel de gesproken als de geschreven vorm een eigen woordenschat (lexicon) met diverse woordsoorten.Een regelsysteem - de grammatica - om alle elementen uit de woordenschat tot welgevormde zinnen te verenigen. Een bepaalde verandering in de volgorde(n) van de woorden en woordgroepen in een zin kan zodoende al een zin met een andere betekenis opleveren. Tevens kent iedere taal wel een bepaalde elementaire woord- en zinsdeelvolgorde, waarin de universele tendens waar te nemen valt om het grammaticale object in de zin vooraf te laten gaan door het onderwerp; bijna alle talen ter wereld blijken zich te houden aan deze standaardvolgorde. Nog een universeel grammaticaal kenmerk is dat als het bijvoeglijk naamwoord vóór het zelfstandig naamwoord staat, ditzelfde geldt voor de plaats van het telwoord ten opzichte van het zelfstandig naamwoord.Dezelfde mate van expressiviteit.Een zekere orale en vaak ook geschreven traditie. Iets anders gezegd kennen alle talen proza en poëzie, in gesproken en al dan niet ook in geschreven vorm.[12]Recursie als basisprincipe?BewerkenMet betrekking tot de vraag wat menselijke taal nu precies uniek maakt, is wel gesuggereerd dat taal gebaseerd is op het principe van recursie.[13] Binnen een zin verwijst een zinsdeel naar een ander zinsdeel, of is een zinsdeel ingebed in een andere zin. Bijvoorbeeld: 'Piet denkt dat het morgen gaat regenen'. Of: 'de vader van mijn vader was kapitein'. Dit principe komt echter niet in alle talen voor. Zo kennen bepaalde Indianentalen geen recursie, zij kennen bijvoorbeeld geen hoofd- en bijzinnen maar alleen maar hoofdzinnen.[14]Oorsprong en geschiedenis van de menselijke taalBewerkenKleitablet met Sumerisch spijkerschrift (± 2400 v.Chr.), de oudste bekende vorm van geschreven taal.De menselijke larynx.Ouderdom van de gesproken taalBewerkenZie ook #Taal en hersenen, #Taal en evolutie en Evolutie van de mensOver de ouderdom van de gesproken menselijke taal bestaan verschillende theorieën.Een van de geopperde mogelijkheden is dat de gesproken taal ca. 40.000 - 35.000 jaar geleden zou zijn ontstaan, dat wil zeggen tegelijk met de Paleolithische kunst, toen er een "culturele explosie" onder de Homo sapiens plaatshad. Dankzij zijn nieuw verkregen taalvermogen zou de homo sapiens aldus in staat zijn geweest om tot een dergelijke hogere graad van beschaving te komen. Anderzijds geloven sommige taalkundigen juist dat ook Homo erectus zo'n 1,5 miljoen jaar geleden al een vorm van taal kon produceren die sterk leek op de huidige menselijke taal, mede op grond van het feit dat Homo erectus al een relatief groot brein had, in staat was stenen gereedschappen te gebruiken en waarschijnlijk vuur kon maken. Tegen deze beide opvattingen is echter veel ingebracht, bijvoorbeeld dat behalve de mens ook andere primaten (m.n. chimpansees) tot het gebruiken van stenen gereedschappen in staat zijn zonder dat zij ook maar enige vorm van taal kennen.[15]Mede op grond van het feit dat het menselijke taalvermogen voor een belangrijk deel genetisch gecodeerd blijkt - waardoor bijv. ook baby's al klanken die op echte mensentaal lijken kunnen voortbrengen - zijn er dan ook sterke aanwijzingen dat de gesproken taal in ieder geval een stuk ouder is dan 35.000 jaar. De breedst gedragen opvatting is dan ook dat de gesproken taal ca. 150.000 jaar geleden voor het eerst is ontstaan in Oost-Afrika. Wellicht heeft er in deze periode een genetische mutatie bij de Homo sapiens plaatsgehad. Taal en de homo sapiens zouden in dit geval dus ongeveer gelijktijdig zijn ontstaan. Archeologische overblijfselen en fossielen van de Homo sapiens uit deze periode en vergelijkend genetischonderzoek hebben veel concrete aanwijzingen die deze hypothese ondersteunen opgeleverd.Andere taalkundigen, onder wie Steven Pinker, houden op grond van het idee dat veel ouder archeologisch bewijsmateriaal in de vorm van complexe werktuigen verloren kan zijn gegaan, echter de mogelijkheid open dat Homo habilis, de Neanderthalers of eventueel zelfs Australopithecus afarensis al een vorm van gesproken taal hadden. Dit zou betekenen dat de gesproken menselijke taal 2,5 tot 4 miljoen jaar of eventueel nog een tot enkele miljoenen jaren ouder is. Philip Liebermanwerpt hier weer tegenin dat het strottenhoofd van alle hominiden die evolutionair voorafgaan aan Homo sapiens niet geschikt is voor het produceren van complexe spraakklanken. Het feit dat deze hominiden minder spraakklanken konden produceren dan de huidige homo sapiens hoeft echter niet te betekenen dat ze geen enkele vorm van gesproken taal gehad kunnen hebben.[16] Op grond van reconstructie van het spraakkanaal van de Neanderthaler is geconcludeerd dat dit veel overeenkomst vertoonde met dat van een pasgeboren homo sapiens. De Neanderthaler zou in staat zijn geweest enkele centrale klinkers en voor in de mond gelegen medeklinkers te produceren maar geen neusklanken, waarmee zijn spraakkanaal een tussenfase zou vormen in het ontstaan van de menselijke taal. Dit idee wordt verder ondersteund door onderzoek aan het begin van de 21e eeuw, waaruit blijkt dat de Neanderthaler en de moderne mens het voor het taalvermogen essentiële gen FOXP2 delen.Hoewel de Neanderthaler dus vooralsnog een twijfelgeval blijft, is men het er in het algemeen over eens dat de rechtstreekse voorouder van de moderne homo sapiens, de cro-magnonmens, al wel over gesproken taal beschikte.[17]Waarom ontstond taal?BewerkenBehalve de ouderdom van gesproken taal, staat in de historische taalkunde uiteraard ook de exacte oorsprong ervan ter discussie.Een van de centrale vragen betreft de "paradox van continuïteit"; enerzijds wijst alles erop dat gesproken taal zich rechtstreeks heeft ontwikkeld uit eerdere communicatiesystemen van zoogdieren aangezien het als verschijnsel onmogelijk los kan worden gezien van de evolutie als zodanig, anderzijds lijkt het feit dat taal in vergelijking daarmee zoveel complexiteiten en abstracte elementen bevat, hiermee in tegenspraak.[18]Op grond van een aantal studies is geopperd dat behalve het met elkaar kunnen communiceren, ook de vorming van een etnische identiteit een van de hoofddoelen van de eerste mensen was. Dit zou met name het historische ontstaan van steeds meer nieuwe talen verklaren; door het hebben van een eigen taalvariëteit wilde men zich als etnische groep van de rest onderscheiden.[19]Op grond van het feit dat gesproken taal en gebarentaal behoorlijk veel overeenkomsten blijken te hebben wat betreft hun inherente structuur, is geopperd dat het eerste feitelijk is voortgekomen uit het tweede.[20] Wellicht werden gebarentaal en een - primitieve - vorm van gesproken taal door eerdere hominiden in combinatie met elkaar gebruikt.Verder zijn er een aantal erg speculatieve en weinig geloofwaardige alternatieve theorieën aangevoerd:Op grond van het bestaan van onomatopeeën is gesuggereerd dat alle gesproken taal ooit is begonnen als imitatie van geluiden uit de omgeving (dit is bekend als de bow-wow-theorie). Deze theorie is echter weinig plausibel aangezien onomatopeeën in het algemeen geen belangrijk onderdeel van het lexicon van talen uitmaken.Een andere theorie - bekend als de pooh-pooh-theorie - stelt vanwege het universeel voorkomen van tussenwerpsels dat emoties de basis vormden voor de allereerste talige klanken. Ook dit lijkt echter weinig geloofwaardig, aangezien ook tussenwerpsels in het algemeen geen overheersende categorie in talen zijn.De ding-dong-theorie legt een rechtstreeks verband tussen het spontaan bewegingen maken met de mond en het uiten van gesproken taal. Deze theorie is onder andere gebaseerd op bepaalde typische kenmerken van de kindertaal, bijv. het feit dat bij de articulatie van ma en mama - in veel talen zijn dit de woorden van een klein kind voor zijn moeder[21] - ongeveer dezelfde bewegingen met de lippen worden gemaakt als die een baby maakt op het moment dat hij borstvoeding krijgt.De yo-he-ho-theorie stelt op grond van prosodie dat de eerste mensen om hun onderlinge samenwerking te bevorderen min of meer ritmische klanken maakten, waaruit uiteindelijk de gesproken taal evolueerde, in eerste instantie in de vorm van liederen.Otto Jespersen voegde hier nog zijn eigen la-la-theorie aan toe, volgens welke de klanken die het meest met liefde en romantiek geassocieerd werden de eerste vorm van gesproken taal waren.[22]Derek Bickerton zoekt de oorsprong van taal rechtstreeks in het aangeleerde vermogen van de mens om abstract te denken en concepten te vormen op basis van waarneming. Abstract denken maakte het mogelijk een indeling te maken in enerzijds voorwerpen en anderzijds handelingen, gebeurtenissen en nog abstractere zaken. Dit onderscheid is een van de meest basale kenmerken van taal.[23]Oorsprong van de geschreven taalBewerkenGeschreven taal is hoe dan ook veel jonger dan gesproken taal. Het spijkerschrift uit het 4e millennium v.Chr. - dat op basis van het oudere pictografische schrift was ontwikkeld in het zuiden van het toenmalige Mesopotamië - ontwikkelde zich gaandeweg tot een syllabisch schrift. Voor zover bekend is dit de eerste keer in de geschiedenis van de mensheid dat geschreven tekens lettergrepen - ofwel klanken uit de gesproken taal - vertegenwoordigden. Daarmee was het schrift dus fonetisch geworden en was er feitelijk voor het eerst sprake van menselijke taal in geschreven vorm. De betreffende teksten zijn in het Sumerisch.[24]Wel of niet één oertaal?BewerkenZie ook GlottogonieAangezien het onwaarschijnlijk is dat dezelfde genetische mutatie die de ontwikkeling van het taalvermogen mogelijk maakte meer dan één keer heeft plaatsgevonden of dat afstammelingen van de eerste exemplaren van homo sapiens het taalvermogen eerst weer zouden hebben verloren om het vervolgens nogmaals te verwerven, is het idee van een genetische mutatie van het taalgen tevens een sterke aanwijzing in de richting van monogenese: het idee dat alle talen en taalfamilies ter wereld uiteindelijk een en dezelfde vooroudertaal hebben, ofwel dat er in het allereerste begin slechts één taal, bekend als het Proto-World (Nederlands: Proto-Werelds), gesproken werd, waaruit alle latere talen zijn ontstaan. Het bestaan van taaluniversalia is een van de argumenten die vaak worden aangevoerd om deze hypothese te ondersteunen.[25]Niettemin zijn er binnen de taalkunde ook aanhangers van de alternatieve visie - bekend als polygenese - dat gesproken taal meerdere malen op verschillende plekken in de wereld die geen enkel onderling contact hadden zou zijn ontstaan. De verklaring voor het bestaan van taaluniversalia zou dan niet liggen in een gemeenschappelijke oorsprong, maar in convergentie als gevolg van later taalcontact en doordat bepaalde (bijv. fysiologische en omgevingsgerelateerde) factoren die op verschillende plaatsen in de wereld waar de vroege homo loquens leefde optraden overal hetzelfde waren en de talen van destijds beïnvloedden. Een soort tussenweg is het idee dat alle huidige gesproken en/of bekende talen weliswaar van dezelfde vooroudertaal afstammen, maar dat die vooroudertaal zelf zou hebben bestaan naast andere, niet onderling verwante talen, die sindsdien allemaal verdwenen zijn.[26]Tegen het idee van monogenese is verder het argument aangevoerd dat taalverschillen voor zover bekend altijd hebben bestaan en geenszins kleiner worden naarmate men verder teruggaat in de geschiedenis.[27] Dit laatste valt echter ook weer goed te verklaren binnen het kader van monogenese, nl. aan de hand van het feit dat toen de mensheid net was begonnen met zich vanuit Afrika te verspreiden over de verschillende continenten, de verschillende etnische groepen elk afzonderlijk in een sterk sociaal isolement leefden. Er was dus geen convergentie en hun talen konden daardoor veel sneller evolueren dan tegenwoordig. Hierbij speelt ook nog mee dat er geen stramien was om de taal in vast te leggen (te “bevriezen”), doordat geschreven taal nog niet bestond.[28]Spreiding en diversiteit van menselijke taalBewerkenGrafiek die het totale aantal gesproken talen ter wereld in verhouding tot het totale aantal sprekers als percentage van de wereldbevolking weergeeft.Kaart uit 2009 die de geografische spreiding op wereldschaal toont van de belangrijkste wereldtalen: Engels (geel), Frans (groen), Arabisch (oranje), Portugees (roze), Spaans (rood), Duits (zwart), Russisch(blauw), Mandarijn (paars) en Indonesisch (bruin). Een lichte kleur betekent dat de taal in het betreffende gebied als tweede taal gesproken wordt.Zie Taalfamilie en Talen van de wereld voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.De mediaan voor het aantal sprekers van een taal is ongeveer 6000, wat betekent dat van alle talen ter wereld de helft minder dan 6000 sprekers heeft.[29]De geografische spreiding van alle talen en taalfamilies is echter zeer ongelijkmatig, evenals de verdeling van het aantal sprekers per taal. Zo worden er bijv. uitsluitend in en rondom Nieuw-Guinea zo'n duizend verschillende talen gesproken (dus ca. 1/6 van het totale aantal talen), terwijl het Amerikaanse continentongeveer 150 taalfamilies herbergt, wat meer dan de helft van het totale aantal momenteel bekende families ter wereld is. De taal met het grootste aantal moedertaalsprekerster wereld, het Mandarijn Chinees, wordt volgens schattingen door 14% van de hele wereldbevolking als eerste taal gesproken. Volgens een schatting van Ethnologue uit 1999 werden de 8 talen met elk meer dan 100 miljoen moedertaalsprekers (Mandarijn, Spaans, Engels, Bengaals, Hindi, Portugees, Russischen Japans) gesproken door in totaal 2,4 miljard mensen, op een totale wereldbevolking van op dit moment 7,2 miljard. Verder bleek 4% van het totale aantal talen ter wereld gesproken te worden door niet minder dan 96% van de wereldbevolking, terwijl 90% van de wereldbevolking niet meer dan 100 verschillende talen spreekt.[30] Voor de taalfamilies geldt een soortgelijke grote ongelijkmatigheid als voor individuele talen. Van alle taalfamilies vormen de Indo-Europese talen wat betreft het aantal sprekers veruit de grootste groep; 45% van de wereldbevolking heeft een taal uit deze familie als moedertaal en nog eens een zeer aanzienlijk deel van de wereldbevolking spreekt een Indo-Europese taal als tweede en/of derde taal.Historische linguïstische spreiding en ontwikkelingenBewerkenDe huidige zeer ongelijkmatige verdeling is er niet altijd geweest. Aan het begin van het Holoceen, nog vóór de opkomst van de landbouw, waren er naar alle waarschijnlijkheid geen dominante culturen en bijgevolg waren er ook nergens ter wereld dominante talen. Toen tijdens de neolithische revolutie de landbouwexpansie plaatsvond naar andere delen van de wereld, werden de overige bevolkingsgroepen - overwegend de jagers-verzamelaars - ofwel verdreven, ofwel geheel opgenomen in de nieuwe, dominant geworden agrarische bevolking. Daarmee verloren de jagers-verzamelaars meestal ook hun eigen taal. Zodoende werd het "linguïstische evenwicht" dat tot dusver over de hele wereld had geheerst voor de eerste keer aanzienlijk verstoord. De reden om te veronderstellen dat het zo gegaan is, is dat de historische geografische spreiding van de meeste huidige grote taalfamilies - zoals de Indo-Europese talen, de Altaïsche talen, de Sino-Tibetaanse talen, de Bantoetalen, de Afro-Aziatische talen en de Austronesische talen - min of meer samenvalt met de verspreiding van de landbouwgolven ten tijde van de neolithische revolutie vanuit het Nabije Oosten, West-Afrika onder de Sahara en enkele delen van het huidige China bij de Jangtsekiang en de Gele Rivier. Zodoende maakte in het bijzonder Eurazië een enorme bevolkingsgroei door ten opzichte van andere delen van de wereld en verwierf het een positie van hegemonie, die nadien vooral door de inwoners van West-Europa is uitgebuit. De voorheen in grote delen van Europa en Azië gesproken pre-Indo-Europese substraattalenwerden daardoor bijna geheel verdrongen door talen uit de Indo-Europese familie.Zie ook Europese talen en Geschiedenis van EuropaUiteindelijk leidde de aldus ontstane hegemonie van de Europese bevolking ertoe dat in de Vroegmoderne Tijd - toen na het tijdperk van de grote ontdekkingen de Europese kolonisatie goed op gang kwam - het linguïstisch evenwicht wereldwijd nogmaals zwaar werd verstoord, doordat veel inheemse bevolkingsgroepen door de Europese kolonisatoren werden uitgeroeid, ten prooi vielen aan door de Europeanen verspreide ziektes waar ze geen weerstand tegen hadden of vanwege de overheersing door taalpolitiek gedwongen waren hun eigen taal - en vaak ook hun cultuur - op te geven ten gunste van de dominante taal. Bijna alle inheemse talen van Amerika zijn bijv. op deze manier verdwenen of inmiddels zwaar bedreigd, net als veel Aboriginaltalen. In sommige gevallen hebben de sprekers er ook helemaal zelf voor gekozen om over te stappen naar een taal waarvan ze denken dat die hun meer perspectief en toegang tot de rest van de wereld biedt. Om die reden schakelen veel bewoners van Papoea Nieuw-Guinea bijv. vrijwillig over van hun inheemse taal op het Engels en Tok Pisin.[31]Daarnaast heeft ook taalpolitiek er in veel gevallen voor gezorgd dat minderheidstalen sterk werden onderdrukt (bijvoorbeeld de Keltische talen in Europa). Sinds de tweede helft van de 20e eeuw is echter ook de belangstelling voor de kleinere talen geleidelijk aan toegenomen, nadat in de eeuwen daarvoor deze talen vaak sterk waren onderdrukt. Op diverse plaatsen in de wereld is inmiddels twee- of meertalig onderwijs ingevoerd, zodat ook de nieuwe generaties de plaatselijke minderheidstaal blijven leren. Het redden van kleine talen wordt vaak gezien als een manier om niet alleen de linguïstische maar ook de culturele en etnische diversiteit in stand te houden. Tegenstanders voeren onder meer als argument aan dat het etnocentrisme in de hand zou werken en dat wanneer kinderen gedwongen worden een niet-dominante taal die in hun gebied gesproken wordt te leren, dit hun beheersing van de grotere taal en daarmee ook hun maatschappelijke succes in de weg zou staan.[30]Menselijk taalvermogenBewerkenTaal en het breinBewerkenDe gebieden van Wernicke en Broca (grijs).Zie Taalverwerving en Menselijke hersenen voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Er is veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen taalvermogen en de werking van de menselijke hersenen, ook wel bekend als neurolinguïstiek. De hamvraag is hierbij welke gebieden in de hersenen precies gespecialiseerd zijn in het verwerken (begrijpen en spreken) van woorden en zinnen.Er zijn aanwijzingen dat de betekenis en grammatica van zinnen in specifieke delen van de hersenen worden verwerkt. Doorgaans wordt aangenomen dat het centrum van Wernickeen het centrum van Broca in de linkerhersenhelft een belangrijke functie hebben in het begrijpen en spreken van taal. Beschadigingen in deze gebieden gaan dus vaak gepaard met stoornissen in het begrijpen en spreken van taal, zoals alalieen afasie.Ontwikkeling van taal en spraak blijkt ook samen te hangen met het specifieke FOX-gen FOXP2.[32] Dit gen wordt ook wel aangeduid als 'taalgen', hoewel het niet alleen invloed heeft op taal maar ook motorische functies. Dit gen komt niet alleen voor bij mensen maar ook bij diersoorten als muizen en zangvogels. Zeldzame mutaties in het gen leiden tot stoornissen in taal en spraak, snelle bewegingssequenties bij muizen en een verstoring van vocale imitaties bij zangvogels. Recent onderzoek van hersenweefsel van muizen heeft aannemelijk gemaakt dat het gen vooral invloed heeft op de groei van verbindingen in de hersenen, zoals neurieten, de nog niet volgroeide uitlopers van zenuwcellen.[33] De opvallende overeenkomst van de FOXP2-sequentie en zijn neurale expressie in verschillende gewervelde dieren, schept ook de mogelijkheid gebruik te maken van diermodellen om te onderzoeken welke verbindingen in de hersenen in de loop van de evolutie een rol moeten hebben gespeeld bij het ontstaan van gesproken taal bij de mens.Bij de analyse van het taalvermogen worden in ieder geval de volgende vier componenten (modules) onderscheiden, die veel onderlinge raakvlakken vertonen:[34]interactie, om de communicatie als zodanig te handhaven. In een talige context komt dit aspect onder meer tot uiting in de topic/comment-structuurcognitie; dit aspect komt onder meer tot uiting in het gebruik van classificeerders en het indelen van zelfstandige naamwoorden in nominale klassen.semiotiek; hierbij gaat het om de woorden en tekens en staan distinctiviteit, transparantie, elementariteit en analogiecentraal.het syntactische vermogen.Aangeboren taalvermogen en kindertaalBewerkenZie Taalverwerving en Kindertaal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.In de loop van de 19e eeuw en met name vanaf de jaren 60 van de 20e eeuw werd er steeds meer onderzoek gedaan naar kindertaal. Eerst werd gedacht dat de manier waarop kinderen hun moedertaal leren vooral of alleen maar een kwestie was van perceptie en imitatie. Daarbij werden vooral rechtstreekse verbanden gelegd met de cognitieve ontwikkeling (onder invloed van met name Jean Piaget). In de jaren 1960 - toen de generatieve taalkunde in opkomst was - kwam het idee centraal te staan dat elk kind over een natuurlijk, aangeboren vermogen tot taalverwerving (language acquisition device) beschikt. Dit idee wordt onder meer onderschreven door Noam Chomsky, die er zijn eigen theorie van de universele grammatica op heeft gebaseerd.[35]Taal en evolutieBewerkenZie Evolutie (biologie) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Hoewel het taalvermogen, inclusief het begrijpen en kunnen toepassen van regels van grammatica en syntaxis, uniek lijkt voor de homo sapiens, is het moeilijk te doorgronden volgens welk scenario dit zich in de loop van de evolutie heeft ontwikkeld. Grofweg staan hier twee standpunten tegenover elkaar:Het ontstaan van taal was een gevolg van een taalmodule, een gespecialiseerd gebiedje in de hersenen.De ontwikkeling van taal was het resultaat van een geleidelijke toename van hersenmassa en intelligentie (ook wel encefalisatie genoemd). Deze verklaring lijkt beter te rijmen met het feit dat de mens zich in cognitief opzicht in meerdere opzichten van andere primaten onderscheidt. Dus niet alleen wat betreft taalvermogen maar ook wat betreft vermogens als bewuste reflectie, mentaal voorstellingsvermogen en abstract denken. Het lijkt bovendien onwaarschijnlijk dat dergelijke vermogens aan een specifiek gebiedje of module in de hersenen zijn toe te schrijven.Het idee dat bepaalde vernieuwingen en aanvullingen in de hersencircuits van primaten uiteindelijk hebben geleid tot het ontstaan van de gebieden van Wernicke en Broca - die op hun beurt ten grondslag hebben gelegen aan het ontstaan van menselijke taal - wordt verder gestaafd door neuroanatomisch onderzoek bij kleine apen. In de hersenen van deze apen zijn gebieden aangetroffen die weliswaar homoloog zijn aan de gebieden van Wernicke en Broca bij mensen, maar die geen duidelijk vergelijkbare functie hebben. De apen gebruiken ze bijvoorbeeld niet om geluiden voort te brengen. Het gebied dat homoloog is aan het centrum van Wernicke blijkt wel te worden gebruikt voor het herkennen van geluiden van andere apen, terwijl het gebied dat homoloog is aan het centrum van Broca de besturing van de gezichts- en strottenhoofdsspieren regelt.[36]Er is onder taalkundigen nog geen consensus het menselijke taalvermogen al dan niet het resultaat is geweest van natuurlijke selectie. Onder meer Chomsky gelooft van niet (zie #Universele grammatica). Anderen zoals Steven Pinker stellen het voor de mens unieke taalvermogen rechtstreeks op één lijn met complexe evolutionaire ontwikkelingen die uniek zijn bij andere levensvormen en die zijn voortgekomen uit natuurlijke selectie, zoals de slurf van olifanten. Op grond hiervan wordt geopperd dat natuurlijke selectie in ieder geval een zeer belangrijke rol heeft gespeeld bij de opkomst van het taalvermogen, waarna het steeds complexer werd.[37]Guy Deutscher gaat in zijn onderzoek naar de meest elementaire fase waarin de menselijke taal zich ooit moet hebben bevonden uit van slechts 3 noodzakelijke basiselementen:woorden voor concrete zakenwoorden voor eenvoudige handelingen"aanwijswoorden" (ofwel aanwijzende voornaamwoorden)Op grond van deze 3 woordsoorten zouden zich in de loop van duizenden jaren steeds complexere grammaticale systemen gevormd hebben, een proces dat in feite tot op heden doorgaat. Zo is er bijvoorbeeld in de oudste overgeleverde geschreven teksten nog niet of nauwelijks sprake van onderschikkende verbanden.[38]Universele grammaticaBewerkenVolgens Noam Chomsky[39] is het taalvermogen een aangeboren eigenschap en bestaat er een "universele grammatica" die voor alle volkeren gelijk is. Een dergelijke grammatica is volgens deze theorie ook aangeboren. Taalverschillen tussen bevolkingsgroepen zouden aldus slechts zijn gebaseerd op verschillen in ‘setting’, of instellingen van bepaalde taalparameters. Elke parameter controleert een specifieke linguïstische eigenschap, zoals volgorde van woorden in een zin. Een hieraan verwante theorie is opgesteld door Joseph Greenberg.[40] Ook hij ging uit van het idee dat talen die uiterlijk verschillen, toch universele kenmerken bezitten. Greenberg ging uit van overeenkomsten tussen bepaalde taalkenmerken in verschillende talen. Deze overeenkomsten zouden wijzen op universele regels voor woordvolgorde. Er zijn dus wereldwijde regels waaraan talen zijn onderworpen waardoor ze niet geheel vrij kunnen variëren.Er bestaat ook kritiek op de theorie van de universele grammatica.[41] Het blijkt dat de regels die gelden voor woordvolgordes per taalfamilie sterk kunnen verschillen. Volgens sommige onderzoekers[42] wijst dit erop dat talen volgens bepaalde paden evolueren, afhankelijk van de taalfamilie en de omstandigheden waarin de taalgebruikers leven.[43] Die regels verschillen niet alleen per taalfamilie, maar veranderen ook op verschillende manieren binnen een familie. Talen vertonen dus veel minder overeenkomsten dan eerder werd aangenomen. Dat zou, in tegenstelling tot de theorie van de universele grammatica, erop kunnen wijzen dat ook taalsystemen in de loop der tijd evolueren.Taalvermogen bij dieren?BewerkenTerwijl ieder mens die onder normale omstandigheden opgroeit in de loop van zijn of haar eerste levensjaren een moedertaalaanleert, is het tot nu toe niet gelukt om niet-menselijke primaten – met name chimpansees – het passieve taalniveau van een kleuter aan te leren. Niettemin zijn er in deze richting enige successen geboekt; gebleken is dat sommige apen woorden voor bepaalde voorwerpen aan dat voorwerp zelf kunnen verbinden, net als kinderen tussen de 1 en 3 jaar. Hieruit blijkt dus dat de menselijke taal weliswaar uitsluitend door de mensen zelf kan worden geproduceerd, maar dat het systeem in principe voor andere diersoorten toegankelijk is - althans tot op zekere hoogte: bij dieren blijven er fundamentele beperkingen in vaardigheden die waarschijnlijk essentieel zijn voor echte taal.[44] Ook huisdieren schijnen bepaalde in de menselijke taal uitgesproken bevelen goed te begrijpen, maar daarbij worden alleen een vaste reeks commando's gebruikt, waarvan de "betekenis" voor elk commando een vaste handeling van het dier is, wat met eenvoudige conditionering tot stand wordt gebracht; de communicatie is te eenvoudig van vorm en betekenis om taal genoemd te kunnen worden.Zie ook #Vergelijkbare communicatiesystemen bij dieren en plantenTaalgebruik in de praktijkBewerkenTaal kan in principe op vier verschillende manieren worden gebruikt. Taalgebruik is namelijk gebaseerd op het vermogen om geschreven of gesproken taal te begrijpen of te produceren. Men spreekt dan respectievelijk van lezen, schrijven, spraakperceptie en spraakproductie.Andere belangrijke aspecten die bij het taalgebruik in de praktijk centraal staan zijn stijl en stijlfiguren. Met name bij het gebruik van taal in de literatuur en de retorica spelen deze twee zaken een zeer belangrijke rol.Menselijke taal vs. cultuur en maatschappijBewerkenDe relatie tussen enerzijds taal en anderzijds cultuur en de manier waarop maatschappijen zijn ingericht wordt met name weerspiegeld door de woordenschat. Zo heeft het Nederlands bijvoorbeeld in vergelijking met andere talen veel hyponiemenvoor molen, omdat dit in het betreffende taalgebied van oudsher een belangrijk cultureel object is. Het Inuit - dat wordt gesproken in Groenland en Canada - heeft veel aparte woorden voor zeehond. Het Shona kent heel veel verschillende woorden voor "lopen", die grotendeels verband houden met de omgeving waarin deze taal gesproken wordt en waarin allerlei manieren van lopen mogelijk zijn. Daarnaast worden verwantschapssystemen in verschillende talen en taalfamilies vaak heel verschillend geduid. De manier waarop men elkaar aanspreekt is een rechtstreekse afspiegeling van de sociale status. In een taal als het Japans komt dit tot uiting in een veelvuldig gebruik van achtervoegsels, evenals verschillende werkwoorden met dezelfde betekenis, die echter verschillende machtsrelaties tussen de spreker en de aangesprokene vertegenwoordigen.Voor de rest heeft cultuur vrijwel geen invloed op het proces van taalverandering, aangezien een taal zelf geen onderdeel vormt van de cultuur waar deze gesproken wordt. Hooguit vormen bepaalde onderdelen van de woordenschat dus een zekere weerspiegeling hiervan.[45][46][47]Het begrip "taal" in ruimere zinBewerkenHet begrip "taal" wordt bij uitbreiding ook wel gebruikt voor allerlei andere menselijke en niet-menselijke communicatiesystemen, zoals dierentaal, computertaal en gebarentaal.Vergelijkbare systemenBewerkenZie Informatica, Formele taal, Computertaal en Programmeertaal voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Het geheel aan commando's waarmee een machine - bijvoorbeeld een computer - wordt bediend, wordt wel machinetaal genoemd. Het gaat hier om een taal omdat de betekenis niet alleen door de commando's wordt bepaald, maar ook door de manier waarop ze gecombineerd zijn. Maar die grammatica is eenvoudig, en de betekenis wordt geheel bepaald door de werking van de machine in kwestie. Een programmeertaal daarentegen is een voor het programmeren van machines ontworpen taal die wordt vertaald naar machinetaal, en in tegenstelling tot machinetaal allerlei mechanismen uit natuurlijke taal kan bevatten, zoals naamgeving en ingewikkelde grammatica, zodat programma's voor de programmeur gemakkelijker te begrijpen en te construeren zijn.Een programmeertaal is dus niet op te vatten als een coderingsysteem voor talen, zoals Morse, Braille, steno, ASCII of Unicode: dit zijn geen talen, maar alfabetten, spellingssystemen om tekst mee te noteren, die dan ook niet aan een bepaalde taal gebonden zijn, hoewel er wel taalspecifieke varianten kunnen bestaan.Een taal kan ook grafisch van aard zijn. Grafische talen zijn meestal erg beperkt in toepassingsgebied, grammatica, en uitdrukkingsmogelijkheden. De verkeersborden bijvoorbeeld vormen nauwelijks een taal: weliswaar bestaan er systematische combinaties van verkeersborden, maar de manier van combineren geeft geen speciale betekenis: die wordt volledig bepaald door de betekenis van elk bord afzonderlijk. Dit is anders bij allerlei diagramtechnieken die in technische disciplines worden gebruikt: daarin hangt de betekenis van het geheel wel degelijk af van de manier waarop de onderdelen zijn gecombineerd. Voor veel ervan geldt echter dat ze direct corresponderen met een andere niet-grafische taal, en daarom eerder als notatie dan als zelfstandige taal te beschouwen zijn. Voorbeelden uit de informatica zijn stroomdiagrammen, die corresponderen met programma's in een imperatieve programmeertaal, of UML-klassendiagrammen, die corresponderen met onderdelen van programma's in een objectgeoriënteerde programmeertaal.Vergelijkbare communicatiesystemen bij dieren en plantenBewerkenZie Diercommunicatie en Plantencommunicatie voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.Het gebruik van geschreven taal en gesproken taal onderscheidt de mens van alle andere levensvormen. Niettemin worden communicatiesystemen van veel diersoorten zoals (bijen, dolfijnen, walvissen) soms ook wel als een soort "taal" beschouwd. Deze systemen verschillen echter fundamenteel van de menselijke taal. Ten eerste kan in de "taal" van dieren anders dan met talen van mensen niet over wetenschappelijke of culturele onderwerpen gesproken worden: in "bijentaal" kan waarschijnlijk alleen gecommuniceerd worden over de plaats waar zich nectar bevindt. Hetzelfde geldt voor wat bij plantenals communicatie beschouwd mag worden.Veel diersoorten communiceren wel met geluiden, dit heet diercommunicatie. Dolfijnen maken bijvoorbeeld onderling ultrasone geluiden die voor de mens niet hoorbaar zijn. Ze maken hiervoor bijvoorbeeld gebruik van bij het jagen. Daarnaast is ook bewezen dat individuele dolfijnen een naam hebben. Vanaf 1985 verricht Denise Herzing samen met andere onderzoekers onderzoek naar taalgebruik bij dolfijnen. Ze probeert de 'taal' van dolfijnen te ontcijferen, waardoor het misschien mogelijk wordt om met dolfijnen te communiceren.[48]GebarentaalBewerkenMedia afspelenInstructievideo in gebarentaal over inzet van een tolk gebarentaal, verteld door een dove man en vertaald naar gesproken Nederlands door een tolk gebarentaalZie Gebarentaal voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Gebarentalen worden vooral gebruikt voor en door dove mensen. Gebarentalen zijn, anders dan veelal wordt aangenomen, volledige communicatiesystemen, met een even arbitraire relatie tussen de gebruikte symbolen en de betekenis als bij gesproken talen het geval is. Zo komen bepaalde gebaren bijv. overeen met specifieke hulpwerkwoorden en bestaat er een duidelijk onderscheid tussen bijv. het onderwerp en het lijdend voorwerp. Ook paralinguïstische verschijnselen als intonatie kennen hun zgn. "niet-manuele" pendanten in de gebarentaal.[49]In Vlaanderen gebruikt men de Vlaamse Gebarentaal en in Nederland de Nederlandse Gebarentaal.Gebarentalen dienen onderscheiden te worden van andere gebarensystemen zoals pantomime, en de ook door doven gebruikte spraakondersteunende systemen zoals Nederlands met Gebaren. Er bestaan tevens gebarenschriften om gebarentaal mee neer te schrijven.

# data[].attributes.body
Ze spreken Fries in Friesland