# data[].attributes.body
Theater

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Het Griekse theater - Vliegende goden op toneel

# data[].attributes.attachment_link.description
De Oude Grieken waren dol op toneelstukken. Ze bouwden er theaters voor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Vroeger & Zo - De oude Grieken

# data[].attributes.attachment_link.description
De oude Grieken maakten lang geleden al prachtige beelden en tempels. Zij bedachten manieren voor goed bestuur. De bevolking moest mee kunnen besturen. Dat noemden zij democatie. De oude Grieken zijn nog steeds grote voorbeelden voor ons.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Vroeger & Zo - De oude Grieken

# data[].attributes.attachment_link.description
De oude Grieken maakten lang geleden al prachtige beelden en tempels. Zij bedachten manieren voor goed bestuur. De bevolking moest mee kunnen besturen. Dat noemden zij democatie. De oude Grieken zijn nog steeds grote voorbeelden voor ons.

# data[].attributes.attachment_link.description
Uploaded by kc geschiedenis on 2014-10-04.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zwitserse onderzoekers zijn bezig de Drentse Veenlijken van binnen te bekijken. Sinds gisteren wordt het Paar van Weerdinge onder handen genomen in het Zwitserse Bazel.

Volgens conservator van het Drents Museum Vincent van Vilsteren is dat nodig om antwoorden te krijgen op vele vragen over het veenpaar.

Anatomische raadsels

"Er is een heel mooie foto uit 1904, het jaar dat de lijken werden gevonden. En er is een aantal mysterieuze vraagpunten. Bij een van de mummies liggen darmen op de borst. En wat dat nou eigenlijk betekent, dat is heel lang onduidelijk geweest", zegt Van Vilsteren.

Het andere veenlijk heeft een gat in de buik. Daarom wordt onderzocht of de darmen van de ene misschien bij de ander op de borst liggen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zwitsers onderzoeken darmen van Drentse veenlijken

# data[].attributes.attachment_link.description
Zwitserse onderzoekers zijn bezig de Drentse Veenlijken van binnen te bekijken. Sinds gisteren wordt het Paar van Weerdinge onder handen genomen in het Zwitserse Bazel. Volgens conservator van het Drents Museum Vincent van Vilsteren is dat nodig om antwoorden te krijgen op vele vragen over het veenpaar.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bekijk het hele bericht op Jeugdjournaal.nl

# data[].attributes.attachment_link.entities[].name
Het Klokhuis Steentijd Jagers Verzamelaars Schooltv

# data[].attributes.attachment_link.title
Het Klokhuis  Steentijd   Eerste boeren Schooltv

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het aapmensje Lucy is 3,2 miljoen jaar geleden uit een boom gevallen. Ze maakte een flinke smak, brak meerdere botten en stierf. Dat heeft een Amerikaans team van wetenschappers afgeleid uit het breukenpatroon in Lucy's skelet. Het onderzoek is maandag in Nature gepubliceerd. De onderzoekers noemen het „ironisch" dat ze hiermee aantonen dat Lucy een deel van haar leven in bomen doorbracht.

Botsplinters

Wie is Lucy?

Lucy is een beroemd fossiel van een vroege mensachtige. Het skelet werd in 1974 in Ethiopië ontdekt. Omdat tijdens de opgraving vaak Lucy in the Sky with Diamonds van The Beatles door de radio klonk, kreeg het skelet de bijnaam 'Lucy', Ongeveer veertig procent van het skelet werd teruggevonden, in 80 stukjes.

Lucy was een klein Australopithecus-vrouwtje, van ongeveer een meter groot. Haar herseninhoud en lange grijparmen zijn aapachtig, maar ze liep al wel rechtop.

Lucy leefde 3,2 miljoen jaar geleden. Dat is dicht bij het ontstaan van het mensengeslacht Homo: het oudste fossiel van een vroege Homo (een stuk van een onderkaakje) is 2,8 miljoen jaar oud

Kappelman zag dat onder meer Lucy's enkels, heup, ribben, knieën en schouders gebroken waren. Op sommige plekken staken nog botsplinters en -schilfers in de breuk.

Die botbreuken moeten rond Lucy's dood zijn ontstaan. De fijne botsplinters zouden niet in de breuk blijven steken als het zachte weefsel al was vergaan. En er was ook geen sprake van genezing: daarvoor waren de randen te scherp.

De meest overtuigende aanwijzing dat Lucy is gevallen is een viervoudige breuk aan het uiteinde van het opperarmbeen. Zulke breuken ontstaan wanneer mensen hun armen uitstrekken om hun val te breken. Het opperarmbeen klapt dan 'als een hamer op een aambeeld' op het schouderblad en breekt.

Lucy is het wereldberoemde skelet van een Australopithecus afarensis, een vroege mensachtige met aap-achtige trekjes. Het skelet werd in 1974 in Ethiopië opgegraven en maakte in 2008 een tour langs Amerikaanse musea. John Kappelman van University of Texas maakte toen CT-scans van Lucy's botten.

Ook andere breuken wijzen op een val, zoals in het dijbeen. Het uiteinde van het dijbeen is gebroken door grote kracht in de lengterichting van het bot. Dat betekent volgens de onderzoekers dat Lucy haar benen gestrekt hield, met haar voeten voor het eerste grond raakte. De onderzoekers hebben ook andere botbrekende scenario's overwogen, zoals een overstroming of vertrappeling door dieren, maar dat past niet bij een breuk in de lengte-as van het bot.

De boom waaruit Lucy is gevallen stond waarschijnlijk naast het water: Lucy lag begraven in de bedding van een ondiepe stroom. Ten tijde van haar val stond het riviertje misschien droog, opperen de onderzoekers, en maakte ze een flinke smak op de harde ondergrond.

Fruit verzamelen

Maar waarom zat Lucy in de boom? Misschien verzamelde ze fruit of sliep ze in de boom, zoals moderne chimpansees doen. Chimpansees bouwen hun boomnesten tussen de 8 en 21 meter hoog en klimmen tot maximaal 35 meter hoog om fruit te verzamelen, een hoogte vergelijkbaar met de twaalfde verdieping.

Een chimp die uit z'n nest valt bereikt een valsnelheid van zestig kilometer per uur. Dat is genoeg om orgaanschade op te lopen. De longen kunnen bijvoorbeeld geplet raken tussen borstbeen en ruggengraat.

„Een fascinerend verhaal, dat zeker controversieel zal blijken", vindt Nancy Lovell, emeritus-hoogleraar antropologie. Lovell heeft zelf onderzoek gedaan aan botbreuken bij apen. "Niet alle verwondingen hoeven het gevolg te zijn van een klap op de grond, bij een val uit een bom raak je waarschijnlijk ook takken op de weg naar beneden."

Carel Goslings, traumachirurg bij het AMC, spreekt van een 'mooie en gedegen analyse, die natuurlijk wel speculatief blijft'. „De fracturen in het bekken en heiligbeen zijn wel erg verbrijzeld. Zelfs in een traumacentrum zoals het AMC, waar wij regelmatig mensen na vallen (of sprongen) van grote hoogte behandelen, zien we maar zelden een breuk met zo veel fractuurlijnen en fragmenten. Ik sluit niet uit dat een deel daarvan toch na de dood is ontstaan."

Paleo-antropoloog Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen vindt het aannemelijk dat Lucy in bomen klom. „Gezien hun bovenlijf waren australopitheci betere klimmers dan wij", zegt Stringer. „Tegelijkertijd zie je in het onderlijf aanpassingen aan het rechtop lopen, ze hadden minder sterke grijpvoeten dan chimpansees. Het is goed mogelijk dat ze meer gevaar liepen uit een boom te vallen dan chimpansees."

# data[].attributes.attachment_link.description
Het aapmensje Lucy is 3,2 miljoen jaar geleden uit een boom gevallen. Ze maakte een flinke smak, brak meerdere botten en stierf. Dat heeft een Amerikaans team van wetenschappers afgeleid uit het breukenpatroon in Lucy's skelet. Het onderzoek is maandag in Nature gepubliceerd.

# data[].attributes.attachment_link.title
Het harde leven van T.rex 'Trix' - de Volkskrant

# data[].attributes.attachment_link.description
Gebroken botten, een bek vol met pus en afgeknaagde poten. De Tyrannosaurus die vanaf vandaag wordt tentoongesteld in Naturalis had het niet makkelijk. Maarten Keulemans nam alvast een kijkje en laat zien waar je op kunt letten.

# data[].attributes.attachment_link.title
Het Klokhuis  Steentijd   Jagers Verzamelaars Schooltv

# data[].attributes.attachment_link.description
Uploaded by kc geschiedenis on 2014-03-20.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op 19 september 1991 deden de Duitse bergbeklimmers Helmut en Erika Simon op 3210 meter een heel bijzondere vondst die hen uiteindelijk niet alleen 175.000 euro op zou leveren, maar die de wetenschappelijke wereld jarenlang van onderzoek voorzag. Ze stuitten op een naakte man van 1,65 meter die op dat moment nog een kleine 14 kilo woog, maar op het moment van overlijden - duizenden jaren terug - waarschijnlijk 45 jaar was en 50 kilo zwaar. Vanwege zijn vindplaats aan de rand van de Niederjochferner gletsjer in het Ötztal, kreeg hij de bijnaam Ötzi.

In leer gehuld

De Duitse wandelaars dachten in eerste instantie dat het een bergbeklimmer was. Dat vermoedden de instanties die hem uiteindelijk ophaalden waarschijnlijk ook, want hij werd vier dagen na zijn ontdekking nogal onzorgvuldig geborgen en naar Inssbruck gebracht. Pas later werd duidelijk hoe uniek de man was die jarenlang door het ijs beschermd was gebleven. En wat voor een belangrijke rol hij zou spelen in het onderzoek naar de vroege mens. Nadat bleek dat de vindplaats ruim 92 meter over de grens in Italië was, werd Ötzi van Oostenrijk naar het Italiaanse Bolzano verplaatst, waar hij sindsdien door een raampje van een koelcel te bezichtigen is in het Zuid-Tiroler Archeologiemuseum.

Door de bescherming van het ijs is Ötzi relatief gaaf gevonden, net als veel van de kleren die hij had gedragen en de spullen die hij bij zich had. Daar is meteen veel onderzoek op uitgevoerd. Voor het laatste onderzoek nam Niall J. O'Sullivan e.a. van het Institute for Mummies and the Iceman in Bolzano negen monsters van kleding en de pijlenkoker. Door het mitochondriaal-DNA van deze monsters te bepalen, is nu zeker van welke dieren de stukken leer afkomstig zijn.

Ötzi's kleding was afkomstig van veel verschillende dieren, gedomesticeerde en wilde. Zijn jas bestond uit aan elkaar genaaide stukken schapen- en geitenleer. Hij liep op zijn laatste dag op schoenen met veters van koeienleer, gevuld met hooi voor de isolatie. Hij droeg een schapenleren lendenschort met een kalfsleren gordel waaraan een tasje hing waarin onder andere vuurstenen werden gevonden. Hij beschermde zijn benen met lappen geitenleer en droeg over zijn knielange jas een mantel van geknoopt gras. Op zijn hoofd had hij een muts van berenvacht.

In 2018 verscheen er een film over het leven van Otzi in de Duitse bioscopen.

Zijn pijlenkoker was van reeënleer. Er zaten veertien pijlen in, waarvan er slechts twee klaar voor gebruik waren. De rest moest nog worden afgemaakt. Ook zijn boog was nog niet af. Ötzi droeg daarnaast een koperen bijl bij zich. Het is de enige neolitische bijl ter wereld die intact gevonden is.

Door een pijl geraakt

Met behulp van koolstofdatering werd Ötzi's oudheid vastgesteld. Naar schatting is hij tussen de 5350 en 5100 jaar oud. Pas tien jaar na de vondst werd zijn doodsoorzaak bepaald. Ötzi is waarschijnlijk doodgebloed nadat hij door een pijl geraakt was. CT-scans lieten een pijlpunt in zijn borstkas zien en verder onderzoek wees vervolgens uit dat de slagader die naar de linkerarm gaat, door deze punt was geraakt. De pijl is niet geheel door zijn lichaam gegaan, waardoor wetenschappers vermoeden dat hij van grote afstand geraakt is.

Wat deed Ötzi op 3210 meter? Helaas is dat niet precies te achterhalen. Uit darmonderzoek blijkt dat hij in ieder geval twaalf uur voor zijn dood nog 1200 meter lager moet zijn geweest. Ötzi's darmen bevatten namelijk pollen van de hopbeuk en de boomgrens ligt rond de 2000 meter. Mogelijk was hij op de vlucht. Maar anderen denken dat hij als herder op de hoge alpenweides werkte, of dat hij als handelaar in het grensgebied werkte. Een andere mogelijkheid was dat hij koperen werktuigen maakten vanwege de gevonden bijl en de grote hoeveelheden koperdeeltjes die in zijn haar zijn gevonden.

Ötzi op een autopsietafel.

Laatste avondmaal

Dat Ötzi van lagergelegen terrein kwam, bleek uit twee jaar durend onderzoek naar de inhoud van Ötzi's darmen. Met behulp van versplinterde stukjes DNA wisten de onderzoekers te reconstrueren wat Ötzi at in zijn laatste levensuren. Het oudste maal dat werd gevonden, nuttigde Ötzi waarschijnlijk in een naaldbos, bestaande uit verschillende granen en steenbok. Zijn laatste maal at hij op hogergelegen terrein en bestond uit hert en wederom granen. De gevonden pollen van de hopbeuk laten niet alleen zien dat Ötzi zijn een na laatste maal op lagergelegen terrein at, maar ook dat het voorjaar moet zijn geweest toen hij stierf. De hopbeuk draagt namelijk van maart tot juni bloemen.

Nadat het DNA van zijn laatste maal was geanalyseerd, volgde het onderzoek naar Otzi's eigen genenpakket. In 2012 publiceerden onderzoekers in Nature Communications het complete genoom van de ijsmummie. Genetici vermaalden een klein stukje heupbot en bepaalden aan de hand hiervan de DNA-volgorde. Uit de analyses bleek dat hij het meest verwant was aan Europeanen die nu op de eilanden Corsica en Sardinië leven, niet aan de huidige Alpenbewoners. Hij had bruine ogen, bloedgroep O en een lactose-intolerantie. Ook concludeerden ze dat hij een verhoogd risico op hart- en vaatziekten had, maar op die conclusie valt wel wat af te dingen, zei hoogleraar epidemiologie Cecile Janssens destijds in NRC. Er was door onderzoek met scans al bekend dat Ötzi aan aderverkalking leed en volgens de hoogleraar hebben de onderzoekers dit te makkelijk gekoppeld aan de genen. De onderzoekers hebben volgens haar naar te weinig genetische factoren voor hart- en vaatziekten gekeken.

Ontstoken tandvlees en de ziekte van Lyme

Hij had dan misschien geen genetische aanleg voor een hartafwijking, maar in de jaren die volgden, werd duidelijk dat Ötzi niet in topconditie was geweest. Tijdens de genoomanalyse werd ook tweederde van het genoom van de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt, gevonden ( Borrelia burgdorferi). Mogelijk leed hij dus aan die ziekte. En op de eerder genomen CT-scans zagen onderzoekers dat drie van zijn rechter ribben zijn samengedrukt. Mogelijk is dit gebeurd toen hij werd bedolven onder het ijs.

Verder werden er op de twee nagels die zijn gevonden, lijnen van Beau aangetroffen, die ontstaan door een verstoorde eiwitvorming. Ze komen bij verschillende ziektes voor. En in zijn darmstelsel vonden wetenschappers resten van de zweepworm ( Trichuris trichiura). In 2013 schreven Zwitserse onderzoekers in de European Journal of Oral Sciences dat Ötzi geen goed gebit had. Zijn kiezen waren versleten en hij had last van ontstoken tandvlees. Mogelijk sleten zijn tanden doordat hij graanpap at. Het graan voor die pap werd met stenen gemalen en het gruis kwam in het meel terecht. Ook troffen de wetenschappers enkele gaatjes aan.

Tatoeages

Een van de meest recente onderzoeken naar Otzi, richtte zich op zijn tatoeages. Eerder waren er al een paar opgevallen, maar door speciale fotografietechnieken, konden de onderzoekers in 2015 61 tatoeages in beeld brengen. Ze zijn gemaakt door sneetjes in de huid te maken en deze met as in te wrijven. De tatoeages bestaan uit lijntjes, variërend in dikte en lengte. Eerder dachten de wetenschappers dat de lijntjes het gevolg waren van een soort acupunctuurbehandeling aangezien de eerder aangetroffen tatoeages allemaal in de buurt van gewrichten en het ruggenmerg lagen. Nu bleek echter dat er ook lijntjes buiten deze gebieden lagen. Waar de tekeningen dan wel voor dienden, is vooralsnog een raadsel.

Er zijn weinig mensen op wie zoveel onderzoek is verricht als Ötzi. Zijn vondst is dan ook uniek en het is maar de vraag of er ooit weer zo'n vondst gedaan zal worden. Maar er blijk dus nog steeds iets te ontdekken aan Ötzi. Wie weet welke nieuwe technieken wetenschappers nog ontwikkelen waarmee we zijn geheimen verder kunnen ontsluieren.

# data[].attributes.attachment_link.description
We weten hoeveel tatoeages hij had, welke ziektes hij onder de leden had en hoe hij stierf. Ötzi, de oudste menselijke mummie ooit gevonden in Europa, is flink uitgeplozen sinds zijn vondst 25 jaar geleden. Ook wat hij aan had, wat hij bij zich droeg en wie zijn voorouders waren, is bekend.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De bevroren man die in 1991 werd gevonden in de Alpen, droeg een hoed van berenvel en een mantel die was gemaakt van schapen- en geitenhuid.

De pijlenkoker van Ötzi is vervaardigd van de huid van een ree en zijn beenkappen zijn gemaakt van runderleer.

Dat melden onderzoekers van University College in Dublin in het wetenschappelijk tijdschrift Scientific Reports.

Ontbinding

De wetenschappers gebruikten DNA-onderzoek om de herkomst van de kleding van de ijsmummie te achterhalen. De dierenhuiden die zijn gebruikt bij het maken van de mantel, hoed en beenkappen bevinden zich namelijk in verregaande staat van ontbinding. Het is daardoor onmogelijk om aan de structuur van het leer te te zien van welke diersoorten het materiaal afkomstig is.

De Ierse onderzoekers slaagden erin om mitochondriaal DNA uit de huiden isoleren. Dit is DNA dat zich niet in een celkern bevindt, maar in de mitochondriën, een soort energiecentrales van cellen. Vaak blijft dit genetisch materiaal langer bewaard.

Wild

De nieuwe informatie over de kleding van Ötzi werpt een nieuw licht op zijn levenswijze, zo meldt de nieuwssite van het wetenschappelijk tijdschrift .

Tot nu toe gingen wetenschappers er vanuit dat de ijsman in zijn onderhoud voorzag door middel van veeteelt. Maar aangezien zijn hoed is gemaakt van berenhuid jaagden Ötzi en zijn tijdsgenoten waarschijnlijk ook op wilde dieren.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kleding van ijsman Ötzi afkomstig van vijf diersoorten

# data[].attributes.attachment_link.description
De bevroren man die in 1991 werd gevonden in de Alpen, droeg een hoed van berenvel en een mantel die was gemaakt van schapen- en geitenhuid. De pijlenkoker van Ötzi is vervaardigd van de huid van een ree en zijn beenkappen zijn gemaakt van runderleer.