# data[].attributes.body
Scenariusz inscenizacji dla klas I-III

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Chór:
Dawno, dawno temu nasi przodkowie strasznie się nudzili. No bo ile można polować i pracować w polu?

Dwaj jaskiniowcy (rozglądają się): Strasznie brzydkie te jaskinie... Może coś namalujemy, żeby ozdobić te puste ściany? (Wyciągają zza kotary rysunek byka).

Chór:
Dawno, dawno temu nasi przodkowie rozeszli się po całym świecie - do krain ciepłych i zimnych.

Dzieci maszerują wokół sceny w korowodzie i pokazują rysunki liter - znaków: chińskich, arabskich, hebrajskich, rosyjskich, łacińskich, polskie „ę" i „ź".

Dawno, dawno temu ludzie pisali księgi piórem.
(Do skryby): Co pan robi, panie skrybo?

Chór: Aż tu wszystko się zmieniło! W XV w. pan Gutenberg wynalazł czcionki - takie literki z metalu. Posmarował je farbą i zaczął szybko i łatwo drukować książki.

# data[].attributes.attachment_link.description
Chór: Dawno, dawno temu nasi przodkowie strasznie się nudzili. No bo ile można polować i pracować w polu? Dwaj jaskiniowcy (rozglądają się): Strasznie brzydkie te jaskinie... Może coś namalujemy, żeby ozdobić te puste ściany? (Wyciągają zza kotary rysunek byka). Chór: Dawno, dawno temu nasi przodkowie rozeszli się po całym świecie - do krain ciepłych i zimnych.

# data[].attributes.body
Platforma edukacyjna MEN

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Każdy z nas codziennie posługuje się pismem. Pamiętacie, ile czasu zajęła wam nauka pisania i czytania? Teraz z pewnością potraficie zapisać i odczytać wszystko, co chcecie. Umiecie zrobić notatki w zeszycie, napisać kartkę z wakacji lub SMS do rodziców, przeczytać książkę czy ogłoszenie. Mowa i pismo pomagają nam w porozumiewaniu się z innymi ludźmi - nie tylko tymi, którzy są obok, ale też tymi znajdującymi się daleko.

Czy wiecie, że człowiek, zanim wynalazł pismo, najpierw nauczył się mówić? Dzięki mowie mógł opowiedzieć innym ludziom o swoich myślach, uczuciach i doświadczeniach. Potem zapragnął utrwalić to, co powiedział lub zaobserwował wokół siebie.

Ważne wydarzenia ze swojego życia malował na ścianach jaskiń. Naskalne malowidła, odkryte przez archeologów, przestawiają sceny polowań oraz wizerunki zwierząt - jeleni, kóz, bizonów, koni i byków. Dopiero później ludzie wynaleźli pismo, pozwalające na bardziej precyzyjne wyrażanie treści, które chcieli przekazać i upamiętnić. Mogli opowiadać o wszystkim, co przeżyli i czego się nauczyli, osobom żyjącym w innych miejscach, a także następnym pokoleniom.

Opisz, co przedstawiają ilustracje. Jak myślisz, co ludzie pierwotni chcieli przekazać, tworząc swoje malowidła?

Odszukaj w dostępnych źródłach (może być też Internet), czy jakieś obiekty z Polski zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO.

Wynalezienie pisma historycy uznali za koniec czasów prehistorycznych i początek historii, którą otwiera epoka starożytna.

Kiedy to było?

RAS3mzTib58aJ 1 1

Pismo powstało w Sumerze na terenie Dolnej Mezopotamii, krainie leżącej między dwiema rzekami: Tygrysem i Eufratem, około 6000 lat temu. Sumerowie opracowali system znaków potrzebnych do podliczania corocznych plonów, stanu bydła, pojemników ze zbożem. Zarządcy magazynów z żywnością nie musieli już pamiętać, kto i ile przekazał zboża na rzecz państwa - teraz mogli to zapisać. Nadzorcy stad owiec i bydła zapisywali, ile sztuk zwierząt oddali w opiekę poszczególnym pasterzom. W ten sposób unikano nieporozumień.

Pierwszym rodzajem pisma było pismo obrazkowe. Jeden obrazek oznaczał słowo. Rysowano na przykład głowę zwierzęcia, kłos, ptaka, kobietę lub trzy fale oznaczające wodę. Było to jednak czasochłonne. Potem wykorzystywano rysunki przedmiotów również do zapisania słów oznaczających czynność - kółko z kropką mogło oznaczać słońce, ale też wyraz „świecić". Sumerowie z czasem uprościli swój system znaków. W ten sposób powstało pismo klinowe. Jego nazwa pochodzi od kształtu znaków przypominających trójkątne kliny.

Na początku ludzie rysowali obrazki. Potem starali się je uprościć. Jak sądzisz, dlaczego?

Pismem obrazkowym posługiwali się też starożytni Egipcjanie. Ich pismo tworzyły rzędy obrazków, zwanych hieroglifami. Odnosiły się one do słów, pojęć lub dźwięków. Rysowanie ich zajmowało dużo czasu, gdyż były bardzo skomplikowane.

Tylko nieliczni potrafili czytać i pisać, ponieważ nauka wszystkich znaków pisma hieroglificznego - a było ich ponad 700 - trwała kilka lat. Egipcjanie używali hieroglifów, gdy chcieli, by napisy nie uległy zniszczeniu, dlatego często umieszczano je na grobowcach i murach świątyń. Przez wiele stuleci hieroglify pozostawały tajemnicą. Archeologom udało się je odczytać dopiero w XIX wieku. Dzięki temu badacze mogli lepiej poznać świat starożytnych Egipcjan.

Wybierz jeden z hieroglifów i przerysuj do zeszytu.

Spróbuj odgadnąć, co oznacza i zapisz swoje przypuszczenia.

Która z tych czynności zajęła ci więcej czasu?

Pismem posługiwali się tylko nieliczni, głównie kapłani i urzędnicy. Powstał też osobny zawód - pisarza, który zarabiał sporządzaniem dokumentów, spisywaniem umów czy pisaniem listów.

Na początku XIX wieku Francuz Jean Francois Champollion (wym. Żą Fransua Szampolją) znalazł klucz do odszyfrowania hieroglifów. Zainteresował go odnaleziony kilka lat wcześniej na terenie Egiptu tzw. Kamień z Rosetty. Na kamieniu był wyryty napis trzema rodzajami pisma. Młody badacz (miał wówczas 18 lat) postanowił zabawić się w detektywa. Znał doskonale grekę. Najpierw więc zidentyfikował pierwsze greckie słowo oznaczające Ptolemeusza, władcę Egiptu. Następnie odnalazł to samo słowo napisane hieroglifami. I tak przez prawie kolejnych 20 lat porównywał oba pisma, aż udało się mu odczytać 14 linijek hieroglifów. Champollion został uznany za ojca egiptologii - dziedziny, która zajmuje się badaniem dziejów starożytnego Egiptu.

Na podobnej zasadzie co pismo klinowe i obrazkowe funkcjonują alfabety chiński i japoński. W alfabecie chińskim każdy znak jest odpowiednikiem słowa lub pojęcia. By dobrze pisać i czytać po chińsku, trzeba poznać ponad 2000 znaków, a wszystkich jest ich ponad 40 000. Jest bardzo mało osób, które poznały wszystkie znaki.

Narysowanie takich znaków wymaga czasu i dużej staranności. Sam możesz to sprawdzić. Przerysuj jeden ze znaków do zeszytu.

Po czym możemy poznać, że przedstawiony na ilustracji człowiek był pisarzem?

Posługujemy się pismem alfabetycznym, które jest znacznie prostsze od pisma klinowego i hieroglificznego. Każdy znak (litera) oznacza w nim jeden dźwięk (głoskę), wypowiadany przez człowieka. Z 24 liter potrafimy budować dowolne słowa. Alfabet ten wynaleźli Fenicjanie - lud mieszkający na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Od nich pismo przejęli starożytni Grecy. Ich litery różniły się jednak od tych, jakich obecnie używamy. Kształt liter, którymi się posługujesz, zawdzięczamy starożytnym Rzymianom. Od ich języka - łaciny, nasz alfabet nazywany jest alfabetem łacińskim.

Sumerowie pisali na glinianych tabliczkach. Gliny było pod dostatkiem nad błotnistymi brzegami wielkich rzek. Lepiono z niej tabliczkę w kształcie małej poduszeczki i odciskano na niej patyczkiem z trzciny znaki pisma klinowego. Następnie tabliczki były wypalane, dzięki czemu stawały się trwalsze. Wiele z nich przetrwało do naszych czasów. Są one cennym źródłem wiedzy o życiu ludzi w starożytności.

Papirusy i pergaminy

Egipcjanie odkryli, że włókna trzciny papirusowej, porastającej brzegi Nilu, doskonale nadają się do wyrobu materiału pisarskiego, nazywanego papirusem. Był on bardzo drogi, gdyż jego przygotowanie wymagało sporo czasu. Do codziennych notatek używano więc fragmentów glinianych naczyń. Starożytni władcy często kazali ryć napisy, upamiętniające ich czyny, na kamiennych tablicach lub słupach.
Pisano również na pergaminie, czyli na wyprawionej skórze zwierząt. Używano także drewnianych tabliczek pokrytych miękkim woskiem, na których pisano odpowiednim patyczkiem.

Jak wyrabiano papirus?

Skąd się wziął papier?

W II wieku Chińczycy wynaleźli papier. Do jego wyrobu używali kory drzew i jedwabiu. Papier dotarł do Europy za pośrednictwem Arabów dopiero tysiąc lat później. Do dzisiaj jest najbardziej popularnym materiałem piśmienniczym, choć coraz częściej, gdy chcemy coś napisać, wybieramy komputer, tablet albo telefon.

1. Powiedz, dlaczego ludzie wynaleźli pismo. Do czego było im potrzebne?

2. Opowiedz, w jaki sposób ludzie zapisywali pierwsze słowa.

3. Wyjaśnij, dlaczego wynalezienie pisma uznajemy za jeden z najważniejszych wynalazków człowieka.

4. Podaj przykład z życia codziennego, kiedy posługujesz się pismem obrazkowym.

Wskaż na mapie najstarsze cywilizacje i odczytaj ich nazwy.

zadanie interaktywne

Uzupełnij tekst, a następnie przeczytaj go na głos.

Sumerze, łacińską, historia, mowę i myśli, znaków, Pismo, prehistoria, Fenicjanie, Egipcie

.............................. uważa się za jeden z najważniejszych wynalazków. Jest to system .............................., który odzwierciedla .............................. człowieka. Mówi się, że .............................. zaczyna się wraz z powstaniem pierwszych zapisków. Wszystko, co było wcześniej, określamy słowem: ............................... Najstarsze pisma powstały w .............................. (pismo klinowe) i .............................. (pismo hieroglificzne). Pismo alfabetyczne wynaleźli ............................... Posługujemy się dziś jego .............................. odmianą.

Polecenia

# data[].attributes.attachment_link.description
Każdy z nas codziennie posługuje się pismem. Pamiętacie, ile czasu zajęła wam nauka pisania i czytania? Teraz z pewnością potraficie zapisać i odczytać wszystko, co chcecie. Umiecie zrobić notatki w zeszycie, napisać kartkę z wakacji lub SMS do rodziców, przeczytać książkę czy ogłoszenie.

# data[].attributes.body
Scenariusz zajęć w klasie IV z wykorzystaniem mediów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poznajemy historię książki - scenariusz lekcji języka polskiego w klasie IV z wykorzystaniem mediów

Czas: 90 min.

Temat: Poznajemy historię książki.

Cele lekcji: uczeń:
- potrafi ze zrozumieniem przeczytać tekst i wzorowo odczytać wybrane fragmenty;
- potrafi wykorzystać swoją wiedzę zdobytą na lekcjach historii;
- potrafi zaznaczyć najważniejsze wydarzenia z historii książki na osi czasu;
- potrafi wykonać polecenia nauczyciela, skupiając się na odpowiednich fragmentach filmu;
- umie korzystać ze słownika wyrazów obcych i słownika języka polskiego;
- rozumie pojęcia: rubryka, pagina, akapit, interlinia, zecer, inicjał;
- zna historię książki;
- umie współpracować w grupie.

Środki dydaktyczne:
- tekst D. Jodłowskiej - Wesołowskiej: "Papirusy, papierki, gryzipiórki",
- film: "Refren - z dziejów książki", reż. M. Haremski;
- słownik języka polskiego;
- słownik wyrazów obcych;
- B. Suchodolski: "Dzieje kultury polskiej".

Przebieg lekcji:

Uwagi wstępne: jest to pierwsza lekcja, która rozpoczyna cykl związany z historią książki, uczniowie otrzymali polecenie, aby przeczytać w domu tekst D. Jodłowskiej - Wesołowskiej: "Papirusy, papierki, gryzipiórki".

Wprowadzenie:

1. Nauczyciel kładzie na biurku książkę i pyta: "Wiecie na pewno, co to jest. To jest książka, czy ona zawsze wyglądała tak jak dzisiaj?".

2. Uczniowie odpowiadają na to pytanie wykorzystując swoją wiedzę z historii.
Rozwinięcie:

3. Nauczyciel zadaje uczniom pytania związane z tekstem D. Jodłowskiej - Wesołowskiej. Jako odpowiedzi uczniowie odczytują odpowiedni fragment tekstu.

Pytania:
- Skąd wzięło się powiedzenie przeczytać książkę "od deski do deski"?
- Na czym zapisywano pierwsze słowa?
- Skąd pochodzi słowo "tytuł" i co ono oznacza?
- Jaka jest historia długopisu?

4. Nauczyciel prezentuje uczniom film pt.: "Refren - z dziejów książki", reż. M. Haremski.

5. Wprowadzenie do filmu. Uczniowie dowiadują się, że jest to film bez słów, który przedstawia znaną im już historię książki. Muszą bacznie obserwować i sami wyciągać wnioski. Nauczyciel prosi, aby na przygotowanych kartkach zapisywali wydarzenia z historii książki. Uczniowie mają także zwrócić uwagę na pewien powtarzający się fragment filmu i zastanowić się, co on ma wspólnego z rozwojem książki.

6. Uczniowie oglądają film (10 min.) i zapisują uwagi.

7. Po filmie uczniowie dzielą się wrażeniami, film bez słów był dla nich pewną nowością, musieli bardziej się skupić, jeżeli chcieli wykonać wszystkie polecenia nauczyciela.

8. Na podstawie filmu i posiadanych wiadomości uczniowie w grupach zapisują historię książki na osi czasu, zaznaczają także element powtarzający się w filmie i pod osią czasu zapisują wniosek:
"DZIEJE KSIĄŻKI TO NIEUSTANNY JEJ ROZWÓJ I CIĄGŁE PRÓBY ZNISZCZENIA".

9. Podział klasy na nowe grupy. Uczniowie muszą wyjaśnić w możliwie najprostszy sposób pojęcia tematycznie związane z książką, wykorzystują w tym celu słowniki wyrazów obcych i słowniki języka polskiego.
Grupa I - pojęcia: rubryka, pagina;
Grupa II - pojęcia : akapit, interlinia;
Grupa III - pojęcia: zecer, inicjał.
Uczniowie zapisują wyjaśnienia na dużych planszach, oprócz objaśnień słownych na planszach powinny się znaleźć także rysunki obrazujące wybrane pojęcia.
Liderzy grup prezentują prace. Uczniowie sporządzają notatkę.

10. Nauczyciel pokazuje uczniom, jak wyglądały średniowieczne księgi.

11. Podział klasy na nowe grupy, każda grupa otrzymuje gęsie pióra i atrament, flamastry w kolorze czerwonym, zielonym, niebieskim, czarnym, kartki formatu A-4 oraz fragmenty współczesnych książek. Uczniowie otrzymują polecenie zapisania oznaczonego fragmentu tak, aby sprawiał wrażenie, że pochodzi ze średniowiecznej księgi.

12. Uczniowie prezentują swoje prace.
Rekapitulacja:

13. Przypomnienie najważniejszych wydarzeń z historii książki.

14. Ocena pracy uczniów.

15. Praca domowa:
- Dla wszystkich uczniów: wypisać z tekstu D. Jodłowskiej - Wesołowskiej wyrazy pochodzenia obcego związane z książką i uporządkować je w kolejności alfabetycznej;
c Praca dodatkowa: zaprojektować okładkę noweli H. Sienkiewicza: "Janko Muzykant", termin wykonania zadania - 3 dni.

Opracowanie: Izabela Marcinkowska
nauczyciel języka polskiego
w Gimnazjum im. Wł. St. Reymonta
w Kleszczowie

# data[].attributes.attachment_link.title
Poznajemy historię książki - scenariusz lekcji języka polskiego w klasie IV z wykorzystaniem mediów

# data[].attributes.attachment_link.description
Czas: 90 min. Temat: Poznajemy historię książki. Cele lekcji: uczeń: - potrafi ze zrozumieniem przeczytać tekst i wzorowo odczytać wybrane fragmenty; - potrafi wykorzystać swoją wiedzę zdobytą na lekcjach historii; - potrafi zaznaczyć najważniejsze wydarzenia z historii książki na osi czasu; - potrafi wykonać polecenia nauczyciela, skupiając się na odpowiednich fragmentach filmu; - umie korzystać ze słownika wyrazów obcych i słownika języka polskiego; - rozumie pojęcia: rubryka, pagina, akapit, interlinia, zecer, inicjał; - zna historię książki; - umie współpracować w grupie.

# data[].attributes.body
Jak powstaje książka - scenariusz zajęć dla klas I-III

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Scenariusz zajęcia przeprowadzonego w grupie 5-6 latków
pt.: ,,Jak powstaje książka" z wykorzystaniem komputera i rzutnika multimedialnego w dniu 02.03.2012r.

Cel główny: rozwijanie zainteresowania książką, kształtowanie u dzieci postaw czytelniczych.

Cele szczegółowe:
- dziecko potrafi odpowiedzieć na zadane pytania, opowiedzieć treść obrazka;
- zna zawody ludzi związanych z powstawaniem książek;
- na podstawie wysłuchanego fragmentu określić, z jakiej bajki on pochodzi, podać jej tytuł;
- współpracować w grupie;
- aktywnie uczestniczyć w zabawach integracyjnych;
- szanuje książki, zna higienę czytania.

Metody: pogadanka, opis, zabawa muzyczno-ruchowa,

Formy: zbiorowa, grupowa, indywidualna,

Pomoce dydaktyczne: prezentacja multimedialna ,,Jak powstaje książka" (opracowanie własne), laptop, rzutnik multimedialny, dowolna muzyka na płycie CD, karteczki z hasłami do układania bajki, fragmenty wybranych bajek, wiersz pt.: ,,Baśnie", kartony, kredki.

1. Powitanie.
2. Zabawa integracyjna ,,Ludzie do ludzi".
3. Wysłuchanie wiersz pt.: ,,Baśnie"

―Dlaczego kochamy baśnie ?
―O! Właśnie .
―No bo się dzieją za rzeką ...
―Daleeeko .
―Za lasem , górą , za morzem ...
―Być może .
―Przed laty lub dawno temu ...
―A czemu ?
―W baśniach ten zły jest karany ...
―O rany !
―Nagroda czeka dobrego...
―Co z tego?
―Jest w nich król i są czary ...
―Król stary .
―Książę ,Kapturek Czerwony ...
―Zmyślony .
―Są także baśnie z królewną ...
―Na pewno ?
―Z wróżką i krasnoludkami ...
―Czasaaami .
―Nawet ze smokiem , z rycerzem ...
―Nie wierzę .
―Przeczytaj jedną - zobaczysz !
―To znaczy ?
―Z pewnością cię zaczaruje !
―Żartujesz...
―A co przeczytasz nim zaśniesz ?
―No ... baśnie !

4. Wprowadzenie dzieci w tematykę zajęć;
,,Zanim książka trafi do biblioteki, do księgarni „.....wspólne opowiadanie treści kolejnych obrazków -w jaki sposób powstaje książka i kto przyczynia się do jej powstania:
- autor pisze książkę,
- ilustrator wykonuje obrazki do książki,
- drukarz przygotowuje książkę do druku,
- maszyny drukują książkę itd;
- gdzie można kupić, a gdzie wypożyczyć książkę?
- jak należy obchodzić się z książką?

5. Zabawa ruchowa ,,Tańczące postaci z bajek".
6. ,,Słuchowe bajki" - wysłuchanie fragmentu bajki, zadaniem dzieci jest odgadnąć jej tytuł.
7. „Fabuła z kubka" czyli tworzenie bajki na podstawie wylosowanych haseł - praca w grupach - (prezentacja stworzonych bajek).
W pojemniczku umieszczone są małe karteczki z hasłami, np.: zielony balonik, czarny kot, szalona miotła itp. Każda z grup losuje po cztery takie hasła i ma ich użyć w swojej bajce.
8. Zabawa w grafika- wykonanie okładki do wybranej bajki lub baśni.
9. Podziękowanie za udział w zajęciu.

Opracowała i przeprowadziła:
Karolina Socha-Olczak

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak powstaje książka - scenariusz zajęcia

# data[].attributes.attachment_link.description
Scenariusz zajęcia przeprowadzonego w grupie 5-6 latkówpt.: ,,Jak powstaje książka" z wykorzystaniem komputera i rzutnika multimedialnego w dniu 02.03.2012r. Cel główny: rozwijanie zainteresowania książką, kształtowanie u dzieci postaw czytelniczych.

# data[].attributes.body
Platforma edukacyjna MEN

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zaznacz na zielono co drugą sylabę. Odczytaj niepokolorowane sylaby i odkryj tytuł opowiadania, które poznasz. Zapisz go tutaj, a potem przepisz do zeszytu. Pamiętaj o wielkiej literze i użyciu cudzysłowu.
NIE BO KOŃ MI CZĄ BER CA ŁA SIĘ GA HI PEK STO PA RIA

Michael Ende

Pisarz niemiecki, znany przede wszystkim z opowieści „Nie kończąca się historia" oraz „Momo". Był również aktorem, scenarzystą oraz dyrektorem teatru.

Przeczytajcie fragment książki pt. „Nie kończąca się historia". O czym opowiada?

- Pewnie z ciebie nielichy kujon, co? Prymus z samymi piątkami, ulubieniec wszystkich nauczycieli, prawda?
- Nie - odrzekł Bastian, nadal nie podnosząc wzroku - w zeszłym roku zimowałem.
- O Boże! - zawołał pan Koreander. - Więc niewypał na całej linii!
Bastian nic nie powiedział. Stał sobie po prostu, zwiesiwszy ręce, z płaszcza kapało.
- A co oni takiego krzyczą, kiedy cię wyśmiewają? - dopytywał się pan Koreander.
- Ach, co im ślina na język przyniesie.
- Na przykład?
- Gruba beka, tłuste sadło, na sedesie ciężko siadło, sedes trzeszczy, sadło wrzeszczy, potem łomot, potem plusk, no i nie ma sadła już.
- Niezbyt dowcipne - zauważył pan Koreander. - Co jeszcze?
Bastian z ociąganiem zaczął wyliczać:
- Fioł, cymbał, blagier, szachraj...
- Fioł? Dlaczego?
- Gadam czasami sam ze sobą.
- O czym na przykład?
- Wymyślam sobie historyjki, wynajduję słowa i nazwy, których jeszcze nie ma, i różne takie.
- I sam to sobie opowiadasz? Dlaczego?
- No bo nikogo innego to nie interesuje.
Pan Koreander milczał chwilę w zamyśleniu.
- Co na to mówią twoi rodzice?
Bastian nie od razu odpowiedział. Dopiero po jakimś czasie bąknął:
- Ojciec nic nie mówi. Zawsze tak jest. Jemu wszystko jedno.
- A matka?
- Ona... jej już nie ma.
- Rodzice się rozwiedli?
- Nie - powiedział Bastian - ona umarła.
W tym momencie zadzwonił telefon. Pan Koreander z pewnym wysiłkiem dźwignął się z fotela i poczłapał do małego pokoiku [...].
Bastian stał jak odrętwiały i nie bardzo wiedział, co się z nim takiego stało, że zdobył się na powiedzenie tego wszystkiego. Nie znosił takiego wypytywania. Gorąco mu się zrobiło, gdy nagle pomyślał, że grubo spóźni się do szkoły, tak, to jasne, musi się pośpieszyć, musi biec - ale nie ruszał się z miejsca i nie mógł się zdecydować. Coś go tu trzymało, nie wiedział co. [...]
Bastian uprzytomnił sobie, że przez cały czas wpatruje się w książkę, którą przedtem miał w ręku pan Koreander i która teraz leżała na skórzanym fotelu. Nie mógł po prostu oderwać od niej oczu. Zdawało mu się, że tchnie ona jakąś magiczną siłą, która przyciąga go nieodparcie.
Zbliżył się do fotela, pomału wyciągnął rękę, dotknął książki - i w tej samej chwili coś w nim zabrzęczało, tak jakby zatrzasnęła się pułapka. Bastian miał niejasne wrażenie, że wraz z tym dotknięciem zaczęło się coś nieodwołalnego i odtąd potoczy się swoim biegiem.
Podniósł książkę i oglądał ją ze wszystkich stron. Była oprawna w jedwab koloru miedzi, który połyskiwał przy każdym poruszeniu. Pobieżnie przerzucając kartki zobaczył, że tekst był drukowany dwiema różnymi barwami. Nie miała chyba ilustracji, za to wspaniałe, wielkie inicjały. Gdy uważniej przyjrzał się okładce, dostrzegł na niej dwa węże - jeden był jasny, drugi ciemny - które połykały się nawzajem od ogona, tworząc w ten sposób owal. A w tym owalu znajdował się tytuł wypisany osobliwie splątanymi literami:
NIE KOŃCZĄCA SIĘ HISTORIA
Ludzkie namiętności stanowią nie lada zagadkę, a dzieci ulegają im w nie mniejszym stopniu niż dorośli. Ci, którymi zawładnęła namiętność, nie potrafią jej wytłumaczyć, a ci, którzy czegoś takiego nigdy nie zaznali, nie potrafią jej pojąć. Bywają ludzie, którzy ryzykują życiem, aby zdobyć górski szczyt. Nikt, nawet oni sami, nie umiałby naprawdę wyjaśnić, dlaczego to robią. Inni doprowadzają się do ruiny, aby pozyskać serce określonej osoby, która nie chce o nich słyszeć. [...] Nie brak takich, co sądzą, że mogą być szczęśliwi tylko tam, gdzie ich nie ma, i przez całe życie jeżdżą po świecie. A niekiedy ktoś nie zaznaje spokoju dopóty, dopóki nie obejmie władzy. Krótko mówiąc, tyle jest różnych namiętności, ilu jest różnych ludzi.
Dla Bastiana Baltazara Buksa były nią książki.
Kto nigdy z płonącymi uszami i potarganym włosem nie przesiadywał nad książką całych popołudni, czytając, czytając i czytając, zapominając o świecie, nie zauważając już, że chce mu się jeść albo że jest mu zimno -
Kto nigdy nie czytał ukradkiem pod kołdrą przy blasku latarki, bo ojciec lub matka, a może jeszcze ktoś inny, troskliwy, zgasił mu światło, uważając nie bez racji, że czas już spać, bo jutro rano tak wcześnie trzeba zerwać się z łóżka -
Kto nigdy, jawnie czy skrycie, nie wylewał gorzkich łez, bo wspaniała opowieść dobiegła końca i trzeba było się rozstać z postaciami, z którymi przeżyło się razem tyle przygód, które kochało się i podziwiało, śledząc ich losy to z lękiem, to z nadzieją, i bez których towarzystwa życie wydawało się puste i pozbawione sensu -
Kto czegoś takiego nie zna z własnego doświadczenia, cóż, ten prawdopodobnie nie zdoła pojąć, co teraz zrobił Bastian.
Wlepił wzrok w tytuł książki i na przemian robiło mu się gorąco i zimno. O tym, właśnie o tym, często już marzył i tego, odkąd opanowała go namiętność, pragnął: Historia, która nie kończyła się nigdy! Książka nad książkami! [...]
- Ciekaw jestem - powiedział do siebie - co właściwie dzieje się w książce, póki jest zamknięta. Naturalnie są w niej tylko litery wydrukowane na papierze, ale mimo to - coś jednak musi się dziać, bo kiedy ją otwieram, to nagle jest tam już cała historia. Są osoby, których jeszcze nie znam, są najróżniejsze przygody, wyczyny i walki - czasem zdarzają się burze morskie, a czasem przybywa się do obcych krajów i miast. Wszystko to w jakiś sposób tkwi w książce. Trzeba ją czytać, żeby to przeżywać, jasne. Ale w niej tkwi to już przedtem. Ciekaw jestem, jak?
I raptem ogarnął go nieomal uroczysty nastrój. Usiadł jak należy, sięgnął po książkę, otworzył na pierwszej stronie i zaczął czytać
NIE KOŃCZĄCĄ SIĘ HISTORIĘ

# data[].attributes.attachment_link.description
Zaznacz na zielono co drugą sylabę. Odczytaj niepokolorowane sylaby i odkryj tytuł opowiadania, które poznasz. Zapisz go tutaj, a potem przepisz do zeszytu. Pamiętaj o wielkiej literze i użyciu cudzysłowu. NIE BO KOŃ MI CZĄ BER CA ŁA SIĘ GA HI PEK STO PA RIA Pisarz niemiecki, znany przede wszystkim z opowieści „Nie kończąca się historia" oraz „Momo".

# data[].attributes.body
"Książki- to okręty myśli żeglujące po oceanach czasu"
Francis Bacon

# data[].attributes.body
Jak powstawało pismo na przestrzeni dziejów

# data[].attributes.body
Filmik edukacyjny

# data[].attributes.body
od piktogramu do alfabetu

# data[].attributes.body
Droga książki od glinianych tabliczek aż do współczesnej drukowanej książki

# data[].attributes.attachment_link.title
historia pisma film edukacyjny - Bing video

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia Prawdziwa Full Movie Historia O Historia Polski Historia Milosci Filme De Historia Final Historia Krakowa Video Film Biblijne Film Rosja Historia Romania Google Film Dokumentalny Nowy Polski Film Biblia Film CA Y Film Polska Historia Documentary Historia Swiata Janosik Caly Film Polski Filme De Amor Gratis Filmy Polskie Historia

# data[].attributes.body
Jest to jedno z najstarszych pism na świecie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pismo klinowe (ang. cuineform), którego używali mieszkańcy Mezopotamii ponad 5,5 tysiąca lat temu pozwala nam odkrywać nawet najdrobniejsze szczegóły ówczesnego świata.

Na początku 2016 roku setki mediów na całym świecie donosiły o niesamowitym odkryciu. Dzięki paru odszyfrowanym wówczas starożytnym glinianym tabliczkom, babilońscy astronomowie stali się dla nas o wiele bardziej wyrafinowani, niż wcześniej sądzono. Pismo w kształcie klina zawarte na tabliczkach, znane jako pismo klinowe, wyjawiło, że ci starożytni obserwatorzy gwiazd używali obliczeń geometrycznych do przewidywania ruchu Jowisza.

Jeszcze do tego czasu przypuszczano, że po raz pierwszy takich obliczeń dokonywali dopiero matematycy angielscy i francuscy na początku XV w. A tu niespodzianka - starożytni mędrcy byli równie zaawansowani jak uczeni epoki renesansu. Sądząc po entuzjastycznym przyjęciu tej historii w mediach społecznościowych, odkrycie to poruszyło wyobraźnię opinii publicznej. W sposób zrozumiały zakwestionował pogląd, że tabliczki klinowe były używane jedynie do podstawowej rachunkowości, takiej jak liczenie ziarna, a nie do skomplikowanych obliczeń astronomicznych. Podczas gdy w rzeczywistości większość tabliczek była używana do zwykłego prowadzenia ksiąg rachunkowych lub ćwiczeń skrybów, na niektórych z nich umieszczano również inskrypcje, które oferują nieoczekiwany wgląd w najdrobniejsze szczegóły i doniosłe wydarzenia z życia starożytnych mieszkańców Mezopotamii.

Początki pisma klinowego

Pismo klinowe opracowano po raz pierwszy około 3200 roku p.n.e. przez sumeryjskich skrybów w starożytnym mieście-państwie Uruk, w dzisiejszym Irak. Powstawało przy użyciu trzcinowego rylca za pomocą, którego wykonywano klinowe wgłębienia w glinianych tabliczkach. Późniejsi skrybowie używali w tym celu również rozmaitych kamiennych przedmiotów. Różne kombinacje tych znaków reprezentowały sylaby, które z kolei można było łączyć w słowa. Pismo klinowe jako sposób porozumiewania się przetrwało ok. 3000 lat. Pismo, bowiem samo w sobie nie jest językiem. Tak jak alfabet łaciński dziś służy do zapisu wielu różnych języków i w sumie posługuje się nim ok. 35% ludzkości, tak pismo klinowe było używane przez skrybów z wielu różnych ówczesnych kultur. Zapisano w nim wiele języków innych niż sumeryjski, a jednym z najznamienitszych był akadyjski, język z grupy semickiej, który stanowił lingua franca imperiów asyryjskiego i babilońskiego. Lingua franca, czyli szeroko używany język będący środkiem komunikacji między różnojęzycznymi grupami ludzi, a współcześnie - język angielski.

Po tym, jak pismo klinowe zostało zastąpione alfabetycznym pismem jakiś czas po pierwszym wieku naszej ery, setki tysięcy glinianych tabliczek i innych przedmiotów z inskrypcjami pozostawały nieprzeczytane przez prawie 2000 lat. Dopiero na początku XIX wieku, kiedy archeolodzy po raz pierwszy zaczęli wykopywać tablice, uczeni mogli zacząć próbować zrozumieć te teksty. Problemem było jednak to, że nawet jeśli pojawiały się teksty dwujęzyczne, to obie wersje były redagowane w różnych systemach pisma klinowego. Niemożliwe, więc było ustalenie żadnych reguł.

Jednym z ważnych wczesnych kluczy do rozszyfrowania pisma klinowego okazało się odkrycie tzw. Inskrypcji z Behistun, którą Dariusz I Wielki kazał wykuć w skale ok. 500 r. p.n.e. by po wieki sławiła jego czyny. Około tysiąc linii tekstu w trzech językach - perskim akadyjskim i irańskim, znanym jako elamicki zostało wyrytych na skale ok. 100 metrów nad tamtejszą drogą. Owa inskrypcja stanowiła dla pisma klinowego to co kamień z Rosetty dla egipskich hieroglifów. Odszyfrowując powtarzające się słowa, takie jak „Dariusz" i „król" w języku perskim, uczeni byli w stanie powoli zrozumieć, jak działa pismo klinowe. Nazywani asyriologami, specjaliści ci byli w końcu w stanie przetłumaczyć wszystkie języki, które na przestrzeni dziejów zapisano pismem klinowym. Choć co prawda niektóre wczesne wersje pisma pozostają wciąż nierozszyfrowane.

Inskrypcja z Behistun opisywała sławę Dariusza kiedy to udało mu się stłumić rebelię maga Gaumaty (fot. dynamosquito / CC BY-SA 2.0)

Perski, akadyjski, elamicki. Dziś umiejętność czytania pism klinowych jest kluczem do zrozumienia wszelkiego rodzaju działań kulturowych na starożytnym Bliskim Wschodzie - od określenia tego, co było znane o kosmosie i jego funkcjonowaniu, przez dostojne życie królów asyryjskich, po sekrety robienia gulaszu babilońskiego. Z szacowanej liczby pół miliona wykopanych zabytków zawierających pismo klinowe wiele z nich nie zostało jeszcze skatalogowanych i przetłumaczonych.

Charakterystyczne cechy pisma klinowego

dane słowo nigdy nie było dzielone i przenoszone do następnej linijki,

liczba różnych znaków w sposób oczywisty uzmysłowiła, że nie jest to pismo alfabetyczne lecz sylabiczne,

niektóre znaki pisano fonetycznie albo ideograficznie, co oznacza, że ten sam znak mógł równie dobrze wyrażać dźwięk odpowiadający sylabie, jak i pojęcie wyrażone słowem.

Zbiór z Muzeum Brytyjskiego i epos o Gilgameszu

Kolekcja tabliczek klinowych Muzeum Brytyjskiego należy do najważniejszych na świecie. Zawiera ok. 130 000 tekstów i ich fragmentów, stanowiąc być może największy ich zbiór poza Irakiem. Ozdobą kolekcji jest Biblioteka Aszurbanipala, zawierająca tysiące najważniejszych tabliczek z pismem klinowym, jakie kiedykolwiek odnaleziono. Jest ona również najstarszą odkrytą do tej pory biblioteką królewską na świecie.

Jedną z najbardziej znanych historii literackich zapisanych w piśmie klinowym jest epos o Gilgameszu - legendarnym władcy Uruk, który pragnął uzyskać nieśmiertelność. Epos jest najdłuższym utworem w języku akadyjskim i znany był na całym ówczesnym Bliskim Wschodzie. Dziś kojarzony jest głównie dzięki jedenastej tabliczce. Opisuje ona spotkanie Gilgamesza z Utnapisztimem - osobą, która ostrzeżona przed boskimi planami zbudowała statek i schroniła się wraz z rodziną, dobytkiem, rzemieślnikami różnych specjalności i zwierzętami przed wielkim potopem. Gdy historia została odkryta w 1872 r. wprawiła George'a Smitha, asystenta z Muzeum Brytyjskiego w taką euforię radości, że podobno zaczął biegać po pokoju zdzierając z siebie ubrania.

Odszyfrowanie pisma klinowego było zasługą wielu uczonych i to, że każdy z nas może dziś posiąść tą zdolność jest sprawą niesamowitą. I choć przeczytanie np. Kodeksu Hammurabiego w oryginale z pewnością do najłatwiejszych nie należy, bo pismo to jedno, a znajomość właściwego języka to całkiem co innego, to jest to celem jak najbardziej osiągalnym.

Jeśli wśród Czytelników pojawi się jakiś specjalista od archeologii Mezopotamii to prosiłbym w sekcji komentarzy o podzielenie się najbardziej wartościowymi publikacjami o piśmie klinowym i ich krótki opisem. Z przyjemnością dodam je do polecanej literatury, szczególnie jeśli istnieją jakieś nowsze pozycje po polsku. Ciekawe, czy powstało coś w stylu podręcznika do nauki w języku polskim, lecz nie jestem w stanie znaleźć?

XI tabliczka Eposu o Gilgameszu z opisem potopu (fot. Photograph by Mike Peel (www.mikepeel.net). / CC BY-SA)

LITERATURA

Bertman S. (2005), Handbook to Life in Ancient Mesopotamia, New York.

Garelli, P. 1998. Asyriologia. Odkrywanie Wschodu Starożytnego, Warszawa.

Mierzejewski A., 1981. Tajemnice glinianych tabliczek, Warszawa.

Sayce, Rev. A. H., 1908. The Archaeology of the Cuneiform Inscriptions, London, Brighton, New York.

Walker C. B. F., 1998. Pismo klinowe, Warszawa.

# data[].attributes.attachment_link.title
Pismo klinowe - jedno z najstarszych pism na świecie

# data[].attributes.attachment_link.description
Na początku 2016 roku setki mediów na całym świecie donosiły o niesamowitym odkryciu. Dzięki paru odszyfrowanym wówczas starożytnym glinianym tabliczkom, babilońscy astronomowie stali się dla nas o wiele bardziej wyrafinowani, niż wcześniej sądzono. Pismo w kształcie klina zawarte na tabliczkach, znane jako pismo klinowe, wyjawiło, że ci starożytni obserwatorzy gwiazd używali obliczeń geometrycznych do przewidywania ruchu Jowisza.

# data[].attributes.body
Geneza, fazy rozwoju, rodzaje pisma

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pismo - system umownych znaków, za pomocą których przedstawiany jest język mówiony. Jako jeden z ludzkich wynalazków intelektualnych jest środkiem porozumiewania się oraz odzwierciedleniem mowy i myśli. Zanim powstało pismo, do przekazywania mowy służyły obrazki, różne środki mnemotechniczne oraz zrozumiałe dla danej społeczności, przedtem uzgodnione i odpowiednio spreparowane, symbole. Pismo ewoluowało od najstarszego stadium - piktografii, poprzez ideografię, pismo analityczne, aż do najmłodszego - pisma fonetycznego.

Pismo jest głównym środkiem przekazu dorobku cywilizacyjnego. Historia pisma nie jest odrębną dyscypliną naukową, stanowi jedynie element pomocniczy takich dziedzin, jak: epigrafika - nauka, zajmująca się odczytywaniem i interpretacją inskrypcji, wyrytych w materialne twardym (np. w kamieniu), paleografia - dziedzina, zajmująca się badaniem tekstów, pisanych farbą lub atramentem na materiałach miękkich (np. na pergaminie). Elementami historii pisma zajmują się: egiptologia ( pismo hieroglificzne, hieratyczne, demotyczne), asyrologia ( pismo klinowe), arabistyka ( pismo arabskie), kartwelistyka ( pisma gruzińskie), sinologia ( pismo chińskie) itd. Antropologia i etnologia badają m.in. pismo ludzi pierwotnych, poszczególne filologie i językoznawstwo - rozwój pisma i języków, grafologia - pismo w aspekcie psychologiczno-biologicznym, alfabetologia - problemy pochodzenia alfabetu.

Rozwój pisma - w obliczu postępu rozwoju cywilizacji ludzkiej - jest tak samo ważnym czynnikiem, co rozwój mowy, ponieważ zarówno mowa, jak i pismo są podstawowymi środkami porozumiewania się w obrębie danej społeczności. Niezbędnym warunkiem do istnienia pisma jest istnienie języka, gdyż pismo jest graficznym, symbolicznym odzwierciedleniem mowy i myśli, niemniej nie wszystkie społeczności wykształciły tę umiejętność, nie pozostawiając po sobie żadnych źródeł pisanych. Również współcześnie większość języków świata pozbawiona jest tradycji piśmienniczej - funkcjonowanie języków i systemów gramatycznych nie jest bowiem uzależnione od istnienia pisma.

Pismo należy do naturalnych metod przekazywania mowy i myśli na odległość (do innych metod zalicza się np. mowa znaków) i w czasie. W odróżnieniu od mowy pismo jest wynalazkiem ludzkim. W procesie ewolucji człowiek wykształcił najpierw umiejętności techniczne, następnie intelektualne. Powstanie pisma wiąże się z umiejętnościami umysłowymi człowieka i być może jest wynikiem najstarszych prób wyrażania myśli - symbolicznych rysunków naskalnych datowanych na górny i późny paleolit, w których jednak nie sposób jeszcze dopatrzyć się podobieństwa do starożytnych systemów pisma.

Wychodząc z najszerszej definicji pisma, tj. sposobu utrwalania idei i mowy za pomocą znaków na nadającym się do tego materiale, można podjąć próbę klasyfikacji pisma pod względem faz jego rozwoju.

Zanim powstało świadome pismo, człowiek wyrażał swoje myśli za pomocą obrazków (np. przedstawiające sylwetki zwierząt petroglify ze starszej epoki kamienia czy znaki i motywy geometryczne oraz prymitywne rysunki ochrą na otoczakach kultury azylskiej lub umowne sylwetki ludzi w grobach megalitycznych z neolitu), będących magią sympatyczną lub elementem praktyk rytualnych. Najprawdopodobniej jednak nie powstawały one po to, by zarejestrować przekaz wydarzeń lub myśli, lecz stanowią przejaw duchowości człowieka z pogranicza religii, magii i sztuki.

Środki mnemotechniczne

Najprostszym środkiem mnemotechnicznym jest węzełek. Metodę węzełkową stosowali Indianie prekolumbijskiej Ameryki Południowej, tworząc kipu, a także m.in. chińskie i tybetańskie ludy starożytne, Li z Hajnanu, Santalowie z Bengalu, plemiona z Riukiu, wysp polinezyjskich, Afryki Środkowej i Zachodniej, Kalifornii, południowego Peru. Na Wyspach Salomona, Karolinach, Palau do dziś przekazuje się wiadomości za pomocą sznurków z węzełkami i pętelkami. Na Markizach bardowie recytowali za pomocą tej metody swoje poematy liturgiczne, a lud Makonde używał jej do mierzenia czasu.

Inną metodą jest karbowany kij stosowany do przekazywania wiadomości przez pierwotne ludy Australii, Ameryki Północnej, Afryki Zachodniej, Chin, Mongolii, Azji Południowo-Wschodniej, Skandynawii. Ten sposób znany był też w Polsce (zob. karbowy), Rosji ( birki), Anglii ( tally-sticks) i we Włoszech. Irokezi używali do zapamiętania przekazów wampum - pasów z odpowiednio splecionych sznurków muszelek lub paciorków. Do środków mnemotechnicznych można zaliczyć też herby, znaki handlowe, tatuaże, wusumy, tamgi, pieczęcie, znaki na wyrobach itd.

Porozumiewanie się przy pomocy symboli

Sposoby porozumiewania się za pomocą symboli należą do wstępnej fazy pisma. Odnoszą się do nich używane przez ludy Afryki Zachodniej aroko, indiańskie kalumety, ndangu i bolongu ludów Bangala znad górnego Konga, tj. odpowiednio wystrzępione liście bananowe, przeciągnięte w poprzek prowadzących do wiosek ścieżek sznury z zawieszonymi gwiazdkami z rozszczepionego rotangu u tybetańskich Kachjenów, stosowane do dziś przez niektóre plemiona afrykańskie kości do wróżenia, kości do gry, karty, znaczki, monety i wiele innych.

Przed powstaniem pisma fonetycznego, w którym symbol odpowiada dźwiękowi mowy, pismo nie było związane z konkretnym językiem. W drodze rozwoju znaki pisma fonetycznego zostały powiązane z mową i stały się jej odzwierciedleniem, a jednocześnie nie były uzależnione od niej swoim kształtem. Pismo fonetyczne dzieli się na dwa typy: sylabiczny i alfabetyczny.

Na poszczególne pisma sylabiczne składają się zespoły symboli fonetycznych, z których każdy oznacza sylabę lub - jeśli znak nie stanowi sylaby - samogłoskę. Przeważnie sylabariusze zawierają sylaby otwarte, tj. zakończone samogłoską. Jeśli jednak wskutek ewolucji języka nastąpił zanik niektórych samogłosek, odczytanie tekstu pisanego pismem sylabicznym nastręcza trudności. Pismo sylabiczne stosowano w późniejszych dokumentach asyryjskich, w Byblos, na Cyprze, w Afryce Zachodniej, Ameryce Północnej czy Japonii.

Pismo klinowe jest jednym z najwcześniejszych systemów pisma. Termin „pismo klinowe" stosuje się do pism, których znaki łączą się za pomocą kresek w kształcie klinów, ćwieków lub stożków. Po raz pierwszy pojęcia tego użył Thomas Hyde w XVII wieku. Pismo klinowe określane też było jako pismo grotowe (ang. arrow-headed), pismo ćwiekowe (arab. mismari) lub ćwiekopis.

Nie wiadomo, jak Egipcjanie określali własne pismo, które początkowo stosowali powszechnie, z czasem ograniczając się do wyrzynania znaków na budowlach świątynnych i malowania inskrypcji na kamieniach. W okresie późniejszym, gdy pismo hieroglificzne rozumieli już tylko kapłani, hieroglify nazywano w Egipcie „pismem bogów" ( mdw-ntr). Nazwę pismu nadali Grecy, określając je „świętymi wyrzynanymi literami" (gr. hierós - święty, glýphien - wyrzynać, grámma - litera), pojęcie „hieroglificzne" w odniesieniu do tego pisma rozpowszechniło się za pośrednictwem Diodora Sycylijskiego, Plutarcha i Klemensa Aleksandryjskiego, którzy stosowali je w swoich pracach. Współcześnie terminy „pismo hieroglificzne", „hieroglify" stosowane są na określenie hetyckiego pisma hieroglificznego i pisma Majów, choć de facto nie są pismem hieroglificznym. W szerszym znaczeniu niesłusznie hieroglifami nazywany jest każdy niezrozumiały znak pisarski. Hieroglify egipskie zostały odczytane w 1822 roku przez Jean-François'a Champolliona.

Pisma starożytnego Egiptu

Gdy pismo hieroglificzne zaczęło przysparzać problemów, tj. gdy w Egipcie pojawiła się potrzeba sporządzania notatek handlowych czy spisywania utworów literackich, wykształciło się pismo hieratyczne. Materiały piśmiennicze ( papirus, pędzelek) przyczyniły się do zatracenia przez monumentalne pismo hieroglificzne jego obrazkowego charakteru używaną obok hieroglifów przez około trzy tysiąclecia. Znaki pisma hieratycznego w dalszym ciągu pozostawały hieroglifami, które przekształcono na kursywę. Wiele z nich połączono, dzięki czemu powstały ligatury. Początkowo hieratyką pisano pionowo, później - poziomo, od prawej do lewej strony. Najwcześniejsze przykłady pisma hieratycznego można odnaleźć w zabytkach okresu I dynastii. Ewoluując coraz bardziej, hieratyka stawała się nieczytelna, a z pojawieniem się pisma demotycznego w VII wieku p.n.e. stała się pismem kapłanów i było używane przez nich do spisywania tekstów religijnych do III wieku. Zgodnie z tym stanem rzeczy Klemens Aleksandryjski to pismo określił „pismem hieratycznym" ( hieratikós - święty, kapłański).

Nie da się z pewnością określić, jaki stosunek łączy pismo hieratyczne z demotycznym. W okresie XII-VIII wiek p.n.e. zachowało się niewiele papirusów spisanych hieratyką z Dolnego Egiptu. Większość, którymi dysponuje nauka, pochodzą z Górnego Egiptu, będącym wówczas odrębnym państwem. Hieratyka prawdopodobnie w obu państwach rozwijała się osobno i gdy Egipt ponownie został zjednoczony w VIII wieku p.n.e., zaczęła się upowszechniać dolnoegipska demotyka - kursywna pochodna hieratyki. Pisano nim, podobnie, jak hieratyką, poziomo, od prawej strony do lewej. Najstarsze zabytki pisma demotycznego datowane są na VII wiek p.n.e., najpóźniejszy - rokiem 476. Na znaki pisma demotycznego składały się przeważnie znaki wyrazowe, fonogramy i determinatywy. Pojedyncze znaki demotyczne powstały poprzez połączenie grup znaków pisma hieratycznego za pomocą ligatur. Początkowo demotyki używano w środowisku handlarzy oraz w korespondencji prywatnej. Na początku III wieku p.n.e. ukształtowała się stereotypowa forma pisma. W czasach Ptolemeuszy stało się, na równi z greką i hieroglifami najważniejszym pismem państwowym i było w użyciu do V wieku.

Nazwa pisma „ludowe gminne litery" (gr. demotiká grámmata) pochodzi z dzieł Herodota, Klemens Aleksandryjski za nazwą egipską „pismo listów" ( sh[n]-š.t) określał je „literami listowymi" (gr. grámmata epistolographiká).

Pismo piktograficzne klasa A

Pismo piktograficzne klasa B

Właściwe piktogramy kreteńskie pochodzą z czasów średniominojskich (XX-XIX wiek p.n.e.). Określa się ich jako pismo piktograficzne klasa B. Jest to pismo bardziej kursywne. Odkryto krótkie inskrypcje wyrzynane na trój-, czworobocznych lub okrągłych pieczęciach kryształowych, jaspisowych czy karneolowych oraz napisy na tabliczkach glinianych, blaszkach i sztabkach z brązu. Z tego okresu pochodzą też znaki linearne na kamieniach budowlanych i znaki własnościowe na naczyniach. Wyszczególniono około 135 znaków, które przedstawiają sylwetki ludzi i zwierząt, symbole religijne, broń, rośliny, figury geometryczne. Pismo to miało system cyfrowy. Według jego odkrywcy, Arthura Evansa, w piktografii klasy B pojawiły się już elementy ideograficzne, fonetyczne i prawdopodobnie determinatywy. Piktogramy klasy B pisano od lewej strony do prawej, czasem sposobem bustrofedon.

Kreteńskie pisma linearne

Około XVII wieku p.n.e. kreteńskie pismo piktograficzne zanikło, ustępując miejsce kursywnemu pismu linearnemu. Pismo linearne A liczyło od 76 do 90 znaków, do połowy symboli wywodziło się z wcześniejszego pisma piktograficznego. Ze względu na to, że pismo linearne A nie zostało odczytane, stwierdzenie, jaki typ reprezentuje, nastręcza trudności (prawdopodobnie ideograficzno-fonetyczny). Pismo linearne A było rozpowszechnione poza granicami Krety, o czym świadczą odnalezione napisy. Pismem linearnym A pisano od lewej strony do prawej, napisy sporządzano różnymi technikami: od grawerowania do pisania atramentem. Posługiwano się nim jeszcze w okresie późnominojskim (ok. XVI wiek p.n.e.).

Pismo linearne B jest pismem sylabicznym, nazywane jest też pismem dworskim lub urzędowym ze względu na miejsca, gdzie odkryto zabytki piśmiennictwa - przeważnie w archiwach pałacowych. Pozostaje nierozstrzygnięta kwestia, czy pismo linearne B rozwijało się równolegle do pisma linearnego A, czy z niego wyewoluowało. Wytypowano około 80 znaków tego pisma, z czego ponad połowa ma wspólne cechy ze znakami pisma linearnego A. Odmienny jest sposób zapisywania cyfr. Pismo linearne B było w użyciu do około 1200 roku p.n.e.

Osobną kategorię stanowi dysk z Fajstos zapisany znakami obrazkowymi, które niemniej nie wykazują podobieństwa do kreteńskiego pisma piktograficznego. Ponieważ jednym ze znaków na dysku jest głowa ozdobiona pióropuszem, istnieje pogląd, że zabytek nie pochodzi z kultury kreteńskiej. Datowanie zabytku na 1700 rok p.n.e. jest wątpliwe, gdyż zostało przyjęte na podstawie odnalezionej obok dysku tabliczki zapisanej pismem linearnym A. Inskrypcja na dysku jest tłoczona, nieznany jest język, ani pismo, w którym została sporządzona, nie wiadomo, jaki kierunek czytania tekstu należy przyjąć za właściwy.

Pismo Protohindusów istniało na przestrzeni III-II tysiąclecia p.n.e., miało charakter miejscowy, nie zostało odczytane. Z odnalezionych zabytków (głównie pieczęcie w liczbie około 2000, co w sumie daje 10 tys. znaków tekstu) ustalono liczbę znaków na około 400, a więc pismo musiało zawierać też ideogramy i znaki i fonetyczne. Z tego wynika, że należy do typu pisma mieszanego, wyrazowo-zgłoskowego, tj. część znaków przekazuje pełne wyrazy, część - sylaby. Pisano od prawej strony do lewej, z rzadka, gdy w inskrypcji występuje drugi wiersz, pisano go sposobem bustrofedon.

Najstarsza inskrypcja spisana hetyckim (nazywanym też luwijskim lub anatolijskim) pismem hieroglificznym datowana jest na około 1500 rok p.n.e., najmłodsza na około 600 rok p.n.e. Większość zabytków pochodzi z X-VIII wieku p.n.e. przeważnie na terenie północnej Syrii. Są to inskrypcje naskalne oraz spisane na pomnikach, ołowiu, glinianych pieczęciach i srebrnej pieczęci Tarkumuwy. Niektóre z nich mają kursywną postać. Początek inskrypcji znajduje się w prawym górnym rogu. Pisano sposobem bustrofedon, znaki zwracano ku początkowi wiersza, słowa rozdzielano osobnymi znakami. Liczbę znaków ustalono na 220, choć pismo mogło liczyć ich do 420. Większość znaków ma wartość ideograficzną, część fonetyczną i 57 sylabiczną.

Hetyckie pismo hieroglificzne było w użyciu przez kilka stuleci, zastąpione zostało w życiu codziennym przez wczesnobabilońską odmianę pisma klinowego, które stosowano do upadku państwa Hetytów. Używano jej też do zapisywania pokrewnych hetyckiemu języków palajskiego i luwijskiego. Z hetyckim pismem klinowym nauka zetknęła się po odnalezieniu królewskiego archiwum w Hattusas w 1906 roku, gdy natrafiono na gliniane tabliczki zapisane pismem klinowym, które można było odczytać, ale nie zrozumieć. Język hetycki pisany pismem klinowym odczytał Bedřich Hrozný w 1915 roku.

Pismo chińskie to jedyne współcześnie używane pismo analityczne. Nie wiadomo kiedy powstało, najstarsze zabytki datowane są na początek II tysiąclecia p.n.e. Do ewolucji znaków od pierwotnych piktogramów do postaci współczesnej przyczyniły się materiały piśmiennicze ( rylec bambusowy, jedwab, pędzelek bi). Znaki pisma chińskiego sklasyfikowane są w sześciu kategoriach: xiang (proste piktogramy) lub xiang xing (schematyczne rysunki), zhi shi (znaki wskazujące, np. proste liczebniki, niektóry przyimki, pory dnia), hui yi (ideogramy, składające się z kilku prostych rysunków), zhuan zhu (znaki, zmieniające znaczenie po ich odwróceniu), jia jie (zapożyczenia homofonowe i fałszywe zapożyczenia z racji podobieństwa znaków), xing sheng (złożenia fonetyczne). Bardziej ogólna klasyfikacja dzieli znaki na 300 (wcześniej 500-600) znaków semantycznych, nieliczne fonetyczne (łącznie z tonami) i graficzne lub kaligraficzne pod względem ilości podstawowych kresek (od 9 do 17). Tekst zapisywany jest pionowo, z góry w dół, od prawego górnego rogu nośnika. Pismo chińskie wywarło wpływ na pisma japońskie, wietnamskie, mongolskie, koreańskie i niektóre pisma niechińskie.

Pisma Ameryki przedkolumbijskiej

Gdy Majowie zaznaczyli swoją obecność na łamach historii (Stare Imperium Majów IV-IX wiek), mieli już rozwinięte pismo, o procesie ewolucji którego brak jakichkolwiek danych. Zachowały się trzy manuskrypty w piśmie Majów: Kodeks Drezdeński, Kodeks Tro-Cortesianus i Kodeks Peresianus oraz ponad tysiąc rzeźbionych lub rytych inskrypcji na stelach, ołtarzach, placach do gry w piłkę, schodach, sufitach itd. oraz polichromicznych, stylizowanych glifów na wyrobach ceramicznych i metalowych. Pismo Majów było analityczne, obrazkowo-ideograficzno-fonetyczne. Zostało odczytane w 1951 roku przez Jurija Knorozowa.

Pismem podobnym do pisma Majów posługiwali się Toltekowie, którzy pojawili się w Meksyku w połowie I tysiąclecia. Oprócz kodeksów, pochodzących z czasów po konkwiście, zachowały się glify na tolteckich piramidach, świątyniach i pomnikach z okolic Santa Lucía Cotzumalguapa.

Pismo Azteków prawdopodobnie jest zdegenerowaną pochodną pisma Majów. Zachowało się 14 rękopisów datowanych na okres sprzed konkwisty. Pisano na tkaninie z agawy lub papierze amate. Pismo Azteków jest piktograficzno-analityczne. Znaki są prymitywne. Spotykane są znaki ideograficzne, oddające na piśmie pojęcie, a nie dźwięk. Pod tym względem należą raczej do środków mnemotechnicznych niż pisma. Niektóre znaki mają charakter fonetyczny.

Po piśmiennictwie dawnych mieszkańców Wyspy Wielkanocnej zachowały się pałeczka jako materiał piśmienniczy, ( pektorał) i ponad 20 tabliczek drewnianych kohau rongo-rongo („recytująca pałeczka", „pałeczka pieśniarzy") różnej długości i kształtu, niekiedy jako okrągłe laski, na których tekst biegnie bez przerw po obwodzie, co utrudnia odnalezienie jego początku. Geometryczne znaki na tabliczkach ryto zębami rekina sposobem bustrofedon, zaczynając od lewego górnego rogu. Każdy wiersz przechodził na drugą stronę tabliczki, którą w trakcie czytania należało odwrócić do góry nogami. Pismo było piktograficzne, niektóre znaki przyjęły postać stylizowaną. Pismo nie zostało odczytane. Treść niektórych tabliczek została ujawniona przez tubylców. Tajemnica pisma rongo-rongo była strzeżona przez tangata-rongo-rongo („ludzi rongo-rongo") i przekazywana następcom. W użyciu była też kursywna odmiana pisma tau lub t'au.

W przeszłości istniały i do współczesności istnieją pisma ideograficzne mniej lub bardziej znane. Z powodu znikomego wpływu, które wywierały na inne pisma, są one w mniejszym stopniu interesujące dla nauki, zajmującej się historią pisma. Najczęściej ich pochodzenie i czas powstania nie są znane i bardzo prawdopodobne jest, że powstawały pod wpływem kultur sąsiednich.

Niechińskie pisma w Chinach

Zachowały się iluminowane rękopisy klasycznego pisma yi (lub lo-lo) chińskiej mniejszości etnicznej Yi, z czego wnioskuje się, że pismo liczyło około 3000 znaków, choć w 1886 roku Frederick Samuel Augustus Bourne pozyskał od rodzimego użytkownika języka i zanotował 376 znaków. Najstarszy zapis pismem lo-lo datowany jest na rok 1533. Przeważnie większość znaków to uproszczona odmiana pisma chińskiego. Prawdopodobnie wiele znaków miało też wartości fonetyczne. Teksty pismem lo-lo zapisywane były na dwa sposoby: poziomo od prawej do lewej (plemiona Ta Liang-szan z prowincji Syczuan) lub w kolumnach od lewej do prawej (pozostali użytkownicy języka Yi). Pismo zostało zestandaryzowane w latach siedemdziesiątych XX wieku, współcześnie jest pismem sylabicznym.

Pismo grupy etnicznej Naxi z przedgórza Himalajów zostało odkryte w połowie XIX wieku przez misjonarza Augusta Desgodinsa. Prawdopodobnie pisma Naxi stworzyli (szamani) na potrzeby rytuałów magicznych i nie stanowią etapu ewolucji pisma od stadium piktografii do ideografii. Zachowane rękopisy miały za zadanie „podpowiadać" recytującemu kolejność zwrotek wyuczonego na pamięć tekstu. Współcześnie Naxi północni posługują się alfabetem tybetańskim, południowi - pismem chińskim.

Pismo państwa Xixia zostało prawdopodobnie wprowadzone w 1037 roku przez króla Li Yuanhao. Zachowało się kilka inskrypcji i manuskryptów zapisanym tym pismem. Pismo jest sylabiczno-ideograficzne. Pisano nim pionowo, z góry na dół, od prawej do lewej strony.

Pisma zachodnioafrykańskie

Pismem nsibidi (nczibiddi lub nczibiddy) posługiwała się ludność tubylcza zamieszkała obszary nad górną Rzeką Krzyżową w Nigerii i Kamerunie. Jego pochodzenie nie jest znane, przypuszczalnie zostało stworzone przez plemię Uguakima. Według legendy przekazały je pawiany ( idiok). Według ekoickiej tradycji to właśnie Ekoi wynaleźli nsibidi, choć nauka nie ma na to potwierdzenia. Doszukiwano się też genezy pisma w hieroglifach egipskich na podstawie kwadratowego symbolu „dom" (domy użytkowników pisma są okrągłe). Pismo zostało odkryte w 1904 roku. Nazwa nsibidi może pochodzić od efickiego „wycinać", „kroić", odcinać", ibockiego „grać" lub ekoickiego „obracać". Pismo nsibidi ma charakter ideograficzny. Najczęściej jeden znak odpowiada jednemu pojęciu, rzadziej - kilku. Większość znaków znana jest jedynie wtajemniczonym. Nieliczne symbole dostępne wielu użytkownikom pisma są zazwyczaj tatuowane na twarzach, ramionach i nogach. Pismu nsibidi przypisywane są właściwości magiczne.

Pismo bamum zostało stworzone przez króla kameruńskiego plemienia Bamumów Ibrahima Ndżoję. W okresie swoich rządów Ndżoja opracował w sumie siedem pism, z czego pierwszych pięć było pismem piktograficznym i ideograficznym: 1. Leua („księga"), 2. Mbima („mieszane"), 3-6. Nazwane od pierwszych symboli pisma nji nji nsza mfu, rii nji nsza mfu, rii nji mfu mεn, a ku u ku, 7. Mfεmfε („nowe"). Współcześnie pisma bamum powoli zanikają.

W dolinie Paucartambo w Peru odkryto fragmenty Nowego Testamentu zapisane nieznanym z pochodzenia i zasięgu geograficznego pismem piktograficznym. Nad jeziorem Titicaca odkryto piktograficzno-ideograficzne pismo ajmara. Zostało stworzone przez tubylca z Sampaya w celach nauczania współziomków katechizmu. Pismo przetrwało dwa pokolenia. Lud Kuna w rytuałach magicznych używa własnego pisma piktograficzo-ideograficznego. Pismo to prawdopodobnie zostało stworzone w czasach przedkolumbijskich. Teksty zapisywane są sposobem bustrofedon, od prawej do lewej w pierwszym wierszu, który zaczyna się w dolnym prawym rogu. Indianie Ameryki Północnej posługiwali się sposobami mnemotechnicznymi, używając prostych piktogramów. Misjonarz Christian Kauder w XIX wieku stworzył pismo ideograficzne z 5701 symboli, których używało plemię Mikmaków.

Brak jest jednoznacznych wskazówek na temat tego, kiedy powstało pierwsze pismo. Z uwagi na zachowane do czasów współczesnych różnice pomiędzy rodzajami pisma, jest pewne, że proces powstawania pisma przebiegał niezależnie od siebie w różnych częściach świata. Jednymi z najstarszych odkrytych artefaktów, zawierającymi zestawy symboli, umieszczonych w formie wskazującej, że stanowią one formę pisma, to znaleziona na terenie dzisiejszej Rumunii tzw. tabliczka z Tărtării (należąca do szerszej grupy znalezisk, składających się na tzw. kulturę Vinča), oraz tabliczka z Dispilio odkryta na obszarze współczesnej Grecji; oba datowane są na 5300 r. p.n.e. Inną grupą znalezisk sugerujących, iż są znakami pisma stanowią symbole używane w Chinach; wg niektórych uczonych najstarsze świadectwa istnienia pisma chińskiego liczą nawet 8 tys. lat (choć większość badaczy uważa, że powstanie chińskich ideogramów nie nastąpiło wcześniej niż 4,5 tys. lat temu, lub nawet później). Opisane wyżej znaleziska nie są w nauce powszechnie uważane za potwierdzenie istnienia pisma w czasach i kulturach, w których istniały i uchodzą raczej za zestawy symboli; przy ich użyciu, zdaniem głównego nurtu nauki, nie dałoby się zapisać zdania.

Najstarszymi systemami znaków, służącymi do zapisywania słów, co do których nie ma wątpliwości, że są formą pisma, były sumeryjskie pismo klinowe, hieroglify egipskie, nieodczytane do dziś pismo cywilizacji doliny Indusu, oraz kreteńskie pismo hieroglificzne. Znacznie później, choć niezależnie od wyżej wymienionych systemów zapisu, powstawały inne pisma, m.in. pismo Majów czy ogamiczne.

Pierwszym systemem pisma, stosującym zapis alfabetyczny (ściślej: abdżadowy) było pismo fenickie, powstałe w XI w. p.n.e., od którego wywodzi się zdecydowana większość współcześnie używanych systemów pisma (aczkolwiek cześć rodzajów pisma, powstałych w wyniku ewolucji alfabetu fenickiego, stanowią pisma reprezentujące typ alfabetyczno-sylabiczny). Z niego wykształciło się m.in. pismo greckie (które dało początek - bezpośrednio lub pośrednio - innym typom pisma, m.in. alfabetowi łacińskiemu, cyrylicy oraz kilku rodzajom pisma nieużywanym współcześnie, np. gockiemu czy runom), pismo hebrajskie, arabskie, etiopskie, gruzińskie, ormiańskie, oraz liczne pisma indyjskie (m.in. dewanagari) i wywodzące się z nich pisma używane w Azji południowo-wschodniej (np. pismo khmerskie) itd.

Współcześnie jedynymi niepochodzącymi od fenickiego pismami są pismo chińskie (rozwijające się niezależnie od kilku tysięcy lat) oraz powiązane z nim systemy (m.in. japońskie kanji), oraz tworzone sztucznie w od czasów średniowiecza systemy zapisu, spośród których jedynym, który odniósł sukces jest hangul, stosowany w zapisie języka koreańskiego; innymi systemami pisma, sztucznie tworzonymi od XIX lub XX wieku są m.in. sylabariusz kanadyjski czy sylabariusz vai.

Nie jest jasne, czy używany niegdyś przez Madziarów rowasz powstał niezależnie od innych rodzajów pisma, czy też był na nich wzorowany; podobnie nie można określić, czy hipotetycznie istniejące pismo słowiańskie, które miało dać początek głagolicy, powstało samodzielnie, czy też wzorowane było na starszych systemach zapisu.

W XIX wieku powstały specjalne systemy pisma, całkowicie oderwane od dotychczas stosowanych, używane do specjalnych celów, m.in. alfabet Morse'a, Braille'a czy systemy stenograficzne.

Yi scripts, Ancientscripts.com.

David Diringer: Alfabet czyli klucz do dziejów ludzkości. Warszawa: 1972.

Aleksander Kondratow: Zaginione cywilizacje. Warszawa: 1988. ISBN 83-06-01629-7 .

# data[].attributes.attachment_link.description
Pismo - system umownych znaków, za pomocą których przedstawiany jest język mówiony. Jako jeden z ludzkich wynalazków intelektualnych jest środkiem porozumiewania się oraz odzwierciedleniem mowy i myśli. Zanim powstało pismo, do przekazywania mowy służyły obrazki, różne środki mnemotechniczne oraz zrozumiałe dla danej społeczności, przedtem uzgodnione i odpowiednio spreparowane, symbole.

# data[].attributes.body
Pismo w starożytnym Egipcie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aneta Sokół
IBiIN V r.

Hieroglify były pismem starożytnych Egipcjan, znakami niezrozumiałymi poza ich krajem, ale i dla większości jego ludności. Sztuka pisania stanowiła tajemnicze, ekskluzywne narzędzie, jej znajomością mogli się szczycić tylko nieliczni spośród mieszkańców Egiptu. Z upływem czasu, w związku z przemianami kulturowymi, nastaniem ery chrześcijańskiej, księgi zapisane hieroglifami stawały się jeszcze mniej zrozumiałe, a wiele z nich uległo zniszczeniu. Zdarzało się, że wiadomości o mądrości egipskich kapłanów, o tajemnicach wyrażonych świętymi, niezrozumiałymi znakami przetrwały tylko w dziełach pisarzy greckich. Dzięki nim, a także za pośrednictwem Arabów i Żydów elementy kultury starożytnych Egipcjan stały się znane przedstawicielom kolejnych epok. Byłaby to jednak bardzo uboga i fragmentaryczna wiedza gdyby nie zdołano odczytać egipskich hieroglifów.

Rys. nr 1. Bóg Thot. Malowidło na sarkofagu, XXI dynastia.
Il. z książki: A. Niwiński: Mity i symbole starożytnego Egiptu.
Warszawa 2001.

Hieroglify pozostały tajemnicą dla ludzkości do czasu wyprawy armii napoleońskiej, wraz z grupą uczonych, do Egiptu (1798-1799). Wydarzenie to stało się impulsem dla nauki, uczeni zajmowali się między innymi kopiowaniem wyrytych w kamieniu inskrypcji i tekstów zapisanych na papirusie. Naukowym sukcesem tej wojskowej ekspedycji stało się odkrycie czarnej bazaltowej płyty pokrytej pismem, tzw. "kamienia z Rosetty". Ta niewielka kamienna płyta przyczyniła się do rozwoju egiptologii i wielkiego odkrycia jakiego dokonał w 1822 r. Jean Francois Champollion (1790-1832). Człowiek ten sprawił, że zachowane księgi - świadkowie starożytnej kultury egipskiej - przemówiły.

Nie wszystkie jednak zagadki związane z pismem egipskim zdołano rozwiązać. Np. nie jest do końca jasne jak doszło do powstania tego pisma, badacze formułują na ten temat wiele teorii. Według niektórych hieroglify stanowią lokalny wytwór mieszkańców Egiptu. Inni zaś przypuszczają, że stanowiły one importowany element kultury i starają się określić najbardziej prawdopodobne źródło pochodzenia tego pisma. Niektórzy stwierdzając nieistnienie dowodów świadczących o stosowaniu pisma przez Egipcjan przed epoką kontaktów z Mezopotamią, uznają za prawdopodobne, że sztukę pisania przejęli oni od Sumerów.

Według samych starożytnych Egipcjan stosowany przez nich system pisma pochodził od bogów. Uważali oni, że pismo wynalazł bóg Thot. Był on naczelnym bóstwem Hermopolis, bogiem wiedzy, mądrości. Był także bogiem Księżyca co wyraźnie podkreślano w ikonografii - umieszczano mu na głowie wizerunek Księżyca w dwóch jego fazach: jako rogalik i jako dysk w pełni. Thot (Rys. nr 1) uznawany był za wynalazcę pisma, a także za opiekuna pisarzy, ukazywany był jako ibis lub pawian, niekiedy też jako mężczyzna z głową ibisa. (Rys. nr 2)

Egipcjanie wierzyli więc w boskie pochodzenie pisma, nazywali je "pismem mowy boskiej". Natomiast termin hieroglify stosowany w odniesieniu do znaków pisma egipskiego wprowadzony został dopiero przez chrześcijańskiego pisarza Klemensa z Aleksandrii, autora traktatu zatytułowanego Stromateis, ok. 200 r. n.e. W języku greckim znaczy on tyle co "rzeźbione święte znaki" ( hierós-święty, glýpho-wyrzynam, wycinam).

Rozwój pisma starożytnych Egipcjan odzwierciedla dzieje cywilizacji egipskiej, a jego losy możemy prześledzić w oparciu o zachowane teksty, zabytki kultury starożytnego Egiptu. Poczynając od najdawniejszych zachowanych hieroglificznych napisów pochodzących z czasów I dynastii, datowanych na ok. 3100-3000 p.n.e. Najstarsze zachowane inskrypcje to głównie zapisy imion władców i wielmożów oraz nazw geograficznych. Poprzez rytualne formuły "Tekstów piramid" (Rys. nr 3), czyli tekstów pisanych na ścianach grobowych w piramidach królów żyjących pod koniec V i w okresie VI dynastii. Poprzez "Teksty sarkofagów" (Rys. nr 4) - zawierające wiele modlitw i zaklęć pokrywające powierzchnię trumien, powstające w okresie Średniego Państwa; a także formuły "Księgi umarłych" (Rys. nr 5), a ściślej "Księgi wyjścia w dzień", pisane na papirusie w okresie Nowego Państwa i składane w grobach w celu zabezpieczenia zmarłemu przejścia do świata pozagrobowego. Aż do zabytków pisma koptyjskiego stosowanego w chrześcijańskim Egipcie już w pierwszych wiekach naszej ery. A także innego rodzaju zabytki, np. dokumenty gospodarcze, utwory literatury świeckiej, listy, prace matematyczne i inne.

Rys. nr 5. Księga Umarłych z XIX dynastii z grobu Hunefera.
Il. z książki: P. Johnson: Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa 1997.

S ystem pisma hieroglificznego kształtował się za panowania trzech pierwszych dynastii, na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. Swą w pełni rozwiniętą, klasyczną formę, osiągnął za III dynastii, ustalony wówczas kształt znaków utrzymywał się konsekwentnie przez trzy tysiące lat, aż do okresu rzymskiego.

W języku egipskim istnieje tylko jedno, wspólne określenie na "pisanie" i "rysowanie", wskazuje to, nie tylko na ścisły związek wyrazu i obrazu, ale i na źródło powstania pisma egipskiego. Jego forma wywodziła się od piktogramów, takie też elementy - obrazkowe zachowała w ciągu swego rozwoju. Piktogram stanowił graficzne przedstawienie, rysunek wyobrażający konkretne przedmioty, istoty żywe, czy też sytuacje, o których chciano przekazać informację, nie miał jeszcze wartości fonetycznej.

Pismo hieroglificzne posługiwało się znakami pełniącymi różne funkcje, istniały trzy zasadnicze ich rodzaje: ideogramy, fonogramy i determinatywy. Ideogramy były to znaki wyrazowe, rysunki przedstawiające konkretne przedmioty wprost lub mające znaczenie przenośne. Mogły danym obrazem wyrażać pojęcia i czynności kojarzące się z nim, np. rysunek przedstawiający berło faraona obok znaczenia dosłownego mógł oznaczać "panowanie". Do typowych ideogramów należały np. cyfry egipskie: "jeden" zapisywano jako pionową kreskę, "dwa"- dwie kreski itd.

Ideograficzny sposób zapisu był wystarczający gdy tekst dotyczył przedmiotów konkretnych, zawodził zaś przy pojęciach abstrakcyjnych. Przy odczytywaniu pisma przyjmowano zasadę rebusu: zapisane wyrazy mogły mieć znaczenie konkretne lub oderwane. Powodowało to pewne trudności, np. znak wyobrażający jeden przedmiot mógł wyrażać różne treści, odpowiadać wyrazom o różnym brzmieniu. Doprowadziło to do wprowadzenia innego typu znaków: fonogramów, uściślających znaczenie dźwiękowe i treść zapisu. Znaki fonetyczne odpowiadały jednej, dwu lub trzem spółgłoskom.

Istotną cechą pisma hieroglificznego, podobnie jak innych semickich systemów zapisu, jest zastosowanie znaków pisma tylko dla spółgłosek. Znaczenie słów zależało od spółgłosek i kolejności w jakiej występowały, samogłoski natomiast modyfikowały znaczenie podstawowe - w piśmie nie były zaznaczane. Jednym z powodów takiego postępowania był fakt, iż w wąskiej grupie ludzi znających sztukę pisania, samogłoski nie były potrzebne do zrozumienia tekstu. Język, w jakim pisano tekst był im dobrze znany, mogli więc czytać zapis wyłącznie spółgłoskowy odpowiednio uzupełniając go samogłoskami. Niestosowanie samogłosek powodowało jednak nieporozumienia w przypadku wyrazów o takim samym składzie spółgłoskowym, sprawiało, że pismo obfitowało w homonimy. Stosowanie fonogramów i ideogramów nie wystarczało więc dla stworzenia jednoznacznego zapisu słowa. W tej sytuacji wprowadzono kolejne ulepszenie pisma.

Rys. nr 6. Determinatywy.
Il. z książki: P. Johnson: Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa 1997.

Udoskonalenie polegało na tym, że po większości wyrazów, głównie tam gdzie mogła wystąpić dwuznaczność, stawiano znaki znaczeniowe, tzw. determinatywy (Rys. nr 6). Były to obrazki umieszczane na końcu słowa, nie mające wartości fonetycznej, wyłącznie precyzyjnie określające znaczenie wielofunkcyjnego znaku w konkretnym tekście. Wskazywały one przynależność danego wyrazu do określonej grupy słów, np. występowanie po znaku przedstawiającym jaskółkę rysunku ptaka dawało pewność, że chodzi o jaskółkę a nie o wyraz "wielki", chociaż oba miały taki sam skład spółgłoskowy. Dodatkowa rola determinatywów polegała na stanowieniu przerw między wyrazami, Egipcjanie bowiem nie oddzielali poszczególnych słów ani nie stosowali znaków przestankowych.

Dopiero połączenie trzech rodzajów znaków: ideogramów, fonogramów i determinatywów umożliwiało jednoznaczność. System ten nie był jednak prosty gdyż w wymienionych grupach hieroglifów nie było określonego zestawu znaków pełniących tylko jedną funkcję. Jeden znak mógł występować raz w funkcji ideogramu, innym razem jako determinatyw, a jeszcze innym jako fonogram. Znak mógł też pełnić dwie funkcje jednocześnie. Rolę pełnioną przez znak w określonym wypadku można było stwierdzić jedynie na podstawie kontekstu. Zasada pisma egipskiego polegała na przedstawianiu za pomocą znaków konkretnych przedmiotów, pojęć, słów lub części słów. Święte znaki mogły więc być: ideogramami; fonogramami, czyli znakami dźwiękowymi; determinatywami - tzn. znakami znaczeniowymi.

Rys. nr 7. Alfabet hieroglificzny.
Il. z książki: P. Johnson: Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa 1997.

Przełowe znaczenie w piśmie egipskim miały znaki określające pojedyncze spółgłoski. Znaki te były najmniejszą liczebnie grupą wśród znaków fonetycznych. Za ich pomocą zapisywano dźwięk dwudziestu czterech spółgłosek, ale istniały także graficzne warianty niektórych spośród tych znaków. Egiptolodzy nazwali tę grupę hieroglifów - fonogramów "alfabetem egipskim" (Rys. nr 7). Przypuszczalnie jednak starożytni Egipcjanie nie uważali tych znaków za jednospółgłoskowe lecz za dwuspółgłoskowe, gdyż mogły one wyrażać wraz ze spółgłoską niezapisane samogłoski

# data[].attributes.attachment_link.description
Hieroglify były pismem starożytnych Egipcjan, znakami niezrozumiałymi poza ich krajem, ale i dla większości jego ludności. Sztuka pisania stanowiła tajemnicze, ekskluzywne narzędzie, jej znajomością mogli się szczycić tylko nieliczni spośród mieszkańców Egiptu. Z upływem czasu, w związku z przemianami kulturowymi, nastaniem ery chrześcijańskiej, księgi zapisane hieroglifami stawały się jeszcze mniej zrozumiałe, a wiele z nich uległo zniszczeniu.

# data[].attributes.body
Egipt, Mezopotamia, Chiny, Grecja, Rzym, Bizancjum, Irlandia, Polska

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Copyright © Stanisław Skórka skorka@wsp.krakow.pl. Kraków wrzesień 2002
Wirtualna historia książki i bibliotek jest internetowym wortalem i hipermedialnym podręcznikiem zaprojektowanym w celach edukacyjnych.
Tekst oraz ilustracje objęte są prawami autorskimi. Żaden fragment tekstu ani ilustracji nie może być wykorzystywany bez zgody autora.
Statystyka

# data[].attributes.attachment_link.description
Copyright © Stanisław Skórka skorka@wsp.krakow.pl. Kraków wrzesień 2002 Wirtualna historia książki i bibliotek jest internetowym wortalem i hipermedialnym podręcznikiem zaprojektowanym w celach edukacyjnych. Tekst oraz ilustracje objęte są prawami autorskimi. Żaden fragment tekstu ani ilustracji nie może być wykorzystywany bez zgody autora. Statystyka

# data[].attributes.body
Biblioteki starożytne, średniowieczne, biblioteki w Polsce

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Strona powitalna }{ Historia książki }{ Historia pisma }{ Źródła }{ Biografie

Strona jest częścią wortalu Wirtualna historia książki i bibliotek
© Stanisław Skórka skorka@wsp.krakow.pl
Kraków 1998-2009
Statystyka

# data[].attributes.attachment_link.description
Strona powitalna }{ Historia książki }{ Historia pisma }{ Źródła }{ Biografie Strona jest częścią wortalu Wirtualna historia książki i bibliotek © Stanisław Skórka skorka@wsp.krakow.pl Kraków 1998-2009 Statystyka

# data[].attributes.body
Narzędzia pisarskie, skrybowie

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia pisma, pismo egipskie, pismo łacińskie, pismo alfabetyczne, pismo Braille'a, Strona główna

# data[].attributes.headline
Historia książki : od  glinianych tabliczek po e-booki / Roderick Cave i Sara Ayad. - Warszawa, 2015. - ISBN 978-83-213-4907-7 

# data[].attributes.subject
Historia książki : od  glinianych tabliczek po e-booki / Roderick Cave i Sara Ayad. - Warszawa, 2015. - ISBN 978-83-213-4907-7 

# data[].attributes.body
sygnatura: 314681

# data[].attributes.headline
Encyklopedia książki. T. 1, Eseje, A-J / pod redakcją A. Żbikowskiej-Migoń i M. Skalskiej-Zlat. - Wrocław, 2017. - ISBN 978-83-229-3543-9  

# data[].attributes.subject
Encyklopedia książki. T. 1, Eseje, A-J / pod redakcją A. Żbikowskiej-Migoń i M. Skalskiej-Zlat. - Wrocław, 2017. - ISBN 978-83-229-3543-9  

# data[].attributes.body
Encyklopedia książki. T. 2, Eseje, K-Z/ pod redakcją A. Żbikowskiej-Migoń i M. Skalskiej-Zlat. - Wrocław, 2017. - ISBN 978-83-229-3543-9
sygnatury: 317368 PXVII:I (I tom),
317369 PXVII:I (II tom)

# data[].attributes.headline
Książka : najpotężniejszy przedmiot naszych czasów zbadany od deski do deski / Keith Houston. - Kraków, 2017. - ISBN 978-83-65271-36-5

# data[].attributes.subject
Książka : najpotężniejszy przedmiot naszych czasów zbadany od deski do deski / Keith Houston. - Kraków, 2017. - ISBN 978-83-65271-36-5

# data[].attributes.body
sygnatura: 316072

# data[].attributes.headline
Narodziny książki / Lucien Febvre, Henri-Lucien Martin. - Warszawa, 2016. - ISBN 978-83-235-1479-4

# data[].attributes.subject
Narodziny książki / Lucien Febvre, Henri-Lucien Martin. - Warszawa, 2016. - ISBN 978-83-235-1479-4

# data[].attributes.body
sygnatura: 315555

# data[].attributes.headline
Książka na przestrzeni dziejów / Barbara Bieńkowska. - Warszawa, 2005. - ISBN 83-88581-21-X

# data[].attributes.subject
Książka na przestrzeni dziejów / Barbara Bieńkowska. - Warszawa, 2005. - ISBN 83-88581-21-X

# data[].attributes.body
sygnatura: 291339

# data[].attributes.headline
Tajemnice papirusów / pod redakcją Jadwigi Lipińskiej. - Wrocław, copyright 2005. - ISBN 83-04-04648-2

# data[].attributes.subject
Tajemnice papirusów / pod redakcją Jadwigi Lipińskiej. - Wrocław, copyright 2005. - ISBN 83-04-04648-2

# data[].attributes.body
sygnatura: 318030

# data[].attributes.headline
Książka się rozwija / Anna Świderkówna, Maria Nowicka. - Wrocław, 2008. - ISBN 978-83-04-04984-0

# data[].attributes.subject
Książka się rozwija / Anna Świderkówna, Maria Nowicka. - Wrocław, 2008. - ISBN 978-83-04-04984-0

# data[].attributes.body
sygnatura: 318023

# data[].attributes.headline
Zarys dziejów książki / Barbara Bieńkowska, Halina Chamerska. - Warszawa, 1987. - ISBN 83-209-0557-5

# data[].attributes.subject
Zarys dziejów książki / Barbara Bieńkowska, Halina Chamerska. - Warszawa, 1987. - ISBN 83-209-0557-5

# data[].attributes.body
sygnatura:  230631, 230630 (2 egz.)

# data[].attributes.headline
Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek : stan badań za lata 2010-2013 / pod red. Zdzisława Kropidłowskiego, Dariusza Spychały. -  Bydgoszcz, 2014. - ISBN 978-83-7096-978-3

# data[].attributes.subject
Studia z dziejów książki, prasy i bibliotek : stan badań za lata 2010-2013 / pod red. Zdzisława Kropidłowskiego, Dariusza Spychały. -  Bydgoszcz, 2014. - ISBN 978-83-7096-978-3

# data[].attributes.body
sygnatura: 310878

# data[].attributes.headline
Tajemnice glinianych tabliczek / Antoni Mierzejewski. - Warszawa, 1981. - ISBN 83-207-0306-9

# data[].attributes.subject
Tajemnice glinianych tabliczek / Antoni Mierzejewski. - Warszawa, 1981. - ISBN 83-207-0306-9

# data[].attributes.body
sygnatura: 185369, 185367 (2 egz.)

# data[].attributes.headline
Dzieje książki i bibliotek : w zarysie / Henryk Dubowik. Warszawa, 1982.

# data[].attributes.subject
Dzieje książki i bibliotek : w zarysie / Henryk Dubowik. Warszawa, 1982.

# data[].attributes.body
sygnatura: 196822, 196818 (2 egz.)

# data[].attributes.attachment_link.description
Domowe warsztaty dla najmłodszych #19 | Historia książki

# data[].attributes.headline
I książki mają swoją historię / Bartłomiej Szyndler. - Warszawa, 1982. - ISBN 83-205-3376-7

# data[].attributes.subject
I książki mają swoją historię / Bartłomiej Szyndler. - Warszawa, 1982. - ISBN 83-205-3376-7

# data[].attributes.body
sygnatura: 187905, 187904 (2 egz.)

# data[].attributes.headline
Prezentacja multimedialna - historia druku

# data[].attributes.subject
Prezentacja multimedialna - historia druku

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video

To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.

# data[].attributes.attachment_link.title
Historia druku i książki - ppt video online pobierz

# data[].attributes.attachment_link.description
„ Bardzo wiele książek należy przeczytać po to, aby sobie uświadomić, jak mało się wie." Mikołaj Gogol

# data[].attributes.headline
Prezentacja multimedialna - dzieje książki

# data[].attributes.subject
Prezentacja multimedialna - dzieje książki

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video

To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.

# data[].attributes.attachment_link.title
DZIEJE KSIĄŻKI. - ppt video online pobierz

# data[].attributes.attachment_link.description
BABILONIA TABLICZKI GLINIANE Z PISMEM KLINOWYM

# data[].attributes.body
Strona poświęcona cywilizacji Sumerów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pismo powstało w drugiej połowie IV tys. p.n.e. w epoce kulturowej zwanej Uruk. Służyło początkowo do zapisu języka sumeryjskiego, jednak później zostało też zaadaptowane do języków semickich: akadyjskiego, asyryjskiego i babilońskiego, a także do staroperskiego, który pochodził z grupy języków irańskich.

Sumeryjski język mówiony przestał być używany w XVIII w. p.n.e., jednak w dalszym ciągu ludzie uczyli się go pisać, dzięki czemu egzystował podobnie jak łacina w średniowiecznej Europie i używano go aż do I w. n.e., co oznacza, że był to jeden z najdłużej stosowanych systemów pisma w historii.

Kapłani, którzy sprawowali władzę w sumeryjskich państwach-miastach, prowadzili rozwiniętą działalność w zakresie administracji, czyli organizowania i kontrolowania produkcji oraz rozdzielania dóbr. Na tym ekonomicznym podłożu powstało i rozwinęło się, wynalezione przez sumeryjskich kapłanów pismo, które zostało stworzone na potrzeby administracji świątynnej. Tabliczki ze znakami piktograficznymi stanowiły rejestr przepływu towarów takich jak żywność, inwentarz i tkaniny. W momencie powstania był to już bogaty i złożony system, składający się z siedmiuset znaków. Najwcześniejsze tabliczki nie reprezentują jednak początkowej fazy powstania pisma.

Tokeny i bulle

Przed wynalezieniem pisma i zastosowaniem jako systemu, służącego do zapisu informacji, dotyczących działalności gospodarczej, używano tzw. tokenów lub żetonów (Ryc.1). Były to niewielkich rozmiarów, zazwyczaj wypalane z gliny, różnego kształtu bryłki, mające od kilku milimetrów do kilku centymetrów średnicy lub wysokości. Początek ich występowania - około 8000 p.n.e. - zbiega się w czasie z wprowadzeniem rolnictwa.

Ryc. 1/ Tokeny były to niewielkie bryłki, które wykorzystywano do zapisu informacji o przekazywanym towarze.

Najpierw repertuar kształtów ograniczał się tylko do kilku podstawowych typów: kulek, dysków, czworościanów, stożków i walców. Każdy rodzaj tokenów odpowiadał konkretnemu przechowywanemu towarowi lub hodowanemu zwierzęciu. Ten prosty system ułatwiający kontrolę i zarządzanie posiadanymi dobrami przetrwał w niemal niezmienionej postaci przez kilka tysięcy lat.

W połowie IV tys. p.n.e. zwiększyła się liczba ludności i osiedli w Mezopotamii, a także skomplikowała się struktura społeczna rozwijającej się wspólnoty typu miejskiego i elity władzy. Wraz z rozwojem rzemiosła dostępnych było coraz więcej różnego rodzaju produktów, rozwijał się lokalny i dalekosiężny handel. Te okoliczności wymusiły powstanie lepszego i sprawniejszego sposobu administrowania posiadanymi dobrami - stąd skomplikowanie systemu tokenów. Pojawiły się nowe i bardziej zróżnicowane ich typy: realistyczne wyobrażenia miniaturowych naczyń czy głów zwierząt. Drugą ważną zmianą w tym okresie było zastosowanie żłobień, wgłębień i nacięć na powierzchni tokenów. W tym czasie występowało 15 typów tokenów i około 250 ich podtypów.

Ryc. 2/ Bulle to gliniane, okrągłe koperty, w których zamykano pewną liczbę tokenów.

Kolejny krok w rozwoju związany był ze wspomnianym już rozwojem handlu. Przedmioty transportowano na duże odległości, w transakcjach brali udział pośrednicy, a wytwórca nie stykał się bezpośrednio z odbiorcą. W tym okresie pojawiły się tzw. bulle (Ryc.2), czyli gliniane, okrągłe koperty, w których zamykano pewną liczbę tokenów, oznaczających rodzaj i ilość towarów, będących przedmiotem transakcji.

Taka koperta, opatrzona odciskiem pieczęci właściciela przesyłki mogła zostać wręczona pośrednikowi wraz z przekazanym towarem. Pieczęć, będąca odpowiednikiem dzisiejszego podpisu, potwierdzała autentyczność przesyłki. Odbiorca w razie wątpliwości mógł rozbić bullę i sprawdzić czy ilość i rodzaj towarów jednoznacznie określonych przez tokeny zgadza się z przesyłką.

Na powierzchni glinianej koperty zaczęto umieszczać odciski tokenów, a do odwzorowania nacięć i wyżłobień używano rylca. W ten sposób dokument można było przeczytać od razu bez konieczności rozbijania. Z chwilą stworzenia zapisu na powierzchni bulli z informacją o jej zawartości, zbędną rzeczą stało się umieszczanie w środku żetonów.

Pismo piktograficzne

Ryc. 3/ Sumeryjskie pismo piktograficzne. Nie można było go czytać. Służyło tylko do prostych zapisów gospodarczych

Pierwsze tabliczki z odciśniętymi i wyrytymi znakami, przypominają bulle: mają podobne rozmiary i również są zaokrąglone lub owalne. Pismo piktograficzne (Ryc.3), zwane też ideograficznym było zatem kontynuacją idei zapoczątkowanej przez tokeny.

W niedoskonałej formie pismo egzystowało tylko na początku swojego rozwoju. Udoskonalenie go najpierw dotyczyło zwiększenia zakresu pojęć, które mogły być za jego pomocą wyrażone. W tym celu rysowano obok siebie dwa lub więcej piktogramów, nie związanych ze sobą znaczeniowo, aby nadać im nowy sens. Na przykład ideogram ust i chleba oznaczał czynność jedzenia. Taki sposób zapisu nazwano rebusowym (Ryc.4). Zaczęto też tym samym symbolem wyrażać różne pojęcia, co spowodowało jednak, że język pisany stał się mniej jednoznaczny.

Zapoczątkowanie stosowania znaków sylabowych, najpierw pełniących tylko rolę pomocniczą dla rdzenia słowa, który w dalszym ciągu miał charakter piktograficzny, spowodowało wytworzenie się i rozpowszechnienie mieszanego i skomplikowanego systemu pisma klinowego wyrazowo-sylabowego, zwanego też ideograficzno-zgłoskowym o pisowni rebusowej z trzema rodzajami znaków: ideogramy, sylaby oraz determinatywy.

Ryc. 4/ Zapis rebusowy w piśmie sumeryjskim

Determinatywy służyły do tego, aby uniknąć nieporozumień. Były to symbole, które ułatwiały zrozumienie tekstu, ponieważ określały przynależność wyrazu do grupy rodzajowej.

Innym sposobem na rozstrzyganie wieloznaczności było stosowanie uzupełnień fonetycznych (Ryc.5), umieszczanych przed lub po ideogramie. Na przykład symbol uga oznaczał kruka, ale również mydło, nazwę miasta oraz bognię Nisabę. Aby ujednoznacznić sens znaku, zastosowano dwa uzupełnienia fonetyczne, z przodu i z tyłu, a także dodano jeszcze trzeci muszen, co oznacza ptaka, żeby było absolutnie jasne, że chodzi o kruka.

Ryc. 5/ Uzupełnienia fonetyczne ułatwieły rozumienie tekstu klinowego

Język sumeryjski był w wysokim stopniu homofoniczny, co oznacza, że istniała duża liczba słów o podobnym lub identycznym brzmieniu. Na przykład wyrażenie o brzemieniu gu posiadało czternaście znaków, przy pomocy których można było je zapisać, przy czym każdy z nich oznaczał co innego (Ryc.6).

Inną osobliwością systemu była polifonia, czyli wiele słów posiadało podobne znaczenie, ale bardzo różne dźwięki, które zapisywano tym samym symbolem.

Ryc. 6/ Język sumeryjski był w wysokim stopniu homofoniczny

W najstarszym okresie zapis zaczynano od prawego rogu tabliczki, wyciskając jeden znak pod drugim. Było to niewygodne, ponieważ przy pisaniu większej liczby znaków można było zetrzeć, te, które napisano wcześniej. W związku z tym pisarze odwrócili tabliczki o 90 stopni w lewo, zaczynając pisanie od lewej strony w układzie poziomym. Podobnie jak tabliczki również o 90 stopni obrócono same znaki. (Ryc.7)

Piktogramy raczej rysowano niż pisano. Do rysowania był używany spiczasty rysik, który pozostawiał granulowe grzbiety po obu stronach linii. Kiedy pismo obrazkowe zaczęło być zastępowane przez klinowe, linie przestano przeciągać po powierzchni gliny, a zaczęto odciskać przy pomocy rylca o zmienionym kształcie. Wyeliminowało to ziarniste krawędzie.

Tekstów piktograficznych nie da się czytać - można je tylko interpretować. Prawdziwym przełomem stało się nadanie znakom-wyrazom wartości fonetycznych. Od tego momentu, czyli od około 2800 p.n.e. pismo klinowe nadawało się już do zapisu dźwięków mowy ludzkiej.

Pismo klinowe

Ryc. 7/ Ewolucja znaków pisma sumeryjskiego.

Szybko zorientowano się, że pisanie jednego ideogramu, który odpowiadał jednemu pojęciu lub przedmiotowi było bardzo niepraktyczne, zatem zaczęto znakami zapisywać dźwięki. Powstawały nowe wyrazy pisane w oparciu tylko o samą fonetykę. Można powiedzieć, że prawdziwe pisanie zaczęło się dopiero z wprowadzeniem tych zmian, czyli z początkiem używania abstrakcyjnych symboli do reprezentowania dźwięku a nie po prostu zapisywanie obrazu, który reprezentuje słowo.

Dążenia do uproszczenia pisma spowodowało, że ideogramy wyszły z użycia, jako takie, ponieważ stopniowo były zastępowane kreskami o układzie pionowym, ukośnym i poziomym. W pełni wykształcony wyrazowo-sylabowy system pisma klinowego, pozbawiony znaków rozdzielających, charakteryzował się dużą liczbą znaków polifonicznych oraz homofonicznych i był trudny do opanowania.

Ryc. 8/ Kompresja znaków pisma klinowego.

Sumerowie nigdy nie przekształcili swojego pisma w prawdziwy alfabet. Ich fonetyka była oparta raczej na sylabach niż pojedynczych dźwiękach.

Skrybowie, którzy całe dnie spędzali na pisaniu, naturalnie zaczęli szukać sposobów na uproszczenie zapisu i w okresie nowosumeryjskim zainicjowano kompresję znaków, co spowodowało jednak duże zmiany w ich wyglądzie i nastręczało dużo trudności z odczytaniem. Przykład zaprezentowany na ilustracji (Ryc.8) dobrze oddaje zaletę pisania skompresowanymi znakami. W górnym wersie pisarz skupił się na oszczędzaniu miejsca na tabliczce i użył pisma skompresowanego, natomiast kolejne linie pokazują ile przestrzeni zajmuje pełna wersja.

Zaczęto również stosować skróty. Pisarze pomijali coraz więcej szczegółów przy zapisie symbolu, ponieważ i bez nich były one czytelne (Ryc.9).

Ryc. 9/ Skróty pisma klinowego.

Język sumeryjski był bardzo trudny do czytania i pisania, nawet dla skrybów. Pismo zawierało wiele skomplikowanych znaków, które trzeba było zapamiętać, a wszystkie z nich miały wiele znaczeń i różnoraką wymowę. Nie było wielu jasnych zasad gramatyki i nie używano przestrzeni między wyrazami, zatem stwierdzenie gdzie kończy się jeden wyraz a zaczyna drugi przysparzało trudności. Zdanie było długim paskiem ciągu znaków.

Pismo klinowe było używane nie tylko w Sumerze, ale również na obszarach położonych po sąsiedzku, na przykład w Elamie lub w Syrii. Po upadku państwa Sumerów wynaleziony przez nich system rozwijał się dalej i był wykorzystywany przez spadkobierców ich kultury. Stąd określenie "pismo klinowe" jest bardzo zwodnicze, ponieważ sugeruje, że to jakiś rodzaj systemu pisania. Prawdą jest natomiast to, że pismo klinowe oznacza nie jeden, lecz kilka rodzajów takich systemów, w tym ideograficzno-zgłoskowe, sylabiczne oraz alfabet, którym stało się w ostatniej fazie swojego rozwoju. W rzeczywistości, określenie "klinowe" pochodzi od łacińskiego cuneus, co oznacza "klin". Dlatego też, każdy z wyżej wymienionych rodzajów zapisu można nazwać klinowym tak długo jak tylko poszczególne znaki składają się z klinów.

data utworzenia: 21.04.2015
data ostatniej aktualizajci treści: 21.04.2015

źródła:

Początki pisma w Mezopotamii - Dorota Ławecka / Gazeta Biskupińska
Tajemnice Glinianych Tabliczek - Antoni Mierzejewski
ANCIENTSCRIPTS.COM
Sumerian Shakespeare

# data[].attributes.attachment_link.title
Pismo sumeryjskie - Strona o cywilizacji Sumerów

# data[].attributes.attachment_link.description
Pierwsze znane pismo powstało w Sumerze w drugiej połowie IV tys. p.n.e. i miało charakter piktograficzny. Przed wynalezieniem pisma używano tzw. tokenów lub żetonów. Szybko zorientowano się, że używanie piktogramów ma wiele ograniczeń, dlatego system pisma ewoluował do tzw. pisma klinowego, gdzie każdemu znakowi przyporządkowany był dźwięk

# data[].attributes.body
Platforma edukacyjna MEN

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Prehistorycznego człowieka zostawiliśmy w chwili, gdy zajął się uprawą roli, udomowił dzikie zwierzęta i zaczął prowadzić osiadły tryb życia. Rozkwit rolnictwa wymagał wody, urodzajnych dolin rzek i żyznego mułu niesionego przez ich wylewy. Takim miejscem była Mezopotamia, czyli kraina leżąca między Tygrysem i Eufratem - rzekami wypływającymi z położonych na północy gór i wpływającymi do Zatoki Perskiej. To właśnie tam powstała jedna z pierwszych .

W gorącej i suchej Mezopotamii deszcz był rzadkością, a same wylewy rzek nie wystarczały do nawodnienia wszystkich pól. Uprawa wymagała . Mieszkańcy Mezopotamii zbudowali w tym celu system kanałów nawadniających, które doprowadzały wodę z rzek do położonych niżej obszarów. Rzeki zapewniały również wodę pitną, ryby i ptactwo oraz stanowiły dogodne szlaki komunikacyjne i transportowe.

Stworzenie i kontrolowanie skomplikowanego systemu kanałów wymagało wysiłku i współpracy wielu ludzi. Tworzyli oni coraz lepiej zorganizowane wspólnoty, które były w stanie kontrolować bieg wody tak, aby zapewnić uprawom jak najlepsze nawadnianie. Regularny nadzór nad systemami irygacji zaczęli sprawować przedstawiciele elit społecznych, z władcami na czele. W ten sposób ukształtowały się najstarsze miasta.

Pierwsze miasta zakładano w IV tys. p.n.e. na Bliskim Wschodzie. W Mezopotamii zbudowali je Sumerowie. Miasta sumeryjskie były niezależnymi ośrodkami, które kontrolowały okoliczne wsie i tereny uprawne, dlatego nazywamy je miastami‑państwami. Zwykle otoczone były murami, od innych zasiedlonych terenów oddzielał je pas błot albo pustynia. Powstawały przede wszystkim pomiędzy Eufratem i Tygrysem lub wzdłuż tych rzek.

Miasta sumeryjskie liczyły od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców. Początkowo najwyższą władzę sprawowali kapłani, którzy pośredniczyli między ludźmi a bóstwami oraz nadzorowali świątynie i zgromadzone w nich bogactwa. Ponadto czuwali nad przebiegiem irygacji. Poddani bogów i ich kapłanów, czyli zwykli rolnicy, mieli święty obowiązek wykonywać swą pracę i oddawać świątyniom to, co uprawiali.

Bogów czczono w wielkich świątyniach, nad którymi górowały wieże w kształcie piramid z cegły, zwane zigguratami. Prawdopodobnie na ich wierzchołkach znajdowały się miejsca kultu, do których wstęp mieli tylko kapłani.

Z czasem władza stała się świecka. Przywódcy armii wybrani przez wspólnotę na czas wojny, którzy wsławili się wielkimi czynami i zyskali autorytet, mogli po zakończeniu zmagań wojennych zdobyć nowe uprawnienia i zwiększyć swoje wpływy. Zostawali królami, którzy stanowili prawo. Państwo rządzone przez króla nazywamy . Władzę po królach dziedziczyli ich synowie. W ten sposób powstawały dynastie.

Świątynie sumeryjskie zwykle znajdowały się pośrodku miast, pałace królów zaś nieco na uboczu. Domyślamy się więc, że władza sumeryjskich królów była późniejsza. Z czasem królowie przejęli kontrolę także nad świątyniami i uznali się za ich przedstawicieli lub zarządców, a nawet za synów bogów na ziemi.

Najliczniejszą grupą społeczną w miastach‑państwach Mezopotamii byli wolni, pełnoprawni obywatele. Należeli do niej właściciele wielkich posiadłości ziemskich i osoby sprawujące władzę (królowie, kapłani, urzędnicy, dowódcy wojskowi), a także bogaci chłopi, rzemieślnicy oraz biedota miast i wsi.

Zamożnymi ludźmi byli często rzemieślnicy i kupcy, ponieważ handel stanowił ważną gałąź gospodarki w Mezopotamii. Choć kraina ta miała bardzo żyzne ziemie, brakowało tu surowców naturalnych, nawet tak podstawowych jak drewno czy metale.

Niżej sytuowała się ludność zależna, która - w obawie przed utratą wolności - szła na służbę u wysoko postawionych obywateli. Większość ludności zależnej stanowili chłopi, którzy uprawiali ziemię w królewskich, świątynnych i prywatnych majątkach ziemskich, oraz w podobny sposób funkcjonujący rybacy. Dopiero z czasem pojawili się wolni rolnicy, którzy najmowali się do pracy za wynagrodzenie.

Najsłabszą pozycję mieli niewolnicy, zazwyczaj usługujący w domach arystokracji, urzędników czy kapłanów. Wielu z nich pochodziło z górskich plemion spoza Mezopotamii. Byli kupowani lub trafiali do niewoli jako jeńcy wojenni.

W II tys. p.n.e. na Bliskim Wschodzie ludzie zaczęli wykorzystywać w celach wojennych konie. Zaprzęgano je do rydwanów bojowych, służących do przewozu żołnierzy, a wśród nich - łuczników. Pojazdy te były również przenośnymi platformami strzelniczymi. Oprócz tego korzystano z nich w czasie parad i pochówków przedstawicieli władz.

Sumerowie rozbudowali wodny transport śródlądowy. Najprawdopodobniej wymyślili napędzaną siłą wiatru łódź żaglową.

Jako pierwsi na szerszą skalę używali wozów ciągniętych przez bydło.

Stworzyli koło garncarskie, obracane na platformie napędzanej stopami lub rękoma. Za jego pomocą można było szybko wytwarzać naczynia, w których przechowywano i przewożono żywność i towary.

Zapewne wynaleźli szkło.

Przyczynili się do rozwinięcia metalurgii, czyli produkcji metali. Sumerowie wytapiali je z różnych minerałów. Szczególnym metalem był brąz, będący połączeniem miedzi i cyny. Wytwarzano z niego coraz lepszą broń i narzędzia: najpierw był roztapiany, a następnie wlewany do form z wypalonej gliny. Wynalezienie i upowszechnienie brązu było bardzo istotne dla rozwoju cywilizacji, dlatego okres historii Bliskiego Wschodu od V do II tys. p.n.e., który nastąpił po epoce kamienia, badacze nazywają epoką brązu. Na ten czas przypada szczyt cywilizacji sumeryjskiej Mezopotamii.

Mieszkańcy Mezopotamii położyli też fundamenty pod rozwój nauk ścisłych, w tym matematyki. Na tabliczkach zachowały się świadectwa dość skomplikowanych obliczeń. Sumerowie zwykle stosowali sześćdziesiątkowy system liczbowy. Jego ślady zachowały się w naszym podziale godzin na 60 minut, a minut na 60 sekund. Jako pierwsi do pomiarów pól i planowania budowli stosowali geometrię. Dokonywali pierwszych, wnikliwych obserwacji nieba i ciał niebieskich, dając początek astronomii. Umieli sporządzać mapy konstelacji, a nawet 12‑miesięczny kalendarz oparty na cyklach Księżyca.

Wznoszenie murów, świątyń i pałaców - po raz pierwszy na wielką skalę - przyczyniło się do rozwoju architektury i inżynierii. Głównym budulcem były cegły z gliny, suszone na słońcu albo wypalane w piecu dla nadania im twardości, często łączone z trzciną.

Budowle z cegły po jakimś czasie zaczynały się rozsypywać, dlatego dziś pozostały po nich tylko wzgórza złożone z gliny i piasku, czyli tzw. telle.

Sumerowie nauczyli się konstruować łuki i sklepienia. Mezopotamscy budowniczowie, chcąc ustabilizować konstrukcję zigguratów, pomiędzy warstwy cegieł kładli maty z trzciny. Stały się one wzorem dla dzisiejszych dźwigarów, czyli podpór przenoszących obciążenia, stosowanych podczas wznoszenia wysokich budowli.

Na przełomie XVIII i XVII wieku p.n.e. panował w Babilonie władca o imieniu Hammurabi, który stworzył jeden z najstarszych zbiorów wyroków i orzeczeń sądowych. Zbiór ten nazywany jest od imienia swego autora Kodeksem Hammurabiego. Wiele z zawartych w nim przepisów prawa przewidywało okrutne kary fizyczne (np. ucinanie rąk, łamanie kości), włącznie ze śmiercią. Dyktowała je zasada „oko za oko, ząb za ząb", czyli stosowanie kary, która miała odpowiadać szkodzie, np. kara śmierci za zabójstwo, wybicie oka za wybicie oka. Najsurowiej byli karani ludzie należący do niższych klas. Z naszego punktu widzenia Kodeks Hammurabiego był pod wieloma względami niesprawiedliwy i niehumanitarny. Jego celem było narzucenie społeczeństwu dyscypliny, koniecznej dla sprawnego funkcjonowania wielkiego systemu irygacji. Prawdopodobnie Hammurabi chciał w ten sposób ujednolicić prawa i zwyczaje różnych ludów, które znalazły się pod jego panowaniem. Idea uporządkowania prawa sama w sobie była już osiągnięciem: do tej pory kary wymierzano często wedle uznania, teraz zaś wszyscy musieli przestrzegać pewnych nadrzędnych reguł. Wiele praw Hammurabiego dotyczyło spraw związanych z rodziną i małżeństwem. Kobiety miały być chronione przez prawo, jednak zajmowały dużo niższą pozycję niż mężczyźni. Od żony oczekiwano, że będzie posłuszna i wierna mężowi. Społeczeństwo ówczesnej Mezopotamii było , czyli całkowicie zdominowanym przez mężczyzn.

To w Mezopotamii pod koniec IV tys. p.n.e. ludzie zaczęli się posługiwać pismem. Znaki zapisywano na wilgotnych i miękkich glinianych tabliczkach za pomocą przyciętej trzciny. Następnie tabliczki utwardzano, susząc na słońcu lub wypalając w piecu. Dzięki temu wiele z nich zachowało się do naszych czasów. Pismo stworzone przez Sumerów nazywamy pismem klinowym ze względu na charakterystyczne, podobne do klinów trójkątne znaki, które pozostawiała trzcina odciskana w glinie.

Początkowo pismo sumeryjskie odnosiło się do ściśle określonych przedmiotów i służyło do prowadzenia rejestru majątków świątynnych. Za jego pomocą można było odnotować liczbę wozów, zwierząt hodowlanych czy innych dóbr należących do danego majątku. Znaki pisma stały się następnie symbolami obiektów danego typu, czyli np. nie konkretnych owiec będących w posiadaniu świątyni, lecz owiec w ogóle. Narysowana noga nie oznaczała już tylko kończyny, ale również skojarzone z nią czasowniki, takie jak „iść", „biec", „kopać" itd. Ostatnim etapem rozwoju tego pisma było przypisanie znakom określonych dźwięków, co pozwalało na zapis bardziej skomplikowanych pojęć. Aby to uzyskać, posługiwano się znakami sylabowymi: składano je dla oznaczenia jakiegoś słowa. Mechanizm ten można przyrównać do zasad układania rebusów, w których suma dwóch wyrazów odnosi się do zupełnie innego pojęcia. Przykładowo: wynikiem połączenia wyrazów „niebo" i „rak" będzie „nieborak".

Pismo klinowe obejmowało aż kilkaset znaków. Jego opanowanie wymagało wielu lat nauki i praktyki, dlatego pisarze należeli do ścisłej elity społeczeństwa Mezopotamii. Dopiero po wielu wiekach pismo klinowe zastąpił wynaleziony przez Fenicjan doskonalszy sposób zapisu głosek, czyli alfabet. Nazwa ta pochodzi od dwóch pierwszych liter alfabetu greckiego - alfy i bety.
Wynalezienie pisma kończy prehistorię człowieka, a rozpoczyna epokę starożytności.
Na początku pismo miało charakter praktyczny - administracyjny i handlowy. Z czasem człowiek zaczął stosować pismo do tworzenia tekstów, takich jak listy czy prawa, a także do uwieczniania modlitw i zaklęć oraz opisywania własnej historii.

Sumerowie stworzyli własną literaturę. W dużej części składała się na nią bardzo rozbudowana mitologia, czyli opowieści o bogach. Najsławniejszym dziełem literatury sumeryjskiej, przełożonym na wiele języków i wciąż czytanym, jest tzw. Epos o Gilgameszu, sięgający początków II tys. p.n.e. Jest to obszerny poemat o życiu tytułowego bohatera - króla miasta Uruk, który zyskał sławę dzięki mądrości, odwadze, sile i wspaniałym czynom.

Opowieść o Gilgameszu zawiera mit o pradawnym potopie, który bogowie sprowadzili na ludzkość i z którego uratowała się tylko garstka ludzi na statku. Był to motyw bardzo popularny w literaturze Bliskiego Wschodu, dlatego kolejną wersję tej historii znajdujemy w Biblii.

Sumerowie wierzyli w różne bóstwa i demony, ich religia była więc (z gr. polýs - liczny, théos - bóg). Bogowie, choć podobni do ludzi, byli od nich potężniejsi i nieśmiertelni. Aby zjednać łaskę boga, składano w świątyniach ofiary.

Na jednej z tabliczek zawierających mity sumeryjskie zachował się słynny opis rajskiej krainy o nazwie Dilmun. W tej krainie szczęśliwości miała przebywać para wielkich bogów, stworzycieli świata i wszystkich bóstw.

Opis rajskiej krainy o nazwie Dilmun czyta Bartosz Woźny Opis rajskiej krainy o nazwie Dilmun czyta Bartosz Woźny Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego.
Nagranie dostępne na portalu epodreczniki.pl
Opis rajskiej krainy o nazwie Dilmun czyta Bartosz Woźny Opis rajskiej krainy o nazwie Dilmun czyta Bartosz Woźny Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego.

[...] W Dilmun kruk nie kracze,
kania nie krzyczy głosem kani,
lew nie zabija,
wilk nie porywa jagnięcia,
nie znany jest dziki pies pożerający koźlę,
nie znany jest dzik pożerający zboże.
Ptak niebieski nie zna sideł,
gołąb nie osiedla się koło człowieka,
choroba oczu nie mówi: „Jestem chorobą oczu",
choroba głowy nie mówi: „Jestem chorobą głowy".

1. Wytłumacz, jaki wpływ na powstanie cywilizacji Mezopotamii miały warunki naturalne.

2. Opisz, w jaki sposób powstały mezopotamskie miasta‑państwa.

3. Wymień i scharakteryzuj grupy społeczne w miastach‑państwach Mezopotamii.

4. Przedstaw osiągnięcia cywilizacji mezopotamskiej. Wybierz jedno z nich, twoim zdaniem najważniejsze, i uzasadnij swój wybór.

Polecenia

# data[].attributes.attachment_link.description
Prehistorycznego człowieka zostawiliśmy w chwili, gdy zajął się uprawą roli, udomowił dzikie zwierzęta i zaczął prowadzić osiadły tryb życia. Rozkwit rolnictwa wymagał wody, urodzajnych dolin rzek i żyznego mułu niesionego przez ich wylewy. Takim miejscem była Mezopotamia, czyli kraina leżąca między Tygrysem i Eufratem - rzekami wypływającymi z położonych na północy gór i wpływającymi do Zatoki Perskiej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Greckie Pismo Klinesto Pismo Najstarsze Pismo Pismo U Egiptu Pisano Ljubavno Pismo

# data[].attributes.body
Pismo prekolumbijskie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pismo Azteków może wywodzić się z kultur wcześniej rozkwitłych w Teotihuacan i Xoxhicalco. Ze względu na podobieństwa stylistyczne i ikonograficzne przypuszcza się, że znaczący wpływ na jego rozwój miało pismo mixteckie[60]. Aztekowie wierzyli, że pismo wynalazł bóg Quetzalcóatl[61]. W języku nahuatl książki i pismo określano używając metafory in tlilli, in tlapalli co znaczy czerwień, czerń i odnosi się do koloru tuszu. W ten sposób nazywano też wiedzę i mądrość. Skrybowie przedstawiani na obrazkach w malowanych księgach używają zawsze czerwonej i czarnej farby[62]. System pisma stosowany przez Azteków w czasach przed przybyciem Hiszpanów nie jest jeszcze w pełni zrozumiały. Badania utrudnia fakt, że przetrwało z tego okresu niewiele źródeł. Kodeksy uległy zniszczeniu a na trwałych, kamiennych monumentach - w przeciwieństwie do Majów - Mexicowie rzadko umieszczali teksty[63]. Ich pismo często opisywane jest jako niekompletne ponieważ w znanych prekolumbijskich zastosowaniach użyte zostało tylko do zanotowania, często niejednoznacznie interpretowanych imion własnych, nazw miejscowych, dat oraz wielkości i liczb[64]. Należy jednak nadmienić, że istnieją przesłanki, które sprawiają, że niektórzy badacze uważają iż było ono używane w znacznie szerszym zakresie.

Pismo Azteków podobne jest do innych tego typu systemów, używanych na całym świecie. Odróżnia je od nich tylko porządek znaków, który bardziej zależy od upodobań skryby i uznanej za najodpowiedniejszą do odczytania pozycji niż od ustalonej konwencji. Występuje w nim rzadko spotykana tendencja do rozmieszczania znaków od dołu ku górze[65]. Większość informacji jest przekazywana w formie obrazków, którym towarzyszą hieroglify uściślające ich znaczenie[66]. Ponieważ zapisywane za jego pomocą imiona były często całymi zdaniami mogącymi zawierać rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki i przysłówki, a nazwy miejscowości tworzyły frazy, można w przybliżeniu określić zakres w jakim system pisma Azteków był zdolny do oddania sekwencji w pełni uformowanych zdań. Pismo Mexiców składa się z takich samych elementów jak systemy pisma występujące na całym świecie. Dopuszcza występowanie sylabogramów typu samogłoska-spółgłoska, spółgłoska-samogłoska-spółgłoska oraz podwójne sylaby. Długość samogłoski nie jest oznaczana. Kończąca sylabę spółgłoska może być pominięta, nawet gdy znak spółgłoska-samogłoska-spółgłoska jest dostępny[67]. Ponadto pisownia jest często skracana poprzez pominięcie jednej lub więcej sylab lub spółgłosek, niezależnie od ich pozycji w słowie. Podział na sylaby w mowie może się różnić od ich wyodrębniania w piśmie[68]. Jeśli oznaczenia społeczno-polityczne osób nie są powiązane lub zestawione z głową lub całą figurą człowieka, to zwykle nie są do odróżnienia od nazw miejscowych[69]. Cechą charakterystyczną pisma Azteków jest też częste łączenie piktogramów i ideogramów w ramach jednego znaku[70].

# data[].attributes.attachment_link.description
Pismo Azteków może wywodzić się z kultur wcześniej rozkwitłych w Teotihuacan i Xoxhicalco. Ze względu na podobieństwa stylistyczne i ikonograficzne przypuszcza się, że znaczący wpływ na jego rozwój miało pismo mixteckie[60]. Aztekowie wierzyli, że pismo wynalazł bóg Quetzalcóatl[61]. W języku nahuatl książki i pismo określano używając metafory in tlilli, in tlapalli co znaczy czerwień, czerń i odnosi się do koloru tuszu.

# data[].attributes.body
scenariusz zajęć dla klas VI-VIII

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trudno nam wyobrazić sobie, że książka ma już 5000 lat. Na co dzień nie doceniamy wynalazku pisma, uważamy raczej, że to wprowadzenie przez Gutenberga ruchomej czcionki miało wpływ na rozwój kultury i oświaty. A to właśnie wynalezienie pisma miało znaczący wpływ na rozwój literatury, myśli społecznej, religijnej, filozoficznej i postęp cywilizacyjno-techniczny. Mimo, że wielu ludzi przyznaje się, że nie czyta, bo ma telewizor albo komputer, nasza kultura pozostaje w kręgu pisma i tylko jako taka posiada pamięć i jest w stanie się rozwinąć. Dopiero zatracenie pisma byłoby prawdziwym końcem naszej cywilizacji

Konspekt zajęć bibliotecznych

Temat zajęć: Narodziny pisma i książki.

Główne zagadnienia zajęć:

Trudno nam wyobrazić sobie, że książka ma już 5000 lat. Na co dzień nie doceniamy wynalazku pisma, uważamy raczej, że to wprowadzenie przez Gutenberga ruchomej czcionki miało wpływ na rozwój kultury i oświaty. A to właśnie wynalezienie pisma miało znaczący wpływ na rozwój literatury, myśli społecznej, religijnej, filozoficznej i postęp cywilizacyjno-techniczny. Mimo, że wielu ludzi przyznaje się, że nie czyta, bo ma telewizor albo komputer, nasza kultura pozostaje w kręgu pisma i tylko jako taka posiada pamięć i jest w stanie się rozwinąć. Dopiero zatracenie pisma byłoby prawdziwym końcem naszej cywilizacji.

Cele lekcji:

Po skończonych zajęciach uczniowie powinni:
- znać historię pisma
- znać dzieje książki
- znać starożytne i współczesne narzędzia pisarskie
- wiedzieć co oznacza słowo „analfabeta"
- wiedzieć jaką rolę odgrywała książka w życiu człowieka w różnych epokach

Uwagi dotyczące realizacji:

Scenariusz przeznaczony jest dla klas VI. Na realizację tematu przeznaczono 2 godziny lekcyjne. Metody: pogadanka, dyskusja, prezentacja.

Środki dydaktyczne:

- encyklopedie
- komputer z zainstalowaną Encyklopedią multimedialną
- słowniki języka polskiego
- ilustracje w książkach
- foliogramy

Pojęcia:
- analfabeta

Przebieg zajęć:

Uczniowie szukają w słownikach terminu „analfabeta". Słowo zostaje odczytane całej klasie.

Nauczyciel prezentuje foliogramy.
Foliogram I - Dzieje książki
Foliogram II - Dzieje pisma
Foliogram III - Rodzaje książek
Foliogram IV - Narzędzia pisarskie

Foliogram I

DZIEJE KSIĄŻKI

· „żywa" książka - człowiek
· kamień
· tabliczki gliniane
· papirus - roślina rosnąca w Egipcie, pisali na nim Grecy i Rzymianie
· tabliczki woskowe
· pergamin - dobrze wyprawiona skóra
· papier - wynalazek Chińczyków

Omówienie przez nauczyciela foliogramu dotyczącego dziejów książki.

Foliogram II

DZIEJE PISMA

· pismo supełkowe - kipu ( pismo Inków )
· pismo obrazkowe - piktogramy ( np. w jaskiniach )
· hieroglify ( pismo Egipcjan )
· pismo klinowe ( stworzyli je Sumerowie, miało 2000 znaków )
· pismo literowe ( Persowie uprościli pismo klinowe i przekształcili je w literowe )
· pismo dla niewidomych - brajl

Omówienie przez nauczyciela foliogramu II, dotyczącego rozwoju pisma
na przestrzeni dziejów.

Ojczyzną liter jest Egipt, chociaż Egipcjanie nie znali alfabetu. Za twórców alfabetu uważa się Fenicjan,, ale raczej uprościli oni alfabet ułożony wcześniej przez Semitów. Dwie pierwsze litery fenickie to alfa i beta, stąd nazwa „alfabet".

Foliogram III

RODZAJE KSIĄŻEK

§ książka adresowa
§ książka dla niewidomych
§ książka kucharska
§ książka mówiona - nagrana
§ książka obrazkowa - dla osób słabo czytających lub dzieci
§ książka rękopiśmienna
§ i inne

Omówienie przez nauczyciela, na przykładzie foliogramu, różnych rodzajów książek. Pokazanie książek dostępnych w bibliotece szkolnej oraz książek przyniesionych przez uczniów.

Foliogram IV

NARZĘDZIA PISARSKIE

dostosowane były do materiału, na którym pisano

Starożytne

· pędzelek - pisano nim na liściach palmowych, jedwabiu, korze
· rylec - ryto nim w metalu
· dłuto - ryto nim w kamieniu
· trzcina - pisano nią na tabliczkach glinianych
· metalowy rysik - pisano nim na tabliczkach woskowych
· pióro ptasie - pisano nim na papierze, pergaminie

Współczesne

· ołówek - wynaleziono go około 1500 roku
· pióro wieczne - wynaleziono je w Anglii w 1809 roku
· długopis - wynaleziony w latach 50 XX wieku
· maszyna do pisania - wynaleziona w 1833 roku
· komputer - podawane są bardzo różne daty wynalezienia

Omówienie foliogramu i pokazanie na ilustracjach książkowych
i w encyklopedii multimedialnej różnych rodzajów narzędzi pisarskich.

Podsumowanie zajęć:

W nowoczesnym społeczeństwie analfabeta to człowiek, który nie posiada dostatecznych kwalifikacji w czytaniu, jakie są konieczne w jego sytuacji życiowej. Można umieć czytać, ale można mieć poważne kłopoty w posługiwaniu się informacją pisaną w życiu codziennym. Trudno wtedy zrozumieć artykuł w gazecie, instrukcję obsługi różnych urządzeń, zaleceń zażywania leków. Ma się również kłopoty z sformułowaniem odpowiedzi na różne ankiety oraz wypełnieniem formularzy np.PIT-u. Człowiek nie czytający jest upośledzony: nie tylko traci coś ważnego w życiu intelektualnym i uczuciowym, lecz także dysponuje mniejszą liczba pojęć, w potrzebie nie umie dotrzeć do informacji. Już dawno temu piśmienni, choć stanowili tylko niewielki procent ludności, potrafili narzucić ogółowi pewien sposób myślenia i działania związanego z pismem, który przetrwał w różnych dziedzinach myśli ludzkiej. Na przykład w Egipcie pisarze byli jedynymi, którzy posiadali tożsamość, jedynymi o znanych, jeszcze dziś, imionach. To oni byli rzeczywistymi panami kraju.

Bibliografia:

1. Jerzy Cepik: Jak człowiek nauczył się pisać. Warszawa 1987
2. M. Iljin: Czarno na białym. Warszawa 1966
3. Władysława Wasilewska: Wiedza o książce. Warszawa 1966

Opracowała

mgr Iwona Dudziak

# data[].attributes.attachment_link.description
Trudno nam wyobrazić sobie, że książka ma już 5000 lat. Na co dzień nie doceniamy wynalazku pisma, uważamy raczej, że to wprowadzenie przez Gutenberga ruchomej czcionki miało wpływ na rozwój kultury i oświaty. A to właśnie wynalezienie pisma miało znaczący wpływ na rozwój literatury, myśli społecznej, religijnej, filozoficznej i postęp cywilizacyjno-techniczny.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Scenariusz zajęcia przeprowadzonego w grupie 5-6 latków
pt.: ,,Jak powstaje książka" z wykorzystaniem komputera i rzutnika multimedialnego w dniu 02.03.2012r.

Cel główny: rozwijanie zainteresowania książką, kształtowanie u dzieci postaw czytelniczych.

Cele szczegółowe:
- dziecko potrafi odpowiedzieć na zadane pytania, opowiedzieć treść obrazka;
- zna zawody ludzi związanych z powstawaniem książek;
- na podstawie wysłuchanego fragmentu określić, z jakiej bajki on pochodzi, podać jej tytuł;
- współpracować w grupie;
- aktywnie uczestniczyć w zabawach integracyjnych;
- szanuje książki, zna higienę czytania.

Metody: pogadanka, opis, zabawa muzyczno-ruchowa,

Formy: zbiorowa, grupowa, indywidualna,

Pomoce dydaktyczne: prezentacja multimedialna ,,Jak powstaje książka" (opracowanie własne), laptop, rzutnik multimedialny, dowolna muzyka na płycie CD, karteczki z hasłami do układania bajki, fragmenty wybranych bajek, wiersz pt.: ,,Baśnie", kartony, kredki.

1. Powitanie.
2. Zabawa integracyjna ,,Ludzie do ludzi".
3. Wysłuchanie wiersz pt.: ,,Baśnie"

―Dlaczego kochamy baśnie ?
―O! Właśnie .
―No bo się dzieją za rzeką ...
―Daleeeko .
―Za lasem , górą , za morzem ...
―Być może .
―Przed laty lub dawno temu ...
―A czemu ?
―W baśniach ten zły jest karany ...
―O rany !
―Nagroda czeka dobrego...
―Co z tego?
―Jest w nich król i są czary ...
―Król stary .
―Książę ,Kapturek Czerwony ...
―Zmyślony .
―Są także baśnie z królewną ...
―Na pewno ?
―Z wróżką i krasnoludkami ...
―Czasaaami .
―Nawet ze smokiem , z rycerzem ...
―Nie wierzę .
―Przeczytaj jedną - zobaczysz !
―To znaczy ?
―Z pewnością cię zaczaruje !
―Żartujesz...
―A co przeczytasz nim zaśniesz ?
―No ... baśnie !

4. Wprowadzenie dzieci w tematykę zajęć;
,,Zanim książka trafi do biblioteki, do księgarni „.....wspólne opowiadanie treści kolejnych obrazków -w jaki sposób powstaje książka i kto przyczynia się do jej powstania:
- autor pisze książkę,
- ilustrator wykonuje obrazki do książki,
- drukarz przygotowuje książkę do druku,
- maszyny drukują książkę itd;
- gdzie można kupić, a gdzie wypożyczyć książkę?
- jak należy obchodzić się z książką?

5. Zabawa ruchowa ,,Tańczące postaci z bajek".
6. ,,Słuchowe bajki" - wysłuchanie fragmentu bajki, zadaniem dzieci jest odgadnąć jej tytuł.
7. „Fabuła z kubka" czyli tworzenie bajki na podstawie wylosowanych haseł - praca w grupach - (prezentacja stworzonych bajek).
W pojemniczku umieszczone są małe karteczki z hasłami, np.: zielony balonik, czarny kot, szalona miotła itp. Każda z grup losuje po cztery takie hasła i ma ich użyć w swojej bajce.
8. Zabawa w grafika- wykonanie okładki do wybranej bajki lub baśni.
9. Podziękowanie za udział w zajęciu.

Opracowała i przeprowadziła:
Karolina Socha-Olczak

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak powstaje książka - scenariusz zajęcia

# data[].attributes.attachment_link.description
Scenariusz zajęcia przeprowadzonego w grupie 5-6 latkówpt.: ,,Jak powstaje książka" z wykorzystaniem komputera i rzutnika multimedialnego w dniu 02.03.2012r. Cel główny: rozwijanie zainteresowania książką, kształtowanie u dzieci postaw czytelniczych.