# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ARTIS staat elk jaar vanaf eind mei vol eetbare bloemen, groenten en kruiden. De planten moeten eerst de tijd krijgen om te groeien. Vanaf half juni kunnen dan de eerste bladeren en bloemen worden geplukt.

Smaak en geur

Vooral planteneters uit droge gebieden reageren goed op de kruiden. Zo komen de Fijileguanen heel snel aanrennen bij de geur van de verse kruiden. En terwijl sommige mensen na het eten van het pittige abc-kruid hun mond moeten spoelen, maakt het de Aldabra reuzenschildpad nauwelijks wat uit. Hij begint op het knopje te kauwen, houdt de bek even open, staart voor zich uit en maalt dan vrolijk verder. Maar pittige smaken, zoals dragon of salie, zijn voor dieren uit tropisch regenwoudgebied niet weggelegd. Zij geven de voorkeur aan blad met een milde, toegankelijke smaak.

Voor rundachtigen is al het donkergroen blad uit de eetbare tuin makkelijk toe te voegen aan het dieet. Voor de darmen lijkt andijvie op gras. Maar kool of lookachtige planten liggen gevoelig. Deze groepen planten moet je langzaam introduceren. Prei, knoflook en ui bevatten alicine dat een positieve rol kan spelen in het onderdrukken van darmparasieten.

Dieetverrijking

Het is belangrijk nieuwe voeding geduldig aan te bieden en het dier te laten wennen aan een nieuwe smaak. Dieren vinden hun basisdieet niet saai en zoeken, anders dan mensen, niet naar garnering van hun dagelijkse kost. Aan smaken moeten ze wennen. Als een slingeraap niet meteen een nieuw geïntroduceerd stukje groen opeet, betekent dat dus niet dat hij het niet lust.

Minder verspilling

De eetbare tuin in ARTIS zorgt niet alleen voor een gevarieerd dieet voor de dieren, maar zorgt ook voor minder afval. Er wordt meer gerecycled en er is minder verspilling doordat alle planten uit de eetbare tuin opgegeten worden. Door het voedsel in ARTIS te laten groeien, vindt er ook minder transport plaats. Daarnaast is het ook goed voor de bijen. De bijenpopulatie neemt af door onder meer een verlies aan bloemrijke weides en het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen in de landbouw. In ARTIS kunnen de bijen wel nectar verzamelen en daarbij van bloem naar bloem vliegen. Dit geldt ook voor een eigen moestuin; als je groenten in je tuin of op je balkon verbouwt, heb je dezelfde voordelen.

# data[].attributes.attachment_link.description
ARTIS staat elk jaar vanaf eind mei vol eetbare bloemen, groenten en kruiden. De planten moeten eerst de tijd krijgen om te groeien. Vanaf half juni kunnen dan de eerste bladeren en bloemen worden geplukt. Vooral planteneters uit droge gebieden reageren goed op de kruiden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een tuin inrichten is een uitdaging. Helemaal als je zoveel mogelijk eetbare planten en fruitbomen in je tuin wilt zetten, is het goed het een en ander te weten over hoe je een tuin het beste kunt inrichten. Zo komt elke plant of boom het beste tot zijn recht.
Dit artikel geeft uitleg en tips voor optimale beplanting van je (bos)tuin. Heb je geen eigen tuin maar wil je wel zelf groenten en kruiden verbouwen? Kijk dan hier.

Eetbare bostuin

Eetbare bostuinen zijn een populair onderdeel van permacultuur. Door verschillende ontwerpprincipes van de permacultuur te gebruiken, is het voor iedereen mogelijk om een bos te ontwerpen vol met eetbare en andere nuttige planten.

Denk aan verschillende lagen noten- en fruitbomen zoals tamme kastanjes, walnoten, hartnoten en appel-, peer- en kersenbomen. Hieronder kunnen weer noten- en fruitstruiken staan zoals hazel- en lambertsnoten, frambozen, bosbessen, rode en zwarte bessen etc. Daarbij kunnen er eetbare klimmers in de bomen groeien, denk aan Japanse wijnbes, braam, boysenbes of zelfs een Siberische kiwi. Daaronder of in open plekken in het bos kunnen groentes, bloemen en kruiden groeien als kruizemunt, daslook etc. En laten we niet de knolgewassen vergeten als aardperen en yacon. En als laatste zijn er nog de bodemkruipers zoals aardbeien en vele leden uit de pompoen familie (Cucurbitaceae) die over de bodem kunnen kruipen.

Meer opbrengst en minder onderhoud

Het grote voordeel van een eetbare bostuin is dat alle ecologische niches gevuld worden. Hierdoor wordt de zon en de bodem optimaal gebruikt door de verschillende lagen nuttige planten en is onkruid een veel kleiner probleem. Door verschillende lagen voedsel onder elkaar te groeien zoals in dit systeem wordt ook de opbrengst per vierkante meter groter. Ten slotte heb je met een eetbare bostuin op termijn telkens minder onderhoud omdat het een ecosysteem is wat grotendeels in balans is net zoals natuurlijke climax-ecosystemen. Door slim de permacultuur ontwerpprincipes toe te passen kun je een eetbaar bos maken met de veerkracht van een natuurlijk ecosysteem. Dit heeft voordeel voor de mensen en voor de natuur.

Hier twee filmpjes met rondleidingen door twee eetbare bostuinen. Als eerste Martin Crawford met zijn Forest Garden. Hij heeft hierover een interessant boek boordevol praktische informatie gepubliceerd met de titel Creating a Forest Garden.

Meer videomateriaal van Martin Crawford over zijn bostuin, een 12 delige videoserie is te vinden op youtube.

Daarnaast heeft Robert Hart een model voor een Eetbare Bostuin opgericht op ongeveer 500 vierkante meter op zijn farm in Wenlock Edge in Shropshire, Engeland. Hij geeft aan dat dit net zo goed in een normale stadstuin mogelijk is. Hij zegt:"Mijn Bostuinmodel is in staat om een familie voor de tijd van minstens 7 maanden per jaar te laten genieten van overwegend uit zichzelf groeiend en onderhoudend voedsel, en heeft maar een minimale zorg of bewerking nodig". Op deze plattegrond is te zien hoe deze bostuin ingericht is. In Forest Gardening with Robert Hart legt hij de principes van het ontwerp van zijn bostuin uit terwijl hij erdoorheen loopt.

Een uitgebreid boek mede gebaseerd op deze tuin is How to make a Forest Garden van wellicht de meest bekende permacultuurdocent uit Engeland, Patrick Whitefield.

Bostuinen in Nederland

Ook in Nederland zijn er telkens meer initiatieven om particuliere maar ook publieke eetbare bostuinen aan te leggen. Zo heeft www.foodforestry.nl zich hierin gespecialiseerd. Ze hebben in Nederland al een mooi aantal eetbare bostuinen weten helpen te ontwikkelen en aan te leggen. Moge er nog vele volgen.

Daarnaast hebben in Amsterdam een groep buurtbewoners het Sarphatipark onder handen genomen en een stuk eetbaarder gemaakt. In het bestaande park zijn o.a. notenbomen, fruitbomen en vele soorten fruitstruiken aangeplant. De fotoreportage met korte teksten illustreren dit mooi.

Is dit een welkome invulling van toekomstig openbaar groenbeheer van Nederland? Eetbare bostuinen in het beheer van de buurt die er het voordeel van hebben, ze kunnen genieten van de natuur en tegelijkertijd veel vers voedsel hieruit halen. Een win - win situatie voor de mens en de natuur door slim samen te werken aan de hand van de principes van permacultuur!
Gastbijdrage van Permacultuur Nederland
Aanverwante informatie:
-) Website Food Forestry Nederland
-) Voedselbos plantenkwekerij Arborealis
-) Het eetbare bostuin kookboek

# data[].attributes.attachment_link.title
Zo richt je je eetbare tuin het beste in - hetkanWEL

# data[].attributes.attachment_link.description
Een tuin inrichten is een uitdaging. Helemaal als je zoveel mogelijk eetbare planten en fruitbomen in je tuin wilt zetten, is het goed het een en ander te weten over hoe je een tuin het beste kunt inrichten. Zo komt elke plant of boom het beste tot zijn recht.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is van de populairste trends van de laatste jaren. Want waarom zou je niet zelf je eigen eten verbouwen? Niets geeft meer voldoening dan 's ochtends je tuin in wandelen en hier en daar een framboos plukken, ruiken aan de eetbare bloemen van de Oost-Indische kers of je tanden te zetten in een sappige pruim. Onderweg pluk je alvast wat frisgroene slablaadjes voor in de salade bij de lunch. Utopie? Het goede nieuws is dat het kan. Je hoeft echt niet je hele tuin op te offeren om van je tuin een akkerlandschap te maken met rechte paden van schors en keurig omlijnde groentebedden.

Grow your own!
Begin met het vervangen van een aantal sierplanten en heesters door eetbare planten. Dat geeft vaak een prachtig resultaat. En je hoeft echt niet gelijk al je planten te vervangen. In plaats van een haag kun je bijvoorbeeld een rij rode bessen struiken neerzetten of leifruit. Langs de schutting laat je wijnbes groeien of een mooie frambozenstruik. En kruiden als oregano of peterselie zijn prachtige planten voor in de border. In het eetbare tuinontwerp hebben eetbare planten eigenlijk dezelfde rol als andere sierplanten.

Mix van planten
Het mooiste effect krijg je met een goede mix van planten. Verzin combinaties op basis van kleuren en bladstructuren. Combineer bijvoorbeeld de tere bloemen van Cosmea met de stoere donkere bladeren van palmkool of het lichte groen van zegge met het vuurrode blad van tuinmelde. En ook veel eetbare bloemen als komkommerkruid en goudsbloemen zijn prachtig tussen vaste planten.

Groente en fruit voor de siertuin
Bonen zijn heel geschikt voor de tuin. Ze voegen hoogte en diepte toe en de bloemen zijn prachtig. Kijk maar eens op de website van Vreeken's Zaden. Het zijn makkelijke en heel productieve groente. Plaats ze tegen de schutting, een tralie halverwege je tuin, of laat ze groeien langs een mooi hekwerk. Zaai ze voor in kweekbakjes en zet ze als ze groot genoeg zijn in de tuin.

Ook fruit is heel geschikt. Een framboos, braam, bes op stam of een kleine appel. Staan ze eenmaal dan hoef je ze alleen maar een keer per jaar te snoeien. Leuk om een druif, kiwi of wijnbes over de pergola te late groeien. Prachtig is ook de artisjok. Het is een bijzondere decoratieve plant met grote grijze bladeren. Als je de artisjokken niet oogst maakt de plant werkelijk schitterende bloemen.

Rijkbloeiende kruiden zoals bieslook, oregano, of rucola verdienen ook een plek in de border. Heb je niet veel tijd kweek dan grote groente die veel onderhoud nodig hebben zoals pompoenen of courgettes. Als ze eenmaal staan hebben ze alleen zo nu en dan water nodig. Ook mais is een makkelijke groente om te kweken.

Het hele jaar door een mooie eetbare tuin
Veel voedsel producerende gewassen groeien een seizoen of zelfs maar een deel van een seizoen. Na de oogst moet je ze uit de tuin verwijderen. Houd bij het plannen van je eetbaar tuinontwerp rekening met dit aspect. Wat je kunt doen is kort groeiende gewassen als spinazie en sla omringen met eetbare eenjarige bloemen als Oost-Indische Kers of vaste planten als wilde marjolein. Ze zorgen ervoor dat je tuin er mooi uit blijft zien als sommige gewassen geoogst zijn. En ze houden je tuin in evenwicht.

Kweken in potten en bakken
Wil je liever klein beginnen of heb je weinig ruimte in je tuin, kweek dan groente in potten of bakken. Zet de pot in de volle zon en vul hem met pluksla, tomaat, aardbeien of bijvoorbeeld snijbiet. Let er wel op dat je de bakken regelmatig water geeft. Vooral in de zomer kan de aarde snel uitdrogen. Ga je op vakantie dan moet je echt de buren vragen om een een oogje in het zeil te houden en af en toe de planten te checken en water te geven. Of leg een automatisch bewateringssystemen aan. Deze sluit je aan op de buitenkraan in je tuin en werkt eigenlijk heel simpel.

Nog een aantal tips
Ga niet te hard van start, maar begin op kleine schaal. Houd er ook rekening mee dat de meeste groente minimaal 6 uur zon per dag nodig hebben. Richt je dus op de gebieden van je tuin die elke dag minstens zes uur zon krijgen. En niet onbelangrijk: geef je tuin een goede structuur. Heeft je tuin sterke lijnen met paden, hagen of een zorgvuldig geplaatste plantenpot, dan zal je tuin er ook aantrekkelijk uitzien als je eetbare planten uitgebloeid zijn.

Kun je hulp gebruiken bij het indelen of het opzetten van je eetbare tuin? Onze tuinontwerpers helpen je graag!

Auteur: Carla Wilhelm Bladgeritsel Tuinontwerp
Foto's: Carla Wilhelm

# data[].attributes.attachment_link.title
De eetbare tuin: Eten uit je eigen achtertuin! Het is makkelijker dan je denkt

# data[].attributes.attachment_link.description
De eetbare tuin Het is van de populairste trends van de laatste jaren. Want waarom zou je niet zelf je eigen eten verbouwen?

# data[].attributes.attachment_link.title
Biodiversiteit: wat is het belang van biodiversiteit?

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
PUUR Permacultuur | Trainingen, begeleiding & uitvoering

# data[].attributes.attachment_link.description
Ontdek hier op een leuke en duidelijke manier wat Permacultuur is en wat het voor jou kan betekenen!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Permacultuur beroepsmatig maken", dat is de missie van Taco Blom. "Alleen dan heeft het toekomst." Op Samenland bewijst hij dat het kan. Dat je ervan kan leven, mensen van gezond eten kan voorzien, de bodem kan verbeteren en een bestaan kan leiden dat vrij is van de wurggreep van banken. Een kwestie van gewoon doen, leren van fouten en durven breken met de boeken.
DOOR: LEONARDO VAN DEN BERG

WAKKER GESPOTEN. Voordat Taco Blom met permacultuur in aanraking komt, bestaat een groot deel van zijn werk uit het spuiten van gif. Hij is klassiek geschoold in de intensieve veehouderij, maar rolt al snel in de fruitteelt, waar hij werkt als bedrijfsinvaller, een functie waarbij hij het management tijdelijk overneemt wanneer de eigenaar ziek is. In het voorjaar is het 2 à 3 keer in de week spuiten. Met drie bedrijven in beheer komt dat soms uit op 16 uur in de week. Taco: "Het moment van omslag kwam toen ik voor drie eigenaren werkte die allemaal dood gingen aan keel- en darmkanker. Dan begin je wel na te denken. Is het wel zo verstandig om hiermee door te gaan?"

Als hobby doet Taco veel natuurstudie, hij bestudeert bossystemen en wilde planten. Over permacultuur leest hij ook, maar hij is sceptisch. Taco: "Zoals het op papier staat kan het niet. Zowel vanuit de natuur als vanuit de landbouw niet." Taco wil het anders doen. Samen met Ishi Crosby richt hij Permacultuur School Nederland op. Hier verzorgen ze jaarcursussen. Op Hof van Twello nabij Deventer kunnen ze een halve hectare gebruiken om een bostuin aan te leggen. En zo begint het.

BREKEN MET DE CIRKEL. Volgens Taco heeft permacultuur alleen toekomst als het beroepsmatig ingezet kan worden. In permacultuur begin je vaak vanuit een kern. Van daaruit zet je diverse planten neer die samenwerken. In het midden heb je bijvoorbeeld een fruitboom. Daaromheen plant je fruitdragende struiken, zoals bosbes en kruisbes. Rond de struiken staan de pioniersplanten, een- of tweejarige planten, zoals de meeste van onze groenten. Om de cirkels van elkaar te scheiden worden verschillende beplantingen ingezet. Deze cirkels worden vaak toegepast in volkstuinen. Op Hof van Twello komt Taco er echter achter dat dit op grotere schaal niet werkt.

De beplantingen die de cirkels van elkaar scheidden remden de groei van de gewassen. Bovendien was de grond erg nat, waardoor distels en zuring gingen overheersen. Deze werden opgevolgd door wilgen. Het grootste probleem was het oogsten. Groenten werden door elkaar heen gezaaid en waren ver verspreid. Taco: "Als het twee dagen duurt om voor 15 pakketten aan groenten te oogsten, weet je dat de verdiensten niet hoog kunnen worden". Hof van Twello was ook niet blij en zo werd dit hoofdstuk afgesloten. Een ramp was het niet, van fouten kan je leren.

SAMENLAND. In 2008 kan Taco een stuk land in België pachten. Dat is het begin van het boerenbedrijf Samenland. Met het land is veel mis. Taco ziet dit als een voordeel: "Hier valt veel winst te behalen". Het land ligt op een helling. Na een regenbui stromen water en grond naar beneden. Na heftige buien zelfs tot in het huis. Taco legt swales aan, combinaties van een greppel en een dijkje, op ongeveer twintig meter uit elkaar. Deze vangen het water op en geven het de tijd om in de grond te trekken. Daarnaast plant hij bomen die ervoor zorgen dat het water in de grond wordt opgeslagen voor droge tijden. Ook worden er twee poelen aangelegd. Hier hebben kikkers en padden zich gevestigd, die veel schadelijke insecten eten.

Bij aanvang was de grond uitgeput door jarenlange verbouwing van maïs. Bovendien was het verdicht door het veelvuldig rijden met zware machines. Taco: "Zelfs onkruid wou daar niet groeien". Taco zet er luzerne op, een groenbemester. Deze wordt niet verkocht, maar alleen gemaaid om ter plekke te blijven liggen. Het is voedsel voor de bodem. De wortels van de luzerne reiken bovendien meer dan 3 meter diep en maken de grond losser. Na twee jaar luzerne is de grond goed genoeg om er gewassen op te telen.

BOSRANDTUIN. Dan volgt de aanleg van de tuin. Door veelvuldig experimenteren krijgt, wat Taco het bosrandtuinsysteem noemt, steeds meer vorm. "Door heel veel van dit soort dingen te doen, ontstaat er veel ervaring. En dan kom je tot een permacultuursysteem dat niet meer beantwoordt aan wat er in de boekjes staat."

Amandel, granaatappel, abrikozen, nectarines, perziken, mispels, walnoten, hazelnoten, alle bomen met eetbare vruchten die je maar kan bedenken, sieren het Samenlandse landschap. Ze vormen geen kernen, maar staan in rijen op de swales. Hoewel de meeste mensen abrikozen en nectarines dichtbij een muur planten, omdat het daar warm is, zet Taco ze juist op de koudste plekken. Ze bloeien dan later, wanneer de kans op nachtvorst kleiner is. De bomen zijn niet duur, per hectare is Taco zo'n 375 euro kwijt. Wel duurt het een aantal jaren voordat ze groot zijn en iets opbrengen.

Naast de bomen staan struiken: braamachtigen, framboosachtigen en besachtigen. Deze groeien graag in de halfschaduw. Alleen in het voorjaar hebben ze licht nodig om te kunnen bloeien. In de schaduw hebben ze minder last van ziektes. Zoals de kruisbes, die in de zon snel last krijgt van meeldauw. Een bijkomend voordeel is dat vogels de vruchten minder goed zien en je dus meer opbrengst voor jezelf overhoudt.

Het Samenlandse landschap biedt verder een diverse mix van minder bekende planten. Holstars, brave hendrik, vaste spinazie, kardoen, daslook en speenkruid bijvoorbeeld. Dit zijn vaste planten. Veel van deze soorten groeien in het voorjaar, wanneer er weinig aan 'gewone' groenten te oogsten valt. Sommige van deze planten werken goed samen met bepaalde bomen. In de walnoot trof Taco bijvoorbeeld een vervelende schimmel aan. Door een eetbare variant van bijenvoet bij de zogenaamde druplijn van de walnoot te planten, waar de wortels het meest actief zijn, verdween de schimmel. Taco: "Vaste planten zijn leuker en vragen minder werk, maar je hebt er veel van nodig, dus is het best duur. Een bijkomend probleem is dat mensen ze niet kennen en daarom niet eten." Onder de bomen, struiken en vaste planten wordt de grond helemaal niet bewerkt. Er wordt zelfs niet geschoffeld of bedekt met stro of karton. Volgens Taco onstaat er als je de grond niet verstoort een balans die stabiel blijft. Vaste planten doen het na een paar jaar steeds beter. Door de grond te verstoren worden ze ziek. "Ziektes bestaan niet. Ze zijn een fout die je zelf maakt en ontstaan doordat er iets mis is in de bodem. Als de bodem gezond is, heb je geen ziektes."

Naast de vaste planten staat gras. Dit is een gevoelig punt in permacultuur en biologische landbouw, waar gras meestal wordt bedekt of weggehaald. In de conventionele landbouw wordt het simpelweg doodgespoten. Maar volgens Taco heeft gras als overgangszone wel degelijk nut. Hij weet niet precies waarom, maar als je het weghaalt, nemen ziektes bij andere planten en bomen toe. Het gras vormt de overgangszone van vaste planten naar pioniers. Volgens Taco hebben pioniers losse grond nodig. "Dat betekent ploegen van de eerste 5 tot 10 cm. Niet dieper." Taco heeft heel bewust de pioniersplanten gescheiden van de rest. "Permacultuur door elkaar en commercieel kan niet. Bij pioniers moet je schoffelen, anders krijg je minder opbrengst. En op het moment dat je een- en tweejarigen onder je vaste planten gaat zetten en daar gaat schoffelen, komen er ziektes". Volgens Taco leveren deze planten het meest op, maar vragen ze ook het meeste werk. Er moet veel worden geschoffeld, want inheemse pioniersplanten (lees: een- en tweejarig onkruid) zijn sterker dan groenten. Stro en houtsnippers onttrekken veel stikstof uit de grond, dus die gebruikt Taco liever niet. Oppervlaktecomposteren werkt volgens hem daarentegen wel: "Dat is groencompost op het land gooien en verder niets doen. Dan hoef je niet meer te schoffelen." Deze compost is echter niet onbeperkt beschikbaar. Oftewel, een grote uitdaging is een manier vinden om minder te hoeven schoffelen.

KORTE KETENS. Klanten vinden in één van de meest achtergebleven gebieden van de biologische landbouw in België was niet makkelijk. Taco begon met foldertjes en een stukje in de krant. In het begin waren er veel te weinig klanten. Wat overbleef aan groenten werd ondergeploegd. Maar het geven van cursussen gaf hem een financiële basis en zo kon het bedrijf op een rustige manier groeien. Open dagen bleken waardevol. "Vooral ook boeren laten komen, gewone boeren. Die zeggen gelijk, hier kun je nooit niks mee verdienen. Dan zeg ik: dat doe jij ook niet. Dat geven ze dan ook toe."

Taco zet in op een model van korte ketens. "Biologische landbouw wordt grootschaliger en schuift steeds meer op naar de reguliere landbouw, vooral in Nederland. Je kunt een inkomen halen van kleine bedrijfjes, maar het moet dan wel allemaal lokaal afgezet kunnen worden." Op Samenland wordt alles binnen een straal van 15km afgezet. Taco heeft drie afhaalpunten voor zijn groentepakketten en vier restaurants die zijn 'gekke' groenten gebruiken. Hij levert aan maar liefst 280 mensen, het hele jaar door. Onderzoekers van de Universiteit van Leuven hebben uitgerekend dat Samenland zelfs 500 mensen zou kunnen voeden. En dat de inkomsten zo'n 29.000 euro per hectare per jaar kunnen bedragen, ofwel ongeveer 116.000 euro voor de 4,2 hectare die Samenland groot is. Drie boeren zouden van het bedrijf kunnen leven. En dat is wat Taco op termijn ook wil. In de afgelopen jaren zijn mensen al wat meer vaste groenten gaan eten. Het kunnen bieden van vaste groenten als serieus alternatief op reguliere groenten blijft Taco's grootste uitdaging.

Elke woensdag geeft Taco Blom een rondleiding op Samenland. Adres: Engelbamp 57, Sint Truiden, België. www.samenland.be

# data[].attributes.attachment_link.description
Boeren met Permacultuur "Permacultuur beroepsmatig maken", dat is de missie van Taco Blom. "Alleen dan heeft het toekomst." Op Samenland bewijst hij dat het kan. Dat je ervan kan leven, mensen van gezond eten kan voorzien, de bodem kan verbeteren en een bestaan kan leiden dat vrij is van de wurggreep van banken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Permacultuur gaat over landbouw. Het grootste probleem van de huidige landbouw is het enorme verbruik van fossiele brandstoffen als olie en aardgas. Voor elke calorie output aan voedsel die er geproduceerd wordt zijn er 10 tot 100 caloriën aan fossiele brandstof aan input nodig. Met het schaarser en daarmee duurder worden van fossiele brandstoffen is dit landbouwsysteem daarom op de lange termijn niet houdbaar.
Maar er zijn meer problemen. Monocultuursystemen zijn uitermate gevoelig voor ziektes door het grote gebrek aan natuurlijke diversiteit in het systeem. Dit probleem heeft zich in Nederland zowel in gewassen als in de veestapels de afgelopen jaren vaak laten zien met preventieve massavernietinging van miljoenen kippen, varkens, geiten en koeien tot gevolg. In Australië namen daarnaast verwoestijning en bodemerosie schrikbarende vormen aan. En als laatste zijn problemen, zoals kunstmest dat het grondwater vervuilt en het gebruik van te veel bestrijdingsmiddelen met bijensterfte tot gevolg wereldwijd een groot probleem.

Permacultuur heeft voor deze problemen oplossingen gevonden door de ecologische wetten, die opgaan voor een natuurlijk ecosysteem te bestuderen. Aan de hand van deze principes wordt een systeem ontworpen wat functies heeft voor de mens, bijv. voedselvoorziening, met de veerkracht van een natuurlijk ecosysteem. Hierin verschilt permacultuur dan ook van biologische landbouw. Permacultuur is een ontwerpsysteem. Je ontwerpt de natuur letterlijk om de mens heen en beschouwt de mens als onderdeel van het gehele ecosysteem.

Permacultuur is een afkorting van permanente agricultuur en permanente cultuur. Het is in de jaren 70 ontwikkeld aan de universiteit van Tasmanië, Australië door Bill Mollison en David Holmgren.

Hoe werkt het?

Een permacultuursysteem wordt gemaakt door te kijken naar de drie ecologische hoofdfactoren: zon, water en wind, en hoe deze in het systeem kunnen worden geïntegreerd met inachtneming van bodemstructuur en -reliëf. In Nederland is het belangrijk om het permacultuurontwerp zo te maken dat er veel zon wordt ingevangen en dat sterke winden worden omgeleid. In droge landen worden de ontwerpen vooral gemaakt voor optimaal wateropvang en -behoud. In Jordanië vlakbij de dode zee zijn ze bezig een stuk woestijn te vergroenen met behulp van een goed ontworpen permacultuursysteem en met succes. Dit kan bekeken worden in de korte film "Greening the Desert", zie hieronder.

Een uitgebreide uitleg over de ecologische principes waarop permacultuur gebaseerd is, is te vinden op de website www.permacultuurnederland.org waar een gratis downloadbare cursus geïnteresseerden bekend maakt met de belangrijkste ontwerpprincipes van permacultuur. Van deze website komen ook de volgende voorbeelden:

De Zonnecirkel

Op dit bovenaanzicht staan een aantal bomen met eromheen struiken in een halve cirkel gericht op het zuiden. Hierdoor concurreren de bomen zo weinig mogelijk met elkaar om het licht. Daarnaast wordt de noordenwind om het systeem heen geleid waardoor de warmte opgevangen wordt op de plaats waar het water is. Het water wordt hierdoor sneller warm en kan goed dienst doen als een zwemplaats voor mensen. Door slim te ontwerpen levert dit permacultuursysteem winst op voor de planten die erin staan en voor de mensen die er gebruik van maken.

Mulchen

Een ander typisch permacultuurbegrip is mulchen. Mulchen is het bedekken van de zwarte grond met organisch materiaal. Doordat de grond bedekt wordt met organisch materiaal zoals bladeren, stro, dode plantenresten, zaagsel, etc. kan er geen licht bij de grond komen waardoor onkruid minder snel ontspruit en minder snel groeit. Daarnaast houdt het dode organische materiaal goed vocht vast waardoor de bodem minder snel uitdroogt als de zon fel schijnt. In de winter beschermt deze laag de wortels tegen vorstschade. Als laatste beginnen micro-organismen het dode organische materiaal te verteren en wordt dit afval omgezet in voedingstoffen voor de plant waar het omheen ligt. Mulchen heeft dus vele voordelen en het scheelt ook nog eens veel schoffelwerk.

Oude, lokale en nieuwe kennis

Permacultuur is een nieuwe term maar is een ontwerpsysteem wat zowel oude als lokale kennis integreert in het ontwerp. De Romeinen plantten in de gebieden die ze net veroverd hadden hazelnootstruiken, tamme kastanjes, fruitbomen, etc.. Zo richten ze nieuw veroverde gebieden in voor het voortbestaan op de lange termijn.

Een andere interessante techniek werd al gebruikt door de Azteken en is erop gericht planten die positieve effecten op elkaar hebben bij elkaar te zetten. Eerst worden er maïszaden geplant, als deze rond de 30 cm hoog zijn worden er bonen bij gezet, bonen hebben bacteriën in de wortels zitten die stikstof, een belangrijke meststof, uit de lucht binden. Deze stikstof bemest de maïs, de bonen gebruiken de maïs als klimstok. Als laatste worden er pompoenen tussen gezet, deze kruipen over de grond en met hun grote bladeren zorgen ze ervoor dat weinig licht op de grond komt zodat onkruid niet goed kan groeien. Zo helpen al deze planten elkaar in de groei.

Ook nieuwe kennis wordt nuttig in permacultuursystemen geïntegreerd. Druiven, kiwi`s of andere klimplanten kunnen goed bij een serre worden geplaatst. In de zomer hebben ze veel bladeren die voorkomen dat er te veel zon naar binnen schijnt en daarmee dat het te warm wordt. In de winter hebben deze planten hun bladeren verloren en kan de zon prima de serre verwarmen. Zo neem je plantengroei mee in het systeem en is het huis letterlijk onderdeel van het ecosysteem.

Permacultuur maakt ook zeker gebruik van nieuwe technieken die duurzame oplossingen bieden. Zonnepanelen, efficiënte wateropvang en -distributiesystemen zijn hier goede voorbeelden van. Permacultuur beperkt zich niet alleen tot het verbouwen van voedsel maar heeft ook takken in de bouw van huizen, wijkontwikkeling, sociale interactie etc. Het staat immers voor permanente agricultuur en permanente cultuur.

Successen

In Australië is permacultuur al een tijd een ingeburgerd begrip, in Amerika en Engeland is het ook goed bekend. In niet Engelstalige landen is permacultuur langzaam maar zeker aan het doordringen. Mede omdat het door de wetenschappelijke wereld samen met agroforestry wordt gezien als een reële oplossing voor het milieuvraagstuk waar de mensheid komende jaren telkens dieper en dieper in zal worden gedrukt. Duurzame oplossingen zijn niet langer een keuze maar noodzakelijk aan het worden voor het voortbestaan.

In het landschap verwerkte huizen vormen een onlosmakelijk onderdeel van ecologische landbouw.In het landschap verwerkte huizen vormen een onlosmakelijk onderdeel van ecologische landbouw.

In Nederland zijn een aantal zeer interessante voorbeeldprojecten te vinden. Het eerste project ligt vlakbij het station van Culemborg, is 24 hectare groot, en biedt plaats aan 250 duurzaam gebouwde woningen; het project genaamd Eva Lanxmeer maakt onder andere gebruik van de kennis uit permacultuur. Het is in volle ontwikkeling en zeer de moeite van het bekijken waard.

Een ander mooi project gebaseerd op permacultuur is de Bikkershof in Utrecht. Dit project is in 1979 opgestart nadat twee oude garagebedrijven vertrokken en de buurt de handen ineen sloeg. Inmiddels is dit een prachtig groengebied waar de bewoners elkaar vaak tegenkomen in het gezamenlijke groen. Het is een gezellig dorp in het midden van de stad.
Douwe Beerda
Lees ook: Hoe groot moet je tuin zijn om ervan te kunnen eten

Meer artikelen uit de categorie: Inzicht

Bijna iedereen voelt de crisis, ook wij bij Duurzaamnieuws. Een groot deel van onze inkomsten is weggevallen en we vallen buiten de steunmaatregelen. Toch gaan we door, want als dit voorbij is wordt een duurzame opbouw harder nodig dan ooit. Kun jij ons meehelpen om er doorheen te komen? Word dan lid, of help ons met een donatie. Dat kan hier.

Alvast bedankt - en blijf gezond!
Team Duurzaamnieuws

# data[].attributes.attachment_link.description
Permacultuur gaat over landbouw. Het grootste probleem van de huidige landbouw is het enorme verbruik van fossiele brandstoffen als olie en aardgas. Voor elke calorie output aan voedsel die er geproduceerd wordt zijn er 10 tot 100 caloriën aan fossiele brandstof aan input nodig.

# data[].attributes.attachment_link.title
Madelon Oostwoud over Permacultuur in een kleine tuin

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Biodiversiteit hebben we allemaal nodig. Om te eten, te ademen, te genieten. Om te kunnen leven. Daarom zetten wij ons samen met meer dan 100 Nederlandse organisaties (natuurorganisaties, boeren, kennisinstellingen, banken, bedrijven) in en werken we met elkaar aan biodiversiteitsherstel. De publiekscampagne Maak Grijs Groener legt aan heel Nederland uit wat biodiversiteit is, waarom het zo belangrijk is. En... wat je zelf kunt doen om ook bij te dragen.

Kijk op maakgrijsgroener.nl om te zien wat jij kunt doen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Biodiversiteit hebben we allemaal nodig. Om te eten, te ademen, te genieten. Om te kunnen leven. Daarom zetten wij ons samen met meer dan 100 Nederlandse organisaties (natuurorganisaties, boeren, kennisinstellingen, banken, bedrijven) in en werken we met elkaar aan biodiversiteitsherstel. De publiekscampagne Maak Grijs Groener legt aan heel Nederland uit wat biodiversiteit is, waarom het zo belangrijk is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
- Helaas, uw cookie-instellingen zijn zodanig dat de Video niet getoond kan worden - pas uw permissie voor cookies aan

Wat is biodiversiteit?

Biodiversiteit is kortweg de verscheidenheid aan leven in een bepaald gebied - van een waterdruppel tot een compleet bos of zelfs de aarde als geheel. Biodiversiteit omvat alle soorten planten, dieren en micro-organismen, maar ook de enorme genetische variatie binnen die soorten en de variatie aan ecosystemen waar ze deel van uitmaken, van moerassen tot woestijnen. Het gaat dus lang niet alleen over bloemen, bomen en aaibare beesten. Het begrip omvat het totaalpakket aan levende organismen en systemen - en de interacties daartussen. Genoeg te onderzoeken dus, voor wetenschappers die de biodiversiteit willen beschrijven, begrijpen en beschermen.

Waarom is biodiversiteit belangrijk?

Een insect meer of minder, wat maakt dat nu uit? Hoe erg is het als bos plaatsmaakt voor monocultuur? "Zulke vragen zijn niet eenvoudig te beantwoorden", zegt Lawrence Jones-Walters, hoofd van het programma Nature-inclusive & Landscape. "Dat hangt af van allerlei factoren. Laten we beginnen met te benoemen waar wij biodiversiteit voor nodig hebben."

Vrijwel alles wat we eten, is direct of indirect te herleiden tot biodiversiteit - wild of gedomesticeerd. Het gros van onze bouwmaterialen, medicijnen en industriële grondstoffen betrekken we van biologische hulpbronnen. Veel vormen van toerisme draaien voornamelijk om natuur. "Biodiversiteit vertegenwoordigt dus een enorme economische waarde", benadrukt Jones-Walters. De VN-Biodiversiteitsconventie verwoordt het als volgt: "Minstens 40 procent van de wereldeconomie en 80 procent van de behoeften van arme bevolkingsgroepen is afhankelijk van biologische hulpbronnen. Bovendien: hoe rijker de biodiversiteit, hoe groter de kans op medische ontdekkingen, economische ontwikkeling en aanpassing aan nieuwe uitdagingen zoals klimaatverandering."

Daarnaast, zo vervolgt Jones-Walters, zijn er de niet-tastbare voordelen van biodiversiteit. "We kennen een grote intrinsieke waarde toe aan de biodiversiteit om ons heen", zegt hij. " Allerlei onderzoek heeft laten zien dat mensen zich beter voelen en productiever zijn in een groene omgeving. Mensen worden sneller beter als hun ziekenhuiskamer een groen uitzicht heeft. Patiënten met dementie of psychische problemen hebben aantoonbaar profijt van planten en dieren om zich heen. En landschappen geven ons een tastbare link met het verleden, ze helpen ons te ontspannen en te aarden."

- Helaas, uw cookie-instellingen zijn zodanig dat de Video niet getoond kan worden - pas uw permissie voor cookies aan

'Helende tuinen': een project waarbij tuinieren een positieve invloed lijkt te hebben op het herstel van (ex-)kankerpatiënten.

Werken mét de natuur, in plaats van ertegen

Biodiversiteit is dus belangrijk - maar wat gebeurt er als die onder druk komt te staan? "Er zijn veel voorbeelden van achteruitgang van biodiversiteit door toedoen van de mens", vertelt Jones-Walters. "Vaak komt dat door het najagen van kortetermijnbelangen. Maar uiteindelijk merken wij zelf de gevolgen."

Hij noemt een aantal voorbeelden. Ontbossing veroorzaakt bijvoorbeeld erosie, waardoor vruchtbare grond wegspoelt en landbouwgrond op de lange duur onbruikbaar wordt. Overbevissing zorgt ervoor dat de vangsten teruglopen en sommige soorten zelfs helemaal verdwijnen. En monocultuur in de landbouw maakt gewassen kwetsbaarder voor plagen, plantenziekten en natuurrampen.

"Berekeningen laten zien dat als je mét de natuur werkt, in plaats van ertegen", vervolgt Jones-Walters, "je minder kosten maakt en kunt rekenen op stabielere opbrengsten. Het is vaak lastig om mensen daarvan te doordringen. Het is onze taak als wetenschappers om overtuigende voorbeelden te verzamelen van hoe het niet moet, en vooral te laten zien hoe het óók kan en wat daarvan de voordelen zijn. Wageningen loopt in dat opzicht wereldwijd voorop."

In een duurzame landbouw maakt monocultuur plaats voor mengteelt.

Hoe diverser, hoe stabieler: landbouw als voorbeeld

Biodiversiteit heeft een dempende werking op invloeden die een gebied onder druk zetten, zoals plagen, vervuiling en klimaatverandering. Een gemengd bos gaat bijvoorbeeld niet zo snel plat tijdens een storm, in tegenstelling tot een dennenplantage. En een soortenrijk wetland kan afvalwater zuiveren. Een ander mooi voorbeeld komt uit de landbouw. "In de afgelopen eeuw heeft kleinschalig, afwisselend grondgebruik steeds meer plaatsgemaakt voor eindeloze akkers met monocultuur", vertelt Wijnand Sukkel, onderzoeker Praktijkonderzoek AGV van Wageningen University & Research. "Maar in zulke eentonige akkers kunnen ziekten en plagen zich ongehinderd uitbreiden. Denk bijvoorbeeld aan schimmels en vraatinsecten."

Wagenings onderzoek heeft laten zien dat er, naast de dichtheid aan planten van dezelfde soort, nóg een factor is die de weerbaarheid van gewassen bepaalt: de aanwezigheid van de natuurlijke vijanden van plaagdieren, zoals spinnen, sluipwespen en roofkevers. "In een monocultuur oogst je alle planten op de akker in één keer", vertelt Sukkel. "Daardoor verdwijnen ook de roofinsecten, terwijl je die juist wilt behouden. Als je nu afwisselend rijen met verschillende gewassen plant, die je op verschillende momenten oogst, dan kunnen die nuttige ongewervelden een veilig heenkomen zoeken in tussenliggende rijen en zullen ze de akker snel weer opnieuw koloniseren."

In eentonige akkers kunnen ziekten en plagen zich ongehinderd uitbreiden.

In afwisselende akkers is nog iets interessants aan de hand: er vinden allerlei interacties plaats tussen de verschillende gewassen, zowel ondergronds als bovengronds. Ze profiteren bijvoorbeeld van stoffen die andere soorten uitscheiden en produceren antivraatstoffen waar hun buren ook baat bij hebben. "Soorten hebben verschillende wortel- en bladsystemen", vertelt Sukkel, "waardoor ze op een andere manier gebruikmaken van nutriënten, water en lichtinval. In combinatie levert dat gemiddeld een hogere opbrengst op dan wanneer je die gewassen apart zou telen."

Boeren in de gangbare landbouw hebben de nadelen van monocultuur - plagen, inefficiënt gebruik van voedingsstoffen - lang gecompenseerd met steeds meer kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Maar dat gebruik kent nadelen en wordt steeds meer aan banden gelegd. Sukkel: "Juist daarom is het van belang om terug te gaan naar diversere landbouwsystemen. Die zijn ook beter bestand tegen effecten van klimaatverandering, zoals extreme neerslag of juist droogte."

Er is wel een uitdaging: moderne oogstmachines zijn ontworpen voor monocultuur. Wil je gewassen per rij oogsten, dan zul je kleinere machines moeten inzetten. "Of robotsystemen", zegt Sukkel. "Die zijn er al volop. Alleen zullen boeren daarin moeten investeren." Die nieuwe systemen zijn nu vooral kansrijk in gebieden waar de industriële landbouw in opkomst is, zoals in China. Daar werkt Wageningen samen met lokale instituten om daaraan onderzoek te doen.

Het voordeel van een diverse bodem

Boeren en tuinders weten het allemaal: wormen zijn goed voor de bodem. Ze recyclen dood materiaal en houden de bodem luchtig, waardoor water beter wegzakt en de bodem kan 'ademen'. In aanwezigheid van wormen groeien planten veel beter dan zonder. Naast wormen herbergt de bodem een verbluffende diversiteit aan aaltjes, mijten en springstaarten, mieren, kevers en duizendpoten. En dan is er nog wat het blote oog niet ziet: ontelbare schimmels en bacteriën. Sommige organismen zijn gunstig voor de plantengroei: ze recyclen nutriënten en verbeteren de bodemstructuur, zoals regenwormen en schimmels, en houden ziekteverwekkers in toom, zoals veel 'goede' aaltjes, schimmels en bacteriën. Andere kunnen planten juist ziek maken. En allemaal profiteren ze - direct of indirect - van stoffen die de planten uitscheiden. "Het is een precair evenwicht dat nog maar weinig is onderzocht", zegt Wim van der Putten, hoogleraar functionele biodiversiteit. "We kennen nog maar het topje van de ijsberg."

In een gezonde bodem is de diversiteit enorm: in de bovenste decimeters van een vierkante meter bodem zitten zo'n 400 regenwormen - plus zo'n 20 miljoen aaltjes. Een theelepel grond bevat honderden meters aan schimmeldraden en maar liefst 10 miljard bacteriën, van wellicht 10.000 verschillende soorten. "Samen zorgen die ervoor dat ziekteverwekkers of snelgroeiende soorten niet de overhand kunnen nemen", vertelt Van der Putten. Een biodiverse bodem is gunstig in de landbouw, vat hij samen: hij verhoogt de productiviteit en verlaagt het risico op ziekten en plagen.

Waarnemen wat er verandert

Om biodiversiteit te kunnen beschermen, moet je eerst weten wat waar leeft en welke verschuivingen daarin optreden. Daarvoor is monitoring belangrijk: systematisch tellen op de langere termijn. "Voor sommige soorten, zoals vogels of planten, is dat relatief gemakkelijk", vertelt Patrick Jansen, universitair hoofddocent bij Resource Ecology, "maar voor bepaalde soorten, zoals zoogdieren die 's nachts actief zijn of heel schuw zijn, juist niet." Daarom gebruiken onderzoekers graag een hulpmiddel dat zoogdieren voor hen waarneemt als ze er zelf niet bij zijn: cameravallen. Dat zijn digitale camera's die automatisch foto's of filmopnamen maken als er een dier voorbijloopt.

Jansen coördineert CameraTrapLab, een virtueel onderzoekslab dat de expertise van verschillende organisaties bundelt: naast Wageningen University & Research bijvoorbeeld ook het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW), de Universiteit Utrecht en de Zoogdiervereniging. Jansen: "Samen werken we aan concrete projecten waarbij we verschillende gebieden onderzoeken. Maar we werken vooral ook aan methode-ontwikkeling." Als je het slim aanpakt, zo vertelt hij, kun je uit camerabeelden bijvoorbeeld afleiden hoeveel verschillende individuen er van een soort in een bepaald gebied leven, en dus ook hoe soortenaantallen zich in de tijd ontwikkelen.

Zo leveren de projecten bijvoorbeeld informatie over hoe grote hoefdieren zich over de Veluwe bewegen, welke dieren aas eten in de Oostvaardersplassen en hoe kleine en middelgrote zoogdieren bijdragen aan de verspreiding van teken.

"We hebben nu ook een leuk project waarbij mensen een cameraval in hun achtertuin plaatsen", vervolgt Jansen. "Die tuinen liggen op allerlei plekken, van het buitengebied tot in hartje stad. Zo willen we in kaart brengen hoe dieren de bebouwde omgeving koloniseren en gebruiken." Deze vorm van citizen science dient allerlei doelen, aldus Jansen. Wetenschappers krijgen veel meer data dan ze zelf ooit zouden kunnen verzamelen. "En we maken mensen op deze manier enthousiast voor wat er in hun tuin leeft, zodat ze daar meer zorg voor gaan dragen."

Wildcamera voor in je achtertuin. Foto: Vincent Koperdraad

Herstellen van biodiversiteit

Op veel plekken op aarde staat de biodiversiteit onder druk. Kennis van natuurlijke systemen én van de verschillende bedreigingen kan helpen om de diversiteit ter plaatse te herstellen. Veel projecten van Wageningen University & Research zijn daarop gericht. Een voorbeeld is het werk aan koralen in Caribisch Nederland.

Koraalriffen kennen een aantal bedreigingen. De voornaamste is klimaatverandering. Daardoor worden de oceanen warmer en zuurder, waar veel koralen niet tegen kunnen. Ook hebben ze last van troebel water door kusterosie - het gevolg van ontbossing en bebouwing. Door vervuiling krijgen algen de kans de riffen te overwoekeren, terwijl veel vissoorten die het koraal vrij van algen houden, worden overbevist.

Wageningse wetenschappers onderzoeken wat koralen precies nodig hebben en hoe je ze kunt beschermen en zelfs herstellen. Dat herstellen gebeurt door het 'stekken' van levende poliepen op dode koraalskeletten, of op door mensen gemaakte structuren. "Wij zoeken naar de ideale combinatie van factoren waarbij het kweken zo goed mogelijk gaat", vertelt Erik Meesters van Wageningen Marine Research in Den Helder. In de natuur kun je die factoren weliswaar nauwelijks beïnvloeden, maar je kunt wel van te voren inschatten of het zinvol is om een kweek of restauratieproject in een bepaald gebied op te zetten.

Wageningse wetenschappers onderzoeken hoe je koralen kunt beschermen en zelfs herstellen.

Meesters wil graag weten hoe het komt dat sommige kolonies resistenter zijn dan andere. "Samen met Lisa Becking van Dierecologie onderzoeken we welke genen daarbij betrokken zijn", vertelt hij. "Dan kun je gerichter zoeken naar populaties waarmee je verder wilt kweken. Assisted evolution, noemen we dat." Ook onderzoekt hij de invloed van lokale kreeftenvisserij op de riffen bij de Saba Bank, een nationaal park dat groter is dan de Waddenzee. "Als er overbevissing blijkt te zijn, dan kunnen we maatregelen nemen."

Meesters en collega's coördineren een driejarig EU-project, dat vorige zomer van start ging: RESCQ (Restoration of Ecosystem Services and Coral Reef Quality). Het doel is relatief grote stukken rif te herstellen met koralen die ter plekke in proefvelden zijn opgekweekt. Meesters: "Wij onderzoeken allerlei aspecten daarvan. Onder welke omstandigheden moet je ze kweken om ze de grootste overlevingskans in de natuur te geven? Wat is de optimale grootte van de koraaltakken die je uitzet? En hoe kun je zorgen dat ze zich zoveel mogelijk seksueel voorplanten, zodat de genetische diversiteit zo groot mogelijk is?"

Een ander belangrijk doel van RESCQ is het overdragen van kennis, zodat lokale mensen het werk kunnen overnemen. Uiteindelijk moet het project zichzelf bedruipen, doordat gezondere koraalriffen zorgen voor meer inkomsten uit toerisme en duurzame visserij.

Koralen worden opgekweekt in proefvelden. Foto: Erik Meesters

De natuur een handje helpen

De Noordzee is een vrij ondiepe zee waarvan de bodem grotendeels bestaat uit zand. Voor platvissen en ongewervelde bodemdieren, zoals zeesterren, is dat ideaal. Maar veel andere dieren hebben een steviger ondergrond nodig om zich aan te hechten, of structuren om zich te verschuilen en om voedsel bij te zoeken. "Vroeger waren er in de Noordzee veel natuurlijke oesterbanken", vertelt Joop Coolen van Wageningen Marine Research, "die in de loop van eeuwen waren ontstaan. Maar door intensieve bodemvisserij zijn die nu grotendeels verdwenen. Met als gevolg dat de Noordzee veel armer is dan voorheen."

Coolen onderzoekt welke rol door mensen gemaakte structuren, zoals boorplatforms, windmolens, scheepswrakken en havenhoofden, kunnen spelen in het vergroten van de biodiversiteit ter plaatse. "Er komen heel veel dieren op af", vertelt hij. "Als ergens eerst een zandbodem is, en je legt er bijvoorbeeld een rotsblok neer, dan verdubbelt de biodiversiteit."

Coolen beschrijft wat je allemaal aantreft op een paal van een olieplatform: "Aan het oppervlak groeien veel mossels. Iets dieper vind je hydroïdpoliepen: dieren die in een struikvorm groeien. Die creëren een ingewikkelde 3D-structuur waar andere dieren zich aan kunnen hechten en zich kunnen verschuilen. Daaronder vind je allerlei soorten anemonen, in enorme dichtheden, en dááronder zachte koralen." Die hotspots van biodiversiteit trekken vissen aan, met in hun kielzog zeehonden en bruinvissen. Daarnaast, zo toonde Coolen aan met genetisch onderzoek, gebruiken larven van mosselen deze structuren als ' stepping stones ' voor verspreiding in de Noordzee. "Daardoor kunnen ze weer mosselbanken bereiken die veel verder buiten de kust liggen. Dat is goed voor de genetische diversiteit."

Niet alle restanten van boorplatforms opruimen dus, is zijn devies. "Of vissers daar ook echt baat bij hebben, is de vraag, want in de Noordzee is toch vooral platvis economisch belangrijk", zegt hij. "Maar de intrinsieke waarde van de nieuwe biodiversiteit is enorm. Met kunstmatige structuren kunnen we iets herstellen van wat we in de afgelopen eeuwen verloren hebben laten gaan."

Duiken vanaf een offshore gasplatform. Foto: Joop Coolen

De waarde van natuur

De natuur levert ons een hele reeks aan onmisbare producten en diensten, van schoon water, hout, voedsel en medicijnen tot zuurstofproductie, koolstofopname, waterzuivering en kustbescherming. Maar ook gezondheid, ontspanning, inspiratie en culturele identiteit. Wil je die diensten effectief beschermen, en beleidsmakers overtuigen van de noodzaak daarvan, dan zul je er een prijskaartje aan moeten hangen. Met andere woorden: je moet aantonen wat die diensten ons opleveren, en omgekeerd: wat we mislopen of moeten betalen als die diensten er niet meer zijn.

Wil je de natuur effectief beschermen, dan zul je er een prijskaartje aan moeten hangen.

Maar dat is geen eenvoudige zaak. Want wat kost schone lucht? Wat is een regenwoud waard? Kan het wel uit om maatregelen te nemen die klimaatverandering moeten tegengaan? Wageningse onderzoekers helpen bij het beantwoorden van dit soort vragen. Een van hen is Felix Bianchi, universitair docent bij Farming Systems Ecology. "Wij doen onderzoek in China, waar kleinschalige landbouwsystemen nog vrij algemeen zijn", vertelt hij. "Daar blijkt dat wilde bestuivers, zoals bijen, een grote bijdrage leveren aan de opbrengst." De bestuivers hebben baat bij kleinschalige landschappen met akkerranden waar verschillende bloemen bloeien. "Gewassen zoals koolzaad kunnen ook door de wind worden bestoven, maar bestuiving door insecten zorgt voor een hogere en stabielere opbrengst", vertelt Bianchi.

Bianchi en collega's onderzoeken ook de invloed van de natuurlijke vijanden van plaaginsecten. "We hebben ontdekt dat in Chinese rijstvelden kikkers een belangrijke rol spelen als roofdier van plaaginsecten", vertelt hij. "Maar kikkers zijn heel gevoelig voor insecticiden. Als je dat weet, dan kun je daar rekening mee houden in het beheer van zo'n landbouwsysteem. Dat levert uiteindelijk hogere opbrengsten op met minder gebruik van pesticiden."

Natuur verwaarden

Niet alleen ver weg, maar ook in Nederland werken onderzoekers, ondernemers en beleidsmakers aan nieuwe manieren om win-winsituaties te creëren: concepten waar natuur én mensen baat bij hebben. Natuur verwaarden is een van de thema's van Wageningen Economic Research.

De eeuwenoude relatie tussen landbouw en natuur staat vandaag de dag sterk in de belangstelling. Hoe zorgen we voor een gezonde balans tussen het benutten van natuur voor bijvoorbeeld recreatie en landbouw en het behoud en beheer van natuur? Hoe kunnen we naar verdienmodellen waar de natuur een vast onderdeel van is? Een verdienmodel waarin waarde wordt gecreëerd voor en mét de natuur. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld hun agrarische productie en -omgeving combineren met het leveren van diensten aan de samenleving. Van agrotoerisme en boerderijwinkels tot zorglandbouw, korte ketens en agrarisch natuurbeheer.

- Helaas, uw cookie-instellingen zijn zodanig dat de Video niet getoond kan worden - pas uw permissie voor cookies aan

Dit vraagt om innovatieve ondernemers en beleidsmakers die inzicht hebben in het belang van het verwaarden van natuur. Wageningen Economic Research onderzoekt de mogelijkheden, maar ondersteunt ook ondernemers in de ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen en bedrijfsconcepten. Bovendien hebben zij op basis van eerder onderzoek naar onderwerpen als natuurlijk kapitaal, biodiversiteit, inclusieve landbouw en boerderijrecreatie een lijst veelgestelde vragen samengesteld. Vragen als: hoe integreer je natuur in je verdienmodel? Of hoe maak ik mijn bedrijf meer natuurinclusief? Deze lijst met vragen en antwoorden kan ondernemers, boeren en beleidsmakers helpen bij het verwaarden van natuur.

Bijenlandschap: winst voor alle partijen, inclusief de natuur

In Nederland leven minstens 358 soorten bijen, waaronder de honingbij. Veel van die soorten gaan de laatste jaren sterk in aantal achteruit. Niet alleen de honingbijvolken die door imkers worden verzorgd, maar juist ook de wilde bijen, vertelt Sabine van Rooij van Wageningen Environmental Research (Alterra). "Zij zijn voor hun voedsel, nestelplekken en bouwmateriaal afhankelijk van wat het landschap hun biedt", legt ze uit. "Dat landschap is steeds armer geworden aan bloemen en rommelige plekjes waar ze hun nestelplek kunnen vinden." Daarnaast hebben bijen te lijden onder het gebruik van bestrijdingsmiddelen.

Terugloop van de bijenstand is ook voor onszelf nadelig, want wilde bijen zijn, naast de honingbijen, van groot belang voor bestuiving. Van de 115 belangrijkste voedselgewassen zijn er 87 afhankelijk van bestuiving door bijen. Honingbijen, maar vooral ook wilde bijen. In de EU vertegenwoordigt die bestuiving een waarde van 15 miljard euro per jaar, wereldwijd maar liefst 153 miljard euro.

"De bijenstand bevorderen doe je niet door een paar bloemen te zaaien", vertelt Van Rooij. "Wilde bijen hebben een landschap nodig dat zowel nestelgelegenheid biedt als voldoende voedsel in de nabijheid. Sommige bijensoorten zijn ook nog eens heel specifiek gebonden aan bepaalde plantensoorten en hebben een beperkte actieradius. Dus om bijendiversiteit te bevorderen, is een aanpak nodig op landschapsschaal. Dat vraagt om samenwerking tussen verschillende partijen."

Contourenkaart van het Bijenlandschap in Zoeterwoude.

Tegen die achtergrond is Van Rooij betrokken bij een uniek project. Samen met burgers, bedrijfsleven, boeren en overheden zijn Wageningen Environmental Research (Alterra), EIS Kenniscentrum Insecten en de Vlinderstichting bezig met de ontwikkeling van een Regionaal Bijenlandschap in Zuid-Holland. Dit project maakt onderdeel uit van het initiatief Groene Cirkels, waarin Wageningen samenwerkt met Heineken en de provincie Zuid-Holland. Het doel is het ontwikkelen van een klimaatneutrale brouwerij, een duurzame economie, een rijke natuur én een aangename leefomgeving voor mensen.

"Voor het ministerie van EZ gaan we de gedurende vijf jaar ook in andere regio's kijken wat het effect is van initiatieven gericht op het bevorderen van bestuivende insecten", vertelt Van Rooij. "Welke maatregelen nemen verschillende partijen voor bijen, en welke daarvan zorgen ook daadwerkelijk voor meer bestuivende insecten?" Leren uit de praktijk, daar gaat het om - zodat bedrijven, provincies, gemeenten en waterschappen deze principes ook elders en in andere projecten kunnen gaan toepassen. Van Rooij: "Er kan vaak al veel meer dan mensen denken, maar dat vergt wel een omslag in het denken. Daar willen wij met dit project aan bijdragen."

Natuur in de stad

Natuur staat op veel plekken onder druk - natuurlijk niet in het minst in de stedelijke omgeving. Maar juist ook in de stad zijn er kansen om die situatie te verbeteren. Een paar bomen hier, een nestkast daar, creatieve oplossingen voor regenwaterstromen, en aandacht voor 'corridors' waarlangs dieren zich kunnen verplaatsen: met eenvoudige ingrepen is vaak al veel te bereiken.

Wageningen University & Research houdt zich met dit onderwerp bezig. Bijvoorbeeld door het ontwikkelen van de website ' Kansen voor biodiversiteit in de stad '. Die is opgezet om burgers, bedrijfsleven en overheden te informeren over biodiversiteit in de stad - en inspiratie en oplossingen te bieden voor concrete actie.

"Qua biodiversiteit is de stad om twee redenen interessant," zegt Wageningen Environmental Research-onderzoeker Robbert Snep, die de website ontwikkelde: "Meer en meer soorten ontdekken de stad als leefgebied, en de stad is een prima plek om onze stedelijke samenleving te inspireren en informeren over biodiversiteit. Met deze website willen wij hieraan bijdragen."

De website is opgezet langs twee lijnen: een tekening van de stad laat voor verschillende stadsdelen zien waar kansen voor biodiversiteit liggen. Daarnaast is er een overzicht van stedelijke partijen, wat zij voor biodiversiteit kunnen betekenen en waarom dat relevant is. De website fungeert vooral als webportal: verschillende categorieën van links geven toegang tot meer informatie. Die portalfunctie is belangrijk, omdat veel informatie over stadsnatuur nu versnipperd is, en daarmee lastig te ontsluiten. Met één klik kan iedere partij - burger, bedrijf, overheid of andere organisatie - nu speciaal toegesneden informatie vinden over het bevorderen van biodiversiteit in de stad.

Website 'Kansen voor biodiversiteit in de stad'

Werken aan veerkracht: van kennis naar oplossingen

"Bescherming van biodiversiteit blijft controversieel", besluit Lawrence Jones-Walters, hoofd van het programma Nature-inclusive & Landscape. "Kijk maar naar de huidige regering van de VS: die gelooft duidelijk niet in de waarde van natuur. Maar het is duidelijk dat mensen baat hebben bij natuur. En ze wíllen ook natuur om zich heen. Bijzondere soorten en landschappen geven een enorm gevoel van trots. Als ergens lepelaars gaan broeden, of kraanvogels, dan is iedereen dolgelukkig. En echt niet alleen vanwege de voordelen voor toerisme."

De crux, zo meent Jones-Walters, is werken aan veerkracht. Zorgen dat ecosystemen zo robuust zijn dat ze tegen een stootje kunnen. Dat soorten kunnen meebewegen met omstandigheden. Dat kan alleen als ze daar alle ruimte voor krijgen, en als aan de ecologische basisvoorwaarden wordt voldaan. "Dát is een van onze grote uitdagingen", zegt Jones-Walters. "Want om dat te kunnen realiseren, is nog veel kennis nodig. Wat is veerkracht precies? Waar bestaat het uit en hoe kun je het realiseren?"

Wat dat betreft kan Wageningen een voortrekkersrol spelen, aldus de onderzoeker. "Wageningen University & Research is heel divers en internationaal", zegt hij. "We kunnen putten uit de kennis, ervaringen en culturele achtergrond van een rijk palet aan onderzoekers. Samen hebben zij de allerbeste kennis van de werking van ecosystemen, herstel van biodiversiteit en aanpassing aan klimaatverandering. Met die kennis kun je een brug slaan van wetenschap naar beleid en uitvoering. Ja, daarin ben ik absoluut optimistisch."

# data[].attributes.attachment_link.description
Een wei vol bloemen en vlinders, een zee vol vissen en koralen... Het begrip 'biodiversiteit' staat tegenwoordig veel in de belangstelling. Maar wat betekent het eigenlijk? Waarom is het belangrijk en wat kunnen we met die kennis? Aan Wageningen University & Research doen we daar samen onderzoek aan.