# data[].attributes.headline
Առաջին հերթին պետու թյունն իր ձեռքը վերցրեց կր թության կազմակերպման գործը: Նորոգվեցին դպրո ցական շինությունները և փորձ կատարվեց ստեղծե լու ազգային նոր դպրոց: Դպ րոցական համակագըեր երկ աստիճան է ր՝ տարրական և միջնակարգ: Այդուհան դերձ, ստեղծված քաղաքա կան աննպաստ պայմաննե րը թույլ չէին տալիս ապա հովել կրթության զարգա ցումը: 

# data[].attributes.subject
Առաջին հերթին պետու թյունն իր ձեռքը վերցրեց կր թության կազմակերպման գործը: Նորոգվեցին դպրո ցական շինությունները և փորձ կատարվեց ստեղծե լու ազգային նոր դպրոց: Դպ րոցական համակագըեր երկ աստիճան է ր՝ տարրական և միջնակարգ: Այդուհան դերձ, ստեղծված քաղաքա կան աննպաստ պայմաննե րը թույլ չէին տալիս ապա հովել կրթության զարգա ցումը: 

# data[].attributes.headline
Հայաստանի մշակութային կյանքում նշանավոր իրա դարձություն էր պետական համալսարանի հիմնու մը, որի մասին որոշում ընդունվեց 1919 թ. մայիսի 16–ին: Համալսարանի հանդիսավոր բացումը կայացվեց 1920 թ. հունվա րի 31 –ին Ա լեքսանդրապո լում

# data[].attributes.subject
Հայաստանի մշակութային կյանքում նշանավոր իրա դարձություն էր պետական համալսարանի հիմնու մը, որի մասին որոշում ընդունվեց 1919 թ. մայիսի 16–ին: Համալսարանի հանդիսավոր բացումը կայացվեց 1920 թ. հունվա րի 31 –ին Ա լեքսանդրապո լում

# data[].attributes.headline
Թորոս Թորամանյանը վերսկսեց Անիի ավերակնե րի ընդհատված պեղումնե րը: Ճանաչված գեղանկա րիչներ Գևորգ  Բաշինջա ղյանի, Մարտիրոս Սարյա նի, Եղիշե Թադևոսյա նի և ու րիշների մասնակցությամբ Երևանում բացվեց հայ ար վեստագետների ցուցահան դեսը: Իսկ հայ գրողներից շատերը (Ավետիս Ահարո նյան, Նիկոլ Աղբալյան, Լևոն Շանթ, Ռուբեն Դաբի նյան և ուրիշներ) առաջին հանրապետության պետա կան նշանավոր գործիչնե րից էին:

# data[].attributes.subject
Թորոս Թորամանյանը վերսկսեց Անիի ավերակնե րի ընդհատված պեղումնե րը: Ճանաչված գեղանկա րիչներ Գևորգ  Բաշինջա ղյանի, Մարտիրոս Սարյա նի, Եղիշե Թադևոսյա նի և ու րիշների մասնակցությամբ Երևանում բացվեց հայ ար վեստագետների ցուցահան դեսը: Իսկ հայ գրողներից շատերը (Ավետիս Ահարո նյան, Նիկոլ Աղբալյան, Լևոն Շանթ, Ռուբեն Դաբի նյան և ուրիշներ) առաջին հանրապետության պետա կան նշանավոր գործիչնե րից էին:

# data[].attributes.headline
1920 թ. սեպտեմբե րի 23 –ին առանց պատերազմ հայ տարարելու քեմալական Թուրքիան հարձակվեց Հա յաստանի Հանրապետու թյան վրա: Թուրքական զոր քերի ընդհանուր թիվն ան ցնում էր 50 հազարից: Հայկական բանակը, որի հրամանատարն էր գե ներալ, սպարապետ Թով մաս Նազարբեկյանը, թվապես զիջում էր թուրքե րին: Նրանում հաշվվում էր շուրջ 40 հազար զինվոր, ո րից մարտական ուժը` 25 հազար:

# data[].attributes.subject
1920 թ. սեպտեմբե րի 23 –ին առանց պատերազմ հայ տարարելու քեմալական Թուրքիան հարձակվեց Հա յաստանի Հանրապետու թյան վրա: Թուրքական զոր քերի ընդհանուր թիվն ան ցնում էր 50 հազարից: Հայկական բանակը, որի հրամանատարն էր գե ներալ, սպարապետ Թով մաս Նազարբեկյանը, թվապես զիջում էր թուրքե րին: Նրանում հաշվվում էր շուրջ 40 հազար զինվոր, ո րից մարտական ուժը` 25 հազար:

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Իրազեկ քաղաքացիների միավորում

# data[].attributes.attachment_link.title
Առաջին հանրապետության անկումը

# data[].attributes.headline
Երևան է ժամանում Ռուս աստանի լիազոր ներկայա ցուցիչ Բորիս Լեգրանի գլ խավորած պատվիրակութ յունը: Երևանի հայ– ռուսա կան բանակցությունն րը ա վարտվում են հոկտեմբերի  28 –ին ստորագրված «Եզ րափակիչ որոշման արձա նագրությամբ»: Կողմերը պարտավորվում են ստո րագրել «Արձանագրությա նը» կից հաշտության պայ մանագիրը, եթե կատար վե ին հետևյալ պայմանները. Ռուսաստանն ու Ադրբեջա նը պետք է ճանաչեին Հա յաստանի իրավունքները Նախիջևանի և Զանգեզու րի նկատմամբ, իսկ Հայաս տանի կառավարությունը պետք է հրաժարվեր Ղարա բաղի նկատմամբ պահանջ ներից և ընդուներ Ռուսաս տանի օժանդակությունը` Թուրքիայի հետ տարածքա յին հարցերը լուծելու խնդ րում: Սակայն պայմանագ րի նախագիծը չարժանա ցավ խորհրդային ղեկավար ության հավանությա նը:

# data[].attributes.subject
Երևան է ժամանում Ռուս աստանի լիազոր ներկայա ցուցիչ Բորիս Լեգրանի գլ խավորած պատվիրակութ յունը: Երևանի հայ– ռուսա կան բանակցությունն րը ա վարտվում են հոկտեմբերի  28 –ին ստորագրված «Եզ րափակիչ որոշման արձա նագրությամբ»: Կողմերը պարտավորվում են ստո րագրել «Արձանագրությա նը» կից հաշտության պայ մանագիրը, եթե կատար վե ին հետևյալ պայմանները. Ռուսաստանն ու Ադրբեջա նը պետք է ճանաչեին Հա յաստանի իրավունքները Նախիջևանի և Զանգեզու րի նկատմամբ, իսկ Հայաս տանի կառավարությունը պետք է հրաժարվեր Ղարա բաղի նկատմամբ պահանջ ներից և ընդուներ Ռուսաս տանի օժանդակությունը` Թուրքիայի հետ տարածքա յին հարցերը լուծելու խնդ րում: Սակայն պայմանագ րի նախագիծը չարժանա ցավ խորհրդային ղեկավար ության հավանությա նը:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ կառավարության միջև 10 օգոստոս, 1920թ.
1920թ. օգոստոսի 10-ին ՌԽՖՍՀ-ն` հանձին լիազոր ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանի` մի կողմից, և Հայաստանի ներկայացուցիչներ Արշակ Ջամալյանի ու Արտաշես Բաբալյանի` մյուս կողմից, ելնելով Հայաստանի անկախության և լրիվ ինքնուրույնության ճանաչումից, ստորագրեցին սույն համաձայնագիրը.

1. 1920 թ. օգոստոսի 10-ի ցերեկվա ժամը 12-ից ՌԽՖՍՀ և Հայաստանի զորքերի միջև ռազմական գործողությունները համարվում են դադարեցված:

2. Հայաստանի զորքերը գրավում են հետեւյալ գիծը. Շահթախթի-Խոք-Ազնաբյուրտ-Սուլթանբեկ և այնուհետև Կուկիից դեպի հյուսիս ու Բազարչայից (Բազարքենդ) դեպի արևմուտք ընկած գիծը, իսկ Ղազախի նահանգում` ս.թ. հուլիսի 30-ին նրանց գրաված գիծը:

ՌԽՖՍՀ զորքերի կողմից գրավվում են վիճելի մարզերը՝ Ղարաբաղը, Զանգեզուրն ու Նախիջևանը, բացառությամբ այն շերտի, որը սույն համաձայնագրով որոշված է Հայաստանի զորքերի տեղակայման համար:

1. Խորհրդային զորքերի կողմից վիճելի տարածքների գրավումը չի կանխալուծում այդ տարածքների հանդեպ Հայաստանի կամ Ադրբեջանի իրավունքի հարցը: ՌԽՖՍՀ-ն այս ժամանակավոր գրավումով մտադիր էր բարենպաստ պայմաններ ստեղծել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջև առկա տարածքային վեճերը խաղաղ լուծելու համար այն հիմքերով, որոնք սահմանվելու են ՌԽՖՍՀ և Հայաստանի միջև ամենամոտ ապագայում ստորագրվելիք խաղաղության պայմանագրով:

2. Ռազմական գործողությունների դադարեցման հետ միասին կողմերը դադարեցնում են ռազմական ուժերի կենտրոնացումը ինչպես վիճելի, այնպես էլ սահմանային տարածքներում:

3. Առաջիկայում` մինչև ՌԽՖՍՀ և Հայաստանի միջև պայմանագրի ստորագրումը, Շահթախթի-Ջուլֆա հատվածի երկաթգծի շահագործումը հանձնվում է Հայաստանի երկաթուղու վարչությանը, սակայն այն հաշվով, որ այն չի կարող օգտագործվել ռազմական նպատակներով:

4. ՌԽՖՍՀ-ն երաշխավորում է Հայաստանի կառավարության այն բոլոր զորամասերի ազատ մուտքը (զենքով և հանդերձանքով) Հայաստան, որոնք հայտնվել են խորհրդային զորքերի գրաված գծից այն կողմ:

Սույն համաձայնագիրը ստորագրվում է երկու օրինակից, որոնցից մեկը հանձնվում է Հայաստանի ներկայացուցիչներին, մյուսը` ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցչին:
Հայաստանում ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ` Բ. Վ. Լեգրան, Հայաստանի պատվիրակներ` Ա. Բաբալյան, Ա. Ջամալյան:
Գլխավոր լուսանկարում՝ Արտաշես Բաբալյան

# data[].attributes.attachment_link.title
Ռուսաստանի զորքերը գրավում են Ղարաբաղը, Զանգեզուրն ու Նախիջևանը. 10 օգոստոսի, 1920թ.

# data[].attributes.attachment_link.description
Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ կառավարության միջև 10 օգոստոս, 1920թ. 1920թ. օգոստոսի 10-ին ՌԽՖՍՀ-ն` հանձին լիազոր ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանի` մի կողմից, և Հայաստանի ներկայացուցիչներ Արշակ Ջամալյանի ու Արտաշես Բաբալյանի` մյուս կողմից, ելնելով Հայաստանի անկախության և լրիվ ինքնուրույնության ճանաչումից, ստորագրեցին սույն համաձայնագիրը. 1920 թ.

# data[].attributes.headline
 Մինչ Հայաստանի նոր կա ռավարությունը փորձում էր ելքեր որոնել ստեղծված ծանր իրավիճակից, ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի կող մից Բաքվում կազմավոր ված Հայաստանի Ռազ մա  հեղափոխական կոմիտեն` Սարգիս Կասյանի նախա գահությամբ և 11–րդ կար միրբանա կի «զորամասերի ու ղեկցությամբ նոյեմբերի 29 –ին մտավ Քարվանսա րա (այժմ՝ Իջ ևան) և հռչա կեց « Հայաստանի Սոցիա լիստական Խորհրդային Հանրապետություն»: 

# data[].attributes.subject
 Մինչ Հայաստանի նոր կա ռավարությունը փորձում էր ելքեր որոնել ստեղծված ծանր իրավիճակից, ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի կող մից Բաքվում կազմավոր ված Հայաստանի Ռազ մա  հեղափոխական կոմիտեն` Սարգիս Կասյանի նախա գահությամբ և 11–րդ կար միրբանա կի «զորամասերի ու ղեկցությամբ նոյեմբերի 29 –ին մտավ Քարվանսա րա (այժմ՝ Իջ ևան) և հռչա կեց « Հայաստանի Սոցիա լիստական Խորհրդային Հանրապետություն»: 

# data[].attributes.attachment_link.title
Без названия (7)

# data[].attributes.headline
Կառավարության անդամն

# data[].attributes.body
Կառավարության անդամներ Դրաստամատ Կանայանին (Դրո) և Հ. Տերտերյանին հանձնարար վեց համապա տասխան համա ձայնագիր ստորագրել Բ. Լեգրա նի հետ։ 1920 թ. դեկտեմբերի 2 –ին Երևանում ստորագրվում է հայ– ռուսական համաձայնա գիր, որով Հայաստանը հայտա րարվում է «անկախ Սոցիալիս տական Խորհրդային  Հանրապե տություն»: Նախկին կառավա րությունը թողնում է իշխանութ յունը: Վերջինս խաղաղ ճանա պարհով անցնում է Հայաստանի Հեղկոմին:

# data[].attributes.headline
Հայաստանի առաջին հան

# data[].attributes.body
Հայաստանի առաջին հանրապե տությունն իր տեղը զիջեց երկ րորդը համարվող` Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային (հետագայում՝ Հայկական Խորհր դային Սոցի ալիստական) Հան րապետությա նը: Երևանի հայ– ռուսական համաձայնագրի ստորագրումից և Հա աստանի խորհրդայնացումից մի քանի ժամ անց՝ դեկտեմբերի 2 –ի լույս 3 –ի գիշերը, այլևս  գոյություն չու նեցող ՀՀ կառավարության պատ վիրակությու նը Ալեքսանդրապո լում ստորագրում է թուր ք– հայ կական հաշտության պայմա նագիր, որը նվաստացուցիչ էր հայկական պետության և հայ ժո ղովրդի համար: Սակայն Երևա նի 1920 թ. դեկտեմբե րի 2 –ի հայ– ռուսական համաձայնագի րը Հայաստանի խորհրդային իշ խանություններին իրավական հիմք տվեց չճանաչելու Ալեք սանդրապոլի պայմանագիրը, ո րը ստորագրման իսկ պահից օրի նական չէր:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"20-րդ դարի Ավարայրը"՝ Սարդարապատի ճակատամարտը, տեղի է ունեցել 1918թ. մայիսի 21-29-ը: Հայկական կանոնավոր զորամասերն ու աշխարհազորը կռվում էին Արեւելյան Հայաստան ներխուժած թուրքական զորաբանակի դեմ։
Անցե'ք Մեդիամաքսի պատրաստած թեստն ու պարզե'ք, թե ինչ գիտեք այդ հերոսական ճակատարամտի մասին:

27 Մայիսի 2020

# data[].attributes.attachment_link.title
Սարդարապատի հերոսամարտը․ ի՞նչ գիտեք այդ մասին

# data[].attributes.attachment_link.description
"20-րդ դարի Ավարայրը"՝ Սարդարապատի ճակատամարտը, տեղի է ունեցել 1918թ. մայիսի 21-29-ը: Հայկական կանոնավոր զորամասերն ու աշխարհազորը կռվում էին Արեւելյան Հայաստան ներխուժած թուրքական զորաբանակի դեմ։Անցե'ք Մեդիամաքսի պատրաստած թեստն ու պարզե'ք, թե ինչ գիտեք այդ հերոսական ճակատարամտի մասին: 27 Մայիսի 2020

# data[].attributes.attachment_link.title
Հայաստանի_1ին_Հանրապետություն

# data[].attributes.attachment_link.title
Հանրապետություն

# data[].attributes.attachment_link.description
Մեդիամաքսի Հանրապետություն նախագիծը

# data[].attributes.headline
 ՀՀ դիվանագիտական գործունեության կարևոր ուղղություններից էր Ռուսաստանը, որտեղ քաղաքացիական պատերազմ էր ընթանում խորհրդային իշխանության և նրա հակառակորդների միջև: Դրանք երկրի հարավում ու արևելքում ինքնահռչակված պետական կազմավորումներ էին, որոնց հետ Հայաստանըհաստատեց բարիդրացիական հարաբերություններ:Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունըչէր շտապում ճանաչել Հայաստանի անկախությունը` Հայաստանին համարելով Անտանտի դաշնակից: Ադրբեջանի խորհրդայնացումից (1920 թ.ապրիլի 28) անմիջապես հետո Ռուսաստանի 11–րդկարմիր բանակի հրամանատարությունը վերջնագրեր ներկայացրեց Հայաստանի կառավարությանը`Ղարաբաղից և Զանգեզուրից հայկական զորքերը դուրս բերելու պահանջով: Հակառակ դեպքում սպառնում էր դրանք գրավել ուժով։Այդուհանդերձ, 1920 թ. օգոստոսի 10–ին Թիֆլիսում կողմերի միջև ստորագրված համաձայնագրով՝ Ռուսաստանը ճանաչում էր Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը: 

# data[].attributes.subject
 ՀՀ դիվանագիտական գործունեության կարևոր ուղղություններից էր Ռուսաստանը, որտեղ քաղաքացիական պատերազմ էր ընթանում խորհրդային իշխանության և նրա հակառակորդների միջև: Դրանք երկրի հարավում ու արևելքում ինքնահռչակված պետական կազմավորումներ էին, որոնց հետ Հայաստանըհաստատեց բարիդրացիական հարաբերություններ:Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունըչէր շտապում ճանաչել Հայաստանի անկախությունը` Հայաստանին համարելով Անտանտի դաշնակից: Ադրբեջանի խորհրդայնացումից (1920 թ.ապրիլի 28) անմիջապես հետո Ռուսաստանի 11–րդկարմիր բանակի հրամանատարությունը վերջնագրեր ներկայացրեց Հայաստանի կառավարությանը`Ղարաբաղից և Զանգեզուրից հայկական զորքերը դուրս բերելու պահանջով: Հակառակ դեպքում սպառնում էր դրանք գրավել ուժով։Այդուհանդերձ, 1920 թ. օգոստոսի 10–ին Թիֆլիսում կողմերի միջև ստորագրված համաձայնագրով՝ Ռուսաստանը ճանաչում էր Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը: 

# data[].attributes.headline
 Առաջին աշխարհամարտի

# data[].attributes.body
Առաջին աշխարհամարտի արդյունքներն ամփոփելու, պարտված երկրների հետ հաշտության պայմանագրեր կնքելու նպատակով 1919 թ. հունվարի 18–ին Փարիզում սկսվեց Անտանտի տերությունների խաղաղության խորհրդաժողովը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը և արևմտահայերը առանձին պատվիրակություններ ուղարկեցին Փարիզ: Առաջինը գլխավորում էր Ավետիս Ահարոնյանը, իսկ արևմտահայերի Հայոց ազգային պատվիրակությունը` եգիպտահայ մեծահարուստ Պողոս Նուբար փաշան:

# data[].attributes.attachment_link.title
Без названия (5)

# data[].attributes.headline
Հայկական հարցիշուրջ միջազգային քննարկումները շարունակվեցին մեկ տարուց ավելի: Հայաստանի մանդատի հավանական թեկնածու էր համարվում ԱՄՆ–ը: 1919 թ.սեպտեմբերին տարածաշրջան գործուղվեց ամերիկացի գեներալ Ջեյմս Հարբորդի գլխավորած մի պատվիրակություն: Հարբորդի զեկուցագրով առաջարկվում էր Հայաստանի և Այսրկովկասի համարսահմանել մեկ ընդհանուր ամերիկյան մանդատ:1920 թ. հունվարի 19–ին Փարիզում տեղի ունեցած՝ ԱՄՆ–ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի ղեկավարների նիստը դե ֆակտո (փաստացի) ճանաչեց Հայաստանի կառավարությունը: Այդ երկար սպասված իրադարձությունըԵրևանում տոնվեց մեծ հանդիսավորությամբ:1920 թ. ապրիլի 19–26–ըԻտալիայի Սան Ռեմո քաղաքում կայացած խորհրդաժողովում վերջնականապես մշակվեց Թուրքայի հետ հաշտության պայմանագրի նախագիծը:Այդ կապակցությամբ Սան Ռեմո էին հրավիրվելԱվ. Ահարոնյանը և Պ. Նուբարը: Դաշնակիցներըթեև հավանություն տվեցին միացյալ հայկականպետության ստեղծմանը, սակայն հարցը շարունակում էին կապել ԱՄՆ–ի կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու խնդրին: Ուստի նման առաջարկով Սան Ռեմոյից դիմեցին ԱՄՆ–ի կառավարությանը և անձամբ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին: Վերջինիս, «որպես անկախ և անաչառ արբիտրի (իրավարարի)», առաջարկվում էր որոշելհայ–թուրքական սահմանի հարցը: 1920 թ. ապրիլի23–ին ԱՄՆ–ի կառավարությունը փաստացի ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետությունը, իսկ նախագահ Վիլսոնը համաձայնեց ստանձնելու սահմանների որոշման իրավարարի առաքելությունը:Սակայն հունիսի 1–ին ԱՄՆ–ի Սենատը մերժեց Հայաստանի մանդատը:

# data[].attributes.subject
Հայկական հարցիշուրջ միջազգային քննարկումները շարունակվեցին մեկ տարուց ավելի: Հայաստանի մանդատի հավանական թեկնածու էր համարվում ԱՄՆ–ը: 1919 թ.սեպտեմբերին տարածաշրջան գործուղվեց ամերիկացի գեներալ Ջեյմս Հարբորդի գլխավորած մի պատվիրակություն: Հարբորդի զեկուցագրով առաջարկվում էր Հայաստանի և Այսրկովկասի համարսահմանել մեկ ընդհանուր ամերիկյան մանդատ:1920 թ. հունվարի 19–ին Փարիզում տեղի ունեցած՝ ԱՄՆ–ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի և Ճապոնիայի ղեկավարների նիստը դե ֆակտո (փաստացի) ճանաչեց Հայաստանի կառավարությունը: Այդ երկար սպասված իրադարձությունըԵրևանում տոնվեց մեծ հանդիսավորությամբ:1920 թ. ապրիլի 19–26–ըԻտալիայի Սան Ռեմո քաղաքում կայացած խորհրդաժողովում վերջնականապես մշակվեց Թուրքայի հետ հաշտության պայմանագրի նախագիծը:Այդ կապակցությամբ Սան Ռեմո էին հրավիրվելԱվ. Ահարոնյանը և Պ. Նուբարը: Դաշնակիցներըթեև հավանություն տվեցին միացյալ հայկականպետության ստեղծմանը, սակայն հարցը շարունակում էին կապել ԱՄՆ–ի կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու խնդրին: Ուստի նման առաջարկով Սան Ռեմոյից դիմեցին ԱՄՆ–ի կառավարությանը և անձամբ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնին: Վերջինիս, «որպես անկախ և անաչառ արբիտրի (իրավարարի)», առաջարկվում էր որոշելհայ–թուրքական սահմանի հարցը: 1920 թ. ապրիլի23–ին ԱՄՆ–ի կառավարությունը փաստացի ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետությունը, իսկ նախագահ Վիլսոնը համաձայնեց ստանձնելու սահմանների որոշման իրավարարի առաքելությունը:Սակայն հունիսի 1–ին ԱՄՆ–ի Սենատը մերժեց Հայաստանի մանդատը:

# data[].attributes.attachment_link.title
Վուդրօու Վիլսօնի իրավարար վճռի և ռուս-թուրքական դաշինքի մասին

# data[].attributes.headline
Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի որոշումները դրվեցին 1920 թ. օգոստոսի 10–ին Փարիզի արվարձանՍևրում Թուրքիայի հետ ստորագրված խաղաղության պայմանագրի հիմքում: Գլխավոր դաշնակիցտերությունների հետ միասին պայմանագիրը ստորագրեց նաև Հայաստանը: Սևրի պայմանագրովԹուրքիան Հայաստանը ճանաչում էր ազատ և անկախ պետություն: Սահմանի վերջնական որոշումըհանձնարարվում էր ԱՄՆ նախագահին, իսկ կողմերը պարտավորվում էին անվերապահորեն ընդունելու միջնորդական իրավարար վճիռը: Այսպիսով`կարծես իրականանում էր հայ ժողովրդի դարավորերազանքը, իր արդարացի լուծումն էր ստանումՀայկական հարցը, ստեղծվում էր Միացյալ և Անկախ Հայաստան:Սևրի պայմանագիրը, ցավոք, չվավերացվեց՝ մնալով որպես չիրագործված միջազգայինփաստաթուղթ: Գլխավոր պատճառն այն էր, որպայմանագիրը ստորագրած Թուրքիայի սուլթանական կառավարությունը երկրում այլևս չուներփաստական իշխանություն. այն պատկանում էրՄուսթաֆա Քեմալի գլխավորած Անկարայի կառավարությանը: Վերջինս ոչ միայն չճանաչեց Սևրի պայմանագիրը, այլև դիմեց դիվանագիտականև ռազմական բոլոր միջոցներին այն տապալելուհամար: Իսկ դաշնակից տերություններից ոչ մեկըճնշում չգործադրեց քեմալականների վրա:Այդուհանդերձ, 1920 թ. նոյեմբերի 22–ին ԱՄՆնախագահ Վիլսոնը հրապարակեց իր իրավարար վճիռը հայ–թուրքական սահմանագծի վերաբերյալ: Ըստ դրա՝ Միացյալ Հայաստանը պետք էստանար Վանի և Բիթլիսի նահանգների երկու երրորդը, գրեթե ամբողջ Էրզրումի (Կարին) նահանգը, Տրապիզոնի նահանգի մեծ մասը` ներառյալնավահանգիստը: Ընդհանուր առմամբ այդ տարածքը կազմելու էր ավելի քան 90 հազար քառ.կմ: Միավորվելով գոյություն ունեցող Հայաստանի Հանրապետության հետ, որի տարածքը 1920 թ.կեսերին կազմում էր շուրջ 70 հազար քառ. կմ, հայկական անկախ և միացյալ պետությունը ստեղծվելու էր ավելի քան 160 հազար քառ. կմ. ընդհանուր տարածքի վրա` միաժամանակ ելք ունենալով դեպի Սև ծով:Ինչպես Սևրի պայմանագիրը, այնպես էլ նրանից բխող՝ հայ թուրքական սահմանի վերաբերյալ Վիլսոնի իրավարար որոշումը չիրագործվեցին: Այդուհանդերձ, դրանք Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ հայ ժողովրդի իրավունքների միջազգային ճանաչումն էին:

# data[].attributes.subject
Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովի որոշումները դրվեցին 1920 թ. օգոստոսի 10–ին Փարիզի արվարձանՍևրում Թուրքիայի հետ ստորագրված խաղաղության պայմանագրի հիմքում: Գլխավոր դաշնակիցտերությունների հետ միասին պայմանագիրը ստորագրեց նաև Հայաստանը: Սևրի պայմանագրովԹուրքիան Հայաստանը ճանաչում էր ազատ և անկախ պետություն: Սահմանի վերջնական որոշումըհանձնարարվում էր ԱՄՆ նախագահին, իսկ կողմերը պարտավորվում էին անվերապահորեն ընդունելու միջնորդական իրավարար վճիռը: Այսպիսով`կարծես իրականանում էր հայ ժողովրդի դարավորերազանքը, իր արդարացի լուծումն էր ստանումՀայկական հարցը, ստեղծվում էր Միացյալ և Անկախ Հայաստան:Սևրի պայմանագիրը, ցավոք, չվավերացվեց՝ մնալով որպես չիրագործված միջազգայինփաստաթուղթ: Գլխավոր պատճառն այն էր, որպայմանագիրը ստորագրած Թուրքիայի սուլթանական կառավարությունը երկրում այլևս չուներփաստական իշխանություն. այն պատկանում էրՄուսթաֆա Քեմալի գլխավորած Անկարայի կառավարությանը: Վերջինս ոչ միայն չճանաչեց Սևրի պայմանագիրը, այլև դիմեց դիվանագիտականև ռազմական բոլոր միջոցներին այն տապալելուհամար: Իսկ դաշնակից տերություններից ոչ մեկըճնշում չգործադրեց քեմալականների վրա:Այդուհանդերձ, 1920 թ. նոյեմբերի 22–ին ԱՄՆնախագահ Վիլսոնը հրապարակեց իր իրավարար վճիռը հայ–թուրքական սահմանագծի վերաբերյալ: Ըստ դրա՝ Միացյալ Հայաստանը պետք էստանար Վանի և Բիթլիսի նահանգների երկու երրորդը, գրեթե ամբողջ Էրզրումի (Կարին) նահանգը, Տրապիզոնի նահանգի մեծ մասը` ներառյալնավահանգիստը: Ընդհանուր առմամբ այդ տարածքը կազմելու էր ավելի քան 90 հազար քառ.կմ: Միավորվելով գոյություն ունեցող Հայաստանի Հանրապետության հետ, որի տարածքը 1920 թ.կեսերին կազմում էր շուրջ 70 հազար քառ. կմ, հայկական անկախ և միացյալ պետությունը ստեղծվելու էր ավելի քան 160 հազար քառ. կմ. ընդհանուր տարածքի վրա` միաժամանակ ելք ունենալով դեպի Սև ծով:Ինչպես Սևրի պայմանագիրը, այնպես էլ նրանից բխող՝ հայ թուրքական սահմանի վերաբերյալ Վիլսոնի իրավարար որոշումը չիրագործվեցին: Այդուհանդերձ, դրանք Արևմտյան Հայաստանի նկատմամբ հայ ժողովրդի իրավունքների միջազգային ճանաչումն էին:

# data[].attributes.headline
 Բաթումում կնքված հա

# data[].attributes.body
Բաթումում կնքված հայ–թուրքական հաշտության պայմանագրով նորանկախ հայկական պետությունը հայտնվել էր ծանր դրության մեջ: Հայաստանը իրավունք չուներ կապեր հաստատելու Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմող Անտանտի երկրների հետ: Պետության արտաքին հարաբերությունները սահմանափակվում էին միայն Քառյակ միության երկրների (Գերմանիա, Թուրքիա, Ավստրո–Հունգարիա, Բուլղարիա) և Հայաստանի անմիջական հարևանների շրջանակներով: 1918 թ. հոկտեմբերի 30–ին Մուդրոսում ստորագրված զինադադարը ազդարարեց Օսմանյանկայսրության պարտությունը Առաջին աշխարհամարտում: Ուժը կորցրին Բրեստ–Լիտովսկի և Բաթումիպայմանագրերը: Սկսվեց Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական կապերի հաստատման գործընթացը:

# data[].attributes.headline
ՀՀ արտաքին քաղաքականության կարևոր խնդիրներից էր հարաբերությունների կարգավորումը անմիջական հարևանների հետ: Պատմականորեն ձևավորված և ցարական տիրապետության ժամանակներիցմնացած ազգային, տարածքային–սահմանային և այլվեճերի պատճառով փոխադարձ անվստահությունկար Ադրբեջանի և Վրաստանի, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության հետ հարաբերություններում:Ի տարբերություն վերջինների` բարեկամականսերտ կապեր հաստատվեցին Հայաստանի ու Իրանի միջև: 

# data[].attributes.subject
ՀՀ արտաքին քաղաքականության կարևոր խնդիրներից էր հարաբերությունների կարգավորումը անմիջական հարևանների հետ: Պատմականորեն ձևավորված և ցարական տիրապետության ժամանակներիցմնացած ազգային, տարածքային–սահմանային և այլվեճերի պատճառով փոխադարձ անվստահությունկար Ադրբեջանի և Վրաստանի, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության հետ հարաբերություններում:Ի տարբերություն վերջինների` բարեկամականսերտ կապեր հաստատվեցին Հայաստանի ու Իրանի միջև: 

# data[].attributes.headline
Հայ–ադրբեջանական հարաբերությունները

# data[].attributes.subject
Հայ–ադրբեջանական հարաբերությունները

# data[].attributes.body
ՀՀ արտաքին քաղաքականության կարևոր խնդիրներից էր հարաբերությունների կարգավորումը անմիջական հարևանների հետ: Պատմականորեն ձևավորված և ցարական տիրապետության ժամանակներիցմնացած ազգային, տարածքային–սահմանային և այլվեճերի պատճառով փոխադարձ անվստահությունկար Ադրբեջանի և Վրաստանի, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության հետ հարաբերություններում:Ի տարբերություն վերջինների` բարեկամականսերտ կապեր հաստատվեցին Հայաստանի ու Իրանի միջև:

# data[].attributes.headline
Առաջին հանրապետության գոյության ընթացքում (1918–1920 թթ.) ՀՅԴ–ն (դաշնակցությունը) եղելէ հիմնական կառավարող կուսակցությունը: Երկուանգամ Հայ ժողովրդական կուսակցության (ՀԺԿ)և էսէռների (սոցիալիստ–հեղափոխականներ) հետկազմել է կոալիցիոն կառավարություն:1920 թ. ձևավորվեց Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցությունը, որը Խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան)կառավարության օգնությամբ ձգտում էր Հայաստանում զավթել իշխանությունը:

# data[].attributes.subject
Առաջին հանրապետության գոյության ընթացքում (1918–1920 թթ.) ՀՅԴ–ն (դաշնակցությունը) եղելէ հիմնական կառավարող կուսակցությունը: Երկուանգամ Հայ ժողովրդական կուսակցության (ՀԺԿ)և էսէռների (սոցիալիստ–հեղափոխականներ) հետկազմել է կոալիցիոն կառավարություն:1920 թ. ձևավորվեց Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցությունը, որը Խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան)կառավարության օգնությամբ ձգտում էր Հայաստանում զավթել իշխանությունը:

# data[].attributes.headline
Երկրում տարածված սովը, համաճարակները՝տիֆը և խոլերան, մեծաքանակ մարդկային կյանքեր խլեցին: Բավական է ասել, որ 1918 թ. վերջերին օրական մահանում էր միջին հաշվով 2 հազարմարդ:Կառավարությունը դիմեց արտակարգ միջոցների: Մտցվեց հացի և բամբակի պետական մենաշնորհ: Այդ ապրանքները պետությունը կենտրոնացրեց իր ձեռքում՝ արգելելով դրանց ազատ վաճառքը:Պետությունն ինքն էր բաշխում հացը, իսկ բամբակը վաճառում էր արտաքին շուկայում:

# data[].attributes.subject
Երկրում տարածված սովը, համաճարակները՝տիֆը և խոլերան, մեծաքանակ մարդկային կյանքեր խլեցին: Բավական է ասել, որ 1918 թ. վերջերին օրական մահանում էր միջին հաշվով 2 հազարմարդ:Կառավարությունը դիմեց արտակարգ միջոցների: Մտցվեց հացի և բամբակի պետական մենաշնորհ: Այդ ապրանքները պետությունը կենտրոնացրեց իր ձեռքում՝ արգելելով դրանց ազատ վաճառքը:Պետությունն ինքն էր բաշխում հացը, իսկ բամբակը վաճառում էր արտաքին շուկայում:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Հայաստանի Հանրապետության (1918-1920) ներքին դրությունը, Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ժողովրդավարական պետություն էր, նրա հասարակական-քաղաքական դաշտում գործել է 8 կուսակցություն։ Ազգաբնակչության շրջանում մեծ վստահություն է վայելել ՀՅԴ-ն, որը հիմն, կառավարող կուսակցությունն էր հանրապետության ողջ գոյության (2,5 տարի) ընթացքում։ Որոշակի խավերի վստահությունն են վայելել Հայ ժողովրդական, սոցիալիստ-հեղափոխականների, Սոցիալ-դեմոկրատների ( մենշևիկ, բոլշևիկ), Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան, հայ սահմանաղրական. ռամկավար կուսակցությունները, Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպությունը (սպեցիֆիկներ)։ Արևմտահայ գաղթականության շրջանում մեծ էր նաև Արևմտահայ ազգային խորհրդի հեղինակությունը։ Հայ բոլշևիկները, հալածվելով վրացական և ադրբեջանական իշխանություններից, 1919 թվականի կեսերից ապաստանել են (մի քանի հարյուր մարդ) ՀՀ-ում, իսկ սեպտեմբերին Հայաստանի բոլշևիկյան կազմակերպությունները միավորվել և ստեղծել են կենտրոնական ղեկավար մարմին՝ Արմենկոմ (Հայաստանի կոմիտե)։ Հայաստանում զգալի տոկոս են կազմել նաև իսլամադավան քաղաքացիները, որոնց միջոցով Թուրքիան հակապետական ելույթներ ու խռովություններ էր ստեղծում ՀՀ-ում։ ՀՀ-ի կայունությանն սպառնացող վտանգն ավելի է մեծացել խորհրդային Ռուսաստանի արևելյան քաղաքականության հետևանքով, երբ գաղտնի համագործակցություն է սկսվել քեմալական Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի միջև՝ ընդդեմ ՀՀ-ի։ Այդուհանդերձ, երկրի իշխանություններին հաջողվել է 1920 թվականի ամռանը հիմնականում ճնշել թուրք-թաթար խռովությունները։ Հանրապետությունում քաղաքական իրավիճակն ավելի է բարդացել բոլշևիկների Մայիսյան ապստամբության (1920) հետևանքով։ Դեռ հունվարին Հայաստանի կոմունիստ, կազմակերպությունների՝ Երևանում հրավիրված 1-ին խորհրդաժողովը քաղաքական որոշում է ընդունել՝ "Պատրաստ լինել իշխանությունը գրավելու, երբ նեցուկ կունենանք մի հարևան երկիր, որով հնարավոր կլինի կապվել բանվորագյուղացիական Ռուսաստանի հետ"։ Այդպիսի հնարավորություն է ստեղծվել 1920 թվականի ապրիլի 28-ին՝ Ադրբեջանի խորհրդայնացումով։ Մայիսի 1-ին ցույցեր են կազմակերպվել կառավարության շենքի դիմաց։ Ալեքսանդրապոլում բոլշևիկների կողմն է անցել "Վարդան զորավար" զրահագնացքի անձնակազմը, մայիսի 7-ին կազմվել է ապստամբության ղեկավար մարմին՝ Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե ( ՀՌՀԿ)՝ Սարգիս Մուսայելյանի գլխավորությամբ։ Ապստամբությունն ընդգրկել է Կարսը, Սարիղամիշը, Նոր Բայազետը, Ղազախ- Շամշադինը, Զանգեզուրը։ Կարսից Ալեքսանդրապոլ նահանջելիս Արգինա գյուղի մոտ կառավարական, զորքերի հետ ընդհարման ժամանակ զոհվել է երիտասարդ բոլշևիկ Ղուկաս Ղուկասյանը։ Սարիղամիշում ապստամբությունն սկսվել է, Երբ Ալեքսանդրապոլում և Կարսում այն պարտություն էր կրել։ ՀՌՀԿ-ն իշխանությունն իր ձեռքում է պահել ընդամենը մի քանի օր։ Ապստամբությունը համեմատաբար երկար է տևել Ղազախ-Շամշադինում, որտեղ բոլշևիկներին օգնություն է ցույց տվել Ադրբեջանից ուղարկված զինուժը։ Կառավարության զորքերին հաջողվել է ճնշել ապստամբությունները։ Ապստամբության ղեկավարներից գնդակահարվել են Ստեփան Ալավերդյանը, Սարգիս Մուսայելյանը, Բագրատ Ղարիբջանյանը, Եգոր Սևյանը, Արտաշես Մելքոնյանը և ուրիշներ։ Արգելվել է Հայաստանի կոմկուսի գործունեությունը։ Ապստամբությունը թուլացրել է երկրի ներքին դրությունը և պառակտել հանրությանը թուրքերի նոր ներխուժման նախօրյակին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է "Հայ Սփյուռք" հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում-Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։

# data[].attributes.attachment_link.title
Հայաստանի ներքին դրություն (1918-1920)

# data[].attributes.attachment_link.description
Հայաստանի Հանրապետության (1918-1920) ներքին դրությունը, Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ժողովրդավարական պետություն էր, նրա հասարակական-քաղաքական դաշտում գործել է 8 կուսակցություն։ Ազգաբնակչության շրջանում մեծ վստահություն է վայելել ՀՅԴ-ն, որը հիմն, կառավարող կուսակցությունն էր հանրապետության ողջ գոյության (2,5 տարի) ընթացքում։ Որոշակի խավերի վստահությունն են վայելել Հայ ժողովրդական, սոցիալիստ-հեղափոխականների, Սոցիալ-դեմոկրատների ( մենշևիկ, բոլշևիկ), Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան, հայ սահմանաղրական.

# data[].attributes.headline
Մայիսյան հերոսամարտերը հայկական անկախ պետականությանվերականգնման համար իրական նախադրյալներստեղծեցին: 1918 թ. մայիսի 26–ին փլուզվեց Անդրկովկասի Ժողովրդավարական Դաշնային Հանրապետությունը:Հայաստանի անկախության հարցը քննարկվեցՀայոց կենտրոնական ազգային խորհրդում մայիսի28–ին (Թիֆլիս): Այդ օրը պատասխան էր տրվելուԲաթումում Օսմանյան Թուրքիայի կողմից Հայաստանին ներկայացված վերջնագրին: Լուրջ քննարկումներից հետո Հայոց ազգային խորհուրդը վճռեցհռչակել Հայաստանի անկախությունը: Արդեն որպես անկախ պետություն՝ Հայաստանը պատվիրակություն ուղարկեց Բաթում՝ թուրքերի հետ հաշտության պայմանագիր կնքելու համար:Այսպիսով՝ Հայաստանի Հանրապետության հռչակման օրը՝ մայիսի 28–ը, մտավ ազգային տոնացույցի մեջ: Իսկ ամենակարևորը՝ վերականգնվեց վաղուց (1375 թ.) կորսված անկախ պետականությունը:

# data[].attributes.subject
Մայիսյան հերոսամարտերը հայկական անկախ պետականությանվերականգնման համար իրական նախադրյալներստեղծեցին: 1918 թ. մայիսի 26–ին փլուզվեց Անդրկովկասի Ժողովրդավարական Դաշնային Հանրապետությունը:Հայաստանի անկախության հարցը քննարկվեցՀայոց կենտրոնական ազգային խորհրդում մայիսի28–ին (Թիֆլիս): Այդ օրը պատասխան էր տրվելուԲաթումում Օսմանյան Թուրքիայի կողմից Հայաստանին ներկայացված վերջնագրին: Լուրջ քննարկումներից հետո Հայոց ազգային խորհուրդը վճռեցհռչակել Հայաստանի անկախությունը: Արդեն որպես անկախ պետություն՝ Հայաստանը պատվիրակություն ուղարկեց Բաթում՝ թուրքերի հետ հաշտության պայմանագիր կնքելու համար:Այսպիսով՝ Հայաստանի Հանրապետության հռչակման օրը՝ մայիսի 28–ը, մտավ ազգային տոնացույցի մեջ: Իսկ ամենակարևորը՝ վերականգնվեց վաղուց (1375 թ.) կորսված անկախ պետականությունը:

# data[].attributes.headline
Բաթումի պայմանագիր

# data[].attributes.subject
Բաթումի պայմանագիր

# data[].attributes.body
1918 թ. հունիսի 4 –ին Բաթու մում ստորագրվեց հայ– թուրքա կան հաշտության պայմանա գիր: Դրանով Թուրքիան ճանաչեց Հա յաստանի անկախությունը: Հաշ տության պայմանները Հայաս տանի համար խիստ ծանր էին:Թուրքիային էին անցնում Ար ևելյան Հայաստանի շատ տա րածք ներ: ՀՀ –ին մնում էր ընդա մենը մոտ 11 հազ. քառ. կմ տա րածք, այն է՝ մայրաքաղաք Երևանը և Սևանա լիճն՝ իր շրջա կայքով: Հայաս տանն ունենալու էր սահմանափակ թվով զորք, եր կրթուղիների վերահսկողու թյունն անցնում էր Թուրքիային: Պայմանագիրը գործեց միքանի ամիս՝ մինչև Առաջին աշխարհա մարտի ավարտը (1918 թ. նոյեմ բեր):

# data[].attributes.headline
Հայաստանի Առաջին Հան

# data[].attributes.body
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդանիշները

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ինչպե՞ս են ստեղծվել դրոշը, օրհներգը և զինանշանը գրեթե մեկ դար առաջ՝ 1918-ին, Առաջին հանրապետության կերտման օրերին:

Անցյալ դարում Հայաստանի անկախության հռչակագիրը երկու անգամ է հնչել բարձր ամբիոնից` 1918-ի մայիսին ու 1990-ի օգոստոսին: Եվ երկու անգամ էլ այն ընթերցել է Արամ Մանուկյանը. հետխորհրդային Հայաստանի պատգամավորների շարքում գտնվեց Առաջին Հանրապետության ժամանակների անվանակիցը: Պատմության երրորդ տասնամյակը թեւակոխող Հայաստանի Հանրապետությունը ժառանգեց հայկական առաջին անկախ պետականության խորհրդանիշները` դրոշը, օրհներգը և զինանշանը: Իսկ ինչպե՞ս են դրանք ստեղծվել գրեթե մեկ դար առաջ՝ 1918-ին, Առաջին հանրապետության կերտման օրերին:

Ի՞նչ ենք ծածանում
Առաջին անգամ պաշտոնապես հայկական եռագույնը բարձրացվեց 1918-ի օգոստոսի 1-ին. Ազգային ժողովի բացման օրն առաջին անգամ ծածանվեց կարմիր-կապույտ-դեղին պաստառը: Անմիջապես հաջորդ օրը թերթերում լույս տեսավ կառավարական հրամանը, որը սահմանում էր բոլոր կազմակերպություններին պարտադիր եռագույն ունենալ:
Գույների ընտրության ժամանակ կանգ առան հայկական վերջին պետականության՝ Կիլիկիան թագավորության խորհրդանշի վրա: Կարմիրը, կապույտը և դեղինը զինվորական միավորումների գույներն էին, հետագայում դեղինը որոշեցին փոխել, քանի որ կարմիրի, կապույտի և նարնջագույնի համադրումն առավել ակնահաճո համարեցին:

Գեղանկարիչ Մարտիրոս Սարյանը այլ տարբերակներ էր առաջարկել, որոնցից մեկը " ծիածանային" դրոշն էր: Սարյանը գրել էր. "Եռագույն դրոշներ շատ կան, մեզ՝ որպես արեւելյան ազգի, կսազի բազմագույն դրոշը... առաջարկում եմ մեր տառապած ու սիրելի հայրենիքի վրայով ծիածան անցկացնել":

Առաջին Հանրապետության կարմիր-կապույտ-նարնջագույն դրոշը գոյատևեց, ինչպես և հանրապետությունը, 2,5 տարի՝ մինչև 1920-ի նոյեմբերի 29-ը: Իսկ 1922-ի փետրվարին Հայաստանի Խորհուրդների առաջին հավաքը հաստատեց բոլշևիկյան դրոշը` վառ կարմիր ֆոնի վրա ՀԽՍՀ ոսկեգույն տառերը:

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո վերադարձավ 1918-ի եռագույնը:

Ի՞նչ ենք երգում
" Մեր Հայրենիք" երգն ի սկզբանե օրհներգի կարգավիճակ չուներ: 1859-ի հունիսին Նալբանդյանը գրեց "Իտալացի աղջկա երգը", որը 1861-ին Կոմս Էմանուել կեղծանվամբ տպագրվեց Մոսկվայի հայկական "Հյուսիսափայլ" ամսագրում: Նալբանդյանը գովերգում է հայրենիքի ազատության համար մարտնչել պատրաստ իտալուհիներին' նրանց որպես օրինակ բերելով սեփական հայրենակցուհիների համար:
Բանաստեղծությունը պատմում է 1857-ին իտալական Սարբիում տեղի ունեցած մարտերի մասին: Հերոս Ռիսոջիմենտո Կարլո Պիզականեի առաջնորդությամբ 300 հարյուր զինվորներ հարձակվեցին քաղաքի վրա: Նրանք մահացան իսպանական բուրբոնների գումարտակների դեմ մղված մարտերում:

1885-ի մարտի 15-ին՝ ուրբաթ օրը, թիֆլիսյան Արծրունի թատրոնում երգչախմբի կատարմամբ տեղի ունեցավ " Իտալացի աղջկա երգի" համաշխարհային պրեմիերան: Նալբանդյանի բանաստեղծության համար երաժշտությունը էր գրել երիտասարդ ինքնուս Խաչատուր Մարգարյանը՝ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, որը, ինչպես և Նալբանդյանը, խուսափում էր անունն ազդարարել. երաժշտության հեղինակը նշված չէ անգամ նոտաների բնօրինակի վրա: Ի դեպ, Բարսեղ Կանաչյանի անունը, որին այսօր վերագրում են հայկական օրհներգի երաժշտությունը, առաջին անգամ հայտնվել Կոմիտաս վարդապետի աշակերտների կողմից 1919-ին Կոստանդնուպոլսում լույս տեսած ժողովածուի վրա:
Թիֆլիսյան շնորհանդեսից հետո Կարա-Մուրզայի երգը հայտնի դարձավ հայկական համայնքներում: Շուտով, առաջին բառերից ելնելով, այն սկսում են կոչել " Մեր Հայրենիք": 1918-ի օգոստոսի 1-ին երգին վիճակված էր դառնալ Առաջին, իսկ 1991-ի հուլիսի 1-ին՝ Երրորդ Հանրապետության օրհներգը:

Ովքե՞ր են հսկում հայկական պետականությունը

Ալեքսանդր Թամանյանի ստեղծած զինանշանը Կառավարությունը հաստատեց 1920-ին: Թամանյանի ոգեշնչման աղբյուրը Տիգրան II-ի տարբերանշաններն են եղել, մատենագիրներ Խորենացու ու Բյուզանդի թողած վկայություներն այն մասին, որ Արշակունի թագավորները "արծիվ էին կրում", Ռուբինյան արքա Լևոն II-ի կնիքներն ու մետաղադրամները եւ Անի թագավորանիստ քաղաքի դարպասների առյուծով ռելիեֆը: Հայկական զինանշանի վահանը պահողները Մամիկոնյան իշխանների արծիվն ու 885թ-ին գահ բարձրացած Բագրատունի թագավորական տոհմի առյուծն են: Կենդանիների լոգոներ կան չորս թագավորական ընտանիքիների վահանների վրա՝ Արտաշեսյաններ (երկու հակադիր շրջված արծիվ), Արշակունիներ (երկգլխանի արծիվ), Բագրատունիներ (առյուծ) և Ռուբինյաններ (քայլող կամ թագադրված առյուծ): Թամանյանի կոմպոզիցիայում չեն ներառվել ավելի վաղ թագավորական ընտանիքների՝ Երվանդունիների և Վանի թագավորության կառավարիչների խորհրդանիշերը:

Թամանյանի էսքիզում թագավորների թռչուններն ու գազանները շատ ագրեսիվ են թվում: Եվ դա բնական էր. թշնամիներով շրջապատված երիտասարդ պետությունը չէր կարող բարի զինանշան ունենալ: Մինչ պատմաբաններն ու իրավաբանները կողմնորոշվում են նրբությունների հարցում, " զինանշանի գազաններն" արդեն երրորդ տասնամյակն է՝ պահակ են կանգնած հայկական պետականությանը:

Հոդվածը պատրաստելիս օգտագործվել են Հայաստանի ազգային արխիվի նյութերը

Այս Թեմայով

# data[].attributes.attachment_link.title
Առաջին Հանրապետության երեք խորհրդանիշերի ստեղծման պատմությունը

# data[].attributes.attachment_link.description
Ինչպե՞ս են ստեղծվել դրոշը, օրհներգը և զինանշանը գրեթե մեկ դար առաջ՝ 1918-ին, Առաջին հանրապետության կերտման օրերին: Անցյալ դարում Հայաստանի անկախության հռչակագիրը երկու անգամ է հնչել բարձր ամբիոնից` 1918-ի մայիսին ու 1990-ի օգոստոսին: Եվ երկու անգամ էլ այն ընթերցել է Արամ Մանուկյանը.

# data[].attributes.headline
Նորաստեղծ պետականության կերտումը, բնականաբար, սկսվեցօրենսդիր և գործադիր մարմինների ստեղծումից: Պետականաշինության գործն ստանձնեց Հայոց կենտրոնական ազգային խորհուրդը: Իսկ մինչև կառավարության ժամանումը Երևան, երկրում օրինականություն և կարգուկանոն հաստատելու ուղղությամբ մեծ աշխատանք էր կատարել Երևանի հայոց ազգային խորհուրդը՝ Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ:

# data[].attributes.subject
Նորաստեղծ պետականության կերտումը, բնականաբար, սկսվեցօրենսդիր և գործադիր մարմինների ստեղծումից: Պետականաշինության գործն ստանձնեց Հայոց կենտրոնական ազգային խորհուրդը: Իսկ մինչև կառավարության ժամանումը Երևան, երկրում օրինականություն և կարգուկանոն հաստատելու ուղղությամբ մեծ աշխատանք էր կատարել Երևանի հայոց ազգային խորհուրդը՝ Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ:

# data[].attributes.headline
Հայաստանի առաջին Հան

# data[].attributes.body
Հայաստանի առաջին Հանրապետության վարչապետները

# data[].attributes.attachment_link.title
новый-коллаж-2

# data[].attributes.attachment_link.title
Առաջին Հանրապետության վարչապետեր

# data[].attributes.attachment_link.title
Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն

# data[].attributes.attachment_link.title
1918 թվականի մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը

# data[].attributes.headline
Հայ–վրացական հարաբերությունները

# data[].attributes.subject
Հայ–վրացական հարաբերությունները

# data[].attributes.body
Հայ-վրացական հարաբերությունների ամենակնճռոտ խնդիրը հայկական Լոռի և Ջավախք գավառների հիմնահարցերն էին, որոնք Ռուսական կայսրության վարչատարածքային բաժանումների հետևանքով հայտնվել էին Թիֆլիսի նահանգի սահմաններում։ 1918 թվականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին թուրք, զորքերի հեռանալուց հետո Վրաստանի Հանրապետությունը ռազմակալել է այդ գավառները։ Հայկական իշխանություններին չի հաջողվել խնդիրը լուծել խաղաղ, դիվանագիտական ճանապարհով։ 1918 թվականիի դեկտեմբերին հայկական կողմը ստիպված ուժ է գործադրել, սկսվել է հայ-վրացական պատերազմ, որտեղ վրացական բանակը պարտություն է կրել։ Մեծ Բրիտանիայի զինվորական հրամանատարության միջամտությամբ ռազմական գործողությունները դադարեցվել են, և 1919 թվականի հունվարի 9-17-ը Թիֆլիսում տեղի ունեցած խորհրդաժողովում Լոռին բաժանվել է 3 մասի՝ վրացական, հայկական և «չեզոք գոտու»։ Վերջինս կառավարելու էր անգլիացի գենահաևգապետը, որին օգնելու էին վրացի և հայ տեղակալները։

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1917թ. հոկտեմբերյան հեղաշրջումից եւ Ռուսաստանից Անդրկովկասի փաստացի անջատումից հետո հայ-վրացական հարաբերությունները կրկին սրվում են. սահմանային վեճերի ակունքները հեռավոր անցյալում էին եւ գլխավորապես պայմանավորված էին Ցարական Ռուսաստանի վարչական քաղաքականությամբ։

Բացի այդ, 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դարի սկզբին, կապիտալիստական հարաբերությունների սրընթաց զարգացման հետեւանքով հայկական ֆինանսական եւ արդյունաբերական կապիտալը սկսել էր գերազանցել վրացականին: Հայ արդյունաբերողներն, ովքեր զգալիորեն հարստացել էին Բաքվի նավթահանքերի շահագործումից եւ արդյունաբերական այլ ձեռնարկներից, Վրաստանի տարածքում մեծ կալվածքներ էին գնում, ինչն առաջացնում էր վրացական ազգայնական շերտերի խոր դժգոհությունը։

1914 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած "Հայ-վրացական հարաբերությունների պրոբլեմը. (քննական վերլուծություն)" աշխատության մեջ Բախշի Իշխանյանը գրում է, որ ողջ Անդրկովկասում հայերը միակ ժողովուրդն են, որ կարողացել են դիմակայել ռուսական եւ արտասահմանյան խոշոր ներդրողների մրցակցությանը։ Հայ-թաթարական հակասությունների մի մասը նույնպես պայմանավորված էր տնտեսական մրցակցությամբ։

"Եկվորներ", որ ուզում են "գրավել" Վրաստանը

Տնտեսական ոլորտում պարտվելով՝ վրացական վերնախավը զարկ էր տալիս ազգայնական շեշտադրումներին՝ հայերին անվանելով եկվորներ, որոնք ուզում են "գրավել" Վրաստանը։ Առաջին Հանրապետության տարիներին Վրաստանում Հայաստանի հավատարմատար Արշակ Ջամալյանը գրում էր, որ "վրաց ազնվականությունը, անկարող տնտեսական մրցության հողի վրա դիմագրավել հայ ախոյանին՝ իր դասակարգային պարտությանը ազգային պարտության հանգամանք էր տալիս՝ ցեղակից զանգվածներից աջակցություն ստանալու հույսով" (Արշակ Ջամալյան, Հայ-վրացական կնճիռը, "Հայրենիք", թիվ 6, 1918թ. (Բոստոն)։

20-րդ դարի սկզբին Թիֆլիսն ընկալվում էր ընդհանուր Անդրկովկասի մայրաքաղաք, որտեղ բոլոր ժողովուրդներն համարում էին, որ հավասար իրավունքներ ունեին։ Գրեթե նույն ընկալումն էր նաեւ Բաքվի հանդեպ։

Ջամալյանը նշում է, որ վրացական ազգայնականության մտահոգություններին ինչ-որ չափով նպաստում էր նաեւ հայ ազգային բուրժուազիան, հայտարարելով, թե "ինքը, Վրաստանի հողերին եւ հարստություններին տիրանալով՝ մե՜ծ ազգային գործ է կատարում"։

Վարչական մասնատումը

Հայ-վրացական սահմանային վեճերի հիմքում հայերի, վրացիների եւ մահմեդականների բաշխվածությունն էր Անդրկովկասի տարածքում, որի հյուսիսում վրացիներն էին, հյուսիս-արեւելքում՝ թաթարները, իսկ հարավային շրջաններում՝ հայերը։ Ցարական Ռուսաստանի քաղաքականությունն Անդրկովկասում միտված էր ազգային սկզբունքով բնակվող ժողովուրդներին վարչականորեն մասնատելուն։

"Անդրկովկասի ներքին սահմանագծումները կատարում էր այն հաշվով, որ վարչական միությունները խառը ազգաբնակություն ունենան, որպեսզի ազգային հավաքականությունները բաժան-բաժան լինեն եւ նրանց ձգտումներն իրար բախվելով՝ չեզոքանան",- գրում էր Ջամալյանը։ Գանձակի նահանգապետության մեջ այս տրամաբանությամբ էին ընդգրկվել հայկական լեռնային շրջանները՝ Զանգեզուրը, Ղարաբաղը, եւ նահանգի սահմանները Կովկասյան լեռնաշղթայից ձգվել էին մինչեւ Մուղանի տափաստանը։

"Նույն ձեւով նա անջատեց Ալեքսանդրապոլի գավառից Ախալքալաքն ու Հայկական Բորչալուն, վերջինիս ընդարձակեց հյուսիսի կողմից վրացական եւ թաթարական հողերով եւ ամենը միասին կցեց Թիֆլիսի նահանգին", - նշում էր Ջամալյանը։

Զբաղեցնել թուրքերի թողած տարածքը

1918թ. հոկտեմբերի 5-ին Հայաստան է գալիս թուրքական բանակի արեւելյան ուժերի հրամանատար Խալիլ փաշան, հանդիպում Հայաստանի ղեկավարների հետ եւ հայտնում, որ թուրքերը շատ մոտ ապագայում հեռանալու են՝ ի թիվս այլ շրջանների, զորքերը դուրս բերելով Լոռի-Փամբակի շրջանից։ Հայաստանի կառավարությունը որոշում է զբաղեցնել թուրքերի թողած տարածքը, որն ամբողջությամբ հայաբնակ էր։ Հայկական բանակի ստորաբաժանումների մուտքը բարդացնում է հայ-վրացական առանց այն էլ խրթին հարաբերությունները։

1918թ. հոկտեմբերին վրացիների վերաբերմունքը հայերի հանդեպ էական փոփոխություն չէր կրել. սահմանային հավակնությունները պահպանվել էին, իսկ փախստականներին տեղավորելու հարցում վրացական կառավարությունը խոչընդոտներ էր ստեղծում։ Թուրքական ջարդերից մազապուրծ Նուխիի եւ Արեշի փախստականները Վրաստանում անմարդկային պայմաններում էին, նրանց ավելացել էին նաեւ Ախալքալակից տեղահանվածները։

1918 թ. հոկտեմբերի 17-ին Թիֆլիսի "Ժողովրդի ձայն" թերթը արտատպում է վրացական "Սաքարթվելո" պարբերականի "Հայ-վրացական հարաբերություն" հոդվածը, որտեղ լավագույնս ներկայացված էր հայերի նկատմամբ վերաբերմունքը։ Հեղինակն ակնարկում էր, որ եթե նախկինում հայերը ձգտում էին դեպի Վրաստան, որովհետեւ "իրենց երկրում աներկյուղ չէին կարող ապրել", ապա այժմ նրանք պետք է ցանկանան "իրենց գործունեությունը ցույց տալ իրենց հայրենիքի ասպարեզում"։ Իսկ հայ փախստականներն, ըստ հեղինակի, "Վրաստանում սկսեցին սպեկուլյացիայով պարապել, շատերը աշխատեցին ամեն տեսակ միջոցներով տիրապետել մեր հողերին։ Պարոննե՛ր, Վրաստանում հենց իրենց վրացիների համար չկան բավականաչափ հողեր",- գրում էր "Սաքարթվելոն"։

"Գաղտնիք չէ, որ հայերը ոչ մի ազգի մեջ, որտեղ նրանց հաջողվում է բնակվել, չեն գտնում սեր, ընդհակառակն՝ ծուռը եւ անվստահությամբ են նայում։ Միակ ազգը, որ սրտաբաց եւ բարությամբ է վերաբերվում հայերին - դրանք վրացիներն են։ ...Հայերը պիտի գնահատեն այդպիսի վարմունքը եւ իրենց տված իրավունքով կատարելապես օգտվեն, միայն չանցնեն այն չափը, որից դենը դավաճանությունն է սկսվում", - պնդում էր "Սաքարթվելոն":

Պատերազմի առաջին դրվագը

1917թ. Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Անդրկովկասում փորձ է արվում ինչ-որ չափով վերանայել գործող վարչական համակարգը, սակայն հոկտեմբերյան հեղաշրջման, ապա եւ թուրքական արշավանքի հետեւանքով խնդիրը չի հանգուցալուծվում։ Անկախության հռչակումից հետո Անդրկովկասի երեք հանրապետություններն էլ տարաձայնություններ ունեին սահմանային հարցերում, ինչը վերածվում էր արյունալի բախումների։ Դրանցից մեկն էլ դեկտեմբերին սկսված հայ-վրացական պատերազմն էր, որի առաջին դրվագը տեղի է ունենում 1918թ. հոկտեմբերին։

Հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հրամայում է Դիլիջան-Լոռիի զորամասի հրամանատար Դրոյին զբաղեցնել թուրքական բանակի թողած դիրքերը։

"Ստացված հրամանի վրա, հոկտեմբերի 18-ին Դրոն կարգադրեց Կուռո Թարխանյանին 2 հարյուրյակ ձիավորներով շտապ գնալ գրավել Դսեղ-Քոլագերան-Կաչական գիծը, իսկ Բաշ-Ապարանի զորամասը՝ առաջին ձիավոր գունդը, 5-րդ հետեւակային գունդը, 1 մարտկոց՝ հրամանատարությամբ գնդապետ Ղորղանյանի՝ անցնելով Սպիտակի լեռնանցքը՝ գնաց բռնեց Ջալալօղլի-Գերգեր-Կուրթան գիծը։ Կարգադրությունը կատարվեց շատ արագ եւ հոկտեմբերի 21-ին շրջանը ամբողջությամբ հայերի ձեռքին էր" (Սիմոն Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երեւան 1993):

Ստանալով այդ տեղեկությունը՝ Վրաստանի իշխանությունները բողոքի նոտա են հղում Հայաստանին:

"Վրաստանի Հանրապետության կառավարությունը տեղեկացավ, որ հոկտեմբերի 18-ին հայ կանոնավոր զորամասերը գրաված են Թիֆլիսի նահանգի մեկ մասը Քոբեր կայարանեն մինչեւ սահմանային կամուրջը, ինչպես նաեւ Սանահինի շրջակայքը։ Այս առթիվ Վրաստանի կառավարությունը, պատրաստ ըլլալով միշտ փոխադարձ համաձայնությամբ հարթել հողային վեճերը Հայաստանի բարեկամ կառավարության հետ, անհրաժեշտ կսեպե հայտնել, թե քանի դեռ չկա այդպիսի համաձայնություն մը, հայկական զորամասերու մուտքը Թիֆլիսի նահանգի սահմաններեն ներս կնկատե թշնամական քայլ Հայաստանի կողմը" (Ալեքսանդր Խատիսյան, Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը, 1968)

Հոկտեմբերի 20-ին Վրաստանի պաշտպանության նախարար Գեորգաձեի հրամանով Բորչալուի գավառի եւ վրացական երկաթուղիների հարավային գծի ընդհանուր նահանգապետ է նշանակվում 2-րդ հետեւակային դիվիզիայի հրամանատար գեներալ-մայոր Գեորգի Ցուլուկիձեն, իսկ Բորչալուի գավառում ռազմական դրություն է հայտարարվում։ Ցուլուկիձեի հրամանով թիվ 4 զրահապատ գնացքը հոկտեմբերի 21-ին շարժվում է դեպի Քոբեր։

Երկու օր առաջ հայկական զորամասերը, շարունակելով առաջխաղացումը, զբաղեցրել էին նաեւ Քարինջ, Ծաթեր եւ Շահալի բնակավայրերը։ Քարինջում վրացական զրահագնացքը գնդակոծում է հայկական ստորաբաժանումները, որոնք պատասխան կրակ են բացում։

Քննարկում խորհրդարանում
"Սակայն ֆրակցիաները փոխանակ այդ անելու՝ դիմեցին իրենց սովորական զիգզագներին եւ այդ եղանակով, հրաժարվեցին մի կողմից՝ հայ ժողովրդի անկապտելի իրավունքները բաց ճակատով պաշտպանելուց, մյուս կողմից՝ չկամեցան նշավակել վրաց կառավարության նման հակադեմոկրատիկ քայլը"։Խորհրդարանում քննարկումից հետո հոկտեմբերի 23-ին Քաջազնունին հեռագրում է Արշակ Ջամալյանին, խնդրելով Վրաստանի կառավարությանը հայտնել, որ Հայաստանի կառավարությունը "ամեն ջանք գործ կդնի միջադեպը խաղաղ կերպով վերջացնելու համար, հուսալով, որ Վրաստանն էլ հեռու կմնա ագրեսիվ գործողություններից եւ չի անցնի այն գիծը, որի առաջ այժմ կանգնած են նրա զորքերը"։Հոկտեմբերի 25-ին Ջամալյանը հանդիպում է Վրաստանի ներքին գործերի նախարարի օգնական Գվարջելաձեին, որի ժամանակ վերջինս հայտնում է, թե Լոռին զբաղեցնելու առաջարկ վրացական կողմը ստացել է Վրաստանում Թուրքիայի ներկայացուցիչ Աբդուլ-Քերիմ փաշայից։
Լոռիում ստեղծված դրությունը հոկտեմբերի 22-ին քննարկում է Հայաստանի խորհրդարանը, որտեղ Կառավարությունը ներկայացնում է դեպքերի ընթացքը։ Վարչապետը պատասխանելով պատգամավորների հարցին, հայտնում է, որ "հավաստի աղբյուրից հեռագիր է ստացվել, որ տաճիկները քաշվում են մինչեւ Բրեստի դաշնագրի սահմանը "։ Լոռի-Փամբակում ստեղծված իրադրության վերաբերյալ Քաջազնունին հայտնում էր, որ Դրոն հեռագրել է, թե "վրացիները ուլտիմատում են ներկայացրել" հետ քաշվել զբաղեցրած գծերից։ Հայաստանի կառավարությունը որոշել էր չընդունել վրացիների վերջնագիրը, եւ հարձակման դեպքում զինված դիմադրություն ցույց տալ։

Իր ելույթում Քաջազնունին նաեւ նշում է, որ հունիսին Վրաստանի կառավարությունը Լոռի-Փամբակի շրջանները ճանաչել է Հայաստանի մաս եւ միայն Թիֆլիսի անվտանգությունը ապահովելու նպատակով է ժամանակավորապես զբաղեցրել դրանք։ Վարչապետը նաեւ դիմում է Խորհրդարանին՝ համաձա՞յն է արդյոք Հայաստանի խորհուրդը կառավարության իրականացրած գործողություններին։
"Այս առթիվ Ջամալյանը առարկել է, որ Աբդուլ-Քերիմ փաշայի հայտարարության համաձայն՝ Հայաստանի Կառավարությունը նույնանման առաջարկություն ստացել է Մահմեդ Ալի փաշայի կողմից եւ միեւնույն տերիտորիայի վերաբերմամբ։ Եվ միաժամանակ առաջարկելը եւ Վրաստանին եւ Հայաստանին պարզ ցույց է տալիս, որ այս երկու հանրապետությունների միջեւ ծագած վեճը պիտի լուծեն իրենք՝ վրացիք եւ հայերը միասին՝ փոխադարձ համաձայնությամբ"։Արշակ Ջամալյանը դիվանագիտական ակտիվ գործունեություն է ծավալում՝ փորձելով կանխել հնարավոր բարդությունները։ Նա կոչով դիմում է Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավորներին, հայ ժողովրդի անունից խորին շնորհակալություն հայտնելով Բաքվում տեղի ունեցած ողբերգական դեպքերի ժամանակ տեղի հայերին աջակցելու, ինչպես նաեւ՝ Թիֆլլիսում ապաստան տալու համար։ Ջամալյանը հույս էր հայտնում, որ հայերի եւ վրացիների բարեկամությունը "չեն կարող կտրել ոչ մի խարդավանք, ոչ մի արհեստական շփում, որ ստեղծում են խաղաղ համակեցության եւ ժողովուրդների միաբան կուլտուրական աշխատանքի թշնամիները"։
Այս հարցի պատասխանը տալու համար խորհրդարանը ընդմիջում է հայտարարում, որից հետո միայն ՀՅԴ խմբակցությունն է հայտարարում, որ լիովին աջակցում է կառավարության քայլերին։ Քաղաքական մյուս կուսակցությունների ներկայացուցիչները հայտարարում են, որ խնդիրը պետք է լուծվի միայն խաղաղ ճանապարհով։ Խորհրդարանի այս վերաբերմունքը հաջորդ օրը խիստ քննադատում է "Զանգ" թերթը, գրելով, որ Հայաստանի խորհրդարանից ակնկալվում էր մի շատ պարզ պատասխան՝ "հավանություն տալ կառավարության կարգադրություններին եւ դատապարտել վրաց կառավարության ագրեսիվ քայլը"։

"Զանգ", 27 հոկտեմբերի, 1918թ., թիվ 65

"Ժողովրդի ձայն", 30 հոկտեմբերի, 1918թ., թիվ 47

Հոկտեմբերի 26-ին վիճելի շրջան են ժամանում Հայոց Ազգային խորհրդի ներկայացուցիչները, որոնք կարողանում են հանդարտեցնել կրքերը եւ հավաստիացնել, որ խնդիրը կլուծվի խաղաղ ճանապարհով։ Վրացական կողմն այդ օրերին նաեւ հանդես է գալիս նոյեմբերին խորհրդաժողով անցկացնելու առաջարկությամբ, որտեղ պետք է քննարկվեին Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների սահմանային վիճելի բոլոր հարցերը։

***

Նախագծի վրա աշխատել են՝ Միքայել Յալանուզյանը, Մարի Թարյանը, Լուսինե Ղարիբյանը

Ձեւավորումը՝ Աննա Աբրահամյանի, Թամար Դանիելյանի

Նախագծի պրոդյուսեր՝ Արա Թադեւոսյան

# data[].attributes.attachment_link.title
Հայ-վրացական առաջին բախումը Լոռիում

# data[].attributes.attachment_link.description
Բացի այդ, 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դարի սկզբին, կապիտալիստական հարաբերությունների սրընթաց զարգացման հետեւանքով հայկական ֆինանսական եւ արդյունաբերական կապիտալը սկսել էր գերազանցել վրացականին: Հայ արդյունաբերողներն, ովքեր զգալիորեն հարստացել էին Բաքվի նավթահանքերի շահագործումից եւ արդյունաբերական այլ ձեռնարկներից, Վրաստանի տարածքում մեծ կալվածքներ էին գնում, ինչն առաջացնում էր վրացական ազգայնական շերտերի խոր դժգոհությունը։ 1914 թվականին Թիֆլիսում լույս տեսած "Հայ-վրացական հարաբերությունների պրոբլեմը.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, ռազմական հակամարտություն Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության միջև, որը տեղի է ունեցել 1918- 1920 թվականներին։ Այն նաև համարվում է ռազմական բախում երկու էթնիկական խմբերի՝ հայերի և ադրբեջանցիների միջև։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմը տեղի է ունեցել երկու պետությունների անկախությունից մի քանի ամիս հետո։

1920 թվականին պատերազմի մեջ մտան նաև այլ պետություններ, Հայաստանի կողմում ի դեմս Մեծ Բրիտանիայի (ինչպես նաև Կանադա, Նոր Զելանդիա, Ավստրալիա), իսկ Ադրբեջանի կողմում Օսմանյան Թուրքիայի, իսկ հետագայում նաև Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության: Պատերազմի սկիզբը ազդարարել է Ադրբեջանը՝ խախտելով զինադադարի պայմանագիրը։

1918 թվականին ադրբեջանական բանակը ռազմակալում է Շամշադինը, Զանգեզուրը, Նախիջևանը և Ղարաբաղը: Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը և Լեռնահայաստանի Հանրապետությունը միավորվում են և զորահրամանատար է նշանակվում Անդրանիկ Օզանյանը: Հետո նրան միանում է նաև Դրաստամատ Կանայանը (Դրո):

Հայաստանին հաջողվում է հաղթել ադրբեջանական բանակին և դուրս բերել ադրբեջանական ուժերին հայաբնակ տարածքներից, սակայն Ադրբեջանի Ժողովրդական Հանրապետության դաշնակից Թուրքիան իր ցամաքային զորքերը մտցնում է Հայաստան։ Թուրքիան և Ադրբեջանը սկսում են ինտերվացիա հայաբնակ տարածքներում, սակայն Մեծ Բրիտանիայի օգնությամբ հայկական և անգլիական բանակները ազատագրում են հայկական սահմանները և օկուպացնում Բաքուն:

Հայերի և ադրբեջանցիների առաջին բախումները տեղի են ունեցել դեռևս 1905 թվականին Բաքվում և պատմությանը հայտնի են հայ-թաթարական խռովություններ անվանումով։ Հետագայում այս հակասությունները տեղափոխվում են Անդրկովկաս և 1905 թվականի օգոստոսի 5-ին Շուշիում տեղի են ունենում անկարգություններ հայերի և ադրբեջանցիների մասնակցությամբ։ 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո անարխիան կառավարեց տարածաշրջանում և էթնիկ հակամարտությունները վերածվեցին բաց պատերազմի։

Ղարաբաղի հայերը հույս ունեին, որ հայ-ադրբեջանական պատերազմը կավարտվեր Ղարաբաղի և Հայաստանի Հանրապետության միախմբմամբ, սակայն դա տեղի չունեցավ մինչ բրիտանական ուժերի ժամանելը՝ Անդրանիկ Օզանյանի գլխավորությամբ։

Մեծ Բրիտանիան ժամանեց Հայաստան հիմնականում երկիր ներթափանցած թուրքական հրոսակների հարձակումները ճնշելու համար, քանի որ Թուրքիան լինելով Առաջին աշխարհամարտում պարտված երկիր, պետք է որոշ ժամանակ չմասնակցեր ռազմական բախումներին։

Թուրքական հրոսակները շուտով ներթափանցեցին նաև Նախիջևան և Զանգեզուր: Այնտեղ նրանք հանդիպեցին հզոր դիմադրության տեղացիների կողմից։ Ի վերջո, պատերազմին միջամտեց նաև Խորհրդային Ռուսաստանը:

Խորհրդայնացնելով Վրաստանը, 11-րդ կարմիր բանակը օկուպացրեց նաև Հայաստանը և հռչակվեց Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության անկախությունը։ Ադրբեջանը իր հերթին ինքնակամ մտավ ԽՍՀՄ-ի կազմ։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմը ավարտվեց Հայաստանի և Մեծ Բրիտանիայի հաղթանակով։ Ղարաբաղը, Նախիջևանը, Շամշադինը և Զանգեզուրը մնացին Հայաստանի կազմում։

1918 թվականի աշնանը Մուդրոսի զինադադարի պայմանների համաձայն, թուրքական զորքերը դուրս են եկել Անդրկովկասի տարածք: Նախկին Երևան նահանգի հարավային գավառները՝ Շարուրը և Նախիջևանը պատք է մտնեին Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ: Սակայն դա հակասում էր տեղի մուսուլմանների (հիմնականում ադրբեջանցիներ) ցանկություններին: Բացի այդ, թուրքական կառավարությունը հատուկ հրահանգ է տվել, ըստ որի հազարավոր թուրք զինվորականներ և սպաներ մնացել են Ադրբեջանում և Դաղստանում, որպեսզի նրանց պահեն իրենց ազդեցության տակ:

Դեկտեմբերին Նախիջևանի Ջաֆարկուլի խանը հռչակեց պանթուրքական Արաքսի Հանրապետությունը, որը ընդգրկեց 1918 թվականի հունիսին Օսմանյան կողմից գրավված Նախիջևանի, Սուրմալուի, Շարուրո-Դարալագեզի գավառների և նախկին Ռուսական կայսրության Երևանի և Էջմիածնի նահանգների հարավ-արևմուտքը: Այդ ժամանակ տեղի ջոկատները լավ զինված և կազմակերպված էին, որպեսզի խաբանեն կամ գոնե թուլացնեն հայկական հնարավոր հարվածները: 1919 թվականի հունվարի 26-ին հնարավոր արյունահեղությունը կանխվել է բրիտանացի գեներալ-մայորի միջոցով:

Մեծ Բրիտանիայի գեներալ-նահանգապետը, որը Նախիջևանի (բացառությամբ լեռնային շրջանների), Շարուրի և Երևանի գավառի պատասխանատուն էր, մինչև Վեդի-չայ գետը ընկած տարածքը ղեկավարում էր բրիտանացի սպա Լոութոնը (F. E. Laughton): Նրա աջակցությամբ, մասնավորապես, վերականգնվել է Անդրկովկասի և Պարսկաստանի երկաթուղային ու հեռագրային կապը: Թիֆլիսում, Երևանում, Բաքվում և Նախիջևանում բրիտանական դեսպանատների միջև ծավալված բանակցությունների ժամանակ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել բրիտանական ստորաբաժանումների դուրսբերման մասին: Դրանք պետք է փոխարինվեին հայկական զորքերով՝ "Դրո"-ի ( Դրաստամատ Կանայան) հրամանատարությամբ: Մայիսի 16-ին ամբողջ Շարուրը, Նախիջևանը և Գոլթնը պաշտոնապես անցան Հայաստանի հսկողության տակ, իսկ հունիսի սկզբին վերջին բրիտանական ստորաբաժանումները լիովին հեռացրել էին վիճելի տարածքը:

Հայկական զորքերի մուտքը Նախիջևան, անմիջապես հանգեցրեց տեղական բնակիչների հետ հակամարտությունների, որոնք դժգոհում էին հայկական զորքերի և տեղի հայերի սպանությունների ու թալանչիների դեմ, և բնակեցված տարածքների փլուզումը, մուսուլմանների գույքի ոչնչացումը դարձավ սովորական:

Մինչև հուլիսի սկիզբը պահպանվեց հարաբերական հանգիստը, երբ թաթարների ապստամբությունները (ադրբեջանցիներ) տարածվեցին Իջևանի հարավ-արևելքում: Հուլիս ամսվա վերջում ադրբեջանական կառավարության աջակցությամբ ապստամբները վերահսկել են Ջուղայից մինչև Շահթախտ տարածքի երկաթգիծը: Հայկական վարչակազմը դժվարությամբ դուրս եկավ Արաքսի հովտի և Օրդուբադի ու Դավալուի միջև ընկած տարածքից: Նախիջևանի նահանգի մեծ մասը ոչնչացվեց, բացառությամբ արևելյան ստորոտի, որտեղ Նախիջևանի հայկական կայազորը նահանջեց: Շարուրն ու Նախիջևանը Սամեդ բեկ Ջամիլինսկու հրամանով գրավեցին ադրբեջանցի և թուրք ապստամբները: 1919 թվականի հունիսին այստեղ գտնվող հայերի մեծամասնությունը լքեց տարածաշրջանը:

1918 թվականի մայիսից հետո Հայաստանը, Ադրբեջանն ու Վրաստանը հռչակեցին իրենց անկախությունը: Ադրբեջանի նորաստեղծ կառավարությունը թուրքական բանակի միջոցով ձգտում էր իրեն ենթարկել հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղը: 1918 թվականի հուլիսի 22-ին Շուշիում հրավիրվել է արցախահայության 1-ին համագումարը, որը Լեռնային Ղարաբաղը հռչակել է անկախ վարչաքաղաքական միավոր: Ղարաբաղում Անդրկովկասի հայ-ադրբեջանական հակամարտության առաջին ամիսները հանգիստ էին: Սակայն 1918 թվականի սեպտեմբերի վերջին, Բաքվի հայերի կոտորածներից հետո, թուրք-ադրբեջանական զորքերը գրավեցին Շուշին: Շուշիի հայերը, փորձելով խուսափել Բաքվի կոտործներից, հնազանդվեցին օսմանյան-ադրբեջանական բանակին, մինչդեռ Լեռնային Ղարաբաղի շրջաններում մեծամասնություն էին կազմում տեղի հայ ռազմագերիների ղեկավարները և շարունակեցին դիմադրությունը մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը:

1918 թվականի հոկտեմբերի Մուդրոսի զինադադարով օսմանյան զորքերը դուրս բերվեցին Ղարաբաղից, որից հետո այն գտնվում էր դիարխիայի վիճակում:

1918 թվականի նոյեմբերի 17-ին Բաքու ժամանած բրիտանական հրամանատարությունը, գեներալ-լեյտենանտ Թոմսոնի գլխավորությամբ, 1919 թվականի հունվարի կեսերին, մինչև Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսը, Ղարաբաղը և Զանգեզուրը ճանաչեց Ադրբեջանի մաս: Մեծ Բրիտանիայի ադրբեջանամետ գործողությունները ցնցեցին "փոքր դաշնակից" համարվող հայերին, հատկապես Խոսրով բեկ Սուլթանովը, որը հայտնի էր իր հակահայկական տեսակետներով, նշանակվեց Շուշիի, Ջևանշիրի, Ջեբրայիլի և Զանգեզուրի գավառապետների գլխավոր հրամանատար: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը իր հերթին Զանգեզուրի ու Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետ նշանակեց Արսեն Շահմազյանին, սակայն բրիտանական զինվորական իշխանությունները պահանջում էին նրան հետ կանչել:

Ադրբեջանը արգելեց Լեռնային Ղարաբաղի և իր միջև առևտրային փոխհարաբերությունները, ինչի պատճառով Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը մատնվել էր սովի, որը, ըստ ԱՄՆ պաշտոնյաների, արվել է բրիտանացիների աջակցությամբ: Սուլթանը ձեռնամուխ եղավ անկանոն քրդական-թաթարական հեծելագնդերի կազմակերպմանը, ինչպես Աբդուլ Համիդ II համիդիեները, որոնք ստեղծվել էին հայերին բնաջնջելու համար:

Հունիսի սկզբին Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղում համալրեց իր զորքերը և հունիսի 4-ին նրանք փորձում են վերահսկողության տակ վերցնել Շուշիի հայկական թաղամասերը, բայց դրանք անացան ապարդյուն:

Մի քանի ամիս շարունակվող բախումներից հետո 1919 թվականի օգոստոսի 22-ին ղարաբաղյան 7-րդ վեհաժողովը կնքեց միջանկյալ համաձայնագիր Ադրբեջանի հետ, որի ժամանակ Ղարաբաղը ժամանակավոր անցավ Ադրբեջանին: Սա Սուլթանի անձնական, իսկ Ադրբեջանի ազգային հաղթանակն էր:Այս համաձայնագիրը Ադրբեջանին թույլ տվեց պահանջել Զանգեզուրը և Նախիջևանը, Արթի Արսլանյանը այս իրադարձությունները նկարագրում է հետևյալ կերպ՝

Շուշիում կատարված դեպքերը ցույց տվեցին ադրբեջանական ուժերի գերակայությունը Լեռնային Ղարաբաղում: Նրանք հիասթափված էին Հայաստանի կառավարության Ղարաբաղին աջակցություն ցուցաբերելու կամ բրիտանական քաղաքականությանը հակազդելու անկարողությունից: Ղարաբաղի հայերը կանգնած էին ընտրութան առջև՝ շարունակել դիմադրությունը, որը կհանգեցներ մեծ կորուստների, թե ընդունել Ադրբեջանի գերիշխանությունը: Արտաքին օգնության բացակայության պատճառով Լեռնային Ղարաբաղն ընտրեց վերջին ճանապարհը: Երկար ու ցավագին բանակցություններից հետո Ղարաբաղի հայերը 1919 թվականի օգոստոսի 22-ին ստորագրված պայմանագրով ընդունեցին Ադրբեջանի իրավասությունը:

Բրիտանական հրամանատարության կողմից առաջարկվող մյուս գործողությունները եղել են Ղարաբաղից հայերի հեռացումը, հավանաբար ժամանակավորապես, ինչպես նաև Նախիջևանը Ադրբեջանին փոխանցելը, ինչպես նաև վերջինիս կողմից հայերի տեղահանումը: Այս առիթով Վիլյամ Մոնտգոմերի Թոմսոնն ասել է՝

Տեղահանումը անհրաժեշտ կլինի, բայց ոչ մեծ մասշտաբով: Օրինակ, Ղարաբաղում հայկական հայապահպանությունը չի կարող մնալ, ինչպես այսօրվա դրությամբ, Իջևանի հարավ-արևելքում բնակվող թշնամի մահմեդականները: Երբ ամենավատ հարցերը լուծվում են, ժողովուրդների փոխհարաբերությունները կկարգավորվեն կամ կամավոր կերպով կգաղթեն իրենց հայրենակիցների կողմից կառավարվող երկիր:

Իսկ գեներալ-ղեկավար Վիլյամ Բիչը, Կովկասում բրիտանական ռազմական հետախուզության ժամանակ պնդում է հետևյալը՝

Երևանի նահանգի հարավ-արեւելյան հատվածը մեծ մասամբ բնակեցված է թաթարներով, ուստի առաջարկվում է, որ Նախիջևանի տոհմային խառնաշփոթը պետք է անցնի դեպի Ադրբեջան: Գերուսկի և Շուշիից հայերը վերադառնան Կարսի տարածաշրջան և բնակություն հաստատեն Կարսի ու Բաթումի մարզերում:

Անհրաժեշտ չէ աջակցել Հայաստանի պահանջներին ուղղված Ելիզաբեթպոլին և Ախալքալաքին:

Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո՝ 1917 թվականին Զանգեզուրը ղեկավարվում էր Գերյուսից եկած մուսուլմանների և Հայաստանի վարչակազմի կողմից, սակայն հարաբերությունների վատթարացումը հանգեցրեց նրան, որ այդ օրվանից ի վեր մուսուլմանները Դոնդարլու գյուղում հաստատեցին իրենց վարչակազմը։

1918 թվականի հունիսին Զանգեզուրում սկսվեց ազգամիջյան պայքարը: Գեներալ Անդրանիկը, որը Հայաստանի Հանրապետությանը վերաբերվում էր որպես թուրքական պատանդ և դեմ էր Բաթումի պայմանագրին, եկել է Զանգեզուր 3500 մարտիկներով, ովքեր հիմնականում Թուրքիայից եկած փախստականներ էին: Տեղի հայ ղեկավարները աջակցեցին Անդրանիկին: Նա փորձել է միավորվել բրիտանական զորքերի հետ Հյուսիսային Իրանում, սակայն ծեծի է ենթարկվել Խոյի մոտ գտնվող թուրքական դիվիզիաների կողմից: Անդրանիկը, ով վերահսկում էր Զանգեզուրի ստորաբաժանումները կապող կարևոր երթուղիներ, մի շարք հաջողությունների հասավ մուսուլմանական գյուղերում: Անդրանիկի կողմից իրականացված ոչնչացումը Երևանում հանգեցրեց գեներալ Խալիլ փաշայի բողոքներին:

Հոկտեմբերի վերջին Անդրանիկը սկսեց իր զորքերի կենտրոնացումը Զանգեզուրի սահմանամերձ գյուղերում և իրեն հռչակեց երկրամասի գերագույն զինվորական հրամանատար: Անդրանիկը արցախահայությանը փրկելու նպատակով կազմակերպեց ռազմարշավ դեպի Շուշի։ Սակայն Բաքվի նահանգապետ Թոմսոնի հրահանգով նրա մուտք ը դեպի Շուշի կասեցվեց։ 1918 թվականի նոյեմբերի 29-ին սկսվեց եռօրյա մարտերը, որտեղ չնայած մեծ կորուստներով,բայց Անդրանիկի դիվիզիան վերցրեց իշխող բարձունքները, գրավելով մի քանի մուսուլմանական գյուղեր, այդ թվում` Աբդալյարը:

1919 թվականի մարտի 22-ին Անդրանիկի Զանգեզուրից հեռանալուց հետո տարածաշրջանի խոցելիությունն ակնհայտ դարձավ: Անդրանիկը Բաթումի պայմանագրից հետո կազմացրեց հայկական առանձին հարվածային զորամասը: Նա Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի միջնորդությամբ ամբողջ զենքն ու զինամթերքը հանձնեց հանրապետությանը և Երևանից գնաց արտասահման:

1919 թվականի սկզբին բրիտանացի հրամանատարները Զանգեզուրի վրա ճնշում էին գործադրել Ադրբեջանի ժամանակավոր իշխանությունը ճանաչելու համար: Նրանք չկարողացան հասնել իրենց նպատակին, Շատլվորտը վերադարձավ Բաքու, այնուհետև գեներալ Թոմսոնի հրամանով երկու շաբաթվա ընթացքում վերադարձավ, որպեսզի ձերբակալի բոլոր հայ քարոզիչներին։ Այնուամենայնիվ, սպառնալիքները նույնպես չօգնեցին: Շատլվորտը Զանգեզուրից վերջնականապես հեռացավ մայիսի 19։ Մոնք-Մասոնի փորձերը նույնպես անհաջողությամբ պսակվեցին։

Սակայն որոշ ժամանակ անց բրիտանական իշխանությունները փոխեցին իրենց դիրքորոշումը։ Նրանք Զանգեզուրի հանդեպ ճանաչում էին Հայաստանի իրավունքները, փոխարենը Ղարաբաղը պետք է զիջվեր Ադրբեջանին։ Մայիսի 29-ին, 27-րդ դիվիզիայի նոր հրամանատար գեներալ Քորին Շատլվորտին հանձնարարեց Ադրբեջանի կառավարությանը տեղյակ պահի, որ Զանգեզուրում իր վարչակազմը պարտադրելու ցանկացած փորձ կդիտարկվի որպես ռազմական ագրեսիա: Երեք օր անց նա նամակ հղեց վարչապետ Խատիսյանին, որտեղ ասվում էր, որ Ադրբեջանին հանձնարարվել է Զանգեզուրում տեղական իշխանությունները զիջել հայերին:

Ապրիլի կեսերից պայքար է սկսվել հայերի և տեղացի մուսուլմանների միջև, ինչից հետո վերջինները փախուստի են դիմում և տափաստան գտնում Իրանում։ Կատաղի մարտերը շարժեցին Ադրբեջանի զայրույթը։ Հունիսի 21-ին "Ադրբեջան" թերթը հրապարակեց Խոսրով բեկ Սուլթանովի զեկույցը, որտեղ ասվում էր, թե հայերը փակել են բոլոր ճանապարհները 10 հազար քոչվոր մուսուլմանների և 150 հազար ընտանի կենդանիների դեմ։ Սուլթանովը կառավարությունից պահանջել է կատարել իր պարտականությունները տասնյակ հազարավոր մարդկանց դեմ:

1919 թվականի նոյեմբերին Ադրբեջանի կառավարությունը որոշեց իրեն ենթարկել Զանգեզուրը և դրանով վերացնել Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև գտնվող խոչնդոտը։ 1919 թվականի նոյեմբերի 4-ին ադրբեջանական զորքերը և ապստամբները Նախիջևանից ներխուժեցին Զանգեզուր: Առաջին օրը նրանք հասան հաջողության, սակայն նոյեմբերի 9֊ին առավելությունն անցավ հայերին Գարեգին Նժդեհի և Արսեն Շահմազյանի գլխավորությամբ։ Մեկ շաբաթ անց Նժդեհը բազում հաղթանակներ տարավ Զանգեզուրի կենտրոնական ադրբեջանական գյուղերում, նրանք քայլեր ձեռնարկեցին հայ բնակչությանը անտառից դուրս բերելու համար։

Նոյեմբերի կեսերին Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ֊ի ներկայացուցիչները՝ Օլիվեր Ուորդրոպը և գնդապետ Ջեյմս Ռեյը պահանջեցին անհապաղ դադարեցնել պատերազմը: 1919 թվականի նոյեմբերի 20֊ին Թիֆլիսում սկսվեցին բանակցությունները և նոյեմբերի 23-ին Հայաստանի և Ադրբեջանի վարչապետներ Խատիսյանն ու Ուսուբեկովը ստորագրեցին խաղաղության պայմանագիր։

Սակայն ազգամիջյան կռիվները շարունակվում են։ Նախիջևանի ապստամբների հրամանատար Խալիլ բեյի ջոկատները հակահայ գործողությունները շարունակել են Դարալագյազի շրջանում, չնայած թուրքական 11-րդ ստորաբաժանումը նրանց զենք ու զինվորներ չի տրամադրել։ Միևնույն ժամանակ Զանգեզուրի կենտրոնում Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ հայկական ջոկատները կենտրոնացել էին Գեղաձորի հովտում, որը Տաթևը տարանջատում է Կաֆանից, և պատրաստվում գործողություններ սկսել տարածաշրջանի մնացած ադրբեջանական գյուղերի դեմ: Տեղի ադրբեջանցիները եռօրյա համառ մարտեր սկսեցին հայկական զորքերի դեմ և առաջանալով կարողացան մեկուսացնել Կաֆանի գումարտակը։ Սակայն Սակայն, չորրորդ օրը, հայ զինվորները կարողացան շրջանցել ադրբեջանցիների գերակշիռ դիրքերն ու վերցրեցին Գեղաձորի աղբյուրը: Դեկտեմբերի 7-ին ադրբեջանական Աջիբաջ գյուղը թալանվեց և այրվեց: Էթնիկ զտումները շարունակվել են դաշնակցականների կողմից, որոնք ադրբեջանցիներին ստիպեցին փախչել լեռները, Նախիջևան և Աքերա գետի հովիտ։

Դաշնակցության գերագույն կոմիսար Վիլյամ Հասկելը դեկտեմբերի 3-ին Անդրկովկասում մեղադրեց գնդապետ Ռեյին, որին չհաջողվեց լուծել Զանգեզուրի խնդիրը: Նա մեղադրելով Խալիլ բեյին դժգոհ է նաև այն հանգամանքից, որ Շարուր-Նախիջևանի այամերիկյան գլխավոր հրամանատարի նախագիծը չի իրականացվել։ Կոստանդնուպոլսում ադմիրալ Մարկ Բրիստոլը նշել է, որ Հասկելը Ռեյին և Թիֆլիսում գտնվող մյուս ամերիկացիներին չի կարող ճշմարտություն քարոզել, ուստի, ըստ Բրիստոլի, հայերի "պատմությունը" կվերանար Ադրբեջանի պլանով Ղարաբաղ-Զանգեզուր-Նախիջևան կամրջի ստեղծումից հետո:

Ի պատասխան ադրբեջանական բողոքների Հասկելը խոստացավ Զանգեզուր կուղղարկվի սպայական կազմ, որպեսզի ստուգեն հայկական կանոնավոր զորքերի մասնակցության փաստը: Նա նաև Հայաստանի իշխանություններին, Զանգեզուրում գտնվող բոլոր զորքերին և անձնակազմին զգուշացրեց, որ, եթե կասկածները հաստատվեն, դա մեծ հարված կլինի Հայաստանին։ Խատիսյանը ևս մեկ անգամ հերքել է տարածաշրջանում կանոնավոր զորքերի և ռազմական գործողությունների առկայությունը, հակառակ դեպքում խոստացել է, որ պաշտոնյաները կպատժվեն: Միևնույն ժամանակ, նա ընդունեց Դալալագյազում 2000 հարձակվողների դեմ կանոնավոր զորքերի ուղարկումը: Ընդհանրապես, նա կրկին մեղադրել է Ադրբեջանին` Զանգեզուր ներխուժելու համար։

Զանգեզուրի շրջանում լարվածության պատճառով Հայաստանի վարչապետ և արտգործնախարար Ալեքսանդր Խատիսյանը 1919 թվականի հոկտեմբերի 6֊7֊ին Ադրբեջանի վարչապետ Մամեդ Յուսիֆ Ջաֆարովին ուղղված նամակով առաջ է քաշել հայ֊ադրբեջանական խաղախության կոնֆերանսի հրավիրման անհրաժեշտությունը։ Խատիսյանը, առաջնորդվելով հայ-վրացական բանակցությունների հաջողությամբ, առաջարկեց երկկողմ կոնֆերանս սահմանային քաղաքներից մեկում (Ադրբեջանի Ղազախ քաղաքում, Դիլիջանում կամ Վանաձորում) սահմանների, փախստականների, առևտրի, առաջիկա պայմանագրերի կնքման և այլ հարցերը քննարկելու համար։ Հոկտեմբերի 26-ին ադրբեջանական կողմը ընդունեց Խատիսյանի առաջարկը այն պայմանով, որ կոնֆերանսը պետք է հրավիրվի Բաքվում ևվերջնականապես լուծվեն տարածքային վեճերը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ հայակական կողմը հրաժարվեց Բաքվում կոնֆերանսը հրավիրելուց, Խատիսյանը անմիջապես Ջաֆարովին տեղեկացրեց, որ նոյեմբերի 20-ին Բաքու կժամանեն Տիգրան Բեկզադյանը, Մարտիրոս Հարությունյանը և Վահան Փափազյանը ։

Զանգեզուրի կոնֆլիկտի սրման պատճառով կոնֆերանսը հետաձգվեց մինչև նոյեմբերի 26-ը, սակայն սկսվեց դեկտեմբերի 14-ին, ևս մեկ անգամ հետաձգվեց դեկտեմբերի 2-ից 11-ը Բաքվում անցկացված Մուսաֆաթական կուսակցության համագումարի համար: Համագումարում Մամեդ Էմինը առաջ է քաշել Կովկասի կոնֆեդերացիայի գաղափարը՝ նշելով, որ դա ոչ միայն կբերի տնտեսական և քաղաքական շահ, այլև կնպաստի ավելի մեծ ադրբեջանական թուրքական պետության ստեղծմանը։

Այնուամենայնիվ, չնայած բոլոր լավատեսական մոտեցումների, կոնֆերանսը բացի երեք փակ նիստերի օրակարգի թերի կազմակրպումից ոչնչի չհանգեցրեց: Արդեն առաջին փակ նիստում պարզ դարձավ, որ երկու կողմերի դիրքորոշումը չի փոխվել: Սահմանների վերջնական հաստատման և Կովկասյան կոնֆեդերացիայի շուրջ բանակցությունները ոչինչ չտվեցին, այդ պատճառով կողմերը համաձայնեցին դեկտեմբերի 21-ին պլենումի երկրորդ նիստի հրավիրմանը: Սակայն դա նույնպես ձախողվեց։ Հայկական կողմը առաջարկեց կոնֆերանսի մասնակից կողմերի կառավարությունները միասին քննարկեն այն կարևոր հարցերը որոնց շուրջ պետք է ընթանան բանակցությունները։ Սա ևս չիրագործվեց: Կոնֆերանսի ընդմիջումը նույնպես ավարտվեց։

Կոնֆերանսի հրավիրմանը զուգընթաց շարունակվում էին ազգամիջյան կռիվները։ Դեկտեմբերի 17-18-ը Գողթան գավառի մոտակայքում գտնվող Շարուր-Նախիջևանի հայաբնակ շրջանի վրա հարձակվեցին մուսուլման ապստամբները, որից հետո տեղի թուրքական իշխանությունները հրաժարական են տվել, իսկ այդ բազմությունը, որոնց թվում էին նաև Զանգեզուրից եկած փախստականներ, հարձակվել են հայկական Ներքին Ագուլիս գյուղի վրա և հայ բնակչությունը ստիպված փախչել է Վերին Ագուլիս: Օրդուբադի բերդակալ Էդիֆ բեյը, ով այստեղ էր մնացել թուրքական զորքերի հեռանալուց հետո, նա հայերին խոստացավ իրավիճակը վատթարանալու դեպքում Բայազետի սահմանում գտնվող թուրքական զորքերը տեղի հայերին պաշտպանություն համար կուղեկցեն Իրան կամ Ագուլիս ։ Այնուամենայնիվ, դեկտեմբերի 24-ին մուսուլմանների զինված խմբերը մոտեցան Վերին Ագուլիսին, իսկ հայերը կրկին դիմեցին Էդիֆ-բեյի և Օրդուբադի կոմիսար Աբասգուլու-բեյ Թաիրովի օգնությայնը: Թաիրովն տեղափոխվեց Ագուլիս և փորձեց կասեցնել մուսուլմանների կողմից իրականացվող ռազմական գործողությունները։ Քանի որ մուսուլմանները ավերել ու կողոպտել էին ծայրամասերի հայկական բնակավայրերը նրանք օգնեցին հայերին տեղափոխվել և տեղավորվել մուսուլմանական բնակավայրերում։ Երբ կոտորածները տարածվեցին նաև կենտրոնական շրջաններում Թաիրովը վերադարձավ Օրդուբադ։ Նա հայերին տեղեկացրեց, որ իրենք կուղարկվեն մեկ այլ գյուղ, բայց հայերը տեղեկացան, որ տեղափոխվելու են Սատթարի միջնորդությամբ, այդ պատճառով նրանք դիմեցին էդիֆ բեյին իրենց ուղեկցելու խնդրանքով։ Վերջինս հայերին կոչ արեց հնազանդվել և կատարել իր հրահանգները։ Հայերը, հրաժարվելով նրանց տված ապաստանից զենքի դիմեցին և միացան ժանդերմերիային։ Այդ բախումներից հետո Ագուլիս գյուղը ամբողջությամբ ոչնչացվեց։

Ըստ Ռիչարդ Հովհաննիսյանի, թեև մահը և կործանումը Անատոլիայում ու Կովկասում լայն տարածում գտած երևույթներ են, հայկական գյուղերի կրթության և ստեղծագործության կենտրոն "Ագուլիս"ի ճակատագիրը հայ հասարակության համար ամենաթողությունն էր: Լրագրողները գրել են, որ թուրքական հրամանատարի անվերապահ ներկայությունը չի կարող երաշխավորել նրա ֆիզիկական գոյությունը, ինչպես նաև Ադրբեջանին մեղադրում էին "ասիական դիվանագիտության" համար։

Մոտ մեկ ամիս ադրբեջանական կողմը հայտարարում էր, որ հարձակման մասին ոչինչ չգիտեր: Մի շարք աղբյուրների ուսումնասիրումից հետո Արտաքին գործերի նախարար Խան Խոյսկին խոստովանեց հնարավոր անկարգությունների առկայության, ինչպես նաև տեղեկացրեց իշխանությունների կողմից անկարկությւոննեը դադարեցնելու փորձերի մասին։ Հունվարի 21-ին նա խոստացավ, որ հետաքննություն կկատարվի, և հայկական կողմի պնդումների հաստատվելուց հետո բոլոր մեղավոր պաշտոնյաները կպատժվեն։

Միևնույն ժամանակ Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ շարունակվեց Զանգեզուրում գտնվող ադրբեջանցիների դեմ իրականացվող էթնիկ գործողությունները: Հունվարի 19-ին, "Ագուլիսի" ճակատամարտում, Նժդեհի կողմնակիցները հավաքվեցին 20 գյուղերում, իսկ գեներալ Կաֆարովը Գեյուսի մասով գրավեց գլխավոր ուղիները հասնելով մինչև Ակերսկի հովիտ։ Ֆաթալի խան Խոյսկու դեմ ուղղված մեղադրանքներից հետո ավերվել է 9 գյուղեր և Զանգեզուրի ավելի քան 40 գյուղերի զինվորականները ավերիչ երկրաշարժի զոհ դարձան։ Հայաստանի կառավարությունը հայտարարել է, որ այդ տեղեկությունները հաստատաված չէին և խոստացավ ուսումնասիրել և պատժել մեղավորներին։

1920 թվականի ապրիլի կեսերին ՌԿ(բ)Կ 11֊րդ Կարմիր բանակը մոտեցավ Ադրբեջանի հյուսիսային սահմաններին։

1920 թվականի ապրիլի 28֊ին Ադրբեջանի մայրաքաղաքում հաստատվեց խորհրդային կարգեր և տապալեց գործող իշխանությունը։ Ադրբեջանի ժամանակավոր հեղափոխական հանձնաժողովը Ադրբեջանը հայտարարեց խորհրդային և դիմեց Խորհրդային Ռուսաստանին անհապաղ զորք ստանալու խնդրանքով։ Ապրիլի 28֊ին Նարիմանովի ղեկավարությամբ ստեղծվեց Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը։ Ժողկոմխորհը զորքերին հրամայեց դադարեցնել ռազմական գործողությունները Ղարաբաղում և Զանգեզուրում։ Այդ նույն օրը 11֊րդ Կարմիր բանակը տավ Բաքու, որտեղ լուրջ դիմադրություն չկազմակերպվեց, իսկ ադրբեջանական զորքերը տեղափոխվեցին Ղարաբաղ։

Խորհրդային Ադրբեջանի կոմկուսի նախագահ Հուսեյնովը Հայաստանի կառավարությունից պահանջել է Զանգեզուրից և Ղարաբաղից հեռացնել զորքերը ու դադարեցնել ազգամիջյան կռիվները։

Կարսի մարզում և Նախիջևանում իրավիճակի վատթարացման պատճառով Ադրբեջանի ԽՍՀ ժողովրդական կոմիսարիատը մարտի 8֊ին ուղերձ է հղել հայ ժողովրդին և ՀՀ կառավարությանը, որը վերաբերվում էր հարավ֊արևմտյան Կովկասի իրադարձություններին։ Հայաստանի կառավարությունը 1920 թվականի մայիսի15֊ին բողոք ներկայացրեց, որով պահանջվում էր տարածքային խնդիրները լուծել բանակցությունների միջոցով։ Հայաստանի արտգործնախարար Օհանջանյանը, ի պատասխան դիմումի մեղադրեց Նախիջևանի և Կարսի շրջանի բնակիչներին։ Մայիսի 15-ին ՌԽՖՍՀ֊ի արտգործնախարարի տեղակալ Կարախանը հեռագիր է հղել Հուսեյնովին` տեղեկացնելով, որ ՌխՖՍՀ-ի կառավարությունը համաձայնել է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև միջնորդի կարգավիճակին և որպես առաջին քայլ " որոշել է Ռուսաստանի Կարմիր բանակը տեղակայել Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև "։

Մայիսի սկզբին 11-րդ բանակի ստորաբաժանումները սկսել են Եվլախի տարածքով շարժվել դեպի Լեռնային Ղարաբաղ, Գյանջա ( Գանձակ) և Ղազախ քաղաքները: Խորհրդային զորքերի ժամանման դեպքում ադրբեջանական բանակի մեծ մասը մտավ Կարմիր բանակի կազմ և գտնվում էր Կարմիր բանակի ենթակայության տակ, իսկ տեղական պաշտոնյաները դարձան խորհրդային մարմինների աշխատողներ։ Մայիսի առաջին կեսին Ադրբեջանի գրեթե բոլոր մասերում հաստատվեց խորհրդային կարգեր։

Հայկական բանակը մի շարք պարտություններ է կրել Ղազախ֊Շամշադինում։

Ելիզավետապոլ թաղամասում բավականին բարդ իրավիճակ էր ստեղծվել: Հայերը, որոնք չհանդիպեցին Խորհրդային Ադրբեջանի բանակի դիմադրությանը, հասել էին Գյանջայի շրջակայք։ Իրավիճակը ավելի շփոթեցրեց, երբ հայկական և խորհրդային զորքերը սկսեցին համատեղ գործողություններ անցկացնել ադրբեջանական ապստամբների դեմ։

Հուլիսի 5֊ին խորհրդային ուժերը մտան Գերյուս։ Հուլիսի 7֊ին Քեմալական Թուրքիայի և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև դաշնակցային հարաբերությունները և հնարավոր համագործակցության ուղիները պարզելու համար Թուրքիայի ներկայացուցիչները ժամանել են Կարմիր բանակի 20֊րդ դիվիզիայի շտաբ Գերյուս֊Նախիջևան֊Օրդուբադ գծում զորամասեր տեղակայելու առաջարկով։ Դա անհրաժեշտ էր հայկական կողմի դեմ գործողություններ ծավալելու համար։ Նախկինում՝ Նախիջևանում և Զանգեզուրում դրված էր իրենց զորքերի ներկայության հարցը և առանց դրական պատասխանի սպասելու Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարությունը որոշեց ռազմական գործողություններ ծավալել Նախիջևանում խորհրդային կարգեր հաստատելու համար։ Հուլիսի 17֊ին 11֊րդ Կարմիր բանակը հարձակվեց Նախիջևանի վրա։ Կարմիր բանակի ստորաբաժանումներին հանձնարարվել է ոչնչացնել հակախորհրդային զորքերը։ Կարմիր բանակի կողմից իրականացվող գործողությունների և լայնածավալ հարձակաման հետևանքով Նախիջևանում հայերը լուրջ դիմադրություն չցուցաբերեցին։

Հուլիսի 28-ից օգոստոսի 1-ը Նախիջևանը վերարահսկում էին Կարմիր բանակը և քեմալական զորքերը: Հուլիսի 28-ին այն հռչակվեց Նախիջևանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն։ Օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում Հայաստանի ու ՌԽՖՍՀ-ի միջև ստորագրվեց հրադադար, որից հետո Զանգեզուրը, Ղարաբաղը և Նախիջևանը ժամանակավորապես ռազմակալվեց խորհրդային զորքերի կողմից (հայկական զորքերի հսկողության ներքո են եղել Շախտախտը և ամբողջ Շարուրը)։

Ադրբեջանի և Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո տարածքային վեճերի լուծումը իրենց վրա վերցրեցին բոլշևիկները։

1920 թվականի նոյեմբերին Ադրբեջանի կոմիտեն, նկատի ունենալով Հայաստանի խորհրդայնացումը, հայտարարեց, որ ինչպես Զանգեզուրը, այնպես էլ Նախիջևանը, որտեղ հուլիսին հաստատվել էր խորհրդային կարգեր, համարվում են Հայաստանի անբաժանելի մաս, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչներին պետք է տրվի ինքնորոշման հնարավորություն։

Հանձնաժողովի հունիսյան հանդիպումների ժամանակ "Խորհրդային Հայաստան" թերթը հայտարարեց, որ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ն համաձայնություն է տվել Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելուն, իսկ Ադրբեջանի Կոմկուսի ԿԿ Կոմիտեի անդամների քննարկումների արձանագրությունները ցույց են տալիս, որ այդպիսի "պայմանագիր" չկա: Այնուամենայնիվ, Երևանն իր ներկայացուցչին ուղարկեց Ղարաբաղ:

Ստալինը ով ներկա էր պլենումի նիստին իր կարծիքը հայտնեց նիստի ավարտից հետո։ Հաջորդ օրը Օրջոնիկիձեն և հայ կոմունիստ Նազարեթյանը կոչ արեցին վերանայել Կովկասյան բյուրոյի որոշումը։ Որոշումը չեղյալ համարվեց և հայտարարվեց հետևյալը՝

ա) Մուսուլմանների և հայերի միջև ազգային խաղաղություն հաստատելու և Վերին ու Ստորին Ղարաբաղի ու Ադրբեջանի միջև մշտական կապի անհրաժեշտությունից ելնելով Լեռնային Ղարաբաղը՝ ինքնավար տարածքի կարգավիճակով միացվեց Ադրբեջանին։ Շուշին Ինքնավար տարածքի մի մասն էր։

Երկու շաբաթ անց Կիրովը դարձավ Ադրբեջանի կոմկուսի առաջին քարտուղար։ Կովկասյան բյուրոյի ստեղծման առաջին օրերից Օրջոնիկիձեի աջ ձեռքը լինելով, նա Ադրբեջանում դարձավ Ստալինի ու Օրջոնիկիդզեի ձեռքի խաղալիքը Նարիմանովում տարածքային ու տնտեսական հակամարտություների ժամանակ։ Վերջինս դեմ էր Լեռնային Ղարաբաղին ինքնավարություն տալուն, դա բացատրում էր նրանով, որ այդպիսով Բաքվի վերահսկողությունը կթուլանա տարածաշրջանում։

1922 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի նախագահությունը որոշում կայացրեց՝ Կիրովի և երկու հայ կոմունիստներ Միրզաբեկյանի ու Արմենակ Կարակոզովի գլխավորությամբ ղարաբաղյան հարցերով զբաղվող կենտրոնական հանձնաժողով ստեղծելու մասին։ Հաջորդ օրը Կարակոզովի գլխավորությամբ ստեղծվեց յոթ հոգանոց հանձնաժողով (հինգ հայ և երկու ադրբեջանցի)։ Ամերիկացի պատմաբան Օդրի Ալթշթանդը ասում է, որ հանձնաժողովի կազմը բավականին հակասական է, քանի որ 1922 թվականին Կարակազովը Ադրբեջանի կոմկուսի անդամ էր, ինչպես նաև ՀՅԴ ներկայացուցիչ։ Այդ ժամանակ Ղարաբաղում պաշտոնատար անձիք հիմնականում հայեր էին։

1923 թվականի հունիսին Կարակոզովը Խորհրդային Ադրբեջանի կառավարությանը խորհուրդ տվեց, որ Ղարաբաղում հաստատվի ինքնավարություն։ Հուլիսի 1֊ին Կիրովը ստորագրեց Ադրբեջանի կոմկուսի արձանագրությունը։ Առաջարկվում է Լեռնային Ղարաբաղին տալ մարզային ինքնավարություն՝ Ստեփանակերտ մայրաքաղաքով։ Հեղափոխական կոմետին ղեկավարում էին Կարակոզովը և Մանուցյանը։ Բացի այդ, Ղարաբաղի համար ստեղծվել է հատուկ հանձնաժողով։

Ըստ Օդրի Ալթշթադի, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզում եղել են հիմնականում հայկական տարածքներ և մի քանի ադրբեջանական գյուղեր։ Այսպիսով, 1926 թվականի Համամիութենական մարդահամրի համաձայն Ղարաբաղի բնակչության 89,24%֊ը հայեր են եղել։ Սակայն Անատոլի Յամսկովը նշում է, որ մարդահամարի տվյալները չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ մարդահամարը անցկացվել է ամռանը, իսկ այդ ժամանակ տասնյակ հազարավոր քոչվոր ադրբեջանցիներ լքում են իրենց տները և բարձրանում սարերը։ 1845 թվականի մարդահամարի համաձայն Ղարաբաղի բնակչության կազմում եղել է 30 հազար հայ և 62 հազար մուսուլման (ադրբեջանցի), որոնցից 50 հազարը քոչվոր էին: 1897 թվականին Շուշում և Ջավանշիր գավառներում ապրել է 93600 հայ (43.3%) և 115800 ադրբեջանցիներ (54.8%), իսկ 1890-ականների վերջին Ղարաբաղի հարթավայրերը չի լքել միայն 1/30-ը։ Իրավիճակն այդպիսին է եղել նաև 1920-ական թվականներին, սակայն մուսուլման բնակչությունը հանդիպել է լուրջ խոչնդոտների։ Օրինակ, Գազանֆար Մուսաբեկովի կողմից կազմված 1922 թվականի ապրիլի 29֊ի Ադրբեջանի խորհուրդի 2֊րդ համագումարի հաշվետվության համաձայն, այդ չորս տարիների ընթացքում՝ հայ֊ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ, քոչվորները կարողացան բարձրանալ լեռներ, և սպանվեցին բազմաթիվ մուսուլմաններ։

Մինչդեռ կլուծվեր Ղարաբաղի խնդիրը, Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության, Խորհրդային միության կոնգրեսի 1923 թվականի փետրվարի ու ՌԿ(բ)Կ֊ի 1923 թվականի հունիսի որոշմամաբ Նախիջևանը հռչակվեց որպես Ադրբեջանի անբաժանելի ինքնավար մաս։ Ադրբեջանի կոմիտեն և Մուսաբեկովի ղեկավարած Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը, հնարավոր է, որպես փոխհատուցում, Նախիջևանի համար պահանջել են ոչ միայն վարչական, այլև քաղաքական ինքնավարություն Ադրբեջանի կազմում: Մոսկվան համաձայնել է, և 1924 թվականի մարտին Նախիջևանի Ինքնավար մարզի տարածքում ստեղծվել է Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը:

Ղարաբաղյան հիմնախնդրի վերջնական լուծումից 65 տարի անց ղարաբաղյան հակամարտությունը վերսկսվեց։ Այդյունքում սկսվեց Արցախյան պատերազմը ։ Հակամարտությունը մինչ օրս լուծված չէ:

1. By Andrew Andersen and Georg Egge. Armenia in the Aftermath of Mudros: Conflicting claims and Strife with the Neighbors

2. By Andrew Andersen and Georg Egge։ "Armenia in the Aftermath of Mudros: Conflicting claims and Strife with the Neighbors"

3. Supplement:32184 // The London Gazette. - 7 January 1921. - С. 169.

4. Andrew Andersen and Georg Egge։ "The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support"

5. Andrew Andersen and Georg Egge։ "The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support"

6. Artie H. Arslanian. BRITAIN AND THE QUESTION OF MOUNTAINOUS KARABAKH. - MIDDLE EASTERN STUDIES / Vol. 16 /January 1980. - С. 92-104.

7. Andrew Andersen and Georg Egge From Ashes and Dust: Rebirth of Armenia through the Collapse of Two Empires.

8. Нагорный Карабах в 1918-1923 гг.: сборник документов и материалов. Ереван, 1992, с. 202, документ № 129 Донесение дипломатического представителя Республики Армения в Грузии министру иностранных дел Армении о требовании британского командования выслать из Арцаха представителей армянского правительства. 8 мая 1919 г.

9. Г. П. Лежава /"Технологии этнической мобилизации" под. ред. М. Н. Губогло / Институт этнологии и антропологии РАН. Изд-во "ЦИМО", 2000. 372 с.45-48 - 372 ISBN 5-201-13753-9

10. Hovannisian, Richard. The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918-1919. Berkeley: University of California Press, 1971, стр 172 "American official reported that Shuttleworth condoned the Azerbaijani economic boycott of Karabakh and gave permission to starve Armenians into submission."

11. Walker Christopher J.։ Armenia and Karabagh: The Struggle for Unity։ Minority Rights Publications։ էջ 80

12. Hovannisian, Richard. The Republic of Armenia: Vol. I, The First Year, 1918-1919. Berkeley: University of California Press, 1971, с. 176 "The Counncil's noncompliance prompted a menacing show of Azerbaijani arms on June 4. Soon the shops were shuttered, the marketplace deserted, and the anticipated sound of gunfire echoed over the city. The Armenians barricades and even the British misson came under hevy fire, but the Governator-General failed to dislogde the Armenian defenders."

13. Andrew Andersen and Georg Egge։ "The Second Phase of Territorial Formation: Insurgencies, Destabilization and Decrease of Western Support"

14. Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia: From Versailles to London, 1919-1920. - 1971. - С. 225-226.

15. Richard Hovannisian. The Republic of Armenia, Vol. II: From Versailles to London, 1919-1920. - С. 231.

16. Richard Hovannisian. The Republic of Armenia, Vol. II: From Versailles to London, 1919-1920. - С. 238.

17. Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия.

18. Michael P. Croissant. The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications. Greenwood Publishing Group, 1998. ISBN 0-275-96241-5, 9780275962418, стр 18

19. К истории образования Нагорно-Карабахской Автономной Области Азербайджанской ССР. Документы и Материалы. - Баку, 1989. - С. 41-42.

20. Гаджиев А. Н., Белов В. К. Определение государственно-территориального статуса Нахичевани на завершающем этапе Гражданской войны в России // Вестн. Сев. (Арктич.) федер. ун-та. Сер.: Гуманит. и соц. науки. 2017. № 2. С. 13-22. DOI: 10.17238/issn2227-6564.2017.2.13

21. Andrew Andersen and Georg Egge The Beginning of Soviet Expansion and the Treaty of Sevres.

22. Andrew Andersen and Georg Egge. Turkish-Armenian War and the fall of the First Republic

23. Audrey L. Altstadt Sovietization of Azerbaijan, Creation of the Nakhjivan ASSR // The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule.

24. A. N. Yamskov Ethnic Conflict in the Transcausasus: The Case of Nagorno-Karabakh // Theory and Society. - 1991. - Октябрь (т. Vol. 20, No. 5, Special Issue on Ethnic Conflict in the Soviet Union). - С. 651

25. A. N. Yamskov Ethnic Conflict in the Transcausasus: The Case of Nagorno-Karabakh // Theory and Society. - 1991. - Октябрь (т. Vol. 20, No. 5, Special Issue on Ethnic Conflict in the Soviet Union). - С. 651.

26. К истории образования Нагорно-Карабахской Автономной Области Азербайджанской ССР: Документы и материалы. - Баку, 1989. - С. 115- 116.

# data[].attributes.attachment_link.title
Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (1918-1920)

# data[].attributes.attachment_link.description
Հայ-ադրբեջանական պատերազմ, ռազմական հակամարտություն Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության միջև, որը տեղի է ունեցել 1918- 1920 թվականներին։ Այն նաև համարվում է ռազմական բախում երկու էթնիկական խմբերի՝ հայերի և ադրբեջանցիների միջև։ Հայ-ադրբեջանական պատերազմը տեղի է ունեցել երկու պետությունների անկախությունից մի քանի ամիս հետո։ 1920 թվականին պատերազմի մեջ մտան նաև

# data[].attributes.headline
 1919 թ. կեսերից Թուրքիայի արևելյան շրջաններում ծավալվելէր մի շարժում, որը ղեկավարի` Մուսթաֆա Քեմալիանունով կոչվեց նաև քեմալական: Շարժման նպատակները ձևակերպում ստացան «Թուրքական ազգային ուխտ» կոչվող փաստաթղթում, որը թուրքական խորհրդարանը ընդունեց 1920 թ. հունվարի 28–ին: Ազգային ուխտը «բուն թուրքական տարածք» էրհռչակում Արևմտյան Հայաստանը և Կիլիկիան, ինչպես նաև Կարսը, Արդահանը և Բաթումը: Դրանումնշվում էր նաև, որ հայկական կազմակերպված համայնքի ստեղծման (Արևմտյան Հայաստանում) կանխումը պետք է լինի յուրաքանչյուր թուրքի սրբազանգործը, իսկ Հայաստանի ոչնչացումը` առաջնահերթխնդիր: Այսպիսով՝ քեմալականները ոչ միայն չէինհրաժարվում սուլթանական և երիտթուրքական հայաջինջ քաղաքականությունից, այլև դարձան դրաանմիջական ժառանգորդները:

# data[].attributes.subject
 1919 թ. կեսերից Թուրքիայի արևելյան շրջաններում ծավալվելէր մի շարժում, որը ղեկավարի` Մուսթաֆա Քեմալիանունով կոչվեց նաև քեմալական: Շարժման նպատակները ձևակերպում ստացան «Թուրքական ազգային ուխտ» կոչվող փաստաթղթում, որը թուրքական խորհրդարանը ընդունեց 1920 թ. հունվարի 28–ին: Ազգային ուխտը «բուն թուրքական տարածք» էրհռչակում Արևմտյան Հայաստանը և Կիլիկիան, ինչպես նաև Կարսը, Արդահանը և Բաթումը: Դրանումնշվում էր նաև, որ հայկական կազմակերպված համայնքի ստեղծման (Արևմտյան Հայաստանում) կանխումը պետք է լինի յուրաքանչյուր թուրքի սրբազանգործը, իսկ Հայաստանի ոչնչացումը` առաջնահերթխնդիր: Այսպիսով՝ քեմալականները ոչ միայն չէինհրաժարվում սուլթանական և երիտթուրքական հայաջինջ քաղաքականությունից, այլև դարձան դրաանմիջական ժառանգորդները:

# data[].attributes.body
1920 թ. ամռան կեսերից Մոսկվայում ընթացող խորհրդա–քեմալական բանակցությունները ավարտվեցին օգոստոսի 24–ին կողմերի միջև նախաստորագրված «Սրտագին և անկեղծ բարեկամության մասին» պայմանագրով: Ռուսաստանը ճանաչում էր թուրքական Ազգային ուխտը և պարտավորվում քեմալականներին մատակարարել զենք ու զինամթերք:

# data[].attributes.headline
Հայաստանի Հանրապետությունում մեծ դժվարությամբ որոշակի քայլերկատարվեցին նաև մշակույթը զարգացնելու ուղղությամբ: Առաջին հերթին պետությունն իր ձեռքըվերցրեց կրթության կազմակերպման գործը: Նորոգվեցին դպրոցական շինությունները և փորձ կատարվեց ստեղծելու ազգային նոր դպրոց: Դպրոցական համակարգը երկաստիճան էր՝ տարրականև միջնակարգ: Այդուհանդերձ, ստեղծված քաղաքական աննպաստ պայմանները թույլ չէին տալիսապահովել կրթության զարգացումը:

# data[].attributes.subject
Հայաստանի Հանրապետությունում մեծ դժվարությամբ որոշակի քայլերկատարվեցին նաև մշակույթը զարգացնելու ուղղությամբ: Առաջին հերթին պետությունն իր ձեռքըվերցրեց կրթության կազմակերպման գործը: Նորոգվեցին դպրոցական շինությունները և փորձ կատարվեց ստեղծելու ազգային նոր դպրոց: Դպրոցական համակարգը երկաստիճան էր՝ տարրականև միջնակարգ: Այդուհանդերձ, ստեղծված քաղաքական աննպաստ պայմանները թույլ չէին տալիսապահովել կրթության զարգացումը:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Our magic isn't perfect

You can help our automatic cover photo selection by reporting an unsuitable photo.

The cover is visually disturbing

The cover is not a good choice

Thank you for helping!

Your input will affect cover photo selection, along with input from other users.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
հայաստանի միջազգային դրություն (1918-1920)

# data[].attributes.attachment_link.title
Հայաստանի միջազգային դրություն (1918-1920) | Wikiwand

# data[].attributes.attachment_link.description
You can help our automatic cover photo selection by reporting an unsuitable photo. The cover is visually disturbing The cover is not a good choice Thank you for helping! Your input will affect cover photo selection, along with input from other users.

# data[].attributes.headline
Երկրի համար ստեղծված ծանր իրավիճակը քաղաքա կան վերաձևումների ան հրաժեշտություն առաջաց րեց: Հայաստանի խորհրդա րանի` նոյեմբերի 23 –ի ար տակարգ նիստում վարչա պետ ընտրվեց Սիմոն Վրաց յանը: Վերջինիս կառավա րությունն աշխատեց ընդա մենը մեկ տասնօրյակ՝ լինե լով Հայաստանի առաջին Հանրապետության վերջին կառավարությունը:

# data[].attributes.subject
Երկրի համար ստեղծված ծանր իրավիճակը քաղաքա կան վերաձևումների ան հրաժեշտություն առաջաց րեց: Հայաստանի խորհրդա րանի` նոյեմբերի 23 –ի ար տակարգ նիստում վարչա պետ ընտրվեց Սիմոն Վրաց յանը: Վերջինիս կառավա րությունն աշխատեց ընդա մենը մեկ տասնօրյակ՝ լինե լով Հայաստանի առաջին Հանրապետության վերջին կառավարությունը:

# data[].attributes.attachment_link.title
Սիմոն Վրացյան - Պատմություն - ՀՅԴ 125

# data[].attributes.headline
1920 թ. սեպտեմբերի սկզբին Բաքվում հրավիրված՝Արևելքի ժողովուրդների առաջին համագումարում:Դրան մասնակցում էր նաև Հայոց ցեղասպանությանգլխավոր կազմակերպիչներից և իրականացնողներից մեկը՝ Էնվեր փաշան:Համագումարում Արևելքի ժողովուրդներին կոչարվեց «սրբազան պատերազմ» ծավալելու «միջազգային իմպերիալիզմի», այդ թվում` «նրա դաշնակից»Հայաստանի Հանրապետության դեմ: Համագումարի ընդունած փաստաթղթերում առաջարկվում էրօգնել քեմալականներին և Հայաստանի վրա նրանցռազմարշավի միջոցով նպաստել վերջինիս խորհրդայնացմանը։

# data[].attributes.subject
1920 թ. սեպտեմբերի սկզբին Բաքվում հրավիրված՝Արևելքի ժողովուրդների առաջին համագումարում:Դրան մասնակցում էր նաև Հայոց ցեղասպանությանգլխավոր կազմակերպիչներից և իրականացնողներից մեկը՝ Էնվեր փաշան:Համագումարում Արևելքի ժողովուրդներին կոչարվեց «սրբազան պատերազմ» ծավալելու «միջազգային իմպերիալիզմի», այդ թվում` «նրա դաշնակից»Հայաստանի Հանրապետության դեմ: Համագումարի ընդունած փաստաթղթերում առաջարկվում էրօգնել քեմալականներին և Հայաստանի վրա նրանցռազմարշավի միջոցով նպաստել վերջինիս խորհրդայնացմանը։